فظلت بأعراف تعالى كأنها ... رماح نحاها وجهة الريح راكز
Yükselen tepelerde kaldı, sanki onlar / [Mızrağı] yere diken kimsenin rüzgâr yönüne çevirdiği mızraklardır.
ومنه عرف الفرس وعرف الديك لعلوهما، وقال السدي سمي الأعراف أعرافا لأن أصحابه يعرفون الناس.
Yüksek olmalarından ötürü atın yelesine (urfu'l-feres) ve horozun ibiğine (urfu'd-dîk) denmesi de bundandır. es-Süddî: "A'râf ehline insanları tanıdıkları (ya'rifûn) için A'râf adı verilmiştir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه عجمة وإنما المراد على أعراف ذلك الحجاب أعاليه، وقوله:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu [dil açısından] zayıf bir görüştür; zira kastedilen, o perdenin burçları, yani en yüksek yerleridir. [Allah'ın]:
رِجالٌ قال أبو مجلز لاحق بن حميد: هم الملائكة، ولفظة رِجالٌ مستعارة لهم لما كانوا في تماثيل رجال قال: وهم ذكور ليسوا بإناث.
{ رِجالٌ } "adamlar" sözü hakkında Ebû Miclez Lâhik b. Humeyd şöyle demiştir: "Onlar meleklerdir. Adam suretinde oldukları için kendilerine 'adamlar' (ricâl) lafzı istiare yoluyla kullanılmıştır." Ayrıca: "Onlar erkektir, dişi değildir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وقد سمى الله رجالا في الجن، وقال الجمهور: هم رجال من البشر، ثم اختلفوا فقال مجاهد: هم قوم صالحون فقهاء علماء، وحكى الزهراوي أنهم عدول القيامة الذين يشهدون على الناس بأعمالهم وهم كل أمة، وقاله الزجاج وقال قوم: هم أنبياء، وقال المهدوي: هم الشهداء، وقال شرحبيل بن سعد: هم المستشهدون في سبيل الله الذين خرجوا عصاة لآبائهم، وذكر الطبري في ذلك حديثا عن النبي ﷺ وأنه تعادل عقوقهم واستشهادهم، وقال ابن مسعود والشعبي وحذيفة بن اليمان وابن عباس وابن جبير والضحاك: هم قوم استوت حسناتهم وسيئاتهم.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- şöyle dedi: Nitekim Allah cinler için de "adamlar/rical" ifadesini kullanmıştır. Cumhur ise şöyle demiştir: Onlar insanlardan olan adamlardır. Sonra [kim oldukları hususunda] ihtilaf ettiler; Mücâhid: "Onlar salih, fakih ve âlim bir topluluktur" dedi. ez-Zehrâvî onların, kıyamet gününde insanlara amelleri konusunda şahitlik edecek adil kimseler olduğunu ve her ümmette bulunduklarını nakletmiştir; bunu ez-Zeccâc da söylemiştir. Bir topluluk: "Onlar peygamberlerdir" dedi. el-Mehdevî: "Onlar şehitlerdir" dedi. Şurahbîl b. Sa'd: "Onlar babalarına isyan ederek [cihada] çıkıp Allah yolunda şehit düşenlerdir" dedi. et-Taberî bu hususta Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem, onların anne babaya isyanları ile şehitliklerinin birbirine denk geldiğine dair bir hadis zikretmiştir. İbn Mes'ûd, eş-Şa'bî, Huzeyfe b. el-Yemân, İbn Abbâs, İbn Cübeyr ve ed-Dahhâk ise: "Onlar sevapları ile günahları eşit olan bir topluluktur" demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وقع في مسند خيثمة بن سليمان في آخر الجزء الخامس عشر حديث عن جابر بن عبد الله قال: قال رسول الله ﷺ: «توضع الموازين يوم القيامة فتوزن الحسنات والسيئات، فمن رجحت حسناته على سيئاته مثقال صؤابة دخل الجنة، ومن رجحت سيئاته على حسناته مثقال صؤابة دخل النار» ، قيل يا رسول الله فمن استوت حسناته وسيئاته؟ قال «أولئك أصحاب الأعراف لم يدخلوها وهم يطمعون» ، وقال حذيفة بن اليمان أيضا: هم قوم أبطأت بهم صغارهم إلى آخر الناس.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Heyseme b. Süleymân'ın Müsned'inde on beşinci cüzün sonunda Câbir b. Abdillâh'tan bir hadis rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kıyamet gününde mizanlar kurulur, sevaplar ve günahlar tartılır. Kimin sevapları günahlarından bir sirke kurdu ağırlığınca ağır gelirse cennete girer; kimin de günahları sevaplarından bir sirke kurdu ağırlığınca ağır gelirse ateşe girer." 'Ey Allah'ın Resûlü, ya sevapları ve günahları eşit olan kimse?' denildi. Şöyle buyurdu: "Onlar A'râf ehlidir; oraya girmemişlerdir fakat ummaktadırlar." Huzeyfe b. el-Yemân da şöyle demiştir: "Onlar küçük günahları sebebiyle insanların en sonuna kalan bir topluluktur."
قال القاضي أبو محمد: واللازم من الآية أن على أعراف ذلك السور أو على مواضع مرتفعة عن الفريقين حيث شاء الله تعالى رجالا من أهل الجنة، يتأخر دخولهم ويقع لهم ما وصف من الاعتبار في الفريقين.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ayetten zorunlu olarak anlaşılan şudur ki; o surun tepelerinde veya Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde iki grubun üzerinde yüksekçe yerlerde cennet ehlinden olan, [oraya] girişleri geciken ve iki grup hakkında nitelenen ibret alma durumu kendileri için gerçekleşen adamlar vardır.
ويَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ أي بعلامتهم وهي بياض الوجوه وحسنها في أهل الجنة، وسوادها وقبحها في أهل النار إلى غير ذلك في حيز هؤلاء وحيز هؤلاء، والسيما العلامة وهو من وسم، وفيه قلب، يقال سيما مقصور وسيماء ممدود وسيمياء بكسر الميم وزيادة ياء فوزنها فعلا مع كونها من وسم، وقيل هي من سوم إذا علم فوزنها على هذا فعلا، ونداؤهم أصحاب الجنة يحتمل أن يكون وأصحاب الجنة لم يدخلوها بعد فيكون أيضا قوله لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ محتملا أن يعنى به أهل الجنة وهو تأويل أبي مجلز إذ جعل أصحاب الأعراف ملائكة، ومحتملا أن يعنى به أهل الأعراف، ويحتمل أن يكون نداؤهم أهل الجنة بالسلام وهم قد دخلوها، فلا يحتمل حينئذ قوله: لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ إلا أهل الأعراف فقط، وهو تأويل السدي وقتادة وابن مسعود والحسن، وقال: والله ما جعل الله ذلك الطمع في قلوبهم إلا لخير أراده بهم.
{ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيماهُمْ } "Herkesi simalarından tanırlar" yani onların alametlerinden tanırlar ki bu, cennet ehlinde yüzlerin beyazlığı ve güzelliği; cehennem ehlinde ise yüzlerin siyahlığı ve çirkinliğidir ve her iki tarafın durumuna göre benzer alametlerdir. Sîmâ (سِيما) alamet demektir ve "vesm" (وَسْم) kökündendir; kelimede yer değiştirme (kalb) vardır. Elif-i maksûra ile "sîmâ", elif-i memdûde ile "sîmâ'" ve mîm'in kesresi ile yâ ziyadesiyle "sîmiyâ'" şeklinde söylenir; bu durumda "vesm" kökünden gelmekle birlikte vezni 'fi'lâ'dır. Alametlendirmek anlamındaki "sevm" kökünden geldiği de söylenmiştir ki buna göre vezni 'fe'lâ'dır. Onların cennet ehline seslenmelerinin, cennet ehli henüz cennete girmemişken olması muhtemeldir; bu takdirde { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } "Kendileri henüz oraya girmemişlerdir, fakat ummaktadırlar" sözüyle cennet ehlinin kastedilmiş olması muhtemel olur; Ebû Miclez A'râf ehlini melekler saydığı için onun yorumu budur. Bununla A'râf ehlinin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Cennet ehline selamla seslenmelerinin, onlar cennete girdikten sonra gerçekleşmiş olması da muhtemeldir; bu durumda { لَمْ يَدْخُلُوها وَهُمْ يَطْمَعُونَ } sözünün sadece A'râf ehline ait olması muhtemel olur ki bu da es-Süddî, Katâde, İbn Mes'ûd ve el-Hasan'ın tevilidir. [Hasan] şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki Allah o ümidi onların kalplerine ancak haklarında murat ettiği bir hayır için koymuştur."
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الأظهر الأليق ولا نظر لأحد مع قول النبي ﷺ، وقوله: وَهُمْ يَطْمَعُونَ هي جملة مقطوعة، أخبر أنهم لم يدخلوها وهم طامعون بدخولها فكأن الجملة حال من الضمير في نادَوْا، وقرأ أبو رقيش النحوي «لم يدخلوها وهم طامعون» ، وقرأ إياد بن لقيط «وهم ساخطون» ، وذكر بعض الناس قولا وهو أن يقدر قوله وَهُمْ يَطْمَعُونَ في موضع الحال من ضمير الجماعة في يَدْخُلُوها، ويكون المعنى لم يدخلوها في حال طمع بها بل كانوا في حال يأس وخوف لكنهم عمهم عفو الله ﷿، وقال ابن مسعود: إنما طمع أصحاب الأعراف لأن النور الذي كان في أيديهم لم يطفأ حين يطفأ كل ما بأيدي المنافقين.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: En açık ve en uygun olanı da budur; Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sözü varken kimsenin sözüne bakılmaz. [Allah'ın]: { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } "Fakat ummaktadırlar" sözü müstakil (munkatı') bir cümledir; onların oraya girmeyi umarak henüz girmediklerini haber vermiştir; dolayısıyla bu cümle sanki { نادَوْا } "seslendiler" fiilindeki zamirden hâldir. Nahivci Ebû Rukeyş "لم يدخلوها وهم طامعون" şeklinde okumuştur. İyâd b. Lakît ise "وهم ساخطون" şeklinde okumuştur. Bazı kimseler şöyle bir görüş zikretmişlerdir: { وَهُمْ يَطْمَعُونَ } ifadesi { يَدْخُلُوها } fiilindeki cemaat zamirinden hâl konumundadır ve mana şöyledir: Oraya girmeyi ümit eder bir hâlde girmediler, bilakis yeis ve korku hâlindeydiler, fakat Aziz ve Celil olan Allah'ın affı onları kuşattı. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: "A'râf ehli ancak, münafıkların ellerindeki her şey söndüğü sırada ellerindeki nur sönmediği için ümide kapılmışlardır."
والضمير في قوله أَبْصارُهُمْ عائد على أصحاب الأعراف، فهم يسلمون على أصحاب الجنة وإذا نظروا إلى النار وأهلها دعوا الله في التخليص منها، قاله ابن عباس وجماعة من العلماء، وقال أبو مجلز الضمير لأهل الجنة وهم لم يدخلوها بعد، وقوله: صُرِفَتْ معطية ما هنالك من هول المطلع، وقوله:
{ أَبْصارُهُمْ } "Gözleri" sözündeki zamir A'râf ehline dönmektedir. Onlar cennet ehline selam verirler, ateşe ve ehline baktıklarında ise ondan kurtulmak için Allah'a dua ederler; bunu İbn Abbâs ve bir grup âlim söylemiştir. Ebû Miclez zamirin henüz cennete girmemiş olan cennet ehline ait olduğunu söylemiştir. [Allah'ın]: { صُرِفَتْ } "Çevrildiğinde" sözü, o andaki görüntünün dehşetini bildirmektedir. [Allah'ın]:
رِجالًا يريد من أهل النار، ويحتمل أن يكون هذا النداء وأهل النار في النار، فتكون معرفتهم بعلامات معرفة بأنهم أولئك الذين عرفوا في الدنيا، ويحتمل أن يكون هذا النداء وهم يحملون إلى النار، فتكون السيما التي عرفوا بها أنهم أهل النار تسويد الوجوه وتشويه الخلق، وقال أبو مجلز الملائكة تنادي رجالا في النار، وقال غيره بل الآدميون ينادون أهل النار، وقيل: إن ما في قوله: ما أَغْنى استفهام بمعنى التقرير والتوبيخ، وقيل ما نافية والأول أصوب، وجَمْعُكُمْ لفظ يعم جموع الأجناد والخول وجمع المال لأن المراد بالرجال أنهم جبارون ملوك يقررون يوم القيامة على معنى الإهانة والخزي، وما الثانية:
{ رِجالًا } "adamlara" sözüyle cehennem ehlini kastetmektedir. Bu seslenişin, cehennem ehli cehennemde iken olması muhtemeldir; böylece onları tanımaları dünyada tanınan kimseler olduklarına dair bir tanıma olur. Bu seslenişin onlar cehenneme götürülürken olması da muhtemeldir; bu durumda kendileriyle tanındıkları sima, onların cehennem ehli olduklarını gösteren yüz kararması ve çirkinleşmiş hilkattir. Ebû Miclez: "Melekler ateşteki adamlara seslenirler" demiştir. Başkası ise: "Bilakis insanlar cehennem ehline seslenirler" demiştir. { ما أَغْنى } "Size hiçbir fayda sağlamadı" sözündeki 'mâ'nın ikrar ve kınama anlamında istifham olduğu söylenmiştir; 'mâ'nın olumsuzluk (nâfiye) olduğu da söylenmiştir, birincisi daha doğrudur. { جَمْعُكُمْ } "topluluğunuz/topladığınız" lafzı askerlerin, hizmetçilerin toplanmasını ve malın toplanmasını kapsar; çünkü adamlardan maksat onların zorbalar ve krallar olduğudur; kıyamet gününde aşağılama ve rezil etme amacıyla bu itiraf ettirilir. İkinci 'mâ' ise:
مصدرية، وقرأت فرقة «تستكثرون» بالثاء مثلثة من الكثرة.
