[سورة الكهف (١٨) : آية ٦٣]
[Kehf Suresi (18), Âyet 63]
قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣)
{قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَما أَنْسانِيهُ إِلاَّ الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً (٦٣)} “[Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.'”
قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا أرأيت ما دهاني إذ أوينا. إِلَى الصَّخْرَةِ يعني الصخرة التي رقد عندها موسى.
{قالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنا} “[Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Sığındığımız vakit...'”; sığındığımız vakit başıma geleni gördün mü? {إِلَى الصَّخْرَةِ} “Kayaya”; yani Musa'nın yanında uyuduğu kayaya.
وقيل هي الصخرة التي دون نهر الزيت. فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ فقدته أو نسيت ذكره بما رأيت منه. وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ أي وما أنساني ذكره إلا الشيطان فإن أَنْ أَذْكُرَهُ بدل من الضمير، وقرئ «أن أذكركه» . وهو اعتذار عن نسيانه بشغل الشيطان له بوساوسه، والحال وإن كانت عجيبة لا ينسى مثلها لكنه لما ضرى بمشاهدة أمثالها عند موسى وألفها قل اهتمامه بها، ولعله نسي ذلك لاستغراقه في الاستبصار وانجذاب شراشره إلى جناب القدس بما عراه من مشاهدة الآيات الباهرة، وإنما نسبه إلى الشيطان هضماً لنفسه أو لأن عدم احتمال القوة للجانبين واشتغالها بأحدهما عن الآخر يعد من نقصان. وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً سبيلاً عجباً وهو كونه كالسرب أو اتخاذ عجباً، والمفعول الثاني هو الظرف وقيل هو مصدر فعله المضمر أي قال في آخر كلامه، أو موسى في جوابه عجباً تعجباً من تلك الحال. وقيل الفعل لموسى أي اتخذ موسى سبيل الحوت في البحر عجبا.
Onun Zeytin nehrinin berisindeki kaya olduğu da söylenmiştir. {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “Doğrusu ben balığı unuttum”; onu kaybettim yahut onda gördüğüm şey sebebiyle onu sana anmayı unuttum. {وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı”; yani onu anmayı bana şeytandan başkası unutturmadı. Zira {أَنْ أَذْكُرَهُ} ifadesi zamirden bedeldir. «أن أذكركه» şeklinde de okunmuştur. Bu, şeytanın vesveseleriyle kendisini meşgul etmesi sebebiyle unutmasına dair bir mazeret beyanıdır. Olay her ne kadar benzeri unutulamayacak derecede hayret verici olsa da Musa'nın yanında benzerlerini görmeye alışkın olduğu ve buna ünsiyet kesbettiği için buna gösterdiği ehemmiyet azalmıştır. Yahut büyüleyici delilleri müşahede etmekten dolayı kapıldığı derin basiret dalgınlığı ve bütün varlığıyla kudsiyet makamına cezbolması sebebiyle bunu unutmuş olabilir. Bunu şeytana nispet etmesi ise nefsini tevazuya çekmek içindir yahut beşerî gücün iki tarafı birden kaldıramayıp birisiyle meşgul olurken diğerinden gafil kalması bir noksanlık sayıldığı içindir. {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَباً} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu”; şaşılacak bir yol [tuttu] ki o da tünel gibi olmasıdır, yahut şaşılacak bir tutuşla [yol tuttu]. İkinci mef'ûl ise zarftır. Gizli fiilinin masdarı olduğu da söylenmiştir; yani kelamının sonunda [Yûşa] yahut cevabında Musa bu duruma şaşarak “şaşılacak şey!” (aceben) demiştir. Fiilin Musa'ya ait olduğu da söylenmiştir; yani Musa, balığın denizdeki yolunu şaşılacak bir şey addetti.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 64-65]
قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥)
{قالَ ذلِكَ ما كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً (٦٤) فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً (٦٥)} “[Musa]: 'İşte aradığımız buydu' dedi. Bunun üzerine kendi izleri üzerinden gerisin geri döndüler. (64) Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik. (65)”
قالَ ذلِكَ أي أمر الحوت. مَا كُنَّا نَبْغِ نطلب لأنه أمارة المطلوب. فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما فرجعا في الطريق الذي جاءا فيه. قَصَصاً يقصان قصصاً أي يتبعان آثارهما اتباعاً، أو مقتصين حتى أتيا الصخرة.
{قالَ ذلِكَ} “[Musa] dedi ki: 'İşte bu...'”; yani balık hadisesi. {مَا كُنَّا نَبْغِ} “Aradığımız buydu”; [yani] arayıp talep ettiğimiz şeydir; çünkü bu, aranan kimsenin alametidir. {فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما} “Bunun üzerine kendi izleri üzerinden gerisin geri döndüler”; geldikleri yoldan geri döndüler. {قَصَصاً} “İz sürerek”; iz sürercesine iz sürüyorlardı, yani izlerini adım adım takip ediyorlardı yahut izleri takip ederek nihayet kayaya geldiler.
فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا الجمهور على أنه الخضر ﵇ واسمه بليا بن ملكان، وقيل اليسع، وقيل إلياس. آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا هي الوحي والنبوة. وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً مما يختص بنا ولا يعلم إلا بتوفيقنا وهو علم الغيوب.
{فَوَجَدا عَبْداً مِنْ عِبادِنا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular”; cumhura göre o Hızır aleyhisselâm'dır ve adı Belyâ b. Melkân'dır. Elyesa olduğu da söylenmiştir; İlyas olduğu da söylenmiştir. {آتَيْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا} “Biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik”; bu [rahmet], vahiy ve peygamberliktir. {وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً} “Ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik”; bize has olan ve ancak bizim muvaffak kılmamızla bilinen şeylerden [bir ilim] ki o da gayb ilmidir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٦٦]
[Kehf Suresi (18), Âyet 66]
قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦)
{قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً (٦٦)} “Musa ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?' dedi.”
قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ على شرط أن تعلمني، وهو في موضع الحال من الكاف.
{قالَ لَهُ مُوسى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ} “Musa ona: 'Bana öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?' dedi”; bana öğretmen şartı üzere; bu ifade [muhatap zamiri olan] kef harfinden hal konumundadır.
مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً علماً ذا رشد وهو إصابة الخير، وقرأ البصريان بفتحتين وهما لغتان كالبخل والبخل، وهو مفعول تُعَلِّمَنِ ومفعول عُلِّمْتَ العائد المحذوف وكلاهما منقولان من علم الذي له مفعول واحد، ويجوز أن يكون رشداً علة لأتبعك أو مصدراً بإضمار فعله، ولا ينافي نبوته وكونه صاحب شريعة أن يتعلم من غيره ما لم يكن شرطاً في أبواب الدين، فإن الرسول ينبغي أن يكون أعلم ممن أرسل إليه فيما بعث به من أصول الدين وفروعه لا مطلقاً، وقد راعى في ذلك غاية التواضع والأدب، فاستجهل نفسه واستأذن أن يكون تابعاً له، وسأل منه أن يرشده وينعم عليه بتعليم بعض ما أنعم الله عليه.
{مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً} “Sana öğretilen doğru bilgiden”; rüşd (doğruluk) sahibi bir ilim ki o da hayra isabet etmektir. İki Basralı kıraat imamı [Ebû Amr ve Ya'kûb] her iki harfi de fethalı olarak (raşeden) okumuşlardır; bunlar buhl ve bahal gibi iki ayrı lehçedir. Bu kelime {تُعَلِّمَنِ} fiilinin mef'ûlüdür; {عُلِّمْتَ} fiilinin mef'ûlü ise hazfedilmiş olan ait zamiridir ve her ikisi de tek mef'ûl alan alime fiilinden nakledilmiştir. {رُشْداً} kelimesinin {أَتَّبِعُكَ} fiilinin illeti veya fiili takdir edilmiş bir masdar olması da caizdir. Musa'nın peygamber olması ve şeriat sahibi bulunması, dinin esaslarında şart olmayan bir hususta başkasından ilim öğrenmesine mani değildir. Zira peygamberin, gönderildiği kimselerden mutlak olarak değil, kendisiyle gönderildiği dinin usul ve füruuna dair konularda daha bilgili olması gerekir. Musa bu hususta tevazu ve edebin zirvesini gözetmiş, nefsini bilgisiz saymış, ona tabi olmak için izin istemiş ve Allah'ın kendisine lütfettiği ilimden bir kısmını öğretip irşad ederek kendisine ihsanda bulunmasını talep etmiştir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 67-68]
قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨)
{قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً (٦٨)} “[Hızır] dedi ki: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. (67) İç yüzünü kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredeceksin?' (68)”
قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً نفى عنه استطاعة الصبر معه على وجوه من التأكيد كأنها مما لا يصح ولا يستقيم وعلل ذلك واعتذر عنه بقوله.
{قالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “Dedi ki: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin'”; sanki bu sahih ve mümkün olmayan bir şeymiş gibi, çeşitli tekit yollarıyla onun kendisiyle birlikte sabretmeye güç yetiremeyeceğini nefyetti ve şu sözüyle bunun gerekçesini açıklayıp mazeretini beyan etti:
وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً أي وكيف تصبر وأنت نبي على ما أتولى من أمور ظواهرها مناكير وبواطنها لم يحط بها خبرك، وخبراً تمييز أو مصدر لأَن لم تحط به بمعنى لم تخبره.
{وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْراً} “İç yüzünü kavrayamadığın bir bilgiye nasıl sabredeceksin?”; yani sen bir peygamber olduğun halde, zâhiri münker olan ve bâtınını bilginin kuşatmadığı benim üstlendiğim işlere nasıl sabredeceksin? {خُبْراً} kelimesi temyizdir yahut {لَمْ تُحِطْ بِهِ} ifadesi 'onu bilmedin' anlamında olduğu için masdardır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 69-70]
قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)
{قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً (٦٩) قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً (٧٠)} “[Musa] 'İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın ve sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim' dedi. (69) [Hızır] dedi ki: 'Eğer bana tabi olacaksan, ben sana ondan bir söz açıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma.' (70)”
قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً معك غير منكر عليك. وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً عطف على صابراً أي ستجدني صابراً وغير عاص، أو على ستجدني. وتعليق الوعد بالمشيئة إما للتيمن وخلفه ناسياً لا يقدح في عصمته أو لعلمه بصعوبة الْامر، فإن مشاهدة الفساد والصبر على خلاف المعتاد شديد فلا خلف، وفيه دليل على أن أفعال العباد واقعة بمشيئة الله تعالى.
{قالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً} “[Musa] 'İnşallah beni sabreden biri olarak bulacaksın' dedi”; seninle beraber, sana itiraz etmeyen [biri olarak bulacaksın]. {وَلا أَعْصِي لَكَ أَمْراً} “Ve sana hiçbir işte karşı gelmeyeceğim”; {صابِراً} üzerine matuftur, yani beni sabreden ve karşı gelmeyen biri bulacaksın demektir; yahut {سَتَجِدُنِي} üzerine matuftur. Vaadin meşiete (Allah'ın dilemesine) bağlanması ya teberrük içindir —ki unutarak vaadinden dönmesi ismetine (masumluğuna) halel getirmez— yahut işin zorluğunu bilmesindendir. Zira fesadı görüp alışılmışın hilafına sabretmek pek zordur, dolayısıyla bir vaatten dönme söz konusu değildir. Bunda kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın dilemesiyle vaki olduğuna dair bir delil vardır.
قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ فلا تفاتحني بالسؤال عن شيء أنكرته مني ولم تعلم وجه صحته. حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً حتى أبتدئك ببيانه، وقرأ نافع وابن عامر فَلا تَسْئَلْنِي بالنون الثقيلة.
{قالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلا تَسْئَلْنِي عَنْ شَيْءٍ} “[Hızır] dedi ki: 'Eğer bana tabi olacaksan, bana hiçbir şey hakkında soru sorma'”; benden görüp yadırgadığın ve doğruluğunun vechini bilmediğin hiçbir şey hakkında bana soru açma. {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْراً} “Ben sana ondan bir söz açıncaya kadar”; ben sana onun açıklamasını bizzat başlatıncaya kadar. Nâfi ve İbn Âmir {فَلا تَسْئَلْنِي} kelimesini şeddeli nûn ile okumuşlardır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧١ الى ٧٢]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 71-72]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢)
{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً (٧١) قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٢)} “Bunun üzerine yola koyuldular. Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Musa] 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok fena bir iş yaptın!' dedi. (71) [Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (72)”
فَانْطَلَقا على الساحل يطلبان السفينة، حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها أخذ الخضر فأساً فخرق السفينة بأن قلع لوحين من ألواحها. قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها فإن خرقها سبب لدخول الماء فيها المفضي إلى غرق أهلها. وقرئ «لِتُغَرِّقْ» بالتشديد للتكثير. وقرأ حمزة والكسائي «ليغرق أهلها» على إسناده إلى الأهل. لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً أتيت أمراً عظيماً من أمر الأمر إذا عظم.
{فَانْطَلَقا} “Bunun üzerine yola koyuldular”; sahilde gemi arayarak [yürüdüler]. {حَتَّى إِذا رَكِبا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَها} “Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi”; Hızır bir balta alıp kalaslarından iki kalası sökmek suretiyle gemiyi deldi. {قالَ أَخَرَقْتَها لِتُغْرِقَ أَهْلَها} “[Musa] 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin?' dedi”; zira geminin delinmesi, içine su girmesinin ve bu da yolcularının boğulmasının sebebidir. Çokluk bildirmek üzere şeddeli olarak «لِتُغَرِّقْ» şeklinde de okunmuştur. Hamza ve Kisâî ise fiili ehl kelimesine isnat ederek «ليغرق أهلها» şeklinde okumuşlardır. {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً إِمْراً} “Doğrusu çok fena bir iş yaptın”; çok büyük bir iş yaptın; nitekim büyük olduğunda “emira'l-emr” denir.
قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً تذكير لما ذكره قبل.
{قالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “[Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi”; daha önce söylediği şeyi hatırlatmadır.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٣]
[Kehf Suresi (18), Âyet 73]
قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)
{قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً (٧٣)} “[Musa] 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana güçlük çıkarma' dedi.”
قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ بالذي نسيته أو بشيء نسيته، يعني وصيته بأن لا يعترض عليه أو بنسياني إياها، وهو اعتذار بالنسيان أخرجه في معرض النهي عن المؤاخذة مع قيام المانع لها. وقيل أراد بالنسيان الترك أي لا تؤاخذني بما تركت من وصيتك أول مرة. وقيل إنه من معاريض الكلام والمراد شيء آخر نسيه.
{قالَ لا تُؤاخِذْنِي بِما نَسِيتُ} “[Musa] 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme' dedi”; unuttuğum şey sebebiyle yahut unuttuğum bir şeyle; yani kendisine itiraz etmemesi yönündeki tavsiyesini yahut onu unutmasını kastetmektedir. Bu, muahezeyi engelleyen bir durum mevcutken, muahezeden nehiy kalıbında ifade edilmiş bir unutma mazeretidir. Unutmaktan kastının terk olduğu da söylenmiştir; yani ilk defasında senin vasiyetini terk ettiğim için beni muaheze etme. Bunun kinayeli sözlerden (meârîz) olduğu ve kastın unuttuğu başka bir şey olduğu da söylenmiştir.
وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً ولا تغشني عسراً من أمري بالمضايقة والمؤاخذة على المنسي، فإن ذلك يعسر على متابعتك وعُسْراً مفعول ثان لترهق فانه يقال: رهقه إذا غشيه وأرهقه إياه، وقرئ عُسْراً بضمتين.
{وَلا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْراً} “Ve bu işimde bana güçlük çıkarma”; sıkıştırmak ve unutulan şeyden dolayı hesaba çekmek suretiyle işimde bana zorluk yükleme; çünkü bu, sana uymamı zorlaştırır. {عُسْراً} kelimesi {تُرْهِقْنِي} fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zira onu kapladığında 'rehakehû' ve onu ona kaplattığında/yüklediğinde 'erhekahû iyyâhu' denir. {عُسْراً} kelimesi iki damme ile de (usuran) okunmuştur.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٤]
[Kehf Suresi (18), Âyet 74]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤)
{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً (٧٤)} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] hemen onu öldürdü. [Musa] 'Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz, temiz bir cana mı kıydın? Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın!' dedi.”
فَانْطَلَقا أي بعد ما خرجا من السفينة. حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ قيل فتل عنقه، وقيل ضرب برأسه الحائط، وقيل أضجعه فذبحه والفاء للدلالة على أنه كما لقيه قتله من غير ترو واستكشاف حال ولذلك: قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ أي طاهرة من الذنوب، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ورويس عن يعقوب «زاكية» والأول أبلغ، وقال أبو عمرو الزاكية التي لم تذنب قط والزكية التي أذنبت ثم غفرت، ولعله اختار
{فَانْطَلَقا} “Yine yola koyuldular”; yani gemiden çıktıklarında. {حَتَّى إِذا لَقِيا غُلاماً فَقَتَلَهُ} “Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] hemen onu öldürdü”; boynunu büktüğü söylenmiştir; başını duvara vurduğu söylenmiştir; yere yatırıp boğazladığı da söylenmiştir. Buradaki fâ harfi, onunla karşılaşır karşılaşmaz hiçbir düşünme ve durumunu araştırma olmaksızın onu öldürdüğünü gösterir. Bundan dolayı: {قالَ أَقَتَلْتَ نَفْساً زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ} “[Musa] 'Bir cana karşılık olmaksızın tertemiz bir cana mı kıydın?' dedi”; yani günahlardan arınmış [bir cana]. İbn Kesîr, Nâfi, Ebû Amr ve Ya'kûb'dan rivayetle Ruveys «زاكية» şeklinde okumuşlardır; birincisi daha beliğdir. Ebû Amr şöyle demiştir: Zâkiye hiç günah işlememiş olan, zekiyye ise günah işleyip sonra bağışlanmış olandır. Muhtemelen o [kıraat imamı]
الأول لذلك فإنها كانت صغيرة ولم تبلغ الحلم أو أنه لم يرها قد أذنبت ذنباً يقتضي قتلها، أو قتلت نفساً فتقاد بها، نبه به على أن القتل إنما يباح حداً أو قصاصاً وكلا الأمرين منتف، ولعل تغيير النظم بأن جعل خرقها جزاء، واعتراض موسى ﵊ مستأنفاً في الأولى وفي الثانية قتله من جملة الشرط واعتراضه جزاء، لأن القتل أقبح والاعتراض عليه أدخل فكان جديراً بأن يجعل عمدة الكلام ولذلك فصله بقوله: لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً أي منكراً، وقرأ نافع في رواية قالون وورش وابن عامر ويعقوب وأبو بكر نُكْراً بضمتين.