Mastariyedir. Bir grup [kıraat âlimi], çokluk anlamındaki kesretten türeterek üç noktalı peltek sâ ile "تستكثرون" şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]
[A'râf Suresi (7), 49-52. Ayetler]
أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢)
{ أَهؤُلاءِ الَّذِينَ أَقْسَمْتُمْ لا يَنالُهُمُ اللَّهُ بِرَحْمَةٍ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٤٩) وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنا مِنَ الْماءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالُوا إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَهُما عَلَى الْكافِرِينَ (٥٠) الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ كَما نَسُوا لِقاءَ يَوْمِهِمْ هذا وَما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٥١) وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ فَصَّلْناهُ عَلى عِلْمٍ هُدىً وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥٢) } “Allah'ın kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyeceğine yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı? [Onlara]: “Girin cennete! Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz” [denilir]. (49) Ateş ehli, cennet ehline: “Sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden üzerimize biraz dökün!” diye seslendiler. Onlar da: “Allah bunları kâfirlere haram kılmıştır” dediler. (50) Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler ve dünya hayatı kendilerini aldattı. İşte onlar, bugüne kavuşacaklarını unuttukları ve ayetlerimizi inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz. (51) Andolsun biz onlara, inanan bir topluluk için hidayet ve rahmet olarak ilim üzere açıkladığımız bir Kitap getirdik. (52)”
قال أبو مجلز: أهل الأعراف هم الملائكة وهم القائلون أَهؤُلاءِ إشارة إلى أهل الجنة.
Ebû Miclez şöyle demiştir: A'râf ehli meleklerdir; cennet ehline işaret ederek { أَهؤُلاءِ } "Bunlar mıydı?" diyenler de onlardır.
قال القاضي أبو محمد: وكذلك يجيء قول من قال أهل الأعراف أنبياء وشهداء، وقال غيره: أهل الأعراف بشر مذنبون، وقوله: أَهؤُلاءِ من كلام ملك بأمر الله ﷿ إشارة إلى أهل الأعراف ومخاطبة لأهل النار، وهذا قول ابن عباس، وقال النقاش: لما وبخوهم بقولهم ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ [الأعراف: ٤٨] ، أقسم أهل النار أن أهل الأعراف داخلون النار معهم فنادتهم الملائكة أَهؤُلاءِ، ثم نادت أصحاب الأعراف ادْخُلُوا الْجَنَّةَ، وقال بعض المتأولين: الإشارة بهؤلاء إلى أهل الجنة، والمخاطبون هم أهل الأعراف والذين خوطبوا هم أهل النار، والمعنى أهؤلاء الضعفاء في الدنيا الذين حلفتم أن الله لا يعبأ بهم قيل لهم ادخلوا الجنة، وقد تقدم ما قال النقاش من أن القسم هو في الآخرة على أهل الأعراف والذين خوطبوا هم أهل النار، والمعنى أهؤلاء الضعفاء في الدنيا الذين حلفتم أن الله لا يعبأ بهم قيل لهم ادخلوا الجنة، وقد تقدم ما قال النقاش من أن القسم هو في الآخرة على أهل الأعراف، وقرأ الحسن وابن هرمز «أدخلوا الجنة» بفتح الألف وكسر الخاء معنى أدخلوا أنفسكم، أو على أن تكون مخاطبة للملائكة ثم ترجع المخاطبة بعد إلى البشر في عَلَيْكُمْ، وقرأ عكرمة مولى ابن عباس «دخلوا الجنة» على الإخبار بفعل ماض، وقرأ طلحة بن مصرف وابن وثاب والنخعي «أدخلوا الجنة» خبر مبني للمفعول.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: A'râf ehlinin peygamberler ve şehitler olduğunu söyleyenlerin görüşü de bu şekildedir. Başkası ise şöyle demiştir: A'râf ehli günahkâr insanlardır. [Allah'ın]: { أَهؤُلاءِ } "Bunlar mıydı?" sözü, Aziz ve Celil olan Allah'ın emriyle bir meleğin A'râf ehline işaret ederek cehennem ehline hitaben söylediği bir sözdür; bu, İbn Abbâs'ın görüşüdür. en-Nakkâş şöyle demiştir: { ما أَغْنى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ } [A'râf 48] sözleriyle onları kınadıklarında cehennem ehli, A'râf ehlinin de kendileriyle birlikte cehenneme gireceğine yemin etti; bunun üzerine melekler onlara: { أَهؤُلاءِ } "Bunlar mıydı?" diye seslendi, ardından da A'râf ehline: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ } "Girin cennete!" diye seslendi. Bazı müteevviller şöyle demiştir: 'Bunlar' ifadesiyle cennet ehline işaret edilmektedir, hitap edenler A'râf ehlidir, muhatap alınanlar ise cehennem ehlidir; mana şöyledir: Dünyadayken Allah'ın kendilerine değer vermeyeceğine yemin ettiğiniz zayıf kimseler bunlar mıdır ki kendilerine 'Girin cennete' denildi? en-Nakkâş'ın, yeminin ahirette A'râf ehli aleyhine yapıldığına dair sözü yukarıda geçmişti. el-Hasan ve İbn Hürmüz hemzenin fethası ve hânın kesresiyle "أَدْخِلُوا الجنة" şeklinde okumuşlardır; bu da 'kendinizi girdirin' manasında veya meleklere hitap olup ardından { عَلَيْكُمْ } ifadesinde hitabın insanlara dönmesi şeklindedir. İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime geçmiş zaman fiiliyle haber olarak "دَخَلُوا الجنة" şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif, İbn Vessâb ve en-Nehaî ise meçhul fiil haberi olarak "أُدْخِلُوا الجنة" şeklinde okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد: وترتيب كل قراءة من هذه على الأقوال في المخاطب والمخاطب بقوله تعالى: أَهؤُلاءِ ممكن بأيسر تناول فاختصرته إيجازا، وكذلك ما في الآية من الرجوع من مخاطبة فريق إلى مخاطبة غيره، وقوله تعالى: لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ معناه: لا تخافون ما يأتي ولا تحزنون على ما فات، وذكر الطبري من طريق حذيفة أن أهل الأعراف يرغبون في الشفاعة فيأتون آدم فيدفعهم إلى نوح ثم يتدافعهم الأنبياء ﵈ حتى يأتوا محمدا ﷺ فيشفع لهم فيشفع فيدخلون الجنة فيلقون في نهر الحياة فيبيضون ويسمون مساكين الجنة، قال سالم مولى أبي حذيفة:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu kıraatlerin her birinin, Yüce Allah'ın { أَهؤُلاءِ } "Bunlar mıydı?" sözündeki hitap eden ve muhatap alınan hakkındaki görüşlere göre tertip edilmesi son derece kolaydır; bu sebeple özetlemek için kısalttım. Ayette bir gruba hitaptan başka bir gruba hitaba geçiş de böyledir. Yüce Allah'ın { لا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } "Size hiçbir korku yoktur ve siz üzülecek de değilsiniz" sözünün manası: Gelecek olandan korkmazsınız, geçmiş olana da üzülmezsiniz demektir. et-Taberî, Huzeyfe tarikiyle zikretmiştir ki; A'râf ehli şefaat isterler; Âdem'e gelirler, o onları Nûh'a yönlendirir, sonra peygamberler aleyhimüsselâm Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelinceye kadar onları birbirine yönlendirirler; nihayet o onlara şefaat eder, şefaati kabul olunur ve cennete girerler; Hayat nehrine atılırlar, [tenleri] beyazlaşır ve onlara 'cennetin yoksulları' adı verilir. Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim şöyle demiştir:
ليت أني من أهل الأعراف.
"Keşke ben A'râf ehlinden olsaydım."
وقوله تعالى: وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الآية، لفظة النداء تتضمن أن أهل النار وقع لهم علم بأن أهل الجنة يسمعون نداءهم، وجائز أن يكون ذلك وهم يرونهم بإدراك يجعله الله لهم على بعد السفل من العلو، وجائز أن يكون ذلك وبينهم السور والحجاب المتقدم الذكر، وروي أن ذلك النداء هو عند إطلاع أهل الجنة عليهم، وأَنْ في قوله: أَنْ أَفِيضُوا مفسرة بمعنى أي، وفاض الماء إذا سال وانماع وأفاضه غيره، وقوله: أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ إشارة إلى الطعام قاله السدي، فيقول لهم أهل الجنة إن الله حرم طعام الجنة وشرابها على الكافرين.
Yüce Allah'ın { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } "Ateş ehli cennet ehline seslendi..." ayetindeki 'nida' lafzı, ateş ehlinin, cennet ehlinin kendi çağrılarını duyduklarına dair bir bilgiye ulaştıklarını içerir. Bunun, aşağı ile yukarının uzaklığına rağmen Allah'ın kendilerine vereceği bir idrak sayesinde onları görürlerken olması caiz olduğu gibi; aralarında daha önce zikredilen sur ve perde varken olması da caizdir. Bu seslenişin, cennet ehlinin onlara yukarıdan baktığı sırada olduğu rivayet edilmiştir. { أَنْ أَفِيضُوا } sözündeki { أَنْ }, 'yani' anlamında açıklayıcıdır (müfessiredir). 'Fâda'l-mâu' (فاض الماء), su aktı ve dağıldı demektir; bir başkası onu akıttığında 'efâdahû' (أفاضه) denir. { أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } "veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden" sözü yiyeceğe işarettir; bunu es-Süddî söylemiştir. Cennet ehli de onlara Allah'ın cennet yiyeceğini ve içeceğini kâfirlere haram kıldığını söyler.
قال القاضي أبو محمد: والأشنع على الكافرين في هذه المقالة أن يكون بعضهم يرى بعضا فإنه أخزى وأنكى للنفس، وإجابة أهل الجنة بهذا الحكم هو عن أمر الله تعالى، وذكر الزهراوي: أنه روي عن
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu sözde kâfirler için en korkunç olanı, birbirlerini görüyor olmalarıdır; çünkü bu daha rezil edici ve can yakıcıdır. Cennet ehlinin bu hükümle cevap vermesi Allah Teâlâ'nın emriyledir. ez-Zehrâvî, rivayet edildiğini zikretmiştir ki:
النبي ﷺ أنه قال: «أفضل الصدقة بالماء» ، يعني عند الحاجة إليه إذ هو ألذ مشروب وأنعشها للنفس، واستسقى الشعبي عند مصعب فقال له أي الأشربة تحب؟ فقال أهونها موجودا وأعزها مفقودا، فقال له مصعب: يا غلام هات الماء.
Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sadakanın en faziletlisi su ile olandır" buyurmuştur; yani suya ihtiyaç duyulduğu andakidir; zira o en lezzetli içecektir ve cana en çok ferahlık verendir. eş-Şa'bî, Mus'ab'ın yanında su istemişti; Mus'ab ona: "Hangi içeceği seversin?" dedi. O da: "Bulunması en kolay, yokluğu en zor olanını" dedi. Bunun üzerine Mus'ab: "Ey hizmetçi, su getir!" dedi.
وقوله تعالى: الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً الآية، أضيف «الدين» إليهم من حيث قولهم أن يلتزموه إذ هو دين الله من حيث أمر به، ودين جميع الناس من حيث أمروا به، وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا يحتمل أن يكون من كلام أهل الجنة، ويكون ابتداء كلام الله من قوله: فَالْيَوْمَ، ويحتمل أن يكون الكلام من أوله من كلام الله ﷿، ومعنى قوله: اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً أي بالإعراض والاستهزاء لمن يدعوهم إلى الإسلام، وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا أي خدعتهم بزخرفها واعتقادهم أنها الغاية القصوى، ويحتمل أن يكون اللفظ من الغر وهو ملء الفم أي أشبعتهم وأبطرتهم، وأما قوله فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ فهو من إخبار الله ﷿ عما يفعل بهم، والنسيان في هذه الآية هو بمعنى الترك، أي نتركهم في العذاب كما تركوا النظر للقاء هذا اليوم، قاله ابن عباس وجماعة من المفسرين، قال قتادة نسوا من الخير ولم ينسوا من الشر، وإن قدر النسيان بمعنى الذهول من الكفرة فهو في جهة ذكر الله تسمية العقوبة باسم الذنب، وقوله:
Yüce Allah'ın { الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً وَلَعِباً } "Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun edindiler..." ayetinde; 'din', onu benimsemeleri gerektiği yönüyle kendilerine izafe edilmiştir; çünkü o, emretmesi bakımından Allah'ın dini; kendilerine emredilmiş olması bakımından da bütün insanların dinidir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } "Ve dünya hayatı kendilerini aldattı" sözünün cennet ehlinin sözlerinden olması ve Allah'ın kelâmının { فَالْيَوْمَ } "İşte bugün" sözünden başlaması muhtemel olduğu gibi, sözün başından itibaren Aziz ve Celil olan Allah'ın kelâmı olması da muhtemeldir. { اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْواً } sözünün manası; kendilerini İslam'a davet eden kimselere yüz çevirerek ve onlarla alay ederek [bunu yaptılar] demektir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } ise, yaldızıyla ve onun en son gaye olduğuna inanmalarıyla onları aldattı demektir. Bu lafzın, ağzı doldurmak anlamına gelen 'ğarr' kökünden olması da muhtemeldir; yani onları doyurdu ve şımarttı demektir. [Allah'ın]: { فَالْيَوْمَ نَنْساهُمْ } "İşte bugün onları unuturuz" sözü ise Aziz ve Celil olan Allah'ın onlara yapacağı şeyi haber vermesidir. Bu ayetteki nisyan (unutma), terk etme manasındadır; yani bu günün karşılaşmasını dikkate almayı terk ettikleri gibi biz de onları azap içinde terk ederiz; bunu İbn Abbâs ve bir grup müfessir söylemiştir. Katâde: "Hayır konusunda unutuldular, şer konusunda unutulmadılar" demiştir. Şayet nisyan, kâfirler açısından gaflete düşme manasında kabul edilirse, Allah Teâlâ'nın zikri yönünden cezaya günahın adı verilmiş olur. [Allah'ın]:
وَما كانُوا عطف على «ما» من قوله: كَما نَسُوا ويحتمل أن تقدر ما الثانية زائدة ويكون قوله:
{ وَما كانُوا } "ve ... oldukları gibi" sözü { كَما نَسُوا } "unuttukları gibi" sözündeki 'mâ'ya matuftur. İkinci 'mâ'nın zâid kabul edilmesi ve [kelimenin]:
«وكانوا» عطفا على قوله نَسُوا.
"ve kânû" şeklinde { نَسُوا } "unuttular" fiiline matuf olması da muhtemeldir.
وقوله تعالى: وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ الآية، ذكر الاعذار إليهم إثر ذكر ما يفعل بهم واللام في قوله:
Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ جِئْناهُمْ بِكِتابٍ } "Andolsun biz onlara bir Kitap getirdik..." ayetinde; onlara yapılacak olanlar zikredildikten hemen sonra özürlerinin ortadan kaldırıldığı zikredilmiştir. [Allah'ın]:
لَقَدْ لام قسم والضمير في جِئْناهُمْ لمن تقدم ذكره، وقال يحيى بن سلام تم الكلام في يَجْحَدُونَ وهذا الضمير لمكذبي محمد ﷺ ابتداء كلام آخر، والمراد بالكتاب القرآن العزيز.
{ لَقَدْ } sözündeki lâm kasem lâmıdır. { جِئْناهُمْ } "onlara getirdik" ifadesindeki zamir daha önce zikri geçen kimselere aittir. Yahyâ b. Sellâm: "Söz { يَجْحَدُونَ } 'inkâr ediyorlardı' ifadesinde tamamlanmıştır; bu zamir ise yeni bir sözün başlangıcı olarak Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanlara aittir" demiştir. Kitap ile kastedilen ise Kur'ân-ı Azîm'dir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون اسم جنس في جميع الكتب المنزلة على تأويل من يرى الضمير في جِئْناهُمْ لمن تقدم ذكره، وقرأ جمهور الناس «فصلناه» من تفصيل الآيات وتبيينها، وقرأ ابن محيصن «فضلناه» بضاد منقوطة، وعَلى عِلْمٍ معناه: عن بصيرة واستحقاق لذلك، وقوله: هُدىً وَرَحْمَةً مصدران في موضع الحال.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: { جِئْناهُمْ } ifadesindeki zamirin daha önce zikri geçenlere ait olduğunu savunan tevil uyarınca [kitabın] indirilen bütün kitapları kapsayan bir cins ismi olması da muhtemeldir. İnsanların cumhuru, ayetlerin açıklanması ve beyan edilmesi anlamında "فَصَّلْنَاهُ" şeklinde okumuştur; İbn Muhaysın ise noktalı dâd ile "فَضَّلْنَاهُ" şeklinde okumuştur. { عَلى عِلْمٍ } "ilim üzere" sözünün manası: basiret üzere ve buna layık olarak demektir. [Allah'ın]: { هُدىً وَرَحْمَةً } "hidayet ve rahmet olarak" sözü ise hâl konumunda iki mastardır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[A'râf Suresi (7), 53-54. Ayetler]
هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤)
{ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٥٣) إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ تَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٥٤) } “Onlar onun yalnızca tevilini mi bekliyorlar? Tevili geleceği gün, daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: “Rabbimizin elçileri gerçekten hakkı getirmiş. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etseler yahut [dünyaya] geri döndürülsek de [eskiden] yapmış olduğumuz amellerden başkasını yapsak?” Onlar kendilerini hüsrana uğratmışlar ve uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitmiştir. (53) Şüphesiz sizin Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'a istiva eden, geceyi durmaksızın kendisini kovalayan gündüze bürüyüp örten; güneşi, ayı ve yıldızları emrine boyun eğmiş olarak [yaratan] Allah'tır. Dikkat edin, yaratmak da emir de yalnız O'na aittir. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! (54)”
يَنْظُرُونَ معناه ينتظرون، و «التأويل» في هذا الموضع بمعنى المآل والعاقبة، قاله قتادة ومجاهد
{ يَنْظُرُونَ } ifadesinin manası bekliyorlar demektir. Buradaki "et-te'vîl" (التأويل) ise âkıbet ve sonuç manasındadır; bunu Katâde, Mücâhid
وغيرهما، وقال ابن عباس: تَأْوِيلَهُ مآله يوم القيامة، وقال السدي: ذلك في الدنيا وقعة بدر وغيرها ويوم القيامة أيضا، والمراد هل ينتظر هؤلاء الكفار إلا مآل الحال في هذا الدين وما دعوا إليه وما صدوهم عنه وهم يعتقدون مآله جميلا لهم؟ فأخبر الله ﷿ أن مآله يوم يأتي يقع معه ندمهم، ويقولون تأسفا على ما فاتهم من الإيمان لقد صدقت الرسل وجاءوا بالحق، فالتأويل على هذا مأخوذ من آل يؤول، وقال الخطابي: أولت الشيء رددته إلى أوله فاللفظة مأخوذة من الأول، حكاه النقاش.
ve başkaları söylemiştir. İbn Abbâs: "{ تَأْوِيلَهُ } onun kıyamet günündeki âkıbetidir" demiştir. es-Süddî: "Bu dünyada Bedir savaşı ve benzerleridir; aynı zamanda kıyamet günüdür" demiştir. Kastedilen şudur: Bu kâfirler, kendisinin güzel bir sonuç doğuracağını zannettikleri hâlde bu dindeki durumun, davet edildikleri şeylerin ve insanları alıkoydukları hususların akıbetinden başka bir şey mi bekliyorlar? Aziz ve Celil olan Allah haber vermiştir ki, onun tevili (akıbeti) geldiği gün pişmanlıkları baş gösterecek ve kaçırdıkları imana hayıflanarak: "Resuller gerçekten doğru söylemiş ve hakkı getirmişler" diyeceklerdir. Buna göre tevil (تأويل), dönmek anlamına gelen 'âle-yeûlü' (آل يؤول) kökünden alınmıştır. el-Hattâbî: "Bir şeyi tevil ettim (evveltü), onu evveline/aslına döndürdüm demektir; dolayısıyla bu lafız 'el-evvel' (الأول) kelimesinden alınmıştır" demiştir; bunu en-Nakkâş nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقد قيل أولت معناه طلبت أول الوجوه والمعاني ونَسُوهُ في الآية يحسن أن يكون النسيان من أول الآية بمعنى الترك ويقرون بالحق ويستفهمون عن وجوه الخلاص في وقت لا مستعتب لهم فيه، وقرأت فرقة: «أو نردّ» برفع الفعل على تقدير أو هل نرد وبنصب «فنعمل» في جواب هذا الاستفهام الأخير، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «أو نردّ فنعمل» بالرفع فيهما على عطف «فنعمل» ، وقرأ ابن أبي إسحاق وأبو حيوة «أو نردّ فنعمل» ونصب نرد في هذه القراءة إما على العطف على قوله: فَيَشْفَعُوا، وإما بما حكاه الفراء من أن «أو تكون» بمعنى حتى كنحو قول امرئ القيس:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: 'Evveltü' lafzının manasının 'vecihlerin ve manaların ilkini talep ettim' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Ayetteki { نَسُوهُ } "onu unuttular" ifadesinin de ayetin başındaki gibi terk etmek manasında olması güzeldir; onlar artık hakkı itiraf ederler ve kendileri için mazeret kabul edilmeyecek bir vakitte kurtuluş yollarını sorarlar. Bir grup [kıraat âlimi], 'yahut geri mi döndürüleceğiz' takdiriyle fiilin ref'i ile "أَوْ نُرَدُّ" ve bu son istifhamın cevabı olarak nasb ile "فَنَعْمَلَ" şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, { فَنَعْمَلَ } kelimesinin atfı sebebiyle her ikisinin de ref'i ile "أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلُ" şeklinde okumuştur. İbn Ebî İshâk ve Ebû Hayve "أَوْ نُرَدَّ فَنَعْمَلَ" şeklinde okumuşlardır; bu kıraatte 'nüradde' kelimesinin nasbı ya { فَيَشْفَعُوا } sözüne atıf sebebiyledir ya da el-Ferrâ'nın naklettiği üzere 'ev' (أَوْ) edatının İmrüülkays'ın şu sözünde olduğu gibi 'hattâ' manasında olması sebebiyledir:
أو نموت فنعذرا ويجيء المعنى، أن الشفاعة تكون في أن يردوا ثم أخبر تعالى عن خسارتهم أنفسهم واضمحلال افترائهم على الله وكذبهم في جعل الأصنام آلهة.
Yahut ölürüz de mazur görülürüz. Mana ise şefaatin geri döndürülmeleri hususunda olması şeklinde ortaya çıkar. Sonra Yüce [Allah] onların kendilerini hüsrana uğrattıklarını ve putları ilah edinerek Allah'a attıkları iftiraların ve yalanların yok olup gittiğini haber vermiştir.
وقوله تعالى: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ الآية، خطاب عام يقتضي التوحيد والحجة عليه بدلائله، والرب أصله في اللغة المصلح من رب يرب وهو يجمع في جهة ذكر الله تعالى المالك والسيد وغير ذلك من استعمالات العرب، ولا يقال الرب معرفا إلا لله، وإنما يقال في البشر بإضافة، وروى بكار بن الشقير «إن ربكم الله» بنصب الهاء، وقوله فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ حكى الطبري عن مجاهد أن اليوم كألف سنة، وهذا كله والساعة اليسيرة سواء في قدرة الله تعالى، وأما وجه الحكمة في ذلك فمما انفرد الله ﷿ بعلمه كسائر أحوال الشرائع، وما ذهب إليه من أراد أن يوجه هذا كالمهدوي وغيره تخرص، وجاء في التفسير وفي الأحاديث أن الله ابتدأ الخلق يوم الأحد وكملت المخلوقات يوم الجمعة، ثم بقي دون خلق يوم السبت، ومن ذلك اختارته اليهود لراحتها، وعلى هذا توالت تفاسير الطبري وغيره، ولليهود لعنهم الله تعالى في هذا كلام سوء تعالى الله عما يصفون.
Yüce Allah'ın { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } "Şüphesiz Rabbiniz gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır..." ayeti tevhide çağıran ve delilleriyle buna hüccet getiren genel bir hitaptır. er-Rabb kelimesinin kökeni lügatte, 'ıslah etti/yönetti' anlamına gelen 'rabbe-yerubbu' (رب يرب) kökünden 'ıslah eden' demektir. Allah Teâlâ'nın zikri yönünden bu kelime mâlik, seyyid ve Arapların diğer kullanımlarını cem eder. er-Rabb kelimesi [başında] harf-i tarifle sadece Allah için kullanılır; insanlarda ise ancak izafetle söylenir. Bekkâr b. eş-Şukayr 'he'nin nasbı ile "إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهَ" şeklinde rivayet etmiştir. [Allah'ın]: { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } "altı günde" sözü hakkında et-Taberî, Mücâhid'den bir günün bin yıl gibi olduğunu nakletmiştir. Bütün bunlar da pek kısa bir an da Allah Teâlâ'nın kudretinde birdir. Bundaki hikmet yönü ise diğer şer'î hükümlerin hâlleri gibi Aziz ve Celil olan Allah'ın bilgisine münhasır kıldığı hususlardandır; el-Mehdevî ve başkaları gibi bunu gerekçelendirmek isteyenlerin vardığı sonuçlar birer tahminden ibarettir. Tefsirde ve hadislerde, Allah'ın yaratmaya pazar günü başladığı, yaratılanların cuma günü tamamlandığı, sonra cumartesi günü hiçbir şey yaratılmadan kaldığı ve bundan dolayı Yahudilerin istirahatleri için o günü seçtikleri rivayet edilmiştir; et-Taberî ve diğerlerinin tefsirleri bu minval üzere devam etmiştir. Allah'ın laneti üzerlerine olsun Yahudilerin bu hususta çirkin sözleri vardır; Allah onların nitelemelerinden çok yücedir.
ووقع حديث في كتاب مسلم بن الحجاج في كتاب الدلائل لثابت السرقسطي، أن الله تعالى خلق التربة يوم السبت وذكره مكي في الهداية، وقوله تعالى: اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ معناه عند أبي المعالي وغيره من حذاق المتكلمين بالملك والسلطان، وخص العرش بالذكر تشريفا له إذ هو أعظم المخلوقات، وقال سفيان الثوري: فعل فعلا في العرش سماه استواء.
Müslim b. el-Haccâc'ın kitabında ve Sâbit es-Serakustî'nin Delâil adlı kitabında Allah Teâlâ'nın toprağı cumartesi günü yarattığına dair bir hadis yer almıştır; Mekkî de bunu el-Hidâye'de zikretmiştir. Yüce Allah'ın { اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } "Arş'a istiva etti" sözünün manası Ebü'l-Meâlî ve kelamcıların diğer mahir âlimlerine göre mülk ve hâkimiyetle [hükümran oldu] demektir. Yaratılmışların en büyüğü olduğu için teşrif amacıyla Arş tahsis edilerek zikredilmiştir. Süfyân es-Sevrî: "Arş'ta 'istiva' adını verdiği bir fiil yaptı" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والْعَرْشِ مخلوق معين جسم ما، هذا الذي قررته الشريعة، وبلغني عن أبي الفضيل بن النحوي أنه قال: العرش مصدر عرش يعرش عرشا، والمراد بقوله اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ هذا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Arş belirli, yaratılmış bir cisimdir; şeriatın karar kıldığı husus budur. Ebü'l-Fudayl b. en-Nahvî'den bana ulaştığına göre o şöyle demiştir: 'el-Arş', 'araşe-ya'rişu-arşen' fiilinin mastarıdır; { اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ } sözünden kastedilen de budur.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خروج كثير عن ما فهم من العرش في غير ما حديث عن النبي صلى
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem gelen birçok hadiste Arş hakkında anlaşılanın çok dışına çıkmaktır.