bundan dolayı ilkini tercih etmiştir; çünkü o küçüktü ve henüz ergenliğe ermemişti yahut Musa onun öldürülmesini gerektiren bir günah işlediğini veya kısas edilmesini gerektirecek bir cana kıydığını görmemişti. Bununla öldürmenin ancak hadd veya kısas sebebiyle mubah olacağına ve bu iki sebebin de burada bulunmadığına dikkat çekmiştir. Birincisinde gemiyi delmenin ceza (şartın cevabı), Musa aleyhisselâm'ın itirazının ise müstakil bir cümle yapılması; ikincisinde ise çocuğun öldürülmesinin şartın bir parçası, Musa'nın itirazının da ceza kılınması suretiyle üslubun değiştirilmesi, muhtemelen öldürme fiilinin daha çirkin ve ona itirazın daha yerinde olması sebebiyledir. Bu yüzden kelamın asıl umdesi kılınmaya daha layıktı ve bundan dolayı sözü şu ifadesiyle ayırdı: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئاً نُكْراً} “Doğrusu pek çirkin bir iş yaptın”; yani münker [bir iş]. Nâfi'den Kâlûn ve Verş rivayetleri ile İbn Âmir, Ya'kûb ve Ebû Bekr {نُكْراً} kelimesini iki damme ile (nükuran) okumuşlardır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٧٥ الى ٧٦]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 75-76]
قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)
{قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً (٧٥) قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً (٧٦)} “[Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (75) [Musa] 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek son sınıra ulaştın' dedi. (76)”
قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً زاد فيه لَكَ مكافحة بالعتاب على رفض الوصية، ووسماً بقلة الثبات والصبر لما تكرر منه الاشمئزاز والاستنكار ولم يرعو بالتذكير أول مرة حتى زاد في الاستنكار ثاني مرة.
{قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً} “[Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi”; vasiyeti çiğnediği için doğrudan yüzüne karşı azarlamak ve sebat ile sabrının azlığını belirtmek maksadıyla cümleye {لَكَ} “sana” lafzını ekledi. Çünkü Musa'dan tiksinme ve yadırgama hali tekrarlanmış, ilk defasındaki hatırlatmadan ibret almamış, hatta ikinci defasında yadırgamayı daha da artırmıştı.
قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي وإن سألت صحبتك، وعن يعقوب «فلا تصحبني» أي فلا تجعلني صاحبك. قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً قد وجدت عذراً من قبلي لما خالفتك ثلاث مرات.
{قالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَها فَلا تُصاحِبْنِي} “[Musa] 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme' dedi”; ben seninle arkadaşlık etmeyi istesem bile [arkadaşlık etme]. Ya'kûb'dan rivayetle «فلا تصحبني» şeklinde okunmuştur ki “beni kendine arkadaş kılma” demektir. {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْراً} “Doğrusu benim tarafımdan bir özre ulaştın”; sana üç kez muhalefet ettiğim için benim tarafımdan geçerli bir mazeret bulmuş oldun.
وعن رسول الله ﷺ «رحم الله أخي موسى استحيا فقال ذلك لو لبث مع صاحبه لأبصر أعجب الأعاجيب» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Allah kardeşim Musa'ya rahmet eylesin; utandı da bunu söyledi. Eğer arkadaşıyla beraber kalsaydı harikaların en harikasını görürdü.”
وقرأ نافع مِنْ لَدُنِّي بتحريك النون والاكتفاء بها عن نون الدعامة كقوله: قِدْنِي مِنْ نَصْرِ الحَبِيبَينِ قُدى. وأبو بكر لَدُنِّي بتحريك النون وإسكان الضاد من عضد.
Nâfi, şu beyitte olduğu gibi: {مِنْ لَدُنِّي} kelimesini nûn harfini harekeli kılarak ve nûn-i vikāye yerine onunla yetinerek (min ledünî) okumuştur: İki sevgilinin yardımından bana kâfi gelen miktardır. Ebû Bekr ise {عَضُدٍ} vezninde dâd harfini sakin ve nûn harfini harekeli olarak «لَدْنِي» şeklinde okumuştur.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٧]
[Kehf Suresi (18), Âyet 77]
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧)
{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقامَهُ قالَ لَوْ شِئْتَ لاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً (٧٧)} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba halkına varıp onlardan yemek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; [Hızır] hemen onu doğrulttu. [Musa] 'İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi.”
فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ قَرْيَةٍ أنطاكية وقيل أبلة البصرة. وقيل باجروان أرمينية. اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما وقرئ يُضَيِّفُوهُما من أضافه يقال ضافه إذا نزل به ضيفاً وأضافه وضيفه أنزله، وأصل التركيب للميل يقال ضاف السهم عن الغرض إذا مال. فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ يداني أن يسقط فاستعيرت الإِرادة للمشارفة كما استعير لها الهم والعزم قال:
{فَانْطَلَقا حَتَّى إِذا أَتَيا أَهْلَ قَرْيَةٍ} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba halkına vardılar”; o kasabanın Antakya olduğu söylenmiştir; Basra'daki Übülle olduğu da söylenmiştir; Ermeniyye'deki Bâcerravân olduğu da söylenmiştir. {اسْتَطْعَما أَهْلَها فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُما} “Onlardan yemek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar”; ezâfe fiilinden hareketle {يُضَيِّفُوهُما} şeklinde de okunmuştur. Bir kimseye misafir olarak indiğinde “dâfehu”, onu misafir ettiğinde ise “edâfehu” ve “dayyefehu” denir. Kelimenin asıl kökü meyletmek manasınadır; nitekim ok hedeften saptığında “dâfe's-sehmu ani'l-garad” denir. {فَوَجَدا فِيها جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} “Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular”; yıkılmaya yaklaşan [bir duvar]. Hemm ve azm kelimeleri gibi irade kelimesi de bir şeyin eşiğinde/yakınında olmak manasında istiare edilmiştir. Şair şöyle demiştir:
يُرِيدُ الرُّمْح صَدْرَ أَبِي بَرَاء ... وَيَعْدِلُ عَنْ دِمَاءِ بَني عَقِيلِ
Mızrak Ebû Berâ'nın göğsünü ister / Akîl oğullarının kanından ise sapar.
وقال:
Yine şöyle denmiştir:
إِنَّ دَهْراً يَلُمُّ شَمْلي بجمل ... لزمانٌ يَهُمُّ بِالإِحْسَانِ
Beni Cemel'e kavuşturan bir zaman / Gerçekten iyilik yapmaya niyetlenen bir zamandır.
وانقض انفعل من قضضته إذا كسرته، ومنه انقضاض الطير والكواكب لهويه، أو أفعل من النقض.
{انْقَضَّ} kelimesi, bir şeyi kırdığında kullanılan “kadadtehû” kökünden infi'âl babındadır. Kuşun ve yıldızların süzülüp düşmesi için kullanılan “inkıdâd” da düşüşünden ötürü bu köktendir; yahut nakz (yıkmak) kökünden if'al veznindedir.
وقرئ «أَن يَنقَض» و «أن ينقاص» بالصاد المهملة من انقاصت السن إذا انشقت طولاً. فَأَقامَهُ بعمارته أو بعمود عمده به، وقيل مسحه بيده فقام. وقيل نقضه وبناه. قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً تحريضاً على أخذ الجعل لينتعشا به، أو تعريضاً بأنه فضول لما في لَوْ من النفي كأنه لما رأى الحرمان ومساس الحاجة واشتغاله بما لا يعنيه لم يتمالك نفسه، واتخذ افتعل من تخذ كاتبع من تبع وليس من الأخذ عند البصريين، وقرأ ابن كثير والبصريان «لتخذت» أي لأخذت وأظهر ابن كثير ويعقوب وحفص الدال وأدغمه الباقون.
Noktasız sâd ile «أَن يَنقَض» ve diş boylu boyunca çatladığında kullanılan inkâsat fiilinden «أن ينقاص» şeklinde de okunmuştur. {فَأَقامَهُ} “Hemen onu doğrulttu”; onu onararak yahut dayadığı bir direkle [doğrulttu]. Eliyle meshettiği ve duvarın doğrulduğu da söylenmiştir; onu yıkıp yeniden yaptığı da söylenmiştir. {قالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْراً} “[Musa] 'İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi”; kendilerini toparlayabilmeleri için ücret almaya teşvik etmek yahut {لَوْ} edatındaki nefy manasından ötürü bu işin fuzuli olduğuna tarizde bulunmak amacıyla [böyle demiştir]. Sanki mahrumiyeti, şiddetli ihtiyacı ve Hızır'ın kendisini ilgilendirmeyen bir işle meşgul olduğunu görünce nefsine hâkim olamamıştır. {اتَّخَذَ} kelimesi, tıpkı tebia kökünden ittebea gibi tehize kökünden ifti'âl babındadır ve Basralılara göre ahz kökünden değildir. İbn Kesîr ve iki Basralı kıraat imamı «لتخذت» yani “elbette alırdın” şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ya'kûb ve Hafs dâl harfini izhar etmiş, diğerleri ise idgam yapmışlardır.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٨]
[Kehf Suresi (18), Âyet 78]
قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)
{قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٧٨)} “[Hızır] 'İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır. Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim' dedi.”
قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ الإِشارة إلى الفراق الموعود بقوله فَلا تُصاحِبْنِي أو إلى الاعتراض
{قالَ هذا فِراقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “[Hızır] 'İşte bu, benimle senin aranın ayrılmasıdır' dedi”; işaret, {فَلا تُصاحِبْنِي} “artık benimle arkadaşlık etme” sözüyle vaat edilen ayrılığa yahut üçüncü itiraza
الثالث، أو الوقت أي هذا الاعتراض سبب فراقنا أو هذا الوقت وقته، وإضافة الفراق إلى البين إضافة المصدر إلى الظرف على الاتساع، وقد قرئ على الأصل. سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً بالخبر الباطن فيما لم تستطع الصبر عليه لكونه منكراً من حيث الظاهر.
ya da vakte yöneliktir; yani bu itiraz ayrılmamızın sebebidir yahut bu vakit onun vaktidir. Firak kelimesinin beyne izafeti, masdarın zarfa genişletme (ittisa') yoluyla izafetidir; aslı üzere de okunmuştur. {سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيعْ عَلَيْهِ صَبْراً} “Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim”; zâhiren münker olması hasebiyle sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin bâtınî hakikatiyle [haber vereceğim].
[سورة الكهف (١٨) : آية ٧٩]
[Kehf Suresi (18), Âyet 79]
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩)
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً (٧٩)} “Gemiye gelince; o, denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; zira ötelerinde, her [sağlam] gemiyi zorla alan bir kral vardı.”
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ لمحاويج، وهو دليل على أن المسكين يطلق على من يملك شيئاً إذا لم يكفه. وقيل سموا مساكين لعجزهم عن دفع الملك أو لزمانتهم فإنها كانت لعشرة إخوة خمسة زمني وخمسة يعملون في البحر. فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها أن أجعلها ذات عيب. وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ قدامهم أو خلفهم وكان رجوعهم عليه، واسمه جلندى بن كركر، وقيل منوار بن جلندي الأزدي. يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً من أصحابها. وكان حق النظم أن يتأخر قوله فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها عن قوله وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ لأن إرادة التعيب مسببة عن خوف الغصب وإنما قدم للعناية أو لأن السبب لما كان مجموع الأمرين خوف الغصب ومسكنة الملاك رتبه على أقوى الجزأين وأدعاهما وعقبه بالآخر على سبيل التقييد والتتميم، وقرئ «كل سفينة صالحة» والمعنى عليها.
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكانَتْ لِمَساكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “Gemiye gelince; o, denizde çalışan yoksullara aitti”; yani ihtiyaç sahiplerine [aitti]. Bu, kendine yetmediği takdirde bir şeye mâlik olan kimseye de miskin denilebileceğine bir delildir. Kralı defetmekten aciz oldukları için veya kötürümlüklerinden ötürü miskin diye isimlendirildikleri de söylenmiştir; zira gemi on kardeşe aitti; beşi kötürüm, beşi ise denizde çalışıyordu. {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها} “Onu kusurlu kılmak istedim”; yani onu kusurlu hale getirmek istedim. {وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ} “Zira ötelerinde bir kral vardı”; önlerinde yahut arkalarında [bir kral vardı] ve dönüşleri ona doğruydu. Adı Cülendâ b. Karkar idi; Menvar b. Cülendî el-Ezdî olduğu da söylenmiştir. {يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْباً} “Her gemiyi zorla alıyordu”; sahiplerinden [gasbediyordu]. Aslında söz diziminin hakkı, {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَها} ifadesinin {وَكانَ وَراءَهُمْ مَلِكٌ} ifadesinden sonraya bırakılmasıydı; çünkü kusurlu kılma iradesi, gasbedilme korkusundan kaynaklanmıştır. Ancak [bu ifade] öneme binaen öne alınmıştır; yahut sebep, gasb korkusu ve sahiplerinin miskinliği gibi iki hususun bütünü olunca, [Hızır] hükmü iki cüzden daha kuvvetli ve daha belirleyici olanına bağlamış, diğerini ise kayıt ve tamamlama kabilinden peşine eklemiştir. «كل سفينة صالحة» (her sağlam gemiyi) şeklinde de okunmuştur ki mâna da buna göredir.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٠ الى ٨١]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 80-81]
وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١)
{وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً (٨٠) فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ زَكاةً وَأَقْرَبَ رُحْماً (٨١)} “Oğlana gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Onları azgınlık ve inkâra sürüklemesinden korktuk. Böylece Rablerinin onlara, ondan daha temiz ve merhametçe daha yakın birini vermesini istedik.”
وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما أن يغشيهما. طُغْياناً وَكُفْراً لنعمتهما بعقوقه فيلحقهما شراً، أو يقرن بإيمانهما طغيانه وكفره فيجتمع في بيت واحد مؤمنان وطاغ كافر، أو يعديهما بعلته فيرتدا بإضلاله، أو بممالأته على طغيانه وكفره حبّا له. وإنما خشي ذلك لأن الله تعالى أعلمه. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أن نجدة الحروري كتب إليه كيف قتله وقد نهى النبي ﷺ عن قتل الولدان، فكتب إليه إن كنت علمت من حال الولدان ما علمه عالم موسى فلك أن تقتل. وقرئ «فخاف ربك» أي فكره كراهة من خاف سوء عاقبته، ويجوز أن يكون قوله فَخَشِينا حكاية قول الله ﷿.
{وَأَمَّا الْغُلامُ فَكانَ أَبَواهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما} “Oğlana gelince; onun anne babası mümin kimselerdi. Onları sürüklemesinden korktuk”; yani onları bürümesinden [korktuk]. {طُغْياناً وَكُفْراً} “Azgınlık ve inkâra”; isyanı sebebiyle onların nimetine nankörlük edip başlarına bir kötülük getirmesinden, yahut onların imanına kendi azgınlığını ve küfrünü katıp bir evde iki mümin ile azgın bir kâfirin bir arada bulunmasından, yahut hastalığını onlara da bulaştırıp saptırmasıyla onların dinden dönmesinden, yahut ona olan sevgileri yüzünden azgınlığı ve küfrü hususunda ona arka çıkmalarından [korktuk]. Bundan korkulması ise sadece Allah Teâlâ'nın bildirmesiyledir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre; Necde el-Harûrî ona, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem çocukların öldürülmesini yasaklamışken Hızır'ın o çocuğu nasıl öldürdüğünü soran bir mektup yazmış, o da cevaben: 'Şayet sen çocukların durumu hakkında Musa'nın âliminin bildiğini biliyorsan öldürebilirsin' diye yazmıştır. «فخاف ربك» (Rabbin korktu) şeklinde de okunmuştur ki 'akıbetinin kötülüğünden korkanın hoşnutsuzluğu gibi hoşnutsuz oldu' demektir. {فَخَشِينا} sözünün Allah azze ve celle'nin sözünün hikâyesi olması da caizdir.
فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ أن يرزقهما ولدا خيرا منه. زَكاةً طهارة من الذنوب والأخلاق الرديئة. وَأَقْرَبَ رُحْماً رحمة وعطفاً على والديه. قيل ولدت لهما جارية فتزوجها نبي فولدت له نبياً هدى الله به أمة من الأمم، وقرأ نافع وأبو عمرو يُبْدِلَهُما بالتشديد وابن عامر ويعقوب وعاصم رُحْماً بالتخفيف، وانتصابه على التمييز والعامل اسم التفضيل وكذلك زَكاةً.
{فَأَرَدْنا أَنْ يُبْدِلَهُما رَبُّهُما خَيْراً مِنْهُ} “Böylece Rablerinin onlara, ondan daha hayırlısını vermesini istedik”; onlara ondan daha hayırlı bir evlat rızıklandırmasını [istedik]. {زَكاةً} “Temizlikçe”; günahlardan ve kötü ahlaktan arınmışlık bakımından. {وَأَقْرَبَ رُحْماً} “Ve merhametçe daha yakın”; anne babasına karşı acıma ve şefkat bakımından [daha yakın]. Onların bir kız çocukları olduğu, onun bir nebi ile evlendiği ve ondan da Allah'ın kendisiyle ümmetlerden bir ümmeti hidayete erdirdiği bir nebi doğurduğu söylenmiştir. Nâfi ve Ebû Amr {يُبْدِلَهُما} kelimesini şeddeli, İbn Âmir, Ya'kûb ve Âsım ise {رُحْماً} kelimesini hafifletilmiş (hâ harfinin sükûnu ile) olarak okumuştur. Bu kelimenin nasbı temyiz iledir ve amili ism-i tafdildir; {زَكاةً} kelimesi de böyledir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٨٢]
[Kehf Suresi (18), Âyet 82]
وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)
{وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً (٨٢)} “Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim oğlana aitti ve altında onlara ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin, onların ergenlik çağına ulaşıp definelerini çıkarmalarını istedi. [Bu], Rabbinden bir rahmettir. Ben bunu kendi kararımla yapmadım. İşte sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzü budur.”
وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ قيل اسمهما أصرم وصريم، واسم المقتول جيسور.
{وَأَمَّا الْجِدارُ فَكانَ لِغُلامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ} “Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim oğlana aitti”; isimlerinin Asram ve Sarîm olduğu, öldürülen oğlanın adının ise Ceysûr olduğu söylenmiştir.
وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما من ذهب وفضة، روي ذلك مرفوعاً والذم على كنزهما في قوله تعالى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لمن لا يؤدي زكاتهما وما تعلق بهما من الحقوق. وقيل من كتب العلم. وقيل كان لوح من ذهب مكتوب فيه: عجبت لمن يؤمن بالقدر كيف يحزن، وعجبت لمن يؤمن بالرزق كيف يتعب،
{وَكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُما} “Ve altında onlara ait bir define vardı”; altın ve gümüşten [bir defineydi]. Bu durum merfû olarak rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ} “Altın ve gümüşü biriktirenler...” ayetindeki kınama ise, bunların zekâtını ve bunlara taalluk eden hakları ödemeyen kimseler içindir. İlim kitaplarından ibaret olduğu da söylenmiştir. Üzerinde şöyle yazılı bulunan altından bir levha olduğu da söylenmiştir: 'Kadere inananın nasıl üzüldüğüne şaşarım; rızka inananın nasıl yorulduğuna şaşarım;
وعجبت لمن يؤمن بالحساب كيف يغفل، وعجبت لمن يؤمن بالموت كيف يفرح، وعجبت لمن يعرف الدنيا وتقلبها بأهلها كيف يطمئن إليها، لا إله إلا الله محمد رسول الله. وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً تنبيه على أن سعيه ذلك كان لصلاحه. قيل كان بينهما وبين الأب الذي حفظا فيه سبعة آباء وكان سياحاً واسمه كاشح. فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما أي الحلم وكمال الرأي. وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ مرحومين من ربك، ويجوز أن يكون علة أو مصدراً لأراد فإن إرادة الخير رحمة. وقيل متعلق بمحذوف تقديره فعلت ما فعلت رحمة من ربك، ولعل إسناد الإِرادة أولاً إلى نفسه لأنه المباشر للتعييب وثانياً إلى الله وإلى نفسه لأن التبديل بإهلاك الغلام وإيجاد الله بدله، وثالثاً إلى الله وحده لأنه لا مدخل له في بلوغ الغلامين. أو لأن الأول في نفسه شر، والثالث خير، والثاني ممتزج. أو لاختلاف حال العارف في الالتفات إلى الوسائط. وَما فَعَلْتُهُ وما فعلت ما رأيته. عَنْ أَمْرِي عن رأيي وإنما فعلته بأمر الله ﷿، ومبني ذلك على أنه إذا تعارض ضرران يجب تحمل أهونهما لدفع أعظمهما، وهو أصل ممهد غير أن الشرائع في تفاصيله مختلفة. ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً أي ما لم تستطع فحذف التاء تخفيفاً.
hesaba inananın nasıl gaflete düştüğüne şaşarım; ölüme inananın nasıl sevindiğine şaşarım; dünyayı ve ehlinin başına gelen değişimlerini bilen kimsenin ona nasıl güvendiğine şaşarım. Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh.' {وَكانَ أَبُوهُما صالِحاً} “Babaları da salih bir kimseydi”; onun bu gayretinin babalarının salahı sebebiyle olduğuna bir dikkat çekmedir. Kendisi hürmetine korundukları baba ile aralarında yedi ata bulunduğu, bu zatın seyyah olduğu ve adının Kâşih olduğu söylenmiştir. {فَأَرادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغا أَشُدَّهُما} “Rabbin, onların ergenlik çağına ulaşmalarını istedi”; yani büluğ ve fikir olgunluğuna [ulaşmalarını istedi]. {وَيَسْتَخْرِجا كَنزَهُما رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarmalarını [istedi]”; Rabbinin merhametine mazhar kılınmış olarak. [Bu ifadenin] illet olması veya {أَرادَ} fiilinin masdarı olması da caizdir; zira hayrı irade etmek rahmettir. 'Yaptıklarımı Rabbinden bir rahmet olarak yaptım' takdirinde mahzuf bir kelimeye taalluk ettiği de söylenmiştir. İradenin ilk olarak [Hızır'ın] nefsine isnad edilmesi, kusurlu kılma fiilini bizzat işleyen kendisi olduğu içindir; ikinci olarak Allah'a ve nefsine [birlikte] isnad edilmesi, değiştirmenin çocuğun helak edilmesi ve Allah'ın onun yerine başkasını var etmesiyle gerçekleşmesinden ötürüdür; üçüncü olarak yalnızca Allah'a isnad edilmesi ise iki oğlanın büluğa ermesinde kendisinin hiçbir dahli olmamasındandır. Yahut birincisi kendi zatında şer, üçüncüsü hayır, ikincisi ise ikisinin karışımı olduğu içindir. Veyahut da ârifin vasıtalara iltifat etme halinin farklılığından ötürüdür. {وَما فَعَلْتُهُ} “Ben bunu yapmadım”; gördüğün şeyleri yapmadım. {عَنْ أَمْرِي} “Kendi kararımla”; kendi görüşümle [yapmadım], bilakis onu Allah azze ve celle'nin emriyle yaptım. Bunun esası şudur: İki zarar çatıştığında, daha büyüğünü defetmek için daha hafifine katlanmak vacip olur. Bu yerleşik bir asıldır; ancak şeriatlar bunun detaylarında farklılık gösterir. {ذلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْراً} “İşte sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin içyüzü budur”; yani {ما لم تستطع} demektir, hafifletmek amacıyla tâ harfi hazfedilmiştir.
ومن فوائد هذة القصة أن لا يعجب المرء بعلمه ولا يبادر إلى إنكار ما لم يستحسنه، فلعل فيه سراً لا يعرفه، وأن يداوم على التعلم ويتذلل للمعلم، ويراعي الأدب في المقابل وأن ينبه المجرم على جرمه ويعفو عنه حتى يتحقق إصراره ثم يهاجر عنه.
Bu kıssanın faydalarından biri de; kişinin ilmiyle övünmemesi, güzel bulmadığı bir şeyi inkâr etmekte acele etmemesi —zira onda bilmediği bir sır bulunabilir—, ilim öğrenmeye devam etmesi, muallime karşı tevazu göstermesi, muhatabına karşı edebe riayet etmesi, suçluyu cürmüne karşı uyarması ve ısrarı kesinleşinceye kadar onu affedip ardından onu terk etmesidir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٨٣]
[Kehf Suresi (18), Âyet 83]
وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣)
{وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (٨٣)} “Sana Zülkarneyn'i soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım.'”
وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ يعني إسكندر الرومي ملك فارس والروم. وقيل المشرق والمغرب ولذلك سمي ذا القرنين، أو لأنه طاف قرني الدنيا شرقها وغربها، وقيل لأنه انقرض في أيامه قرنان من الناس، وقيل كان له قرنان أي ضفيرتان، وقيل كان لتاجه قرنان. ويحتمل أنه لقب بذلك لشجاعته كما يقال الكبش للشجاع كأنه ينطح أقرانه. واختلف في نبوته مع الاتفاق على إيمانه وصلاحه، والسائلون هم اليهود سألوه امتحاناً أو مشركو مكة. قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً خطاب للسائلين والهاء لذي القرنين. وقيل لله.
{وَيَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ} “Sana Zülkarneyn'i soruyorlar”; yani Fars ve Rum'un meliki Rumlu İskender'i [soruyorlar]. Doğu ve Batı'nın [hükümdarı olduğu] söylenmiştir; bu yüzden Zülkarneyn (iki boynuz/iki taraf sahibi) diye isimlendirilmiştir. Yahut dünyanın iki ucunu, doğusunu ve batısını dolaştığı için; yahut zamanında insanlardan iki neslin (karn) yok olup gittiği için böyle isimlendirildiği söylenmiştir. İki zülfü (örgüsü) bulunduğu da söylenmiştir; tacının iki boynuzu olduğu da söylenmiştir. Tıpkı akranlarına boynuz vurur gibi davrandığı için cesur kimseye koç dendiği gibi, cesaretinden ötürü bu lakabı almış olması da muhtemeldir. İmanı ve salahı hususunda ittifak edilmekle birlikte peygamberliği hakkında ihtilaf edilmiştir. Soranlar ise imtihan maksadıyla soran Yahudiler yahut Mekke müşrikleridir. {قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً} “De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım'”; soranlara hitaptır; zamir ise Zülkarneyn'e aittir. Allah'a ait olduğu da söylenmiştir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٨٤]
[Kehf Suresi (18), Âyet 84]
إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤)
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً (٨٤)} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir yol (sebep) verdik.”
إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ أي مكنا له أمره من التصرف فيها كيف شاء فحذف المفعول. وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ أراده وتوجه إليه. سَبَباً وصلة توصله إليه من العلم والقدرة والآلة.
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık”; yani yeryüzünde dilediği gibi tasarrufta bulunması hususunda onun emrini güçlendirdik; bu sebeple mef'ûl hazfedilmiştir. {وَآتَيْناهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “Ve ona her şeyden verdik”; dilediği ve yöneldiği [her şeyden]. {سَبَباً} “Bir yol (sebep) [verdik]”; ilimden, kudretten ve aletten onu hedefine ulaştıracak bir vesile [verdik].
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 85-86]
فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦)
{فَأَتْبَعَ سَبَباً (٨٥) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَها قَوْماً قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً (٨٦)} “O da bir yol tuttu. Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı bir gözede batar buldu ve onun yanında bir kavim gördü. 'Ey Zülkarneyn! Ya [onları] cezalandırırsın ya da haklarında güzel bir tavır takınırsın' dedik.”
فَأَتْبَعَ سَبَباً أي فأراد بلوغ المغرب فاتبع سبباً يوصله إليه، وقرأ الكوفيون وابن عامر بقطع الألف مخففة التاء.
{فَأَتْبَعَ سَبَباً} “O da bir yol tuttu”; yani batıya ulaşmak istedi ve kendisini oraya ulaştıracak bir yola tâbi oldu. Kûfeliler ve İbn Âmir elifin kat'ı ve tâ'nın hafifletilmesiyle («فَأَتْبَعَ») okumuşlardır.
حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ ذات حمأ من حمئت البئر إذا صارت ذات حمأة. وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي وأبو بكر «حامية» أي حارة، ولا تنافي بينهما لجواز أن تكون العين جامعة للوصفين أو «حمية» على أن ياءها مقلوبة عن الهمزة لكسر ما قبلها. ولعله بلغ ساحل المحيط فرآها كذلك إذ لم يكن في مطمح بصره غير الماء ولذلك قال وَجَدَها تَغْرُبُ ولم يقل كانت تغرب. وقيل إن ابن عباس سمع معاوية يقرأ «حامية» فقال «حمئة» فبعث معاوية إلى كعب الأحبار كيف تجد الشمس تغرب قال في ماء وطين كذلك نجده في التوراة وَوَجَدَ عِنْدَها عند تلك العين. قَوْماً قيل كان لباسهم جلود
{حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı bir gözede batar buldu”; balçıklı (hameli) [bir gözede]. Kuyu balçıklı hale geldiğinde kullanılan “hami'eti'l-bi'ru” ifadesinden gelir. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr «حامية» yani “sıcak” şeklinde okumuşlardır. Gözenin iki vasfı birden kendinde toplaması caiz olduğundan iki kıraat arasında çelişki yoktur; yahut önceki harfin kesreli oluşundan ötürü yâ harfinin hemzeden dönüşmesiyle «حمية» şeklinde de okunmuştur. Muhtemelen okyanus sahiline ulaşmış ve gözünün ulaştığı yerde sudan başka bir şey bulunmadığı için onu öyle görmüştür; bu yüzden {وَجَدَها تَغْرُبُ} “onu batar buldu” demiş, 'batıyordu' dememiştir. İbn Abbâs'ın, Muâviye'nin «حامية» şeklinde okuduğunu işitince «حمئة» dediği, bunun üzerine Muâviye'nin Kâ'b el-Ahbâr'a güneşin nasıl battığını sordurduğu ve onun da: 'Su ve çamur içinde [batar]; Tevrat'ta da onu böyle buluyoruz' dediği rivayet edilmiştir. {وَوَجَدَ عِنْدَها} “Ve onun yanında buldu”; o gözenin yanında. {قَوْماً} “Bir kavim [buldu]”; giysilerinin vahşi hayvan
الوحش وطعامهم ما لفظه البحر، وكانوا كفاراً فخيره الله بين أن يعذبهم أو يدعوهم إلى الإِيمان كما حكى بقوله قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ أي بالقتل على كفرهم. وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً بالإِرشاد وتعليم الشرائع. وقيل خيره الله بين القتل والأسر وسماه إحساناً في مقابلة القتل ويؤيده الأول قوله:
derileri, yiyeceklerinin ise denizin attığı şeyler olduğu söylenmiştir. Onlar kâfirdiler; nitekim: {قُلْنا يا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ} “'Ey Zülkarneyn! Ya cezalandırırsın...' dedik” buyruğunda hikâye edildiği üzere Allah onu, onları cezalandırmak ile imana davet etmek arasında muhayyer bırakmıştır; yani küfürleri sebebiyle öldürmek suretiyle [cezalandırırsın]. {وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً} “Ya da haklarında güzel bir tavır takınırsın”; irşad etmek ve şeriatları öğretmek suretiyle. Allah'ın onu öldürmek ile esir almak arasında muhayyer bıraktığı, öldürmenin karşılığı olduğu için bunu ihsan diye adlandırdığı da söylenmiştir; şu ayet ise birinci görüşü desteklemektedir:
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 87-88]
قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨)
{قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَلَهُ جَزاءً الْحُسْنى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا يُسْراً (٨٨)} “[Zülkarneyn] şöyle dedi: 'Kim haksızlık ederse onu cezalandıracağız; sonra o Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azapla cezalandırır. Ama kim de iman edip salih amel işlerse, onun için en güzel mükâfat vardır ve ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleriz.'”
قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً أي فاختار الدعوة وقال: أما من دعوته فظلم نفسه بالإِصرار على كفره أو استمر على ظلمه الذي هو الشرك فنعذبه أنا ومن معي في الدنيا بالقتل، ثم يعذبه الله في الآخرة عذاباً منكراً لم يعهد مثله.
{قالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذاباً نُكْراً} “[Zülkarneyn] şöyle dedi: 'Kim haksızlık ederse onu cezalandıracağız; sonra o Rabbine döndürülür, O da onu görülmedik bir azapla cezalandırır'”; yani daveti tercih etti ve şöyle dedi: Kendisini davet ettiğim halde küfründe ısrar ederek nefsine zulmeden veya şirkten ibaret olan zulmünü sürdüren kimseyi dünyada ben ve yanımdakiler öldürmek suretiyle cezalandıracağız; sonra Allah onu ahirette benzeri görülmemiş çetin bir azapla cezalandıracaktır.
وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وهو ما يقتضيه الإِيمان. فَلَهُ في الدارين. جَزاءً الْحُسْنى فعلته الحسنى. وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب وحفص جَزاءً منوناً منصوباً على الحال أي فله المثوبة الحسنى مجزياً بها، أو على المصدر لفعله المقدر حالاً أي يجزي بها جزاء أو التمييز، وقرئ منصوباً غير منون على أن تنوينه حذف لالتقاء الساكنين ومنوناً مرفوعاً على أنه المبتدأ والْحُسْنى بدله، ويجوز أن يكون أَمَّا وأَمَّا للتقسيم دون التخيير أي ليكن شأنك معهم إما التعذيب وإما الإِحسان، فالأول لمن أصر على الكفر والثاني لمن تاب عنه، ونداء الله إياه إن كان نبياً فبوحي وإن كان غيره فبإلهام أو على لسان نبي. وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا بما نأمر به. يُسْراً سهلاً ميسراً غير شاق وتقديره ذا يسر، وقرئ بضمتين.
{وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً} “Ama kim de iman edip salih amel işlerse”; ki bu imanın gereğidir. {فَلَهُ} “Onun için vardır”; her iki yurtta da. {جَزاءً الْحُسْنى} “En güzel mükâfat [vardır]”; onun güzel ameli. Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Hafs {جَزاءً} kelimesini tenvinli ve hal olarak mansub okumuşlardır; yani 'karşılık olarak verilmiş halde en güzel mükâfat onundur' demektir; yahut mukadder fiilinin hal konumundaki masdarıdır; yani 'ona tam bir karşılıkla karşılık verilir' demektir, yahut temyizdir. Sakinlerin karşılaşmasından ötürü tenvini hazfedilerek tenvinsiz mansub olarak da okunmuştur; mübteda kılınarak ve {الْحُسْنى} onun bedeli yapılarak tenvinli merfû olarak da okunmuştur. {أَمَّا} ve {أَمَّا} edatlarının muhayyerlik için değil, taksim için olması da caizdir; yani onlara karşı tutumun ya cezalandırma ya da ihsan olsun; birincisi küfürde ısrar eden içindir, ikincisi ise ondan tevbe eden içindir. Allah'ın ona nidası ise; şayet nebi idiyse vahiyle, değil idiyse ilhamla veya bir nebinin diliyledir. {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنا} “Ona buyruğumuzdan söyleriz”; emrettiğimiz şeylerden. {يُسْراً} “Kolay olanı [söyleriz]”; zor olmayan, kolaylaştırılmış olanı; takdiri 'kolaylık sahibi olanı' demektir. İki damme ile de okunmuştur.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٨٩ الى ٩١]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 89-91]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٨٩) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً (٩٠) كَذلِكَ وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ خُبْراً (٩١)} “Sonra yine bir yol tuttu. Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavim üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden hiçbir siper yapmamıştık. İşte böyle; şüphesiz biz onun yanındaki her şeyi bilgimizle kuşatmıştık.”