الله عليه وسلم، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «يغشي» من أغشى، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر وحمزة والكسائي «يغشّي» بالتشديد من غشّى، وهما طريقان في تعدية «غشي» إلى مفعول ثان، وقرأ حميد «يغشى» بفتح الياء والشين ونصب «الليل» ورفع «النهار» ، كذا قال أبو الفتح وقال أبو عمرو الداني برفع «الليل» قال القاضي أبو محمد: وأبو الفتح أثبت وحَثِيثاً معناه سريعا، ويَطْلُبُهُ حَثِيثاً حال من الليل بحسب اللفظ على قراءة الجماعة، ومن النهار بحسب المعنى، وأما على قراءة حميد فمن النهار في الوجهين، ويحتمل أن يكون حالا منهما، ومثله قوله تعالى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ [مريم: ٢٧] فيصح أن يكون تَحْمِلُهُ حالا منها، وأن يكون حالا منه وأن يكون حالا منهما. ومُسَخَّراتٍ في موضع الحال، وقرأ ابن عامر وحده من السبعة و «الشمس والقمر والنجوم مسخرات» بالرفع في جميعها، ونصب الباقون هذه الحروف كلها، وقرأ أبان بن تغلب و «الشمس والقمر» بالنصب، و «النجوم مسخرات» بالرفع.
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir, 'eğşâ' fiilinden "يُغْشِي" şeklinde okumuşlardır. Âsım (Ebû Bekr rivayetinde), Hamza ve el-Kisâî ise 'ğaşşâ' fiilinden şedde ile "يُغَشِّي" şeklinde okumuşlardır; her ikisi de 'ğaşiye' fiilini ikinci bir mef'ûle geçişli kılmanın yollarıdır. Humeyd, yâ ve şîn'in fethası, 'el-leyle' kelimesinin nasbı ve 'en-nehâru' kelimesinin ref'i ile "يَغْشَى" şeklinde okumuştur; Ebü'l-Feth böyle demiştir, Ebû Amr ed-Dânî ise 'el-leylü' kelimesinin ref'i ile okunduğunu söylemiştir. Kâdı Ebû Muhammed: "Ebü'l-Feth daha sağlamdır" dedi. { حَثِيثاً } kelimesinin manası hızlıca demektir. { يَطْلُبُهُ حَثِيثاً } "onu durmaksızın kovalayan" ifadesi, cemaat kıraatine göre lafız bakımından geceden; mana bakımından ise gündüzden hâldir. Humeyd'in kıraatine göre ise her iki açıdan da gündüzden hâldir. Her ikisinden birden hâl olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın { فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَها تَحْمِلُهُ } [Meryem 27] ayeti de böyledir; zira { تَحْمِلُهُ } ifadesinin kadından hâl olması da, çocuktan hâl olması da, her ikisinden birden hâl olması da sahihtir. { مُسَخَّراتٍ } "boyun eğmiş olarak" ifadesi hâl konumundadır. Yedi kıraat imamı arasından sadece İbn Âmir hepsinin ref'i ile "وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ" şeklinde okumuştur; diğerleri ise bu kelimelerin hepsini nasb ile okumuştur. Ebân b. Tağlib ise "وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ" nasb ile, "وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ" ref' ile okumuştur.
وأَلا استفتاح كلام فاستفتح بها في هذا الموضع هذا الخبر الصادق المرشد.
{ أَلا } söze başlama (istiftâh) edatıdır; bu makamda söze bu doğru ve yol gösterici haberle başlanmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وأخذ المفسرون الْخَلْقُ بمعنى المخلوقات. أي هي له كلها وملكه واختراعه، وأخذوا الْأَمْرُ مصدرا من أمر يأمر، وعلى هذا قال النقاش وغيره: إن الآية ترد على القائلين بخلق القرآن لأنه فرق فيها بين المخلوقات وبين الكلام إذ الأمر كلامه ﷿.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Müfessirler { الْخَلْقُ } "yaratmak" kelimesini yaratılmışlar (mahlûkât) manasında almışlardır; yani onların hepsi O'nundur, O'nun mülkü ve icadıdır. { الْأَمْرُ } "emir" kelimesini ise 'emera-ye'muru' fiilinin mastarı olarak almışlardır. Buna dayanarak en-Nakkâş ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, Kur'ân'ın mahluk olduğunu söyleyenleri reddetmektedir; çünkü ayette yaratılmışlar ile kelâm birbirinden ayrılmıştır; zira emir Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kelâmıdır.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن تؤخذ لفظة الْخَلْقُ على المصدر من خلق يخلق خلقا أي له هذه الصفة إذ هو الموجد للأشياء بعد العدم، ويؤخذ الْأَمْرُ على أنه واحد الأمور إلا أنه يدل على الجنس فيكون بمنزلة قوله وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ [هود: ١٢٣] وبمنزلة قوله وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ [البقرة:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: { الْخَلْقُ } lafzının 'halaka-yahluku-halkan' fiilinin mastarı olarak alınması da muhtemeldir; yani yokluktan sonra eşyayı var eden O olduğu için bu sıfat O'na aittir. { الْأَمْرُ } kelimesinin ise 'umûr'un (işlerin) tekili olarak alınması muhtemeldir; ancak cinse delalet eder, böylece { وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } [Hûd 123] ayeti mesabesinde ve { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } [Bakara:
٢١٠] فإذا أخذت اللفظتان هكذا خرجتا عن مسألة الكلام.
210] ayeti mesabesinde olur. İki lafız bu şekilde alındığında kelâm meselesinin kapsamından çıkmış olurlar.
قال القاضي أبو محمد: ولما تقدم في الآية خلق وبأمره تأكد في آخره أن لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ المصدرين حسب تقدمهما، وكيف ما تأولت الآية فالجميع لله، وأسند الطبري إلى النبي ﷺ أنه قال: «من زعم أن الله تعالى جعل لأحد من العباد شيئا من الأمر فقد كفر بما أنزل الله لقوله تعالى: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ» ، قال النقاش: ذكر الله الإنسان في القرآن في ثمانية عشر موضعا في جميعها أنه مخلوق، وذكر القرآن في أربعة وخمسين موضعا ليس في واحد منها إشارة إلى أنه مخلوق، وقال الشعبي الْخَلْقُ عبارة عن الدنيا والْأَمْرُ عبارة عن الآخرة، وتَبارَكَ معناه عظم وتعالى وكثرت بركاته، ولا يوصف بها إلا الله تعالى، وتَبارَكَ لا يتصرف في كلام العرب، لا يقال منه يتبارك، وهذا منصوص عليه لأهل اللسان.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ayetin başında 'halaka' (yarattı) ve 'bi-emrihî' (emriyle) ifadeleri geçtiği için, sonunda da daha önce geçtikleri üzere { لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } iki mastar olarak tekit edilmiştir. Ayet nasıl tevil edilirse edilsin hepsi Allah'a aittir. et-Taberî Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem dayandırarak rivayet etmiştir ki o şöyle buyurmuştur: "Kim Allah Teâlâ'nın kullardan birine emirden bir pay kıldığını iddia ederse, Allah'ın indirdiğini inkâr etmiş olur; çünkü Allah Teâlâ: { أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ } 'Dikkat edin, yaratmak da emir de yalnız O'na aittir' buyurmuştur." en-Nakkâş şöyle demiştir: Allah insanı Kur'ân'da on sekiz yerde zikretmiştir ve hepsinde onun yaratılmış olduğu belirtilmiştir; Kur'ân'ı ise elli dört yerde zikretmiştir ve bunların hiçbirinde onun mahluk olduğuna dair bir işaret yoktur. eş-Şa'bî: "{ الْخَلْقُ } dünyadan ibarettir, { الْأَمْرُ } ise ahiretten ibarettir" demiştir. { تَبارَكَ } lafzının manası: yücedir, âlidir ve bereketleri pek çoktur demektir; bununla sadece Allah Teâlâ nitelenir. { تَبارَكَ } fiili Arap kelâmında çekimlenmez, ondan muzari olarak 'yetebâreku' denmez; bu durum lisan ehli için nass ile sabittir.
قال القاضي أبو محمد: وعلة ذلك أن تَبارَكَ لما لم يوصف بها غير الله تعالى لم تقتض مستقبلا إذ الله قد تبارك في الأزل، وقد غلط بها أبو علي القالي فقيل له كيف المستقبل من تبارك فقال يتبارك فوقف على أن العرب، لم تقله، و «الرب» السيد المصلح، والْعالَمِينَ جمع عالم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunun illeti şudur: { تَبارَكَ } fiiliyle Allah Teâlâ'dan başkası nitelenmediği için bir gelecek zaman gerektirmez; çünkü Allah ezelde tebârek olmuştur. Ebû Ali el-Kâlî bu konuda yanılmış, kendisine 'tebâreke fiilinin muzarisi nasıldır?' diye sorulduğunda 'yetebâreku' demiştir; nihayet Arapların bunu söylemediğini fark etmiştir. 'er-Rabb', ıslah eden efendi demektir; { الْعالَمِينَ } ise 'âlem'in çoğuludur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٥ الى ٥٦]
[A'râf Suresi (7), 55-56. Ayetler]
ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦)
{ ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (٥٥) وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) } “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez. (55) Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; O'na korkarak ve umarak dua edin. Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır. (56)”
هذا أمر بالدعاء وتعبد به، ثم قرر ﷿ بالأمر به صفات تحسن معه، وقوله: تَضَرُّعاً معناه بخشوع واستكانة، والتضرع لفظة تقتضي الجهر لأن التضرع إنما يكون بإشارات جوارح وهيئات أعضاء تقترن بالطلب، وَخُفْيَةً يريد في النفس خاصة، وقد أثنى الله ﷿ على ذلك في قوله إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مريم: ٣] ونحو هذا قول النبي ﷺ: خير الذكر الخفي، والشريعة مقررة أن السر فيما لم يعترض من أعمال البر أعظم أجرا من الجهر، وتأول بعض العلماء «التضرع والخفية» في معنى السر جميعا، فكأن التضرع فعل للقلب، ذكر هذا المعنى الحسن بن أبي الحسن، وقال: لقد أدركنا أقواما ما كان على الأرض عمل يقدرون أن يكون سرا فيكون جهرا أبدا، ولقد كان المسلمون يجتهدون في الدعاء فلا يسمع لهم صوت، إن هو إلا الهمس بينهم وبين ربهم، وذلك أن الله تعالى يقول ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً وذكر عبدا صالحا رضي فعله فقال إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا [مريم: ٣] وقال الزجاج ادْعُوا رَبَّكُمْ معناه اعبدوا ربكم تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً أي باستكانة واعتقاد ذلك في القلوب، وقرأ جميع السبعة «وخفية» بضم الخاء، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر هنا وفي الأنعام و «خفية» بكسرها وهما لغتان، وقد قيل إن «خفية» بكسر الخاء بمعنى الخوف والرهبة، ويظهر ذلك من كلام أبي علي.
Bu, dua etmeyi emretmek ve bununla ibadet etmeyi bildirmektir; sonra Aziz ve Celil olan [Allah] dua emriyle birlikte onunla güzel olacak sıfatları belirlemiştir. [Allah'ın]: { تَضَرُّعاً } "yalvara yakara" sözünün manası huşû ve tezellül iledir. Tedarru' (تضرع) lafzı cehri (açıktan olmayı) gerektirir; çünkü tedarru' ancak taleple birlikte bulunan organların işaretleri ve uzuvların hâlleri ile olur. { وَخُفْيَةً } "ve gizlice" ifadesiyle ise özel olarak kendi içinde olmayı murat etmektedir. Aziz ve Celil olan Allah { إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } "Hani o, Rabbine gizlice seslenmişti" [Meryem 3] sözüyle bunu övmüştür. Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: "Zikrin en hayırlısı gizli olanıdır" sözü de bu kabildendir. Şeriat, riyanın karışmadığı iyilik amellerinde gizliliğin açıktan yapmaktan daha büyük ecir getirdiğini kesinleştirmiştir. Bazı âlimler 'tedarru' ve hufye' ifadelerini bütünüyle gizlilik manasında tevil etmişlerdir; sanki tedarru' kalbin bir fiilidir. Bu manayı el-Hasan b. Ebi'l-Hasan zikretmiş ve şöyle demiştir: "Biz öyle topluluklara yetiştik ki, yeryüzünde gizli yapmaya güç yetirdikleri hiçbir ameli asla açıktan yapmazlardı. Müslümanlar duada gayret sarfederlerdi de sesleri duyulmazdı; bu ancak kendileri ile Rableri arasındaki bir fısıltıdan ibaretti. Çünkü Allah Teâlâ: { ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } buyurmaktadır ve amelinden razı olduğu salih bir kulu zikrederek: { إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا } [Meryem 3] buyurmuştur." ez-Zeccâc ise: "{ ادْعُوا رَبَّكُمْ } sözünün manası: Rabbinize ibadet edin demektir; { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } yani boyun eğerek ve bunu kalplerde benimseyerek demektir" demiştir. Bütün yedi [kıraat imamı] hânın dammesi ile "وَخُفْيَةً" şeklinde okumuştur. Âsım ise Ebû Bekr rivayetinde burada ve En'âm sûresinde hânın kesresi ile "وَخِفْيَةً" şeklinde okumuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Hânın kesresiyle "خِفْيَةً" kelimesinin korku ve dehşet manasında olduğu da söylenmiştir; bu durum Ebû Ali'nin sözünden de anlaşılmaktadır.
وقرأت فرقة «وخيفة» من الخوف، أي ادعوه باستكانة وخوف ذكرها ابن سيده في المحكم ولم ينسبها، وقال أبو حاتم قرأها الأعمش فيما زعموا، وقوله: إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ يريد في الدعاء وإن كان اللفظ عاما، فإلى هذا هي الإشارة، والاعتداء في الدعاء على وجوه، منها الجهر الكثير والصياح كما قال رسول الله ﷺ لقوم- وقد رفعوا أصواتهم بالتكبير-: «أيها الناس أربعوا على أنفسكم إنكم لا تدعون أصم ولا غائبا» ومنها أن يدعو الإنسان في أن تكون له منزلة نبي أو يدعو في محال ونحو هذا من التشطط، ومنها أن يدعو طالبا معصية وغير ذلك، وفي هذه الأسئلة كفاية، وقرأ ابن أبي عبلة «إن الله لا يحب المعتدين» ، والمعتدي هو مجاوز الحد ومرتكب الحظر، وقد يتفاضل بحسب ما اعتدى فيه وروي عن النبي ﷺ أنه قال: «سيكون أقوام يعتدون في الدعاء وحسب المرء أن يقول:
Bir grup da havf (korku) kökünden «وخيفة» şeklinde okumuştur; yani O'na boyun eğerek ve korkarak dua ediniz demektir. Bunu İbn Sîde el-Muhkem'de zikretmiş, fakat birine nispet etmemiştir. Ebû Hâtim ise onların iddiasına göre bunu A'meş'in okuduğunu söylemiştir. [Allah Teâlâ'nın]: { إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ } “Şüphesiz O, haddi aşanları sevmez” sözü, lafız genel olsa da duada [haddi aşanları] kastetmektedir; işaret edilen mana budur. Duada haddi aşmak çeşitli şekillerde olur: Bunlardan biri, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem tekbir getirirken seslerini yükselten bir topluluğa: «Ey insanlar! Kendinize acıyınız (sesinizi yükseltmeyiniz); zira siz ne bir sağıra ne de bir gaibe dua ediyorsunuz» buyurduğu gibi, aşırı bağırmak ve haykırmaktır. Bir diğeri, kişinin kendisine peygamberlik makamı verilmesi için dua etmesi veya imkânsız bir şey istemesi ve benzeri aşırılıklarda bulunmasıdır. Bir diğeri de günah olan bir şeyi isteyerek dua etmesi ve benzeri durumlardır. Bu örnekler kâfidir. İbn Ebî Able «إن الله لا يحب المعتدين» şeklinde okumuştur. Mu'tedî (haddi aşan), sınırı geçen ve yasak olanı işleyendir; haddi aştığı hususa göre de derecelenir. Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet edilmiştir: «İleride duada haddi aşacak topluluklar olacaktır. Kişiye şöyle demesi yeterlidir:
اللهم إني أسألك الجنة وما قرب إليها من قول وعمل وأعوذ بك من النار وما قرب إليها من قول وعمل» .
Allahım! Senden cenneti ve ona yaklaştıracak söz ve amelleri dilerim; cehennemden ve ona yaklaştıracak söz ve amellerden de Sana sığınırım».
وقوله تعالى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ الآية، ألفاظ عامة تتضمن كل إفساد قلّ أو كثر بعد إصلاح، قل أو كثر، والقصد بالنهي هو على العموم وتخصيص شيء دون شيء في هذا تحكم إلا أن يقال على وجهة المثال، قال الضحاك: معناه لا تغوروا الماء المعين ولا تقطعوا الشجر المثمر ضرارا، وقد ورد قطع الدينار والدرهم من الفساد في الأرض، وقد قيل تجارة الحكام من الفساد في الأرض، وقال بعض الناس: المراد ولا تشركوا في الأرض بعد أن أصلحها الله ببعثة الرسل وتقرير الشرائع ووضوح ملة محمد ﷺ، وقائل هذه المقالة قصد إلى أكبر فساد بعد أعظم صلاح فخصه بالذكر.
Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Düzeltilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın” ayeti, az veya çok bir ıslahtan sonra meydana gelen az veya çok her türlü ifsadı kapsayan genel lafızlardır. Yasaklamadaki gaye geneldir; bunda bir şeyi hariç tutup bir şeyi tahsis etmek sübjektif bir tasarruf (tahakküm) olur; meğerki örnek kabilinden söylenmiş olsun. Dahhâk şöyle demiştir: Manası; zarar vermek maksadıyla tatlı/akar suları kurutmayın ve meyve veren ağaçları kesmeyin demektir. Dinar ve dirhemleri (paraları) kesip bozmanın da yeryüzünde fesat çıkarmaktan olduğu rivayet edilmiştir. Hâkimlerin ticaret yapmasının da yeryüzünde fesat çıkarmaktan olduğu söylenmiştir. Bazı kimseler de şöyle demiştir: Kastedilen, Allah'ın peygamberler göndermekle, şeriatları yerleştirmekle ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dinini apaçık kılmakla yeryüzünü ıslah etmesinden sonra [orada] şirk koşmayın demektir. Bu sözü söyleyen kimse, en büyük ıslahtan sonraki en büyük ifsadı kastetmiş ve bu sebeple onu özellikle zikretmiştir.
وقوله تعالى: وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً أمر بأن يكون الإنسان في حالة ترقب وتحزن وتأميل لله ﷿ حتى يكون الرجاء والخوف كالجناحين للطائر يحملانه في طريق استقامة وإن انفرد أحدهما هلك الإنسان، وقد قال كثير من العلماء ينبغي أن يغلب الخوف الرجاء طول الحياة، فإذا جاء الموت غلب الرجاء، وقد رأى كثير من العلماء أن يكون الخوف أغلب على المرء بكثير، وهذا كله احتياط ومنه تمني الحسن البصري أن يكون الرجل الذي هو آخر من يدخل الجنة، وتمنى سالم مولى أبي حذيفة أن يكون من أصحاب الأعراف لأن مذهبه أنهم مذنبون، ثم أنس قوله تعالى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فإنها آية وعد فيها تقييد بقوله مِنَ الْمُحْسِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَادْعُوهُ خَوْفاً وَطَمَعاً } “O'na korkarak ve umarak dua edin” sözü; insanın, ümit ve korkunun bir kuşun iki kanadı gibi olup onu istikamet yolunda taşıması ve ikisinden biri tek kaldığında insanın helak olması için, Aziz ve Celil olan Allah'a karşı bir gözetleme, hüzün duyma ve ümit besleme hâlinde olmasını emretmektedir. İlim adamlarının birçoğu; hayat boyunca korkunun ümide galip gelmesi, ölüm geldiğinde ise ümidin galip gelmesi gerektiğini söylemişlerdir. Birçok ilim adamı da korkunun insana çok daha fazla galip gelmesi gerektiği görüşündedir. Bunların hepsi birer ihtiyattır; Hasan-ı Basrî'nin cennete en son girecek adam olmayı temenni etmesi ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in -kendi mezhebine göre onların günahkâr kimseler olması sebebiyle- A'râf ehlinden olmayı temenni etmesi de bu kabildendir. Sonra Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti iyilik edenlere pek yakındır” sözü [kullara] bir ferahlık vermiştir; çünkü bu bir vaad ayetidir ve { مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “iyilik edenlere” ifadesiyle kayıtlanmıştır.
واختلف الناس في وجه حذف التاء من قَرِيبٌ في صفة الرحمة على أقوال، منها أنه على جهة النسب أي ذات قرب، ومنها أنه لما كان تأنيثها غير حقيقي جرت مجرى كف خضيب ولحية دهين، ومنها أنها بمعنى مذكر فذكر الوصف لذلك.
İnsanlar rahmetin sıfatı olan { قَرِيبٌ } kelimesinden tâ [harfinin] hazfedilmesinin sebebi hakkında çeşitli görüşler ileri sürerek ihtilaf etmişlerdir: Bunlardan biri, bunun nispet yoluyla olduğu, yani 'yakınlık sahibi' (zâtü kurb) anlamına geldiğidir. Bir diğeri, [rahmet kelimesinin] müennesliği hakiki müenneslik olmadığı için 'kına sürülmüş el' (keffün hadîb) ve 'yağ sürülmüş sakal' (lihyetün dehîn) örneklerindeki gibi cereyan ettiğidir. Bir diğeri de müzekker bir kelime manasında olduğu ve bu sebeple sıfatın müzekker getirildiğidir.
واختلف أهل هذا القول في تقدير المذكر الذي هي بدل منه فقالت فرقة الغفران والعفو، وقالت فرقة المطر، وقيل غير ذلك، وقال الفراء: لفظة القرب إذا استعملت في النسب والقرابة فهي مع المؤنث بتاء ولا بد، وإذا استعملت في قرب المسافة.
Bu görüşün sahipleri, onun yerine geçtiği takdir edilen müzekker kelimenin ne olduğu konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun mağfiret ve af olduğunu, bir grup yağmur olduğunu söylemiş, başka şeyler de söylenmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Yakınlık lafzı soy ve akrabalıkta kullanıldığında müennesle birlikte mutlaka tâ ile gelir; mesafe yakınlığında kullanıldığında ise...
قال القاضي أبو محمد: أو الزمن- فقد تجيء مع المؤنث بتاء وقد تجيء بغير تاء، وهذا منه، ومن هذا قول الشاعر: [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed der ki: -Yahut zaman yakınlığında kullanıldığında- müennesle birlikte bazen tâ ile gelebilir, bazen de tâ olmaksızın gelebilir; bu ayet de bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
عشية لا عفراء منك قريبة ... فتدنو ولا عفراء منك بعيد
Akşamleyin ne Afrâ sana yakındır ki yaklaşasın, ne de Afrâ senden uzaktır.
فجمع في هذا البيت بين الوجهين.
Şair bu beyitte iki kullanımı bir arada toplamıştır.
قال القاضي أبو محمد: هذا قول الفراء في كتابه، وقد مر في بعض كتب المفسرين مقيدا ورد الزجّاج على هذا القول، وقال أبو عبيدة قَرِيبٌ في الآية ليس بصفة للرحمة وإنما هو ظرف لها وموضع، فيجيء هكذا في المؤنث والاثنين والجميع وكذلك بعيد، فإذا جعلوها صفة بمعنى مقربة قالوا قريبة وقريبتان وقريبات.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, Ferrâ'nın kitabındaki sözüdür. Bazı müfessirlerin kitaplarında kayıtlı olarak geçmiş ve Zeccâc bu söze itiraz etmiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Ayetteki { قَرِيبٌ } kelimesi rahmetin sıfatı değildir; aksine onun için bir zarf ve mekândır. Bu sebeple müenneste, tesniyede ve cemide bu şekilde gelir; 'baîd' (uzak) kelimesi de böyledir. Onu 'yaklaştırılmış' (mukarrebe) manasında bir sıfat yaptıklarında ise 'karîbetün', 'karîbetâni' ve 'karîbâtün' derler.
وذكر الطبري أن قوله قَرِيبٌ إنما يراد به مقاربة الأرواح للأجساد أي عند ذلك تنالهم الرحمة.
Taberî, { قَرِيبٌ } sözüyle ruhların cesetlere yaklaşmasının murat edildiğini, yani işte o vakit rahmetin onlara erişeceğini zikretmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah'ın] sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٧ الى ٥٨]
[A'râf Sûresi (7), 57-58. Ayetler]
وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨)
{ وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذا أَقَلَّتْ سَحاباً ثِقالاً سُقْناهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنا بِهِ الْماءَ فَأَخْرَجْنا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٥٧) وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (٥٨) } “Rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen O'dur. Nihayet onlar ağır bulutları yüklendiği zaman, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken onunla su indirir ve o suyla her türlü ürünü çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız; umulur ki düşünüp ibret alırsınız. (57) Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olandan ise darlık ve zahmetten başka bir şey çıkmaz. Şükreden bir topluluk için ayetleri işte böyle açıklıyoruz. (58)”
هذه آية اعتبار واستدلال، وقرأ نافع وأبو عمرو «الرياح» بالجمع «نشرا» بضم النون والشين، قال أبو
Bu bir ibret ve istidlal ayetidir. Nâfi ve Ebû Amr «الرياح» kelimesini çoğul, «نشرا» kelimesini de nûn ve şîn harflerinin dammesiyle okumuşlardır. Ebû
حاتم: وهي قراءة الحسن وأبي عبد الرحمن وأبي رجاء، واختلف عنهم الأعرج، وأبي جعفر ونافع وأبي عمرو وعيسى بن عمر وأبي يحيى وأبي نوفل الأعرابيين، وقرأ ابن كثير «الريح» واحدة «نشرا» بضمها أيضا، وقرأ ابن عامر «الرياح» جمعا «نشرا» بضم النون وسكون الشين، قال أبو حاتم: ورويت عن الحسن وأبي عبد الرحمن وأبي رجاء وقتادة وأبي عمرو، وقرأ حمزة والكسائي، «الريح» واحدة، «نشرا» بفتح النون وسكون الشين، قال أبو حاتم وهي قراءة ابن مسعود وابن عباس وزر بن حبيش وابن وثاب وإبراهيم وطلحة والأعمش ومسروق بن الأجدع، وقرأ ابن جني قراءة مسروق «نشرا» بفتح النون والشين، وقرأ عاصم «الرياح» جماعة «بشرا» بالباء المضمومة والشين الساكنة، وروي عنه «بشرا» بضم الباء والشين، وقرأ بها ابن عباس والسلمي وابن أبي عبلة. وقرأ محمد بن السميفع وأبو قطيب «بشرى» على وزن فعلى بضم الباء، ورويت عن أبي يحيى وأبي نوفل، وقرأ أبو عبد الرحمن السلمي «بشرا» بفتح الباء وسكون الشين، قال الزهراوي: ورويت هذه عن عاصم.
Hâtim şöyle demiştir: Bu, Hasan, Ebû Abdirrahmân ve Ebû Recâ'nın kıraatidir. el-A'rec, Ebû Ca'fer, Nâfi, Ebû Amr, Îsâ b. Ömer, iki bedevî olan Ebû Yahyâ ve Ebû Nevfel'den farklı rivayetler nakledilmiştir. İbn Kesîr «الريح» şeklinde tekil, yine nûn ve şîn harflerinin dammesiyle «نشرا» okumuştur. İbn Âmir «الرياح» şeklinde çoğul, nûnun dammesi ve şînin sükûnu ile «نشرا» okumuştur. Ebû Hâtim der ki: Hasan, Ebû Abdirrahmân, Ebû Recâ, Katâde ve Ebû Amr'dan da böyle rivayet edilmiştir. Hamza ve Kisâî «الريح» şeklinde tekil, nûnun fethası ve şînin sükûnu ile «نشرا» okumuşlardır. Ebû Hâtim, bunun İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Zirr b. Hubeyş, İbn Vessâb, İbrâhim, Talha, el-A'meş ve Mesrûk b. el-Ecda'ın kıraati olduğunu belirtmiştir. İbn Cinnî, Mesrûk'un kıraatini nûn ve şînin fethasıyla «نشرا» şeklinde nakletmiştir. Âsım «الرياح» şeklinde çoğul, bâ'nın dammesi ve şînin sükûnu ile «بشرا» okumuştur. Kendisinden bâ ve şînin dammesiyle «بشرا» da rivayet edilmiştir; İbn Abbâs, es-Sülemî ve İbn Ebî Able de böyle okumuşlardır. Muhammed b. es-Semeyfa' ve Ebû Kuteyb bâ'nın dammesiyle fu'lâ vezninde «بشرى» okumuşlardır; Ebû Yahyâ ve Ebû Nevfel'den de böyle rivayet edilmiştir. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise bâ'nın fethası ve şînin sükûnu ile «بشرا» okumuştur. ez-Zehrâvî: Bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir demiştir.