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ثم أتبع طريقاً يوصله إلى المشرق.
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} “Sonra yine bir yol tuttu”; sonra kendisini doğuya ulaştıracak bir yola tâbi oldu.
حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ يعني الموضع الذي تطلع الشمس عليه أولاً من معمورة الأرض، وقرئ بفتح اللام على إضمار مضاف أي مكان مطلع الشمس فإنه مصدر. وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً من اللباس أو البناء، فإن أرضهم لا تمسك الأبنية أو أنهم اتخذوا الأسراب بدل الأبنية.
{حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ} “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında”; yani yeryüzünün meskûn kısmında güneşin üzerine ilk doğduğu yeri kastetmektedir. Masdar olduğu için muzâfın takdiriyle yani 'güneşin doğuş yeri' anlamında lâm harfinin fethasıyla da okunmuştur. {وَجَدَها تَطْلُعُ عَلى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِها سِتْراً} “Onu öyle bir kavim üzerine doğar buldu ki, onlara güneşin önünden hiçbir siper yapmamıştık”; elbiseden veya binadan [bir örtü yapmamıştık]; zira toprakları binaları tutmuyordu yahut binalar yerine yeraltı kovukları edinmişlerdi.
كَذلِكَ أي أمر ذي القرنين كما وصفناه في رفعة المكان وبسطة الملك، أو أمره فيهم كأمره في أهل المغرب من التخيير والاختيار. ويجوز أن يكون صفة مصدر محذوف لوجد أو نَجْعَلْ أو صفة قوم أي على قوم مثل ذلك القبيل الذي تغرب عليهم الشمس في الكفر والحكم. وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ من الجنود والآلات والعدد والأسباب. خُبْراً علماً تعلق بظواهره وخفاياه، والمراد أن كثرة ذلك بلغت مبلغاً لا يحيط به إلا علم اللطيف الخبير.
{كَذلِكَ} “İşte böyle”; yani Zülkarneyn'in durumu, makamının yüceliği ve mülkünün genişliği hususunda vasfettiğimiz gibidir; yahut onlar hakkındaki tutumu, muhayyer bırakma ve seçim yapma bakımından batı ehli hakkındaki tutumu gibidir. {وَجَدَ} veya {نَجْعَلْ} fiilinin mahzuf masdarının sıfatı olması yahut kavmin sıfatı olması da caizdir; yani küfür ve hüküm bakımından üzerlerine güneşin battığı o topluluk gibi bir kavim üzerine [doğar buldu]. {وَقَدْ أَحَطْنا بِما لَدَيْهِ} “Onun yanındaki her şeyi kuşatmıştık”; ordulardan, aletlerden, teçhizattan ve sebeplerden [yanında olanları]. {خُبْراً} “Bilgimizle”; zâhirlerine ve gizlilerine taalluk eden bir ilimle [kuşatmıştık]. Kastedilen, bunların çokluğunun ancak Latîf ve Habîr olan [Allah]'ın ilminin kuşatabileceği bir dereceye ulaşmış olmasıdır.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 92-93]
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لاَّ يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣)
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً (٩٢) حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لاَّ يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلاً (٩٣)} “Sonra yine bir yol tuttu. Nihayet iki seddin arasına ulaştığında, onların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu.”
ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً يعني طريقاً ثالثاً معترضاً بين المشرق والمغرب آخذاً من الجنوب إلى الشمال.
{ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً} “Sonra yine bir yol tuttu”; yani doğu ile batı arasında enlemesine uzanan, güneyden kuzeye doğru giden üçüncü bir yolu kastetmektedir.
حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ بين الجبلين المبني بينهما سده وهماً جبلا أرمينية وأذربيجان. وقيل جبلان منيفان في أواخر الشمال في منقطع أرض الترك من ورائهما يأجوج ومأجوج. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي وأبو بكر ويعقوب بَيْنَ السَّدَّيْنِ بالضم وهما لغتان. وقيل المضموم لما خلقه الله تعالى والمفتوح لما عمله الناس لأنه في الأصل مصدر سمي به حدث يحدثه الناس. وقيل بالعكس وبين ها هنا مفعول به
{حَتَّى إِذا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”; aralarına seddin inşa edildiği iki dağın arasına [ulaştığında] ki bunlar Ermenistan ve Azerbaycan dağlarıdır. Kuzeyin nihayetinde, Türk topraklarının bittiği yerde bulunan ve arkalarında Ye'cûc ile Me'cûc'un yer aldığı iki yüksek dağ olduğu da söylenmiştir. Nâfi, İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Ya'kûb {بَيْنَ السَّدَّيْنِ} ifadesini sin harfinin dammesiyle okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. Dammeli olanın Allah Teâlâ'nın yarattığı şeyler için, fethalı olanın ise insanların yaptığı şeyler için kullanıldığı söylenmiştir; zira aslen insanların meydana getirdiği bir hadiseye ad olan bir masdardır. Bunun aksi de söylenmiştir. Buradaki {بَيْنَ} kelimesi mef'ûlün bihtir
وهو من الظروف المتصرفة. وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لاَّ يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا لغرابة لغتهم وقلة فطنتهم. وقرأ حمزة والكساء «لا يفقهون» أي لا يفهمون السامع كلامهم ولا يبينونه لتلعثمهم فيه.
ve mutasarrıf zarflardandır. {وَجَدَ مِنْ دُونِهِما قَوْماً لاَّ يَكادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا} “Onların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu”; dillerinin garipliği ve anlayışlarının azlığı sebebiyle. Hamza ve Kisâî «لا يفقهون» (söz anlatamayan) şeklinde okumuşlardır; yani dillerindeki tutukluk sebebiyle sözlerini dinleyene anlatamıyor ve açıklayamıyorlardı.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 94-96]
قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)
{قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً (٩٥) آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذا جَعَلَهُ ناراً قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً (٩٦)} “Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?' [Zülkarneyn] dedi ki: 'Rabbimin beni içinde muktedir kıldığı imkân daha hayırlıdır; siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım. Bana demir kütleleri getirin!' Nihayet iki dağın arasını denkleyince 'Körükleyin!' dedi. Nihayet onu bir ateş haline getirince de 'Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim' dedi.”
قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ قال مترجمهم وفي مصحف ابن مسعود قال «الذين من دونهم» . إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ قبيلتان من ولد يافث بن نوح، وقيل يأجوج من الترك ومأجوج من الجبل. وهما اسمان أعجميان بدليل منع الصرف. وقيل عربيان من أج الظليم إذا أسرع وأصلهما الهمز كما قرأ عاصم ومنع صرفهما للتعريف والتأنيث. مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أي في أرضنا بالقتل والتخريب وإتلاف الزرع. قيل كانوا يخرجون أيام الربيع فلا يتركون أخضر إلا أكلوه ولا يابساً إلا احتملوه، وقيل كانوا يأكلون الناس. فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً جعلا نخرجه من أموالنا. وقرأ حمزة والكسائي «خراجاً» وكلاهما واحد كالنول والنوال. وقيل الخراج على الأرض والذمة والخرج المصدر. عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا يحجز دون خروجهم علينا وقد ضمه من ضم السَّدَّيْنِ غير حمزة والكسائي.
{قالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ} “Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn!'”; tercümanları [böyle] dedi. İbn Mes'ûd'un mushafında ise «قال الذين من دونهم» (Onların önündekiler dedi) şeklindedir. {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} “Ye'cûc ve Me'cûc”; Yâfes b. Nûh'un soyundan iki kabiledir. Ye'cûc'un Türklerden, Me'cûc'un ise Cebel halkından olduğu söylenmiştir. Gayrimunsarif olmaları deliliyle bu iki isim yabancı kökenlidir (acemîdir). Devekuşu hızlandığında kullanılan “ecce'z-zalîm” ifadesinden türemiş Arapça kelimeler olduğu da söylenmiştir; Âsım'ın okuduğu gibi asılları hemzelidir ve marifelik ile müenneslik sebebiyle gayrimunsariftirler. {مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar”; yani öldürmek, tahrip etmek ve ekinleri yok etmek suretiyle bizim topraklarımızda [bozgunculuk yapmaktadırlar]. Bahar günlerinde çıktıkları, yiyecek hiçbir yeşillik ve taşıyacak hiçbir kuru şey bırakmadıkları söylenmiştir; insanları yedikleri de söylenmiştir. {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجاً} “Sana bir vergi verelim mi?”; mallarımızdan çıkarıp sana vereceğimiz bir ücret. Hamza ve Kisâî «خراجاً» şeklinde okumuşlardır; her ikisi de “nevl” ve “nevâl” gibi aynı anlamdadır. Haracın arazi ve zimmet vergisi olduğu, harcin ise masdar olduğu da söylenmiştir. {عَلى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} “Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla”; onların üzerimize çıkmalarına engel olacak [bir set]. Hamza ve Kisâî dışındakilerden {السَّدَّيْنِ} kelimesini dammeli okuyanlar bunu da dammeli okumuşlardır.
قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ ما جعلني فيه مكيناً من المال والملك خير مما تبذلون لي من الخراج ولا حاجة بي إليه. وقرأ ابن كثير «مكنني» على الأصل. فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أي بقوة فعلة أو بما أتقوى به من الآلات. أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً حاجزاً حصيناً وهو أكبر من السد من قولهم ثوب مردم إذا كان رقاعا فوق رقاع.
{قالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ} “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Rabbimin beni içinde muktedir kıldığı imkân daha hayırlıdır'”; Rabbimin beni içinde güçlü kıldığı mal ve mülk, bana teklif ettiğiniz vergiden daha hayırlıdır ve benim buna ihtiyacım yoktur. İbn Kesîr aslı üzere «مكنني» şeklinde okumuştur. {فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ} “Siz bana beden gücüyle yardım edin”; yani işçi gücüyle yahut kendisiyle güç kazanacağım aletlerle [yardım edin]. {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْماً} “Sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım”; müstahkem bir engel [yapayım]. Bu, setten daha büyüktür; yama üstüne yama vurulduğunda kullanılan “sevbün mürdem” sözünden gelir.
آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ قطعه والزبرة القطعة الكبيرة، وهو لا ينافي رد الخراج والاقتصار على المعونة لأن الإِيتاء بمعنى المناولة، ويدل عليه قراءة أبي بكر رَدْمًا ائتونى بكسر التنوين موصولة الهمزة على معنى جيئوني بزبر الحديد، والباء محذوفة حذفها في أمرتك الخير ولأن إعطاء الآلة من الإِعانة بالقوة دون الخراج على العمل. حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ بين جانبي الجبلين بتنضيدها. وقرأ ابن كثير وابن عامر والبصريان بضمتين، وأبو بكر بضم الصاد وسكون الدال، وقرئ فتح الصاد وضم الدال وكلها لغات من الصدف وهو الميل لأن كلاً منهما منعزل عن الآخر ومنه التصادف للتقابل. قالَ انْفُخُوا أي قال للعملة انفخوا في الأكوار والحديد. حَتَّى إِذا جَعَلَهُ جعل المنفوخ فيه. نَارًا كالنار بالإِحماء. قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً أي آتوني قطراً أي نحاساً مذاباً أفرغ عليه قطراً، فحذف الأول لدلالة الثاني عليه. وبه تمسك البصريون على أن إعمال الثاني من العاملين المتوجهين نحو معمول واحد أولى، إذ لو كان قطرا مفعول آتوني لأضمر مفعول أفرغ حذراً من الإِلباس. وقرأ حمزة وأبو بكر قال أتوني موصولة الألف.
{آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütleleri getirin”; onun parçalarını; zübre, büyük parça demektir. Bu durum, verginin reddedilmesi ve sadece yardımla yetinilmesiyle çelişmez; çünkü buradaki verme işi uzatıp teslim etme anlamındadır. Nitekim Ebû Bekr'in tenvinin kesresi ve hemzenin vaslı ile «رَدْمًا ائتونى» kıraati de buna delalet eder ki “bana demir kütleleriyle gelin” manasındadır; bâ harfi tıpkı “emertüke'l-hayra” cümlesinde olduğu gibi hazfedilmiştir; ayrıca aletin verilmesi işle ilgili bir vergi değil, güçle yapılan bir yardımdır. {حَتَّى إِذا ساوى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “Nihayet iki dağın arasını denkleyince”; onları üst üste dizerek iki dağın iki tarafı arasını [denkleyince]. İbn Kesîr, İbn Âmir ve iki Basralı kıraat imamı iki damme ile («الصُّدُفَيْنِ»), Ebû Bekr sâd'ın dammesi ve dâl'ın sükûnu ile («الصُّدْفَيْنِ») okumuştur; sâd'ın fethası ve dâl'ın dammesiyle («الصَّدُفَيْنِ») de okunmuştur. Bunların hepsi meyil anlamına gelen sadef kökünden lehçelerdir; çünkü dağların her biri diğerinden ayrı durmaktadır; yüz yüze gelmek anlamındaki “tesâdüf” kelimesi de buradan gelir. {قالَ انْفُخُوا} “'Körükleyin!' dedi”; yani işçilere körükleri ve demiri üfleyip körüklemelerini söyledi. {حَتَّى إِذا جَعَلَهُ} “Nihayet onu haline getirince”; üflenen şeyi [haline getirince]. {ناراً} “Bir ateş [haline getirince]”; kızgınlıktan ateş gibi [yapınca]. {قالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْراً} “'Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim' dedi”; yani 'bana kıtr getirin' yani 'erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim' demektir; ikincisi delalet ettiği için birinci [mef'ûl] hazfedilmiştir. Basralılar, tek bir mef'ûle yönelen iki amilden ikincisinin amel ettirilmesinin daha evla olduğuna bununla tutunmuşlardır; zira şayet {قِطْراً} kelimesi {آتُونِي} fiilinin mef'ûlü olsaydı, iltibastan sakınmak için {أُفْرِغْ} fiilinin mef'ûlü zamir olarak getirilirdi. Hamza ve Ebû Bekr elifin vaslı ile «قال أتوني» şeklinde okumuşlardır.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٩٧]
[Kehf Suresi (18), Âyet 97]
فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧)
{فَمَا اسْطاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً (٩٧)} “Artık ne onu aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.”
فَمَا اسْطاعُوا بحذف التاء حذراً من تلاقي متقاربين. وقرأ حمزة بالإِدغام جامعاً بين الساكنين على غير حده. وقرئ بقلب السين صاداً. أَنْ يَظْهَرُوهُ أن يعلوه بالصعود لارتفاعه وانملاسه. وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً لثخنه وصلابته. وقيل حفر للأساس حتى بلغ الماء، وجعله من الصخر والنحاس المذاب والبنيان من زبر الحديد بينهما الحطب والفحم حتى ساوى أعلى الجبلين، ثم وضع المنافيخ حتى صارت كالنار فصب النحاس المذاب عليه فاختلط والتصق بعضه ببعض وصار جبلاً صلداً. وقيل بناه من الصخور مرتبطاً بعضها ببعض بكلاليب من حديد ونحاس مذاب في تجاويفها.
{فَمَا اسْطاعُوا} “Artık güç yetiremediler”; birbirine yakın iki harfin yan yana gelmesinden sakınmak için tâ harfi hazfedilmiştir. Hamza kural dışı olarak iki sakini bir araya getirerek idgamla okumuştur. Sîn harfinin sâd'a dönüştürülmesiyle de okunmuştur. {أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Onu aşmaya”; yüksekliği ve pürüzsüzlüğü sebebiyle tırmanarak üzerine çıkmaya [güç yetiremediler]. {وَمَا اسْتَطاعُوا لَهُ نَقْباً} “Ne de onda bir delik açabildiler”; kalınlığı ve sertliği sebebiyle. Temeli suya ulaşıncaya kadar kazdığı, onu kayalardan ve erimiş bakırdan yaptığı, yapıyı ise iki dağın zirvesiyle eşitleninceye kadar aralarına odun ve kömür koyarak demir kütleleriyle ördüğü, sonra ateş gibi oluncaya kadar körükleri yerleştirdiği, ardından üzerine erimiş bakır döktüğü, böylece birbirine karışıp yapışarak yekpare sert bir dağ haline geldiği söylenmiştir. Onu aralarındaki boşluklara dökülen erimiş bakır ve demir kancalarla birbirine bağlanmış kayalardan inşa ettiği de söylenmiştir.
[سورة الكهف (١٨) : آية ٩٨]
[Kehf Suresi (18), Âyet 98]
قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)
{قالَ هذا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)} “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.'”
قالَ هذا هذا السد أو الأقدار على تسويته. رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي على عباده. فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي وقت وعده بخروج يأجوج ومأجوج، أو بقيام الساعة بأن شارف يوم القيامة. جَعَلَهُ دَكًّا مدكوكاً مبسوطاً مسوى بالأرض، مصدر بمعنى مفعول ومنه جمل أدك لمنبسط السنام. وقرأ الكوفيون دكاء بالمد أي أرضاً مستوية. وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا كائناً لا محالة وهذا آخر حكاية قول ذي القرنين.
{قالَ هذا} “Dedi ki: 'Bu...'”; bu set yahut onu düzlemeye muktedir kılınış. {رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي} “Rabbimden bir rahmettir”; kulları üzerine [bir rahmettir]. {فَإِذا جاءَ وَعْدُ رَبِّي} “Rabbimin vaadi geldiği zaman”; Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışına dair vaadinin vakti yahut kıyamet gününün yaklaşmasıyla kıyametin kopuşu [geldiği zaman]. {جَعَلَهُ دَكًّا} “Onu yerle bir eder”; un ufak edilmiş, yayılmış, yerle bir edilmiş [kılar]. Mef'ûl anlamında bir masdardır; hörgücü düzleşmiş deve için kullanılan “cemelün edekku” tabiri de buradandır. Kûfeliler med ile «دكاء» şeklinde okumuşlardır ki “düz bir arazi” demektir. {وَكانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} “Rabbimin vaadi haktır”; şüphesiz gerçekleşecektir. Bu, Zülkarneyn'in sözünün naklinin sonudur.
[سورة الكهف (١٨) : الآيات ٩٩ الى ١٠١]
[Kehf Suresi (18), Âyetler 99-101]