ومن جمع الريح في هذه الآية فهو أسعد، وذلك أن الرياح حيث وقعت في القرآن فهي مقترنة بالرحمة كقوله وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ [الروم: ٤٥] وقوله وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ [الحجر: ٢٢] وقوله اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [الروم: ٤٨] وأكثر ذكر الريح مفردة، إنما هو بقرينة عذاب، كقوله وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ [الذاريات: ٤١] وقوله وَأَمَّا عادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ [الحاقة: ٦] وقوله بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها [الأحقاف: ٢٤] نحا هذا المنحى يحيى بن يعمر وأبو عمرو بن العلاء وعاصم، وفي الحديث أن رسول الله ﷺ كان إذا هبت الريح يقول «اللهم اجعلها رياحا ولا تجعلها ريحا» .
Bu ayette rüzgârı çoğul okuyan kimse daha isabetlidir; çünkü rüzgârlar (er-riyâh) Kur'an'da nerede geçerse rahmetle birlikte geçer; { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } “Rüzgârları müjdeciler olarak göndermesi O'nun ayetlerindendir” [Rûm 45], { وَأَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ } “Rüzgârları aşılayıcılar olarak gönderdik” [Hicr 22] ve { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } “Rüzgârları gönderip bulutları kaldıran Allah'tır” [Rûm 48] ayetlerinde olduğu gibi. Rüzgârın tekil olarak (er-rîh) zikredilmesi ise çoğunlukla azap karinesiyle birliktedir; { وَفِي عادٍ إِذْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الرِّيحَ الْعَقِيمَ } “Âd kavminde de [ibretler vardır]; hani onların üzerine kasıp kavuran o rüzgârı göndermiştik” [Zâriyât 41], { وَأَمَّا عادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عاتِيَةٍ } “Âd kavmine gelince, onlar da uğultulu ve azgın bir rüzgârla helak edildiler” [Hâkka 6] ve { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها } “Aksine o, acelece gelmesini istediğiniz şeydir; içinde elem dolu bir azap bulunan ve Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eden bir rüzgârdır” [Ahkâf 24] ayetlerinde olduğu gibi. Yahyâ b. Ya'mer, Ebû Amr b. el-Alâ ve Âsım bu doğrultuda görüş bildirmişlerdir. Hadiste de rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr estiği zaman: «Allahım! Onu rüzgârlar (rahmet) kıl, rüzgâr (azap) kılma» derdi.
قال القاضي أبو محمد: والمعنى في هذا كله بين، وذلك أن ريح السقيا والمطر أنها هي منتشرة لينة تجيء من هاهنا وتتفرق فيحسن من حيث هي منفصلة الأجزاء متغايرة المهب يسيرا أن يقال لها رياح، وتوصف بالكثرة ريح الصر والعذاب، عاصفة صرصر جسد واحد شديدة المر مهلكة بقوتها وبما تحمله أحيانا من الصر المحرق، فيحسن من حيث هي شديدة الاتصال أن تسمى ريحا مفردة، وكذلك أفردت الريح في قوله تعالى: وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ [يونس: ٢٢] من حيث جري السفن إنما جرت بريح متصلة كأنها شيء واحد فأفردت لذلك ووصفت بالطيب إزالة الاشتراك بينها وبين الريح المكروهة، وكذلك ريح سليمان ﵇ إنما كانت تجري بأمره أو تعصف في حقوله وهي متصلة، وبعد فمن قرأ في هذه الآية الريح بالإفراد فإنما يريد به اسم الجنس، وأيضا فتقييدها ب «نشر» يزيل الاشتراك.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bütün bunlardaki mana açıktır; zira sulama ve yağmur rüzgârı yaygındır, yumuşaktır, şuradan buradan gelir ve dağılır; dolayısıyla parçaları birbirinden ayrı ve esiş yönleri az da olsa farklı olduğu cihetten ona rüzgârlar denilmesi ve çoklukla nitelenmesi güzel düşer. Şiddetli soğuk ve azap rüzgârı ise tek bir cisim gibi fırtınalı, esişi çok sert, kuvvetiyle ve bazen taşıdığı yakıcı soğukla helak edicidir; dolayısıyla birbiriyle son derece bitişik olması cihetiyle tekil olarak 'rüzgâr' diye adlandırılması güzel düşer. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Ve onları güzel bir rüzgârla alıp götürdüklerinde” [Yûnus 22] ayetinde de rüzgâr tekil getirilmiştir; çünkü gemilerin akıp gitmesi, sanki tek bir şeymiş gibi bitişik ve kesintisiz bir rüzgârla gerçekleşir. Bu sebeple tekil getirilmiş ve hoş olmayan rüzgârla arasındaki ortaklığı gidermek için 'hoş/güzel' (tayyibe) şeklinde nitelenmiştir. Süleyman'ın aleyhisselâm rüzgârı da böyleydi; onun emriyle akar veya onun arazilerinde eserdi ve kesintisiz bir bütündü. Kaldı ki, bu ayette rüzgârı tekil okuyan kimse bununla cins ismini kastetmektedir; ayrıca onun «نشرا» kelimesiyle kayıtlanması da [azap rüzgârı ile] ortaklığı ortadan kaldırır.
والإرسال في الريح هو بمعنى والإجراء والإطلاق والإسالة ومنه الحديث فلرسول الله ﷺ أجود بالخير من الريح المرسلة، والريح تجمع في القليل أرواح وفي الكثير رياح لأن العين من الريح واو انقلبت في الواحد ياء للكسر الذي قبلها، وكذلك في الجمع الكثير، وصحت في القليل لأنه لا شيء فيه يوجب الإعلال، وأما «نشرا» بضم النون والشين فيحتمل أن يكون جمع ناشر على النسب أي ذات نشر من الطي أو نشور من الحياة، ويحتمل «نشرا» أن يكون جمع نشور بفتح النون وضم الشين كرسول ورسل وصبور وصبر وشكور وشكر، ويحتمل «نشرا» أن يكون كالمفعول بمعنى منشور
Rüzgâr hakkındaki irsâl (gönderme); akıtmak, salıvermek ve sevk etmek manasındadır. Hadisteki «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hayırda esen rüzgârdan daha cömertti» ifadesi de bundandır. Rîh (rüzgâr) kelimesinin azlık çoğulu 'ervâh', çokluk çoğulu ise 'riyâh' gelir. Çünkü rîh kelimesinin orta harfi (aynul-fiil) vâv'dır; tekilinde kendisinden önceki kesreden ötürü yâ'ya dönüşmüştür. Çokluk cemisinde de böyledir; azlık cemisinde ise i'lâli gerektiren bir durum bulunmadığı için sahih kalmıştır. Nûn ve şîn harflerinin dammesiyle okunan «نشرا» kelimesine gelince; bunun 'dürülmüş olanın açılması' anlamındaki neşrden yahut 'hayat bulma' anlamındaki nüşûrdan nispet yoluyla nâşir kelimesinin çoğulu olması muhtemeldir; yani 'yayma/diriltme sahibi' demektir. «نشرا» kelimesinin, rasûl-rusul, sabûr-subur ve şekûr-şükür örneklerinde olduğu gibi, nûnun fethası ve şînin dammesiyle 'neşûr' kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir. «نشرا» kelimesinin, mef'ûl (ismi mef'ûl) gibi 'menşûr' (yayılmış) manasında olması da muhtemeldir;
كركوب بمعنى مركوب، ويحتمل أن يكون من أبنية اسم الفاعل لأنها تنشر الحساب، وأما مثال الأول في قولنا ناشر ونشر فشاهد وشهد ونازل ونزل، كما قال الشاعر:
tıpkı merkûb (binilen şey) manasındaki rekûb gibidir. Bulutları yaydığı için ismi fail kalıplarından olması da muhtemeldir. Nâşir ve nuşur hakkındaki ilk sözümüzün örneği şâhid-şuhûd ve nâzil-nüzül kalıplarıdır. Nitekim şair şöyle demiştir:
أو تنزلون فإنّا معشر نزل وقاتل وقتل ومنه قول الأعشى: [البسيط] إنا لمثلكم يا قومنا قتل وأما من قرأ «نشرا» بضم النون وسكون الشين فإنما خفف الشين من قوله نَشْراً وأما من قرأ «نشرا» بفتح النون وسكون الشين فهو مصدر في موضع الحال من الريح، ويحتمل في المعنى أن يراد به من النشر الذي هو خلاف الطيّ كل بقاء الريح دون هبوب طيّ، ويحتمل أن يكون من أن النشر الذي هو الإحياء كما قال الأعشى: [السريع] يا عجبا للميّت الناشر وأما من قرأ «نشرا» بفتح النون والشين وهي قراءة شاذة فهو اسم وهو على النسب، قال أبو الفتح أي ذوات نشر، والنّشر أن تنتشر الغنم بالليل فترعى، فشبه السحاب، في انتشاره وعمومه بذلك، وأما «بشرا» بضم الباء والشين فجمع بشير كنذير ونذر، و «بشرا» بسكون الشين مخفف منه و «بشرا» بفتح الباء وسكون الشين مصدر و «بشرى» مصدر أيضا في موضع الحال. و «الرحمة» في هذه الآية المطر، وبَيْنَ يَدَيْ أي أمام رحمته وقدامها وهي هنا استعارة وهي حقيقة فيما بين يدي الإنسان من الأجرام.
Ya konaklarsınız; zira biz konaklayan bir topluluğuz. Ve kâtil-kutül kalıbı gibidir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır: [Basît] Ey kavmimiz! Şüphesiz biz sizin gibileri öldürenleriz. Nûnun dammesi ve şînin sükûnu ile «نشرا» okuyan kimse ise «نَشْراً» lafzının şîn harfini hafifletmiştir (sükûn ile okumuştur). Nûnun fethası ve şînin sükûnu ile «نشرا» okuyan kimsenin kıraatinde ise bu, rüzgârdan hâl konumunda bir mastardır. Mana bakımından dürülmenin zıddı olan neşrden (yayılmaktan) olması ve rüzgârın dürülü kalmayıp esmesi kastedilmiş olabilir; el-A'şâ'nın: [Serî'] Dirilen ölüye şaşarım! sözünde olduğu gibi, diriltme manasındaki neşrden olması da muhtemeldir. Nûn ve şînin fethası ile «نشرا» okuyan kimsenin kıraati ise şâz bir kıraat olup isimdir ve nispet üzeredir. Ebu'l-Feth der ki: Yani yayılma sahibi (zevvâtü neşr) demektir. Neşr, koyunların geceleyin yayılıp otlamasıdır; bulutun yayılması ve kuşatması buna benzetilmiştir. Bâ ve şînin dammesi ile okunan «بشرا» kelimesi, nezîr-nüzür gibi beşîr kelimesinin çoğuludur. Şînin sükûnu ile «بشرا» ise ondan hafifletilmiştir. Bâ'nın fethası ve şînin sükûnu ile «بشرا» bir mastardır; «بشرى» da yine hâl konumunda bir mastardır. Bu ayetteki «er-Rahmet» yağmurdur. { بَيْنَ يَدَيْ } “önünde” ifadesi, yani rahmetinin önünde ve huzurunda demektir; bu [ayette] bir istiaredir, insanın önündeki cisimler hakkında ise hakiki manasındadır.
وأَقَلَّتْ معناه: رفعت من الأرض واستقلت بها، ومنه القلة وكأن المقل يرد ما رفع قليلا إذا قدر عليه، وثِقالًا معناه من الماء، والعرب تصف السحاب بالثقل والدلح، ومنه قول قيس بن الخطيم:
{ أَقَلَّتْ } ifadesinin manası: Onu yerden kaldırdı ve yüklendi demektir; 'kıllet' (azlık) kelimesi de bundandır; sanki yüklenen kimse, gücü yettiğinde kaldırdığı şeyi azımsar gibidir. { ثِقالاً } “ağır” ifadesinin manası; su ile ağırlaşmış demektir. Araplar bulutu ağırlık ve suyla dolu olup yere sarkma (delah) ile nitelerler. Kays b. el-Hattîm'in şu sözü de bundandır:
[المتقارب]
[Mütekârib]
بأحسن منها ولا مزنة ... دلوح تكشف أدجانها
Ondan daha güzeli yoktur; karanlıkları açan, suyla yüklü bir yağmur bulutu da [onun kadar güzel olamaz].
والريح تسوق السحاب من ورائها فهو سوق حقيقة، والضمير في سُقْناهُ عائد على السحاب، واستند الفعل إلى ضمير اسم الله تعالى من حيث هو إنعام، وصفة البلد بالموت استعارة بسبب سعته وجدوبته وتصويح نباته، وقرأ أبو عمرو وعاصم والأعمش: «لبلد ميت» بسكون الياء وشدها الباقون، والضمير في قوله: فَأَنْزَلْنا بِهِ يحتمل أن يعود على الحساب أي منه، ويحتمل أن يعود على البلد، ويحتمل أن يعود على الماء وهو أظهرها، وقال السدي في تفسير هذه الآية: إن الله تعالى يرسل الرياح فتأتي بالسحاب من بين الخافقين طرق السماء والأرض حيث يلتقيان فتخرجه من ثم ثم تنشره فتبسطه في السماء ثم تفتح أبواب السماء فيسيل الماء على السحاب ثم تمطر السحاب بعد ذلك.
Rüzgâr bulutu arkasından sürer; dolayısıyla bu gerçek bir sürmedir (sevk ediştir). { سُقْناهُ } “onu sevk ederiz” ifadesindeki zamir buluta dönmektedir; fiil bir nimet olması hasebiyle Allah Teâlâ'nın isminin zamirine isnat edilmiştir. Beldenin ölümle nitelenmesi, genişliği, kuraklığı ve bitkilerinin kurumuş olması sebebiyle bir istiaredir. Ebû Amr, Âsım ve el-A'meş yâ'nın sükûnu ile «لبلد ميت» şeklinde okumuşlar; diğerleri ise yâ'yı şeddeli okumuşlardır. { فَأَنْزَلْنا بِهِ } “derken onunla indirdik” sözündeki zamirin buluta dönmesi, yani 'ondan indirdik' manasında olması muhtemeldir; beldeye dönmesi de muhtemeldir; suya dönmesi de muhtemeldir ki en açık olanı budur. Süddî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ rüzgârları gönderir; rüzgârlar bulutu yer ve göğün birleştiği ufuklardan getirir, oradan çıkarır, sonra onu yayarak göğe serer; sonra göğün kapıları açılır, su bulutun üzerine akar ve bulut bundan sonra yağmur yağdırır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا التفصيل لم يثبت عن النبي ﷺ، وقوله ﵎ كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى يحتمل مقصدين أحدهما أن يراد كهذه القدرة العظيمة في إنزال الماء وإخراج الثمرات به من الأرض المجدبة هي القدرة على إحياء الموتى من الأجداث وهذه مثال لها، ويحتمل أن
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ayrıntı Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olmamıştır. [Allah Teâlâ'nın]: { كَذلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتى } “İşte ölüleri de böyle çıkaracağız” sözü iki maksadı ihtiva edebilir: Birincisi, suyu indirme ve onunla kurak topraktan ürünleri çıkarma konusundaki bu büyük kudretin, ölüleri kabirlerden diriltmeye kadir olan kudret olduğu ve bunun ona bir örnek teşkil ettiği kastedilmiş olabilir. İkincisi de,
يراد أن هكذا يصنع بالأموات من نزول المطر عليهم حتى يحيوا به فيكون الكلام خبرا لا مثلا، وهذا التأويل إنما يستند إلى الحديث الذي ذكره الطبري عن أبي هريرة أن الناس إذا ماتوا في النفخة الأولى مطر عليهم مطر من ماء تحت العرش يقال له ماء الحيوان أربعين سنة فينبتون كما ينبت الزرع، فإذا كملت أجسادهم نفخ فيهم الروح، ثم تلقى عليهم نومة فينامون فإذا نفخ في الصور الثانية قاموا وهم يجدون طعم النوم، فيقولون يا ويلنا من بعثنا من مرقدنا، فيناديهم المنادي هذا ما وعد الرحمن وصدق المرسلون.
ölülere de, dirilmeleri için üzerlerine yağmur yağdırılması suretiyle aynen böyle yapılacağının murat edilmesidir; bu durumda söz bir mesel değil bir haber olur. Bu tevil ancak Taberî'nin Ebû Hüreyre'den zikrettiği şu hadise dayanır: İnsanlar ilk sûr üflemesinde öldüklerinde, Arş'ın altından 'hayat suyu' denilen bir sudan kırk yıl üzerlerine yağmur yağdırılır; böylece ekin biter gibi biterler. Bedenleri tamamlanınca içlerine ruh üflenir; sonra üzerlerine bir uyku verilir ve uyurlar. İkinci defa sûra üflendiğinde, uykunun tadını hissederek kalkarlar ve: 'Vay başımıza gelenlere! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?' derler. Münâdî de onlara: 'Bu, Rahmân'ın vaad ettiği ve peygamberlerin doğru söylediği şeydir' diye seslenir.
وقوله تعالى: وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ آية متممة للمعنى الأول في الآية قبلها معرفة بعادة الله تعالى في إنبات الأرضين، فمن أراد أن يجعلها مثالا لقلب المؤمن وقلب الكافر فذلك كله مرتب، لكن ألفاظ الآية لا تقتضي أن المثال قصد بذلك والتمثيل بذلك حكاه الطبري عن ابن عباس ومجاهد وقتادة والسدي، وقال النحاس: هو مثال للفهيم وللبليد، والطَّيِّبُ: هو الجيد التراب الكريم الأرض، وخص بإذن ربه مدحا وتشريفا، وهذا كما تقول لمن تغض منه، أنت كما شاء الله فهي عبارة تعطي مبالغة في مدح أو ذم ومن هذا قوله تعالى: فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ [البقرة: ٢٧٥] على بعض التأويلات، والخبيث هو السباخ ونحوها من رديء الأرض، وقرأ ابن أبي عبلة وأبو حيوة وعيسى بن عمر «يخرج نباته» بضم الياء وكسر الراء ونصب التاء، و «النكد» العسير القليل، ومنه قول الشاعر: [المنسرح]
Allah Teâlâ'nın: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ } “Güzel memleketin bitkisi çıkar” sözü, bir önceki ayetteki ilk manayı tamamlayan ve Allah Teâlâ'nın toprakları yeşertmedeki âdetini bildiren bir ayettir. Bunu müminin kalbi ile kâfirin kalbine bir misal kılmak isteyen kimse için bu mana tamamıyla intizamlıdır; ancak ayetin lafızları bu misalin doğrudan kastedilmesini gerektirmez. Bununla temsil getirmeyi Taberî; İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve Süddî'den nakletmiştir. Nehhas ise: Bu, anlayışlı kimse ile kıt anlayışlı (ahmak) kimse için bir misaldir demiştir. { الطَّيِّبُ } toprağı iyi, arazisi verimli olandır; övgü ve şereflendirme amacıyla { بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Rabbinin izniyle” ifadesi özellikle zikredilmiştir. Bu, değerini düşürmek istediğin bir kimseye: 'Sen Allah'ın dilediği gibisin' demene benzer; zira bu ifade övgüde veya yergide mübalağa bildirir. Bazı tevillerde Allah Teâlâ'nın: { فَلَهُ ما سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ } “Geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır” [Bakara 275] sözü de bu kabildendir. { الخبيث } ise çorak yerler ve benzeri verimsiz/kötü arazilerdir. İbn Ebî Able, Ebû Hayve ve Îsâ b. Ömer yâ'nın dammesi, râ'nın kesresi ve tâ'nın nasbı ile «يُخْرِجُ نَباتَه» şeklinde okumuşlardır. «النكد» ise zahmetli ve az olan şeydir. Şairin şu sözü de bundandır: [Münserih]
لا تنجز الوعد إن وعدت وإن ... أعطيت أعطيت تافها نكدا
Söz verdiğinde sözünü yerine getirmezsin; bir şey verdiğinde de değersiz ve az bir şey verirsin.
ونكد الرجل إذا سأل إلحافا وأخجل ومنه قول الشاعر: [السريع]
Kişi ısrarla isteyip utandırdığı zaman 'nekide'r-racül' denir. Şairin şu sözü de bundandır: [Serî']
وأعط ما أعطيته طيبا ... لا خير في المنكود والناكد
Verdiğin şeyi gönül hoşluğuyla ver; zorla kendisinden bir şey koparılana da, arsızca isteyene de hayır yoktur.
وقرأ جمهور الناس وجميع السبعة «نكدا» بفتح النون وكسر الكاف، وقرأ طلحة بن مصرف «نكدا» بتخفيف الكاف وفتح النون، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «نكدا» بفتح النون والكاف، وقال الزجّاج: وهي قراءة أهل المدينة كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ أي هكذا نبين الأمور، ويَشْكُرُونَ معناه يؤمنون ويثنون بآلاء الله.
İnsanların cumhuru ve yedi [kıraat imamının] tümü nûnun fethası ve kâfın kesresiyle «نَكِداً» şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif kâfın tahfifi (sükûnu) ve nûnun fethasıyla «نَكْداً» okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise nûn ve kâfın fethasıyla «نَكَداً» okumuştur. Zeccâc: Bu, Medine ehlinin kıraatidir demiştir. { كَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } yani 'İşte işleri böyle açıklıyoruz' demektir. { يَشْكُرُونَ } ifadesinin manası ise iman ederler ve Allah'ın nimetlerini övgüyle anarlar demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah'ın] sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٥٩ الى ٦٢]
[A'râf Sûresi (7), 59-62. Ayetler]
لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٢)
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٥٩) قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٦٠) قالَ يا قَوْمِ لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ وَلكِنِّي رَسُولٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦١) أُبَلِّغُكُمْ رِسالاتِ رَبِّي وَأَنْصَحُ لَكُمْ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ (٦٢) } “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik; o da: ‘Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Doğrusu ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum’ dedi. (59) Kavminden ileri gelenler: ‘Biz seni apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz’ dediler. (60) [Nûh] dedi ki: ‘Ey kavmim! Bende hiçbir sapıklık yoktur; aksine ben Âlemlerin Rabbi tarafından [gönderilmiş] bir elçiyim. (61) Size Rabbimin vahiylerini tebliğ ediyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.’ (62)”
اللام لام القسم، قال الطبري أقسم الله تعالى أنه أرسل نوحا، وقالت فرقة من المفسرين: سمي نوحا لأنه كان ينوح على نفسه.
[Buradaki] lâm kasem lâmıdır. Taberî, Allah Teâlâ'nın Nûh'u gönderdiğine yemin ettiğini söylemiştir. Müfessirlerden bir grup ise şöyle demiştir: Kendi nefsine feryat edip ağladığı (yenûhu) için Nûh diye isimlendirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، قال سيبويه: نوح ولوط وهود أسماء أعجمية إلا أنها حقيقة
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. Sîbeveyh şöyle demiştir: Nûh, Lût ve Hûd acemî (Arapça kökenli olmayan) isimlerdir; ancak kök itibariyle üç harfli ve ortası sakin
فلذلك صرفت، وهذه نذارة من نوح لقومه دعاهم إلى عبادة الله وحده ورفض آلهتهم المسماة ودا وسواعا ويغوث ويعوق وغيرها مما لم يشتهر، وقرأ الكسائي وحده «غيره» بالكسر من الراء على النعت ل إِلهٍ، وهي قراءة يحيى بن وثاب والأعمش وأبي جعفر، وقرأ الباقون «غيره» بالرفع، وقرأ حمزة والكسائي «هل من خالق غير الله» خفضا، وقرأ الباقون: «غير الله» رفعا والرفع في قراءة الجماعة هنا على البدل من قوله مِنْ إِلهٍ لأن موضع قوله: مِنْ إِلهٍ رفع، وهو الذي رجح الفارسي، ويجوز أن يكون نعتا على الموضع لأن التقرير ما لكم إله غيره، أو يقدر «غير» ب «إلا» فيعرب بإعراب ما يقع بعد «إلا» ، وقرأ عيسى بن عمر «غيره» بنصب الراء على الاستثناء، قال أبو حاتم: وذلك ضعيف من أجل النفي المتقدم، وقوله عَذابَ يحتمل أن يريد به عذاب الدنيا ويحتمل أن يريد به عذاب الآخرة.
oldukları için munsarif kılınmışlardır (tenvin almışlardır). Bu, Nûh'un kavmine bir uyarısıdır; onları yalnızca Allah'a ibadet etmeye, Vedd, Süvâ', Yagûs, Ya'ûk ve meşhur olmayan diğer putlarını terk etmeye çağırmıştır. Kisâî tek başına { إِلهٍ } kelimesinin sıfatı olarak râ'nın kesresiyle «غيرِهِ» okumuştur; bu, Yahyâ b. Vessâb, el-A'meş ve Ebû Ca'fer'in de kıraatidir. Diğerleri ise «غيرُهُ» şeklinde ref ile okumuşlardır. Hamza ve Kisâî [başka bir ayetteki] «هل من خالق غير الله» ifadesini cer ile, diğerleri ise «غيرُ الله» şeklinde ref ile okumuşlardır. Buradaki cemaat kıraatindeki ref, { مِنْ إِلهٍ } sözünden bedeldir; zira { مِنْ إِلهٍ } sözünün mahalli reftir; Fârisî'nin tercih ettiği de budur. Cümlenin aslı 'mâ leküm ilâhun gayruhû' takdirinde olduğu için mahalline göre sıfat olması da caizdir; yahut 'gayr' kelimesi 'illâ' yerine takdir edilip 'illâ'dan sonra gelen kelimenin irabıyla iraplandırılır. Îsâ b. Ömer ise istisna üzere râ'nın nasbı ile «غيرَه» okumuştur. Ebû Hâtim: Önceki olumsuzluktan dolayı bu zayıftır demiştir. [Nûh'un]: { عَذابَ } “azabından” sözüyle dünya azabını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, ahiret azabını kastetmiş olması da muhtemeldir.
والْمَلَأُ الجماعة الشريفة، قال الطبري: لا امرأة فيهم، وحكاه النقاش عن ثعلب في الملأ والرهط والنفر والقوم، وقيل هم مأخوذون من أنهم يملؤون النفس والعين، ويحتمل أن يكون من أنهم إذا تمالؤوا على أمرتم، وقال سلمة بن سلامة بن وقش الأنصاري عند قفول رسول الله ﷺ من غزوة بدر إنما قتلنا عجائز صلعا. فقال له النبي ﷺ: «أولئك الملأ من قريش لو حضرت أفعالهم لاحتقرت فعلك» . والملأ صفة غالبة وجمعه أملاء وليس من باب رهط وإن كانا اسمين للجمع لأن رهط لا واحد له من لفظه، و «ملأ» يوجد من لفظه مالىء قال أحمد بن يحيى: المالئ الرجل الجليل الذي يملأ العين بجهرته فيجيء كعازب وخادم ورائح فإن أسماء جموعها عرب وخدم وروح، وإن كانت اللفظة من تمالأ القوم على كذا فهي مفارقة باب رهط ومنه قول علي ﵁: ما قتلت عثمان ولا مالأت في دمه، وقال ابن عباس «الملؤ» بواو وكذلك هي في مصاحف الشام، وقولهم لنراك يحتمل أن يجعل من رؤية البصر، ويحتمل من رؤية القلب وهو الأظهر وفِي ضَلالٍ أي في إتلاف وجهالة بما تسلك.
{ الْمَلَأُ } seçkin ve şerefli topluluktur. Taberî: Aralarında hiç kadın yoktur demiştir; Nakkâş bunu 'el-Mele'', 'er-Raht', 'en-Nefer' ve 'el-Kavm' kelimeleri hakkında Sa'leb'den nakletmiştir. Onların nefsi ve gözü doldurmalarından (heybetli olmalarından) alındığı da söylenmiştir; bir iş üzerinde ittifak ettiklerinde (temâleû) o işi tamamlamalarından (etemmû) gelmiş olması da muhtemeldir. Seleme b. Selâme b. Vakş el-Ensârî, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir Gazvesi'nden dönüşünde: 'Biz ancak saçları dökülmüş yaşlı kocakarıları öldürdük' dediğinde, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «Onlar Kureyş'in mele'idir (ileri gelenleridir); şayet onların yaptıklarına şahit olsaydın kendi yaptığını küçük görürdün». Mele' galip bir sıfattır, çoğulu 'emlâ'' gelir; her ikisi de topluluk ismi olsa bile 'raht' babından değildir; çünkü raht kelimesinin kendi lafzından tekili yoktur; 'mele'' kelimesinin ise kendi lafzından 'mâli'' [tekili] bulunur. Ahmed b. Yahyâ şöyle demiştir: Mâli', heybetiyle göz dolduran yüce adamdır; dolayısıyla 'âzib-urab', 'hâdim-hadem' ve 'râih-ravh' gibi gelir; zira bunların çoğul isimleri 'urab', 'hadem' ve 'ravh'tır. Şayet bu lafız 'kavmin şu hususta ittifak etmesi' (temâleü'l-kavm) kökünden ise yine raht babından ayrılır. Hz. Ali'nin radıyallâhu anh: 'Osman'ı ben öldürmedim ve onun kanı konusunda iş birliği de yapmadım (mâ mâle'tü)' sözü de bundandır. İbn Abbâs [bunu] vâv ile «الملؤ» şeklinde okumuştur; Şam mushaflarında da böyledir. Onların { إِنَّا لَنَراكَ } “Biz seni görüyoruz” sözünün gözle görmekten olması muhtemel olduğu gibi, kalp ile görmekten (kanaat getirmekten) olması da muhtemeldir ki daha açık olanı budur. { فِي ضَلالٍ } “bir sapıklık içinde” ifadesi ise, helakte ve tuttuğun yol konusunda cehalet içinde [görüyoruz] demektir.
وقوله لهم جوابا عن هذا لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ مبالغة في حسن الأدب والإعراض عن الجفاء منهم وتناول رفيق وسعة صدر حسبما يقتضيه خلق النبوة، وقوله: وَلكِنِّي رَسُولٌ تعرض لمن يريد النظر والبحث والتأمل في المعجزة.
Nûh'un buna cevaben onlara söylediği: { لَيْسَ بِي ضَلالَةٌ } “Bende hiçbir sapıklık yoktur” sözü, peygamberlik ahlakının gerektirdiği üzere, edep güzelliğinde, onların kabalığından yüz çevirmede, yumuşak bir üslup takınmada ve gönül genişliğinde son noktadır. [Nûh'un]: { وَلكِنِّي رَسُولٌ } “Aksine ben bir elçiyim” sözü ise mucize üzerinde düşünmek, araştırmak ve tefekkür etmek isteyen kimseye bir davettir.
قال القاضي أبو محمد: ونقدر ولا بد أن نوحا ﵇ وكل نبي مبعوث إلى الخلق كانت له معجزة تخرق العادة فمنهم من عرفنا بمعجزته ومنهم من لم نعرف.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Biz Nûh'un aleyhisselâm ve mahlûkata gönderilen her peygamberin mutlaka harikulade bir mucizesi olduğunu kabul ederiz; nitekim onlardan bazısının mucizesini bize bildirmiş, bazısınınkini ise bildirmemiştir.
وقرأ السبعة سوى أبي عمرو «أبلّغكم» بشد اللام وفتح الباء، بسكون الباء وتخفيف اللام، وقوله ﷺ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ وإن كان لفظا عاما في كل ما علمه فالمقصود منه هنا المعلومات المخوفات عليهم لا سيما وهم لم يسمعوا قط بأمة عذبت فاللفظ مضمن الوعيد.
Ebû Amr dışındaki yedi [kıraat imamı] lâmın şeddesi ve bâ'nın fethasıyla «أُبَلِّغُكُمْ» şeklinde okumuşlardır; [Ebû Amr ise] bâ'nın sükûnu ve lâmın tahfifi ile [«أُبْلِغُكُمْ»] okumuştur. Nûh'un aleyhisselâm: { وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ } “Ve Allah tarafından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum” sözü, bildiği her şey hakkında genel bir lafız olsa da, burada kastedilen onları korkutan bilgilerdir; bilhassa onlar daha önce azap edilmiş hiçbir ümmeti duymamışlardı, bu sebeple lafız bir tehdit içermektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah'ın] sözü:
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]
[A'râf Sûresi (7), 63-64. Ayetler]
أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤)
{ أَوَعَجِبْتُمْ أَنْ جاءَكُمْ ذِكْرٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَلى رَجُلٍ مِنْكُمْ لِيُنْذِرَكُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٦٣) فَكَذَّبُوهُ فَأَنْجَيْناهُ وَالَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً عَمِينَ (٦٤) } “Sizi uyarması, sakınmanız ve rahmete kavuşturulmanız için içinizden bir adam vasıtasıyla Rabbinizden size bir zikir gelmesine şaştınız mı? (63) Onu yalanladılar; Biz de onu ve gemide onunla birlikte olanları kurtardık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Şüphesiz onlar kör bir topluluk idiler. (64)”
هذه ألف استفهام دخلت على الواو العاطفة، والاستفهام هنا بمعنى التقرير والتوبيخ، وعجبهم الذي وقع إنما كان على جهة الاستبعاد والاستمحال، هذا هو الظاهر من قصتهم، وقوله: عَلى قيل هي بمعنى مع، وقيل هو على حذف مضاف تقديره على لسان رجل منكم.
Bu, atıf vâv'ı üzerine dâhil olmuş bir istifham elifidir. Buradaki istifham takrir ve azarlama manasındadır. Onların vaki olan şaşkınlıkları ise uzak görme ve imkânsız sayma yoluyladır; kıssalarından anlaşılan zahir mana budur. [Allah Teâlâ'nın]: { عَلى } sözünün 'beraberinde' (maa) manasında olduğu söylenmiştir; bir muzafın hazfiyle takdirinin 'içinizden bir adamın diliyle' (alâ lisâni racülin minküm) şeklinde olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون المجيء بنفسه في هذا الموضع يصل ب عَلى إذ كل ما يأتي من الله تعالى فله حكم النزول فكأن جاءَكُمْ معناه نزل فحسن معه أن يقال عَلى رَجُلٍ واللام في لِيُنْذِرَكُمْ لام كي. وقوله وَلَعَلَّكُمْ ترجّ بحسب حال نوح ومعتقده لأن هذا الخبر إنما هو من تلقاء نوح ﵇.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Gelme (meci') fiilinin bizzat kendisinin bu makamda { عَلى } harfiyle geçişli kılınmış olması da muhtemeldir; zira Allah Teâlâ'dan gelen her şey iniş (nüzûl) hükmündedir; dolayısıyla { جاءَكُمْ } ifadesi sanki 'size indi' manasındadır ve bu sebeple { عَلى رَجُلٍ } denilmesi güzel düşmüştür. { لِيُنْذِرَكُمْ } sözündeki lâm ta'lil (için) bildiren key lâmıdır. { وَلَعَلَّكُمْ } ifadesi ise Nûh'un durumuna ve inancına göre bir ümittir; çünkü bu söz bizzat Nûh'un aleyhisselâm tarafındandır.
وقوله: فَكَذَّبُوهُ الآية، أخبر الله عنهم أنهم بعد تلطفه بهم كذبوه فأنجاه الله والمؤمنين به في السفينة وهي الفلك، والْفُلْكِ لفظ واحد للجمع والمفرد، وليس على حد جنب ونحوه، لكن فلك للواحد كسر على فلك للجميع فضمة الفاء في الواحد ليست هي في الجمع وفعل بناء تكسير مثل أسد وأسد، ويدل على ذلك قولهم في التثنية فلكان، وفي التفسير: أن الذين كانوا مع نوح في السفينة أربعون رجلا، وقيل ثمانون. وقيل عشرة، فهم أولاده يافث وسام وحام، وفي كثير من كتب الحديث للترمذي وغيره: أن جميع الخلق الآن من ذرية نوح ﵇، وقال الزهري في كتاب النقاش: وفي القرآن ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ [الإسراء: ٣] .
Allah Teâlâ'nın: { فَكَذَّبُوهُ } ayeti; Allah'ın onlara, Nûh'un kendilerine yumuşak davranmasından sonra onu yalanladıklarını, bunun üzerine Allah'ın onu ve ona inananları gemide -ki o 'el-Fülk'tür- kurtardığını haber vermesidir. { الْفُلْكِ } lafzı hem tekil hem de çoğul için kullanılan tek bir lafızdır; fakat cünub ve benzeri kelimeler gibi değildir; aksine tekil olan 'fülk' [harekesi] çoğul olan 'fülk' için kırılmıştır; dolayısıyla tekildeki fâ'nın dammesi ile çoğuldaki aynı değildir. 'Fu'l' vezni 'esed' ve 'üsd' gibi bir cemi teksir kalıbıdır. Arapların tesniyede 'fülkân' demeleri de buna delalet eder. Tefsirde belirtildiğine göre Nûh ile birlikte gemide bulunanlar kırk erkekti; seksen kişi veya on kişi oldukları da söylenmiştir; bunlar oğulları Yâfes, Sâm ve Hâm'dır. Tirmizî ve diğerlerinin birçok hadis kitabında şu rivayet yer alır: Şu an bütün insanlık Nûh'un aleyhisselâm zürriyetindendir. Zührî, Nakkâş'ın kitabında şöyle demiştir: Kur'an'da da { ذُرِّيَّةَ مَنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ } “Nûh ile birlikte taşıdığımız kimselerin zürriyeti” [İsrâ 3] buyrulmaktadır.
قال القاضي أبو محمد: فيحتمل أن يكون سائر العشرة أو الأربعين حسب الخلاف حفدة لنوح ومن ذريته فتجتمع الآية والحديث، ويحتمل أن من كان في السفينة غير بنيه لم ينسل، وقد روي ذلك، وإلا لكان بين الحديث والآية تعارض، وقوله: كَذَّبُوا بِآياتِنا يقتضي أن نوحا ﵇ كانت له آيات ومعجزات، وقوله: عَمِينَ وزنه فعلين وهو جمع عم وزنه فعل، ويريد عمى البصائر، وروي عن ابن عباس أن نوحا بعث ابن أربعين سنة، قال ابن الكلبي: بعد آدم بثمانمائة سنة، وجاء بتحريم البنات والأخوات والأمهات والخالات والعمات، وقال وهب بن منبه بعث نوح وهو ابن أربعمائة سنة، وقيل بعث ابن ثلاثمائة سنة، وقيل ابن خمسين سنة، وروي أنه عمر بعد الغرق ستين سنة، وروي أن الطوفان كان سنة ألف وستمائة من عمره ﷺ، وأتى في حديث الشفاعة وغيره: أن نوحا أول نبي بعث إلى الناس، وأتى أيضا أن إدريس قبل نوح ومن آبائه وذلك يجتمع بأن تكون بعثة نوح مشتهرة لإصلاح الناس وحملهم بالعذاب والإهلاك على الإيمان، فالمراد أنه أول نبي بعث على هذه الصفة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: İhtilafa göre geri kalan on veya kırk kişinin Nûh'un torunları ve onun zürriyetinden olması muhtemeldir; böylece ayet ile hadis uyuşmuş olur. Gemide bulunanlardan oğulları dışındakilerin neslinin devam etmemiş olması da muhtemeldir; nitekim böyle de rivayet edilmiştir; aksi takdirde hadis ile ayet arasında bir çelişki olurdu. Allah Teâlâ'nın: { كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanladılar” sözü, Nûh'un aleyhisselâm ayetleri ve mucizeleri bulunduğunu iktiza eder. { عَمِينَ } kelimesinin vezni 'fa'ilîn' olup tekili 'ami' (veya 'a'mâ') veznindedir ve basiret körlüğünü kastetmektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Nûh kırk yaşında peygamber olarak gönderilmiştir. İbnü'l-Kelbî: Âdem'den sekiz yüz yıl sonra gönderilmiştir ve kız çocuklarının, kız kardeşlerin, annelerin, teyzelerin ve halaların haram kılınması hükmünü getirmiştir demiştir. Vehb b. Münebbih: Nûh dört yüz yaşında iken gönderilmiştir demiştir; üç yüz yaşında veya elli yaşında gönderildiği de söylenmiştir. Tufandan sonra altmış yıl yaşadığı rivayet edilmiştir. Tufanın onun aleyhisselâm ömrünün bin altı yüzüncü yılında olduğu da rivayet edilmiştir. Şefaat hadisinde ve başka hadislerde Nûh'un insanlara gönderilen ilk peygamber olduğu rivayeti gelmiştir; İdrîs'in Nûh'tan önce ve onun atalarından olduğu da rivayet edilmiştir. Bu iki rivayet şöyle bağdaştırılır: Nûh'un peygamberliği insanları ıslah etmek, onları azap ve helak ile imana sevk etmek hususunda meşhur olmuştur; dolayısıyla kastedilen, onun bu vasıfla gönderilen ilk peygamber olduğudur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah'ın] sözü: