وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا يريد به البلد، أو المكان. بَلَداً آمِناً ذا أمن كقوله تعالى فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ. أو آمناً أهله كقولك: ليل نائم وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أبدل من مَنْ آمَنَ أَهْلَهُ بدل البعض للتخصيص قالَ وَمَنْ كَفَرَ عطف على آمَنَ والمعنى وارزق من كفر، قاس إبراهيم ﵊ الرزق على الإِمامة، فنبه سبحانه على أن الرزق رحمة دنيوية تعم المؤمن والكافر، بخلاف الإمامة والتقدم في الدين. أو مبتدأ متضمن معنى الشرط فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا خبره، والكفر وإن لم يكن سبباً للتمتيع لكنه سبب لتقليله، بأن يجعله مقصوراً بحظوظ الدنيا غير متوسل به إلى نيل الثواب، ولذلك عطف عليه ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ أي ألزه إليه لز المضطر لكفره وتضييعه ما متعته به من النعم، وقليلاً نصب على المصدر، أو الظرف. وقرئ بلفظ الأمر فيهما على أنه من دعاء إبراهيم وفي قال ضميره. وقرأ ابن عامر فَأُمَتِّعُهُ من أمتع. وقرئ «فنمتعه» ثم نضطره، و «إضطره» بكسر الهمزة على لغة من يكسر حروف المضارعة، و «أطره» بإدغام الضاد وهو ضعيف لأن حروف (ضم شفر) يدغم فيها ما يجاورها دون العكس.
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هذا } “Hani İbrahim: «Rabbim! Burayı... kıl» demişti” bununla beldeyi veya mekânı kastetmektedir. { بَلَداً آمِناً } “...güvenli bir şehir...” yani Allah Teâlâ'nın { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut olunan bir hayat içinde” kavlinde olduğu gibi emniyet sahibi [bir belde] yahut “uyuyan gece” demen gibi halkı güvende olan [bir belde]. { وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “...ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları çeşitli ürünlerle rızıklandır...” tahsis için { مَنْ آمَنَ } ifadesi { أَهْلَهُ } kelimesinden bedel-i ba'z (bütünün bir parçasını belirten bedel) yapılmıştır. { قالَ وَمَنْ كَفَرَ } “[Allah] buyurdu ki: «İnkâr edeni de...»” { آمَنَ } fiiline matuftur; mana: “İnkâr edeni de rızıklandır” şeklindedir. İbrahim aleyhisselâm rızkı imamet konusuna kıyas etmişti; bunun üzerine Sübhânehu ve Teâlâ rızkın dinde önderlik ve imametin aksine, mümini de kâfiri de kapsayan dünyevi bir rahmet olduğuna dikkat çekmiştir. Yahut [bu ifade], şart manasını içeren bir mübteda (özne), { فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً } “...az bir süre faydalandırır...” ise onun haberidir (yüklemidir). Küfür faydalandırmanın bir sebebi olmasa da, onu sadece dünya paylarıyla sınırlı kılıp sevap kazanmaya vesile kılmamak suretiyle faydalandırmayı azaltmanın bir sebebidir. Bundan dolayı ona atıfla { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } “...sonra onu ateş azabına sürüklerim” buyrulmuştur; yani küfrü ve kendisine sunduğum nimetleri zayi etmesi sebebiyle çaresiz kalmış kimsenin sürüklenişi gibi onu oraya mecbur ederim. { قَلِيلاً } mastar veya zarf olarak mansubdur. İkisinde de İbrahim'in duasından olmak üzere emir lafzıyla okunmuştur; bu durumda { قالَ } fiilindeki zamir ona [İbrahim'e] aittir. İbn Âmir { فَأُمَتِّعُهُ } kelimesini “emtea” (أَمْتَعَ) fiilinden [“fe-ümetti'uhû” şeklinde] okumuştur. Ayrıca «fe-nümetti'uhû sümme nadtarruhû» ve muzaraat harflerini kesreyle okuyanların lehçesine göre hemzenin kesresiyle «idtarrahû» şeklinde ve dâd (ض) harfinin idğâmıyla «attarrahû» şeklinde de okunmuştur; ancak bu zayıftır, zira (ضم شفر) harflerine komşu harfler idğâm edilir, aksi yapılmaz.
وَبِئْسَ الْمَصِيرُ المخصوص بالذم محذوف، وهو العذاب.
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ne kötü bir varış yeridir orası!” Kınamaya tahsis edilen öge mahzuftur (düşürülmüştür) ki o da azaptır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٢٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 127]
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٢٧)
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ وَإِسْماعِيلُ رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Hani İbrahim, İsmail ile birlikte Ev'in temellerini yükseltiyor [ve şöyle dua ediyorlardı]: «Rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla işiten, her şeyi hakkıyla bilensin.» (127)”
وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ حكاية حال ماضية، والْقَواعِدَ جمع قاعدة وهي الأساس صفة غالبة من القعود، بمعنى الثبات، ولعله مجاز من المقابل للقيام، ومنه قعدك الله، ورفعها البناء عليها فإنه ينقلها عن هيئة الانخفاض إلى هيئة الارتفاع، ويحتمل أن يراد بها سافات البناء فإن كل ساف قاعدة ما يوضع
{ وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَيْتِ } “Hani İbrahim Ev'in temellerini yükseltiyordu...” geçmiş bir durumun [zihinde] canlandırılmasıdır (hikâye-i hâl-i mâziyedir). { الْقَواعِدَ }, “kāide” (قَاعِدَة) kelimesinin çoğuludur ki o da temeldir. Sebât (yerinde sabit olma) manasındaki kuûd (قُعُود) kökünden galip bir sıfattır; muhtemelen kıyamın (ayakta durmanın) zıddından mecazdır; “kadeke’llâh” sözü de bundandır. Temellerin yükseltilmesi, üzerlerine bina yapılmasıdır; zira bu durum onları alçaklık hâlinden yükseklik hâline nakleder. Bundan yapının taş sıralarının kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü her taş sırası kendisinin
فوقه ويرفعها بناؤها. وقيل المراد رفع مكانته وإظهار شرفه بتعظيمه، ودعاء الناس إلى حجه. وفي إبهام القواعد وتبيينها تفخيم لشأنها. وَإِسْماعِيلُ كان يناوله الحجارة، ولكنه لما كان له مدخل في البناء عطف عليه. وقيل: كانا يبنيان في طرفين، أو على التناوب. رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا أي يقولان ربنا تقبل منا، وقد قرئ به والجملة حال منهما. إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ لدعاتنا الْعَلِيمُ بنياتنا.
üzerine konulacak olanın kaidesidir ve onların örülmesi bunları yükseltir. Denildi ki: Bundan maksat, [Kâbe'nin] makamının yüceltilmesi, tazim edilerek şerefinin ortaya konması ve insanların hacca çağrılmasıdır. Temellerin önce kapalı bırakılıp ardından açıklanmasında şanının yüceltilmesi vardır. { وَإِسْماعِيلُ } “...ve İsmail...” [İbrahim'e] taş uzatıyordu; ancak binanın yapımında bir payı bulunduğu için ona atfedilmiştir. Denildi ki: İkisi iki ayrı taraftan örüyorlardı veya nöbetleşe inşa ediyorlardı. { رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنَّا } “«Rabbimiz! Bizden kabul buyur...»” yani “Rabbimiz bizden kabul buyur” diyorlardı. Nitekim bu şekilde de okunmuştur ve bu cümle her ikisinin hâlidir (durumunu bildirir). { إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ } “...şüphesiz Sen hakkıyla işitensin...” dualarımızı, { الْعَلِيمُ } “...hakkıyla bilensin.” niyetlerimizi.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 128-129]
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩)
{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ وَأَرِنا مَناسِكَنا وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٢٨) رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٢٩) } “«Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl; soyumuzdan da Sana teslim olmuş bir ümmet çıkar. Bize ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi göster ve tevbemizi kabul buyur. Şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin. Rabbimiz! Onların içinden, kendilerine Senin ayetlerini okuyacak, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretecek ve onları arındıracak bir elçi gönder. Şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin.» (128-129)”
رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ مخلصين لك، من أسلم وجهه، أو مستسلمين من أسلم إذا استسلم وانقاد، والمراد طلب الزيادة في الإخلاص والإذعان، أو الثبات عليه. وقرئ «مُسْلِمِينَ» على أن المراد أنفسهما وهاجر. أو أن التثنية من مراتب الجمع. وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ أي واجعل بعض ذريتنا، وإنما خصا الذرية بالدعاء لأنهم أحق بالشفقة، ولأنهم إذا صلحوا صلح بهم الأتباع، وخصا بعضهم لما أعلما أن في ذريتهما ظلمة، وعلما أن الحكمة الإلهية لا تقتضي الاتفاق على الإخلاص والإقبال الكلي على الله تعالى، فإنه مما يشوش المعاش، ولذلك قيل: لولا الحمقى لخربت الدنيا، وقيل: أراد بالأمة أمة محمد ﷺ، ويجوز أن تكون من للتبيين كقوله تعالى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ قدم على المبين وفصل به بين العاطف والمعطوف كما في قوله تعالى: خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ. وَأَرِنا من رأى بمعنى أبصر، أو عرف، ولذلك لم يتجاوز مفعولين مَناسِكَنا متعبداتنا في الحج، أو مذابحنا. والنسك في الأصل غاية العبادة، وشاع في الحج لما فيه من الكلفة والبعد عن العادة. وقرأ ابن كثير والسوسي عن أبي عمرو ويعقوب أَرِنا، قياساً على فخذ في فخذ، وفيه إجحاف لأن الكسرة منقولة من الهمزة الساقطة دليل عليها. وقرأ الدوري عن أبي عمرو بالاختلاس وَتُبْ عَلَيْنا استتابة لذريتهما، أو عما فرط منهما سهواً. ولعلهما قالا هضما لأنفسهما وإرشادً لذريتهما إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ لمن تاب.
{ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş iki kul kıl...” “yüzünü teslim etti” ifadesinden mülhem Sana ihlasla bağlanan iki kul yahut “teslim oldu, boyun eğdi” manasındaki “esleme”den teslimiyet gösteren iki kul [kıl]; maksat ihlas ve itaatte artış talebi veya bu hâl üzere sebat etmektir. Kendi nefisleri ile Hâcer'in kastedilmiş olması yahut tesniyenin (ikil yapının) cem (çoğul) mertebelerinden sayılması üzere “müslimîne” (مُسْلِمِينَ) şeklinde de okunmuştur. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } “...soyumuzdan da Sana teslim olmuş bir ümmet [çıkar]...” yani zürriyetimizin bir kısmını [böyle kıl]. Zürriyeti duaya tahsis etmelerinin sebebi, onların şefkate daha layık olmaları ve onlar ıslah olursa kendilerine tabi olanların da onlar vasıtasıyla ıslah olacak olmasındandır. Bir kısmını tahsis etmeleri ise zürriyetlerinde zalimlerin bulunacağını bildiklerinden ve ilahi hikmetin herkesin ihlasta ve Allah Teâlâ'ya bütünüyle yönelmede ittifak etmesini iktiza etmediğini bilmelerindendir; zira bu durum maişet düzenini bozar. Bundan dolayı “Ahmaklar olmasaydı dünya harap olurdu” denilmiştir. Denildi ki: Ümmet ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’in ümmeti kastedilmiştir. { مِنْ } edatının, Allah Teâlâ'nın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ } kavlinde olduğu gibi beyan için olması da caizdir; açıklanandan önce getirilmiş ve Allah Teâlâ'nın: { خَلَقَ سَبْعَ سَماواتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ } kavminde olduğu gibi matuf aleyh ile matufun arası onunla ayrılmıştır. { وَأَرِنا } “...ve bize göster...” “gördü” veya “bildi” manasındaki “raâ” fiilindendir; bundan dolayı iki mefulü aşmamıştır. { مَناسِكَنا } “...ibadet yerlerimizi/yöntemlerimizi...” hacdaki ibadetlerimizi yahut kurban keseceğimiz yerlerimizi. Nüsuk (نُسُك) aslında ibadetin zirvesidir; meşakkat içermesi ve alışılmışın dışına çıkılması sebebiyle hac hakkında yaygınlaşmıştır. İbn Kesîr, Ebû Amr'dan Sûsî ve Ya'kûb, “fehiz” (فَخِذ) kelimesinin “fihz” şeklinde okunmasına kıyasla [re harfinin sükûnuyla] “ernâ” (أَرْنَا) şeklinde okumuşlardır; ancak bunda bir zorlama vardır, zira kesre düşen hemzeden nakledilmiş olup ona delalet etmektedir. Ebû Amr'dan Dûrî ise ihtilâs ile (kesreyi hafifletip hissettirerek) okumuştur. { وَتُبْ عَلَيْنا } “...ve tevbemizi kabul buyur...” zürriyetleri için tevbe dileğidir yahut kendilerinden sehven sadır olan şeyler içindir. Muhtemelen bunu nefislerini tezellül ettirmek (alçakgönüllülük göstermek) ve zürriyetlerine yol göstermek için söylemişlerdir. { إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “...şüphesiz Sen, tevbeleri çokça kabul edensin, çok merhametlisin.” tevbe eden kimseye.
رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ في الأمة المسلمة رَسُولًا مِنْهُمْ ولم يبعث من ذريتهما غير محمد ﷺ، فهو المجاب به دعوتهما كما
{ رَبَّنا وَابْعَثْ فِيهِمْ } “Rabbimiz! Onların içinden... gönder” yani Müslüman ümmetin içinden { رَسُولاً مِنْهُمْ } “...kendilerinden bir elçi...” Onların zürriyetinden Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’den başka [peygamber] gönderilmemiştir; dolayısıyla ikisinin duasına icabet edilen bizzat odur; nitekim
قال ﵊ «أنا دعوة أبي إبراهيم، وبشرى عيسى، ورؤيا أمي»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ben babam İbrahim'in duası, İsa'nın müjdesi ve annemin rüyasıyım.»
. يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ يقرأ عليهم ويبلغهم ما توحي إليه من دلائل التوحيد والنبوة. وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ القرآن.
{ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِكَ } “...onlara Senin ayetlerini okuyacak...” onlara tevhid ve nübüvvet delillerinden kendisine vahyettiğin şeyleri okuyacak ve tebliğ edecek. { وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ } “...onlara Kitab'ı... öğretecek...” Kur'an'ı.
وَالْحِكْمَةَ ما تكمل به نفوسهم من المعارف والأحكام. وَيُزَكِّيهِمْ عن الشرك والمعاصي إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الذي لا يقهر ولا يغلب على ما يريد الْحَكِيمُ المحكم له.
{ وَالْحِكْمَةَ } “...ve hikmeti...” nefislerini yetkinleştirecekleri marifetleri ve hükümleri. { وَيُزَكِّيهِمْ } “...ve onları arındıracak...” şirkten ve günahlardan. { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ } “...şüphesiz Sen, mutlak güç sahibisin...” dilediği şeyde asla mağlup edilemeyen ve üstün gelinemeyen { الْحَكِيمُ } “...hüküm ve hikmet sahibisin.” onu sağlam ve hikmetli kılan.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 130]
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٣٠)
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim'in dininden yüz çevirir? Andolsun ki Biz onu dünyada seçkin kıldık; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (130)”
وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ استبعاد وإِنكار لأن يكون أحد يرغب عن ملته الواضحة الغراء، أي لا يرغب أحد من ملته. إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ إلا من استمهنها وأذلها واستخف بها. قال المبرد وثعلب سفه بالكسر متعد وبالضم لازم، ويشهد له ما
{ وَمَنْ يَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهِيمَ } “İbrahim'in dininden kim yüz çevirir?” Bir kimsenin onun apaçık ve parlak dininden yüz çevirmesini uzak görme ve inkâr etmedir; yani onun dininden hiç kimse yüz çevirmez. { إِلَّا مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ } “...kendini bilmeyenden başka.” Ancak nefsini değersizleştiren, alçaltan ve onu hafifseyen müstesnadır. el-Müberred ve Sa'leb şöyle demiştir: “Sefiha” fiili kesre ile [yani “sefihe”] geçişli (müteaddî), damme ile [yani “sefühe”] geçişsizdir (lâzımdır). Buna şu
جاء في الحديث «الكبر أن تسفه الحق، وتغمص الناس»
hadiste geçen ifade şahittir: «Kibir, hakkı hiçe sayman (tesfehe'l-hakk) ve insanları küçük görmendir.»
. وقيل:
Denildi ki:
أصله سفه نفسه على الرفع، فنصب على التمييز نحو غبن رأيه وألم رأسه، وقول جرير:
Aslı merfu olarak “sefihe nefsühû” şeklindedir; “gabine re'yühû” ve “elime re'sühû” misallerinde olduğu gibi temyiz üzere mansub kılınmıştır. Cerîr'in şu beyti de böyledir:
وَنأْخُذُ بَعْدَهُ بِذنَابِ عَيْش ... أَجَب الظَّهْرِ ليسَ لَهُ سِنَامُ
“Ondan sonra arkası düz, hörgücü olmayan bir hayatın kuyruğuna tutunuruz.”
أو سفه في نفسه، فنصب بنزع الخافض. والمستثنى في محل الرفع على المختار بدلاً من الضمير في
Yahut “sefihe fî nefsihî” takdirindedir ve harf-i cerin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfıd ile) mansub olmuştur. Müstesna, nefiy (olumsuzluk) anlamında olduğu için tercih edilen görüşe göre
يرغب لأنه في معنى النفي. وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ حجة وبيان لذلك، فإن من كان صفوة العباد في الدنيا مشهوداً له بالاستقامة والصلاح يوم القيامة، كان حقيقاً بالاتباع له لا يرغب عنه إلا سفيه، أو متسفه أذل نفسه بالجهل والإعراض عن النظر.
{ يَرْغَبُ } fiilindeki zamirden bedel olarak ref konumundadır. { وَلَقَدِ اصْطَفَيْناهُ فِي الدُّنْيا وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ } “Andolsun ki Biz onu dünyada seçkin kıldık; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” ifadesi buna bir delil ve açıklamadır. Çünkü dünyada kulların seçkini olan ve kıyamet gününde istikamet ve salahına şahitlik edilen bir kimseye tabi olmak gerekir; cehalet ve tefekkürden yüz çevirmek suretiyle nefsini alçaltan sefih veya beyinsiz kimseden başkası ondan yüz çevirmez.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 131]
إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٣١)
{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» buyurduğunda, o: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti. (131)”
إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ ظرف ل اصْطَفَيْناهُ، أو تعليل له، أو منصوب باضمار اذكر. كأنه قيل: اذكر ذلك الوقت لتعلم أنه المصطفى الصالح المستحق للإمامة والتقدم، وأنه نال ما نال بالمبادرة إلى الإذعان وإخلاص السر حين، دعاه ربه وأخطر بباله دلائله المؤدية إلى المعرفة الداعية إلى الإسلام.
{ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Hani Rabbi ona: «Teslim ol!» buyurduğunda, o: «Âlemlerin Rabbine teslim oldum» demişti.” { اصْطَفَيْناهُ } fiilinin zarfıdır yahut onun gerekçesidir ya da “hatırla” [fiilinin] gizlenmesiyle mansubdur. Sanki şöyle denilmiştir: O vakti hatırla ki, onun imamet ve önderliği hak eden seçkin ve salih bir zat olduğunu ve Rabbi kendisini davet edip marifete ulaştıran ve İslam'a çağıran delillerini aklına getirdiğinde, hemen itaate koşup içtenlikle ihlas göstererek elde ettiği makamlara ulaştığını bilesin.
روي أنها نزلت لما دعا عبد الله بن سلام ابني أخيه: سلمة ومهاجراً إلى الإسلام، فأسلم سلمة وأبي مهاجر.
Rivayet edildiğine göre bu ayet, Abdullah b. Selâm iki kardeşinin oğlu Seleme ve Mühâcir'i İslam'a davet ettiğinde, Seleme'nin Müslüman olup Mühâcir'in ise yüz çevirmesi üzerine inmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 132]
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٣٢)
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ يا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti; Yakub da [öyle yaptı]: «Ey oğullarım! Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti; öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin!» (132)”
وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ التوصية هي التقدم إلى الغير بفعل فيه صلاح وقربة، وأصلها الوصل يقال:
{ وَوَصَّى بِها إِبْراهِيمُ بَنِيهِ } “İbrahim bunu oğullarına vasiyet etti...” Vasiyet etmek, başkasına içinde salah ve yakınlık bulunan bir fiili emretmektir; aslı ise vasl (ulaştırmak/bağlamak) kökündendir. Denilir ki:
وصاه إذا وصله، وفصاه: إذا فصله، كأن الموصي يصل فعله بفعل الموصى، والضمير في بها للملة، أو لقوله أسلمت على تأويل الكلمة، أو الجملة وقرأ نافع وابن عامر وَوَصَّى والأول أبلغ وَيَعْقُوبُ عطف على إِبْرَاهِيمَ، أي ووصى هو أيضاً بها بنيه. وقرئ بالنصب على أنه ممن وصاه إبراهيم يَا بَنِيَّ. على إضمار القول عند البصريين، متعلق بوصى عند الكوفيين لأنه نوع منه ونظيره:
Bağladığında “vasâhu”, ayırdığında “fasâhu” denir; sanki vasiyet eden kendi fiilini vasiyet edilenin fiiline bağlamaktadır. { بِها } ifadesindeki zamir dine yahut kelime veya cümle teviliyle { أَسْلَمْتُ } sözüne aittir. Nâfi' ve İbn Âmir [şeddesiz olarak] “ve-evsâ” (وَأَوْصَى) şeklinde okumuşlardır; ancak birincisi daha beliğdir. { وَيَعْقُوبُ } “...ve Yakub...” { إِبْراهِيمُ } kelimesine matuftur; yani o da bunu oğullarına vasiyet etti. İbrahim'in vasiyet ettiği kimselerden olması üzere nasb ile de [“ve-Ya'kūbe” şeklinde] okunmuştur. { يا بَنِيَّ } “«Ey oğullarım!...»” Basralılara göre sözün takdir edilmesiyle [gelmiştir], Kûfelilere göre ise onun bir türü olduğu için “vasiyet etti” fiiline bağlıdır. Bunun benzeri şudur:
رَجُلاَنِ مِنْ ضَبَّةَ أخْبَرَانا ... أَنَّا رأَيْنَا رَجُلاً عريَانا
“Dabbe kabilesinden iki adam bize haber verdi: «Biz çıplak bir adam gördük» diye.”
بالكسر، وبنو إبراهيم كانوا أربعة: إسماعيل وإسحاق ومدين ومدان. وقيل: ثمانية. وقيل: أربعة عشر:
Kesre iledir [yani “yâ büneyye”]. İbrahim'in oğulları dört kişiydi: İsmail, İshak, Medyen ve Medân. Sekiz veya on dört kişi oldukları da söylenmiştir.
وبنو يعقوب إثنا عشر: روبيل وشمعون ولاوي ويهوذا ويشسوخور وزبولون ونفتوني ودون وكوذا وأوشير وبنيامين ويوسف إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ دين الإسلام الذي هو صفوة الأديان لقوله تعالى: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ظاهره النهي عن الموت على خلاف حال الإِسلام، والمقصود هو النهي عن أن يكونوا على خلاف تلك الحال إذا ماتوا، والأمر بالثبات على الإسلام كقولك: لا تصلِّ إلا وأنت خاشع، وتغيير العبارة للدلالة على أن موتهم لا على الإسلام موت لا خير فيه، وأن من حقه أن لا يحل بهم، ونظيره في الأمر مت وأنت شهيد.
Yakub'un oğulları ise on iki kişiydi: Rûbîl, Şem'ûn, Lâvî, Yehûzâ, Yeşsehûr, Zebûlûn, Neftûnî, Dûn, Kûzâ, Evşîr, Bünyâmîn ve Yûsuf. { إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَكُمُ الدِّينَ } “«Şüphesiz Allah bu dini sizin için seçti...»” Allah Teâlâ'nın buyruğundan ötürü dinlerin en seçkini olan İslam dinini. { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “«...öyleyse siz de ancak Müslümanlar olarak can verin!»” Zahiri, İslam hâlinin hilafına ölmekten nehyetmektir; maksat ise öldüklerinde bu hâlin hilafı üzere bulunmalarını nehyetmek ve “Huşû içinde olmadan namaz kılma” demen gibi İslam üzere sebatı emretmektir. İfadenin bu şekilde değiştirilmesi, onların İslam dışındaki bir ölümünün hayırsız bir ölüm olduğuna ve onlara asla yakışmayacağına delalet etmek içindir. Emirdeki benzeri ise “Şehit olarak öl” sözüdür.
وروي أن اليهود قالوا لرسول الله ﷺ: ألست تعلم أن يعقوب أوصى بنيه باليهودية يوم مات فنزلت.
Rivayet edildiğine göre Yahudiler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e: “Yakub'un öldüğü gün oğullarına Yahudiliği vasiyet ettiğini bilmiyor musun?” dediler; bunun üzerine [bu ayet] indi.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 133]
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٣)
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي قالُوا نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ إِلهاً واحِداً وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Yoksa Yakub'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mı bulunuyordunuz? Hani o oğullarına: «Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?» demişti. Onlar da: «Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahı olan tek bir ilaha kulluk edeceğiz; biz O'na teslim olmuş kimseleriz» dediler. (133)”
أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ أَمْ منقطعة ومعنى الهمزة فيها الإنكار، أي ما كنتم حاضرين إذ حضر يعقوب الموت وقال لبنيه ما قال فلم تدعون اليهودية عليه، أو متصلة بمحذوف تقديره أكنتم غائبين أم كنتم شاهدين. وقيل: الخطاب للمؤمنين والمعنى ما شاهدتم ذلك وإنما علمتموه بالوحي وقرئ «حَضِرَ» بالكسر.
{ أَمْ كُنْتُمْ شُهَداءَ إِذْ حَضَرَ يَعْقُوبَ الْمَوْتُ } “Yoksa Yakub'a ölüm geldiği zaman siz orada hazır mı bulunuyordunuz?” { أَمْ } munkatıadır (kopuktur) ve içindeki hemze inkâr manasındadır; yani “Yakub'a ölüm gelip de oğullarına diyeceğini dediği vakit siz orada hazır değildiniz; öyleyse ne diye onun adına Yahudilik iddiasında bulunuyorsunuz?” demektir. Yahut “Siz uzakta mıydınız yoksa şahit miydiniz?” takdirindeki mahzuf bir cümleye muttasıldır (bağlıdır). Denildi ki: Hitap müminleredir; anlamı ise: “Siz buna şahit olmadınız, bunu ancak vahiy yoluyla bildiniz” demektir. Kesre ile «hadira» (حَضِرَ) şeklinde de okunmuştur.
إِذْ قالَ لِبَنِيهِ بدل من إِذْ حَضَرَ. مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي أي: أي شيء تعبدونه، أراد به تقريرهم على التوحيد والإسلام، وأخذ ميثاقهم على الثبات عليهما، وما يسأل به عن كل شيء ما لم يعرف، فإذا عرف خص العقلاء بمن إذا سئل عن تعيينه، وإن سئل عن وصفه قيل: ما زيد أفقيه أم طبيب؟. قالُوا نَعْبُدُ
{ إِذْ قالَ لِبَنِيهِ } “Hani o oğullarına... demişti” ifadesi { إِذْ حَضَرَ } kavlinden bedeldir. { مَا تَعْبُدُونَ مِنْ بَعْدِي } “«Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?»” yani “Kulluk edeceğiniz şey nedir?” demektir. Bununla onların tevhid ve İslam üzerindeki ikrarlarını almak ve bu ikisi üzerinde sebat edeceklerine dair ahitlerini pekiştirmek istemiştir. “Mâ” (مَا) edatı bilinmeyen her şey hakkında soru sormak için kullanılır; bilindiği takdirde ise akıl sahipleri için belirlenmesi sorulduğunda “men” (مَنْ) tahsis edilir; vasfı sorulduğunda ise “Zeyd nedir, fakih midir yoksa tabip midir?” denir. { قالُوا نَعْبُدُ } “Dediler ki: «Kulluk edeceğiz...»”
إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ
{ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “...Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın ilahına...”
المتفق على وجوده وألوهيته ووجوب عبادته، وعد إسماعيل من آبائه تغليباً للأب والجد، أو لأنه كالأب
varlığı, ilahlığı ve kendisine ibadetin vücubiyeti üzerinde ittifak edilen zata. İsmail'in onun atalarından sayılması baba ve dedenin tağlîbi yoluyladır (üstün tutulmasıyladır) yahut baba hükmünde olduğu içindir;
لقوله ﵊: «عمُّ الرجل صِنْوُ أبيه»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Kişinin amcası babasının öz kardeşidir (ikizidir)» buyurmuştur.
. كما
Nitekim
قال ﵊ في العباس ﵁ «هذا بقية آبائي»
Peygamber aleyhisselâm, Abbâs radıyallâhu anh hakkında da: «Bu, atalarımın geride kalanıdır» buyurmuştur.
. وقرئ «إله أبيك» ، على أنه جمع بالواو والنون كما قال:
Şairin şu sözünde olduğu gibi vav ve nûn ile cem yapıldığı üzere «ilâhe ebîke» (إله أبيك) şeklinde de okunmuştur:
وَلَما تَبَيَّنَّ أَصوَاتَنا ... بَكَيْنَ وَفَدينَنا بالأَبينا
“Seslerimizi ayırt ettiklerinde ağladılar ve babalarını bize feda ettiler.”
أو مفرد وإبراهيم وحده عطف بيان.
Yahut müfreddir ve sadece İbrahim kelimesi atf-ı beyandır.
إِلهاً واحِداً بدل من إله آبائك كقوله تعالى: بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ. وفائدته التصريح بالتوحيد، ونفي التوهم الناشئ من تكرير المضاف لتعذر العطف على المجرور والتأكيد، أو نصب على الاختصاص وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ حال من فاعل نعبد، أو مفعوله، أو منهما، ويحتمل أن يكون اعتراضا.
{ إِلهاً واحِداً } “...tek bir ilaha...” Allah Teâlâ'nın: { بِالنَّاصِيَةِ ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ } kavlinde olduğu gibi “ilâhe âbâike” ifadesinden bedeldir. Bunun faydası tevhidi açıkça ifade etmek, mecrura atfın zorluğundan ötürü muzâfın tekrar edilmesinden doğabilecek vehmi gidermek ve pekiştirmektir; yahut ihtisas (özgüleme) üzere mansubdur. { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “...biz O'na teslim olmuş kimseleriz.” { نَعْبُدُ } fiilinin failinin, mefulünün veya her ikisinin hâlidir; itiraziyye (ara cümle) olması da muhtemeldir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 134]
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٤)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz. (134)”
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ يعني إبراهيم ويعقوب وبينهما، والأمة في الأصل المقصود وسمي بها الجماعة، لأن الفرق تؤمها. لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَّا كَسَبْتُمْ لكل أجر عمله، والمعنى أن انتسابكم إليهم لا يوجب انتفاعكم بأعمالهم، وإنما تنتفعون بموافقتهم واتباعهم، كما
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir.” Yani İbrahim, Yakub ve ikisi arasındakilerdir. Ümmet (أمة) kelimesi aslen “kastedilen şey / yönelinen kimse” demektir; topluluğa bu ad verilmiştir, zira fırkalar ona yönelirler. { لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَّا كَسَبْتُمْ } “Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir.” Herkes için kendi amelinin karşılığı vardır. Anlam şudur: Sizin onlara intisap etmeniz, onların amellerinden faydalanmanızı gerektirmez. Siz ancak onlara uymakla ve tabi olmakla faydalanırsınız. Nitekim
قال ﵊: «لا يأتيني الناس بأعمالهم وتأتوني بأنسابكم»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İnsanlar bana amelleriyle gelirken, siz bana soylarınızla gelmeyin!»
وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ أي لا تؤاخذون بسيئاتهم كما لا تثابون بحسناتهم.
{ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz.” Yani onların iyilikleriyle sevap kazanamayacağınız gibi, kötülükleriyle de muaheze olunmazsınız (sorumlu tutulmazsınız).
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 135]
وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٣٥)
{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “«Yahudi veya Hristiyan olun ki doğru yolu bulasınız» dediler. De ki: «Hayır, [biz] dosdoğru olan İbrahim'in dinine [uyarız]. O, müşriklerden değildi.» (135)”
وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى الضمير الغائب لأهل الكتاب وأو للتنويع، والمعنى مقالتهم أحد هذين القولين. قالت اليهود كونوا هوداً. وقال النصارى كونوا نصارى تَهْتَدُوا جواب الأمر. قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ أي بل تكون ملة إبراهيم، أي أهل ملته، أو بل نتبع ملة إبراهيم. وقرئ بالرفع أي ملته ملتنا، أو عكسه، أو نحن ملته بمعنى نحن أهل ملته. حَنِيفاً مائلاً عن الباطل إلى الحق. حال من المضاف، أو المضاف إليه كقوله تعالى: وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تعريض بأهل الكتاب وغيرهم، فإنهم يدعون اتباعه وهم مشركون.
{ وَقالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “«Yahudi veya Hristiyan olun...» dediler.” Gaib zamir Ehl-i Kitap'a aittir. “Ev” (أو) edatı çeşitlendirme (tenvî) içindir. Anlam: Onların sözü bu iki ifadeden biridir; Yahudiler “Yahudi olun”, Hristiyanlar da “Hristiyan olun” dediler. { تَهْتَدُوا } “...ki doğru yolu bulasınız...” emrin cevabıdır. { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “De ki: «Hayır, İbrahim'in dinine...»” Yani bilakis İbrahim'in milleti (dini) olunuz -ki bu 'onun dininin ehli olunuz' demektir- yahut bilakis İbrahim'in dinine uyarız, demektir. Merfu olarak da okunmuştur; yani 'Onun dini bizim dinimizdir' yahut tam tersi veya 'Biz onun milletiyiz' anlamında 'Biz onun dininin ehliyiz' demektir. { حَنِيفاً } “...dosdoğru...” batıldan hakka yönelen demektir. Muzâftan veya muzâfun ileyhten hâldir; Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: { وَنَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً }. { وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “...O, müşriklerden değildi.” ifadesi, Ehl-i Kitap ve diğerlerine bir tarizdir (taş atmadır); zira onlar müşrik oldukları halde İbrahim'e tabi olduklarını iddia etmektedirler.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 136]
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (١٣٦)
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Deyin ki: «Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Musa'ya ve İsa'ya verilenlere ve Rableri tarafından peygamberlere verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olmuş kimseleriz.» (136)”
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ الخطاب للمؤمنين لقوله تعالى: فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ. وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا القرآن، قدم ذكره لأنه أول بالإضافة إلينا، أو سبب للإيمان بغيره وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ الصحف، وهي وإن نزلت إلى إبراهيم لكنهم لما كانوا متعبدين بتفاصيلها داخلين تحت أحكامها فهي أيضاً منزلة إليهم، كما أن القرآن منزل إلينا، وال. سباط جمع سبط وهو الحافد، يريد به حفدة يعقوب، أو أبناءه وذراريهم فإنهم حفدة إبراهيم وإسحاق وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى التوراة والإِنجيل، أفردهما بالذكر بحكم أبلغ لأن أمرهما بالإِضافة إلى موسى وعيسى مغاير لما سبق، والنزاع وقع فيهما وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ جملة المذكورين منهم وغير المذكورين. مِنْ رَبِّهِمْ منزلاً عليهم من ربهم. لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ كاليهود، فنؤمن ببعض ونكفر ببعض، وأحد لوقوعه في سياق النفي عام فساغ أن يضاف إليه بين.
{ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ } “Deyin ki: «Biz Allah'a iman ettik...»” Hitap müminleredir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ }. { وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا } “...bize indirilene...” yani Kur'an'a. Kur'an'ın zikri öne alınmıştır; çünkü o bize nispetle önceliklidir yahut diğerlerine iman etmenin sebebidir. { وَما أُنْزِلَ إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ } “...İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene...” yani sayfalara (suhuf). Bu sayfalar her ne kadar İbrahim'e indirilmiş olsa da, onlar da bu sayfaların tafsilatıyla amel etmekle mükellef oldukları ve hükümlerinin altına girdikleri için, Kur'an'ın bize indirilmiş olması gibi onlar da kendilerine indirilmiş sayılır. “Esbât” (الْأَسْباطِ), “sıbt” (سبط) kelimesinin çoğulu olup torun demektir; bununla Yakub'un torunları yahut oğulları ve zürriyetleri kastedilmektedir, çünkü onlar İbrahim ve İshak'ın torunlarıdır. { وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى } “...Musa'ya ve İsa'ya verilenlere...” yani Tevrat ve İncil'e. Daha beliğ bir hüküm gereğince ikisi müstakil olarak zikredilmiştir; zira Musa ve İsa'ya nispetle bu ikisinin durumu öncekilerden farklıdır ve asıl ihtilaf da bunlar hakkında vuku bulmuştur. { وَما أُوتِيَ النَّبِيُّونَ } “...ve peygamberlere verilenlere...” [ifadesi] onlardan zikredilenlerin ve zikredilmeyenlerin tamamıdır. { مِنْ رَبِّهِمْ } “...Rableri tarafından...” yani Rableri tarafından kendilerine indirilmiş olanlara. { لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbiri arasında ayrım yapmayız...” Yahudiler gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. “Ehad” (أحد) kelimesi nefiy (olumsuzluk) bağlamında yer aldığı için umum bildirir, bu sebeple “beyne” (بين) lafzının ona muzâf kılınması caiz olmuştur.
وَنَحْنُ لَهُ أي لله. مُسْلِمُونَ مذعنون مخلصون.
{ وَنَحْنُ لَهُ } “...ve biz O'na...” yani Allah'a. { مُسْلِمُونَ } “...teslim olmuş kimseleriz.” yani boyun eğen ve ihlaslı olanlarız.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 137]
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١٣٧)
{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, doğru yolu bulmuş olurlar. Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler. Onlara karşı Allah sana yetecektir. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (137)”
فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا من باب التعجيز والتبكيت، كقوله تعالى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ إذ لا مثل لما آمن به المسلمون، ولا دين كدين الإسلام. وقيل: الباء للآلة دون التعدية، والمعنى إن تحروا الإيمان بطريق يهدي إلى الحق مثل طريقكم، فإن وحدة المقصد لا تأبى تعدد الطرق، أو مزيدة للتأكيد كقوله تعالى: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها. والمعنى فإن آمنوا بالله إيماناً مثل إيمانكم به، أو المثل مقحم كما في قوله: وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ أي عليه، ويشهد له قراءة من قرأ بما آمنتم به أو بالذي آمنتم به وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ أي إن أعرضوا عن الإيمان، أو عما تقولون لهم فما هم إلا في شقاق الحق، وهو المناوأة والمخالفة، فإن كل واحد من المتخالفين في شق غير شق الآخر فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ تسلية وتسكين للمؤمنين، ووعد لهم بالحفظ والنصرة على من ناوأهم وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ إما من تمام الوعد، بمعنى أنه يسمع أقوالكم ويعلم إخلاصكم وهو مجازيكم لا محالة، أو وعيد للمعرضين، بمعنى أنه يسمع ما يبدون ويعلم ما يخفون وهو معاقبهم عليه.
{ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا } “Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi iman ederlerse, doğru yolu bulmuş olurlar.” aciz bırakma ve susturma babındandır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } kavli de böyledir, zira Müslümanların iman ettiği şeyin bir benzeri olmadığı gibi İslam dini gibi bir din de yoktur. Denildi ki: “Bâ” (ب) harf-i cerri ta'diye (geçişlilik) için değil alet içindir; anlamı şudur: Şayet sizin yolunuz gibi hakka ulaştıran bir yolla imanı ararlarsa [doğru yolu bulurlar], çünkü hedefin birliği yolların çokluğuna engel değildir. Yahut tekit için zaiddir; Allah Teâlâ'nın: { جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } kavlinde olduğu gibi. Anlam: “Eğer Allah'a sizin O'na iman ettiğiniz bir iman gibi iman ederlerse” olur. Yahut “misl” (مثل) kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { وَشَهِدَ شاهِدٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ عَلى مِثْلِهِ } yani 'onun üzerine' kavlinde olduğu gibi zâiddir (pekiştirme için fazladan getirilmiştir). “Bimâ âmentüm bihî” (بما آمنتم به) yahut “billezî âmentüm bihî” (بالذي آمنتم به) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de buna şahittir. { وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ } “Yok eğer yüz çevirirlerse, onlar mutlaka bir ayrılık ve düşmanlık içindedirler.” Yani imandan yahut kendilerine söylediğiniz şeylerden yüz çevirirlerse, onlar ancak haktan ayrılma, düşmanlık ve muhalefet içindedirler. Zira birbirine muhalefet edenlerin her biri diğerinin bulunduğu tarafın dışında bir taraftadır (şakk). { فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ } “Onlara karşı Allah sana yetecektir.” Müminler için bir teselli ve yatıştırma, kendilerine düşmanlık edenlere karşı onları koruma ve onlara yardım etme vaadidir. { وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Ya vaadin tamamlayıcısıdır; yani sizin sözlerinizi işitir, ihlasınızı bilir ve kesinlikle sizi mükâfatlandıracaktır anlamındadır. Yahut yüz çevirenlere bir tehdittir; yani açığa vurduklarını işitir, gizlediklerini bilir ve bundan dolayı onları cezalandıracaktır anlamındadır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 138]
صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ (١٣٨)
{ صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “Allah'ın boyası [ile boyandık]. Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır? Biz yalnız O'na kulluk edenleriz. (138)”
صِبْغَةَ اللَّهِ أي صبغنا الله صبغته، وهي فطرة الله تعالى التى فَطَرَ الناس عَلَيْهَا، فإنها حلية الإنسان كما أن الصبغة حلية المصبوغ، أو هدانا الله هدايته وأرشدنا حجته، أو طهر قلوبنا بالإِيمان تطهيره، وسماه صبغة لأنه ظهر أثره عليهم ظهور الصبغ على المصبوغ، وتداخل في قلوبهم تداخل الصبغ الثوب، أو للمشاكلة، فإن النصارى كانوا يغسمون أولادهم في ماء أصفر يسمونه المعمودية ويقولون: هو تطهير لهم وبه تتحقق نصرانيتهم، ونصبها على أنه مصدر مؤكد لقوله آمَنَّا، وقيل على الإغراء، وقيل على البدل من ملة إبراهيم ﵇.
{ صِبْغَةَ اللَّهِ } “Allah'ın boyası...” Yani Allah bizi kendi boyasıyla boyadı; bu da Allah Teâlâ'nın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır. Zira boya boyanan şeyin süsü olduğu gibi fıtrat da insanın süsüdür. Yahut Allah bize kendi hidayetini bahşetti ve bizi hüccetine irşad etti demektir; yahut kalplerimizi iman ile tertemiz arındırdı demektir. Buna boya (sıbğa) denmiştir, çünkü boyanın boyanan şey üzerindeki zuhuru gibi onun eseri de üzerlerinde zahir olmuş ve boyanın elbiseye işlemesi gibi kalplerine nüfuz etmiştir. Yahut müşâkele (ifade benzerliği) içindir; zira Hristiyanlar çocuklarını 'vaftiz' adını verdikleri sarı bir suya daldırır ve 'Bu onlar için bir arınmadır ve Hristiyanlıkları bununla gerçekleşir' derlerdi. Bu lafzın mansub olması, { آمَنَّا } sözünü pekiştiren bir mastar (meful-i mutlak) olmasından dolayıdır. İğrâ (teşvik) üzere olduğu da söylenmiştir; İbrahim aleyhisselâm'ın dininden bedel olduğu da söylenmiştir.
وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً لا صبغة أحسن من صبغته وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ تعريض بهم، أي لا نشرك به كشرككم. وهو عطف على آمنا، وذلك يقتضي دخول قوله صِبْغَةَ اللَّهِ في مفعول قُولُوا ولمن ينصبها على الإغراء، أو البدل أن يضمر قولوا معطوفاً على الزموا، أو اتبعوا ملة إبراهيم وقُولُوا آمَنَّا بدل اتبعوا، حتى لا يلزم فك النظم وسوء الترتيب.
{ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً } “...Boyası Allah'ınkinden daha güzel olan kim vardır?...” Yani O'nun boyasından daha güzel hiçbir boya yoktur. { وَنَحْنُ لَهُ عابِدُونَ } “...Biz yalnız O'na kulluk edenleriz.” onlara bir tarizdir; yani sizin şirkiniz gibi O'na şirk koşmayız. Bu cümle { آمَنَّا } lafzına matuftur; bu da { صِبْغَةَ اللَّهِ } kavlinin { قُولُوا } fiilinin mefulü dairesine girmesini gerektirir. Bunu iğrâ veya bedel üzere mansub kılan kimseye gelince; nazmın çözülmemesi ve tertibin bozulmaması için [öncesinde] { الزموا } (sarılınız) veya 'İbrahim'in dinine uyunuz' ifadesine matuf gizli bir { قُولُوا } takdir eder ve { قُولُوا آمَنَّا } sözünü de 'ittiba ediniz' ifadesinden bedel kılar.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٣٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 139]
قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ (١٣٩)
{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “De ki: «Bizim de Rabbimiz sizin de Rabbiniz olan Allah hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir. Biz O'na gönülden bağlananlarız.» (139)”
قُلْ أَتُحَاجُّونَنا أتجادلوننا. فِي اللَّهِ في شأنه واصطفائه نبياً من العرب دونكم،
{ قُلْ أَتُحَاجُّونَنا } “De ki: «...bizimle tartışıyor musunuz?...»” yani bizimle münakaşa mı ediyorsunuz? { فِي اللَّهِ } “...Allah hakkında...” O'nun durumu ve sizin dışınızda Araplardan bir peygamber seçmesi hususunda.
روي أن أهل الكتاب قالوا: الأنبياء كلهم منا، لو كنت نبياً لكنت منا. فنزلت
Rivayet edildiğine göre Ehl-i Kitap şöyle demiştir: “Peygamberlerin hepsi bizdendir. Şayet peygamber olsaydın bizden olurdun.” Bunun üzerine şu ayet indi:
: وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ لا اختصاص له بقوم دون قوم، يصيب برحمته من يشاء من عباده. وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ فلا يبعد أن يكرمنا بأعمالنا، كأنه ألزمهم على كل مذهب ينتحلونه إفحاماً وتبكيتاً، فإن كرامة النبوة إما تفضل من الله على من يشاء والكل فيه سواء، وإما إفاضة حق على المستعدين لها بالمواظبة على الطاعة والتحلي بالإخلاص. وكما أن لكم أعمالاً ربما يعتبرها الله في إعطائها، فلنا أيضاً أعمال. وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ موحدون نخصه بالإيمان والطاعة دونكم.
{ وَهُوَ رَبُّنا وَرَبُّكُمْ } “...Oysa O bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir...” O'nun bir kavme tahsis edilip başka bir kavme edilmemesi söz konusu değildir; rahmetini kullarından dilediğine ulaştırır. { وَلَنا أَعْمالُنا وَلَكُمْ أَعْمالُكُمْ } “...Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de size aittir...” Dolayısıyla bizi amellerimiz sebebiyle şereflendirmesi uzak bir ihtimal değildir. Sanki onları susturmak ve ilzam etmek için benimsedikleri her mezhep üzerinden bağlayıcı bir delil sunmuştur; çünkü peygamberlik kerameti ya Allah'ın dilediğine bir lütfudur ki herkes bunda eşittir; yahut itaate devam edip ihlasla bezenerek buna ehil olanlara Hakk'ın bir feyzidir. Nitekim sizin peygamberliğin verilmesinde Allah'ın belki de itibar edeceği amelleriniz olduğu gibi, bizim de amellerimiz vardır. { وَنَحْنُ لَهُ مُخْلِصُونَ } “...Biz O'na gönülden bağlananlarız.” Yani muvahhidleriz; sizin aksinize imanı ve itaati sadece O'na has kılarız.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 140]
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٠)
{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi yahut Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz? De ki: «Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?» Yanındaki Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir. (140)”
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى أم منقطعة والهمزة للإنكار. وعلى قراءة ابن عامر وحمزة والكسائي وحفص بالتاء يحتمل أن تكون معادلة للهمزة في أَتُحَاجُّونَنا، بمعنى أي الأمرين تأتون المحاجة، أو ادعاء اليهودية، أو النصرانية على الأنبياء. قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ وقد نفي الأمرين عن إبراهيم بقوله: مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا واحتج عليه بقوله:
{ أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى } “Yoksa siz İbrahim'in, İsmail'in, İshak'ın, Yakub'un ve torunlarının Yahudi yahut Hristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?” “Em” (أم) münkatıadır ve hemze inkâr içindir. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Hafs'ın 'tâ' ile olan kıraatine göre, { أَتُحَاجُّونَنا } kavlindeki hemzeye muadil olması muhtemeldir; yani 'Bu iki işten hangisini yapıyorsunuz: tartışmaya girişmeyi mi, yoksa peygamberlerin Yahudi veya Hristiyan olduklarını iddia etmeyi mi?' anlamındadır. { قُلْ أَأَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ } “De ki: «Siz mi daha iyi bilirsiniz yoksa Allah mı?»” Oysa Allah Teâlâ: { مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا } kavliyle İbrahim'den bu iki durumu nefyetmiş ve şu kavliyle de buna karşı delil getirmiştir:
وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ. وهؤلاء المعطوفون عليه أتباعه في الدين وفاقاً. وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ يعني شهادة الله لإِبراهيم بالحنيفية والبراءة عن اليهودية والنصرانية، والمعنى لا أحد أظلم من أهل الكتاب، لأنهم كتموا هذه الشهادة. أو منا لو كتمنا هذه الشهادة، وفيه تعريض بكتمانهم شهادة الله لمحمد ﵊ بالنبوة في كتبهم وغيرها، ومن للابتداء كما في قوله تعالى: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ. وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وعيد لهم، وقرئ بالياء.
{ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ } “Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir.” Ona atfedilen bu peygamberler de ittifakla dinde onun tabileridir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَتَمَ شَهادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ } “...Yanındaki Allah'tan gelen bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir?...” Yani Allah'ın İbrahim için hanifliğe ve Yahudilik ile Hristiyanlıktan beri olduğuna dair olan şahitliğini [gizleyen kimseden]. Anlam şudur: Ehl-i Kitap'tan daha zalim kimse yoktur, çünkü onlar bu şahitliği gizlemişlerdir. Yahut 'bu şahitliği gizleseydik bizden daha zalim kimse olmazdı' demektir. Bunda onların kendi kitaplarında ve başka yerlerde Allah'ın Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğine dair olan şahitliğini gizlemelerine bir tariz vardır. “Min” (من) harf-i cerri, Allah Teâlâ'nın: { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } kavlinde olduğu gibi ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “...Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” onlara bir tehdittir; 'yâ' ile de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 141]
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤١)
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz. (141)”
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ تكرير للمبالغة في التحذير والزجر عما استحكم في الطباع من الافتخار بالآباء والاتكال عليهم. قيل: الخطاب فيما سبق لهم، وفي هذه الآية لنا تحذيراً عن الاقتداء بهم. وقيل: المراد بالأمة في الأول الأنبياء، وفي الثاني أسلاف اليهود والنصارى.
{ تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ ما كَسَبْتُمْ وَلا تُسْئَلُونَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar gelip geçmiş bir ümmettir. Kazandıkları kendilerine, sizin kazandığınız da sizedir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz.” Tabiatlara yerleşmiş olan atalarla övünme ve onlara güvenip bel bağlama huyundan sakındırma ve menetmede mübalağa için bir tekrardır. Denildi ki: Önceki hitap onlaradır; bu ayetteki hitap ise onlara uymaktan sakındırmak üzere bizedir. Yine denildi ki: Birincide ümmetten kasıt peygamberlerdir; ikincide ise Yahudi ve Hristiyanların selefleridir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 142]
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٤٢)
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler: «Üzerinde bulundukları kıblelerinden onları çeviren nedir?» diyecekler. De ki: «Doğu da Batı da Allah'ındır. O, dilediğini dosdoğru yola iletir.» (142)”
سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ الذين خفت أحلامهم، واستمهنوها بالتقليد والإعراض عن النظر. يريد به المنكرين لتغيير القبلة من المنافقين واليهود والمشركين. وفائدة تقديم الإِخبار به توطين النفس وإعداد الجواب وإظهار المعجزة. مَا وَلَّاهُمْ ما صرفهم. عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها يعني بيت المقدس، والقبلة في الأصل الحالة التي عليها الإِنسان من الاستقبال، فصارت عرفاً للمكان المتوجه نحوه للصلاة قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ لا يختص به مكان دون مكان بخاصية ذاتية تمنع إقامة غيره مقامه، وإنما العبرة بارتسام أمره لا بخصوص المكان يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وهو ما ترتضيه الحكمة، وتقتضيه المصلحة من التوجه إلى بيت المقدس تارة، والكعبة أخرى.
{ سَيَقُولُ السُّفَهاءُ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan birtakım beyinsizler... diyecekler.” Yani akılları hafif olan, taklitçilik ve tefekkürü terk etmek suretiyle akıllarını değersizleştiren kimselerdir. Bununla kıblenin değiştirilmesini inkâr eden münafıklar, Yahudiler ve müşrikler kastedilmektedir. Bunun önceden haber verilmesinin faydası, nefsi alıştırmak, cevabı hazırlamak ve mucizeyi ortaya koymaktır. { مَا وَلَّاهُمْ } “...onları çeviren nedir?...” yani onları ne döndürdü? { عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كانُوا عَلَيْها } “...üzerinde bulundukları kıblelerinden...” yani Beytü'l-Makdis'ten. Kıble kelimesi aslen insanın yönelme halidir; daha sonra örfte namaz için yönelinen mekânın adı olmuştur. { قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ } “De ki: «Doğu da Batı da Allah'ındır...»” Başkasının onun yerine geçmesini engelleyecek zatî bir hususiyetle hiçbir mekân diğerinden ayrı tutulmaz; asıl itibar mekânın hususiyetine değil, O'nun emrine uymayadır. { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “...O, dilediğini dosdoğru yola iletir.” Bu da hikmetin razı olduğu ve maslahatın gerektirdiği şekilde bazen Beytü'l-Makdis'e, bazen de Kâbe'ye yönelmektir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 143]
وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (١٤٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً إِلاَّ عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Böylece, siz insanlara şahit olasınız, Resul de size şahit olsun diye sizi vasat (orta/hayırlı) bir ümmet kıldık. Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edip bilelim diye yaptık. Bu, Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına elbette ağır gelir. Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (143)”
وَكَذلِكَ إشارة إلى مفهوم الآية المتقدمة، أي كما جعلناكم مهديين إلى الصراط المستقيم، أو جعلنا قبلتكم أفضل القبل. جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً أي خياراً، أو عدولاً مزكين بالعلم والعمل. وهو في الأصل اسم للمكان الذي تستوي إليه المساحة من الجوانب، ثم استعير للخصال المحمودة لوقوعها بين طرفي إفراط وتفريط، كالجود بين الإسراف والبخل، والشجاعة بين التهور والجبن، ثم أطلق على المتصف بها، مستوياً فيه الواحد والجمع، والمذكر والمؤنث كسائر الأسماء التي وصف بها، واستدل به على أن الإجماع حجة إذ لو كان فيما اتفقوا عليه باطل لانثلمت به عدالتهم لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً علة للجعل، أي لتعلموا بالتأمل فيما نصب لكم من الحجج، وأنزل عليكم من الكتاب أنه تعالى ما بخل على
{ وَكَذلِكَ } “Böylece...” önceki ayetin mefhumuna bir işarettir; yani 'Sizi dosdoğru yola ilettiğimiz gibi' yahut 'Sizin kıblenizi kıblelerin en faziletlisi kıldığımız gibi' demektir. { جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “...sizi vasat bir ümmet kıldık...” yani hayırlı yahut ilim ve amelle tezkiye edilmiş adil kimseler [kıldık]. Bu kelime aslen her tarafından mesafesi eşit olan yerin adıdır; daha sonra ifrat ve tefrit uçları arasında yer aldığı için övülen hasletler hakkında istiare kılınmıştır; cömertliğin israf ile cimrilik arasında, cesaretin ise atılganlık (tehevvür) ile korkaklık arasında olması gibi. Ardından, vasıflandığı diğer isimler gibi tekil ve çoğulda, müzekker ve müenneste eşit olarak bu vasfa sahip olan kimse için de kullanılmıştır. Bu ayet, icmâın hüccet olduğuna delil gösterilmiştir; zira üzerinde ittifak ettikleri şey batıl olsaydı adaletleri zedelenirdi. { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “...insanlara şahit olasınız, Resul de size şahit olsun diye...” kılmanın (ca'l) illetidir; yani sizin için konulan hüccetler ve size indirilen Kitap üzerinde tefekkür ederek bilesiniz ki Allah Teâlâ hiç kimseye karşı
أحد وما ظلم، بل أوضح السبل وأرسل الرسل، فبلغوا ونصحوا. ولكن الذين كفروا حملهم الشقاء على اتباع الشهوات، والإِعراض عن الآيات، فتشهدون بذلك على معاصريكم وعلى الذين من قبلكم، أو بعدكم.
cimrilik etmemiş ve zulmetmemiştir; bilakis yolları açıklamış ve peygamberler göndermiştir, onlar da tebliğ etmiş ve nasihatte bulunmuşlardır. Fakat inkâr edenleri bedbahtlıkları şehvetlere uymaya ve ayetlerden yüz çevirmeye sevk etmiştir; böylece siz buna çağdaşlarınız ile sizden öncekiler ve sonrakiler aleyhine şahitlik edersiniz.
روي «أن الأمم يوم القيامة يجحدون تبليغ الأنبياء، فيطالبهم الله ببينة التبليغ. وهو أعلم بهم. إقامة للحجة على المنكرين، فيؤتى بأمة محمد ﷺ فيشهدون، فتقول الأمم من أين عرفتم؟ فيقولون: علمنا ذلك بإخبار الله تعالى في كتابه الناطق على لسان نبيه الصادق، فيؤتى بمحمد ﷺ فيسأل عن حال أمته، فيشهد بعدالتهم»
Şöyle rivayet edilmiştir: «Kıyamet günü ümmetler peygamberlerin tebliğini inkâr ederler. İnkâr edenlere karşı hüccet ikame etmek için Allah Teâlâ -onları en iyi bildiği halde- peygamberlerden tebliğe dair delil ister. Muhammed ﷺ'in ümmeti getirilir ve şahitlik ederler. Ümmetler: 'Nereden bildiniz?' derler. Onlar da: 'Bunu, Allah Teâlâ'nın sadık Peygamberinin diliyle konuşan Kitabındaki haberiyle bildik' derler. Sonra Muhammed ﷺ getirilir ve ümmetinin durumu sorulur; o da onların adaletine şahitlik eder.»
وهذه الشهادة وإن كانت لهم لكن لما كان الرسول ﵇ كالرقيب المهيمن على أمته عدى بعلى، وقدمت الصلة للدلالة على اختصاصهم يكون الرسول شهيداً عليهم. وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها أي الجهة التي كنت عليها، وهي الكعبة فإنه ﵊ كان يصلي إليها بمكة، ثم لما هاجر أمر بالصلاة إلى الصخرة تألفاً لليهود. أو الصخرة لقول ابن عباس ﵄ (كانت قبلته بمكة بيت المقدس إلا أنه كان يجعل الكعبة بينه وبينه فالمخبر به على الأول الجعل الناسخ، وعلى الثاني المنسوخ. والمعنى أن أصل أمرك أن تستقبل الكعبة، وما جعلنا قبلتك بيت المقدس.
Bu şahitlik her ne kadar onların lehine olsa da, Peygamber aleyhisselâm ümmeti üzerinde bir murakıp ve gözeten konumunda olduğu için 'alâ' (على) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır ve Resul'ün onların üzerine şahit olmasının onlara tahsis edildiğini göstermek için sıla öne alınmıştır. { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } “Senin üzerinde bulunduğun kıbleyi de... yapmadık...” yani yönelmekte olduğun yönü ki o da Kâbe'dir. Zira Peygamber aleyhisselâm Mekke'de iken ona doğru namaz kılıyordu; Medine'ye hicret ettiğinde ise Yahudilerin gönlünü kazanmak için Sahre'ye (Mescid-i Aksa'ya) doğru namaz kılmakla emrolundu. Yahut İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın: “Onun Mekke'deki kıblesi Beytü'l-Makdis idi, ancak Kâbe'yi kendisi ile onun arasına alıyordu” sözü gereğince bu [kıble] Sahre'dir. Birinci görüşe göre haber verilen şey nesheden kılma; ikinci görüşe göre ise mensuh olandır. Anlam şudur: Senin asıl durumun Kâbe'ye yönelmendir; biz Beytü'l-Makdis'i senin kıblen kılmadık,
إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ إلا لنمتحن به الناس ونعلم من يتبعك في الصلاة إليها، ممن يرتد عن دينك إلفاً لقبلة آبائه. أو لنعلم الآن من يتبع الرسول ممن لا يتبعه، وما كان لعارض يزول بزواله. وعلى الأول معناه: ما رددناك إلى التي كنت عليها، إلا لنعلم الثابت على الإِسلام ممن ينكص على عقبيه لقلقه وضعف إيمانه. فإن قيل: كيف يكون علمه تعالى غاية الجعل وهو لم يزل عالماً. قلت:
{ إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلى عَقِبَيْهِ } “...ancak Peygamber'e uyanı, iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönenden ayırt edip bilelim diye yaptık.” Ancak insanları onunla imtihan edelim ve atalarının kıblesine olan ünsiyeti sebebiyle dininden dönen kimseden, ona doğru namaz kılmakta sana uyan kimseyi bilelim diye [yaptık]. Yahut şimdi Resul'e uyanı uymayandan bilelim diye [yaptık]; arızi olan bir durum ise onun ortadan kalkmasıyla zail olur. Birinci görüşe göre anlamı şudur: Seni üzerinde bulunduğun kıbleye, sadece telaşı ve imanının zayıflığı sebebiyle gerisin geri dönen kimseden İslam üzerinde sebat edeni bilelim diye döndürdük. Şayet: 'Allah Teâlâ ezelden beri her şeyi bildiği halde O'nun bilmesi nasıl bu kılmanın (ca'l) gayesi olur?' denilirse, derim ki:
هذا وأشباهه باعتبار التعلق الحالي الذي هو مناط الجزاء، والمعنى ليتعلق علمنا به موجوداً. وقيل: ليعلم رسوله والمؤمنون لكنه أسنده إلى نفسه لأنهم خواصه، أو لتميز الثابت من المتزلزل كقوله تعالى: لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ فوضع العلم موضع التمييز المسبب عنه، ويشهد له قراءة ليعلم على البناء للمفعول، والعلم إما بمعنى المعرفة، أو معلق لما في مَنْ من معنى الاستفهام، أو مفعوله الثاني ممن ينقلب، أي لنعلم من يتبع الرسول متميزاً ممن ينقلب. وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً أن هي المخففة من الثقيلة، واللام هي الفاصلة.
Bu ve benzeri ifadeler, mükâfat ve cezanın dayanağı olan fiili (hâli) taalluk itibariyledir; anlamı: 'İlmimiz o şeye varlık kazanmış olarak taalluk etsin diye'dir. Denildi ki: 'Resulü ve müminler bilsin diye'dir, ancak onlar Kendi has kulları olduğu için bilmeyi Kendisine isnat etmiştir. Yahut Allah Teâlâ'nın: { لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ } kavlinde olduğu gibi sebat edeni sarsılandan ayırt etmek içindir; böylece ilim, neticesi olan temyiz (ayırt etme) yerine konulmuştur. Meçhul sığa ile 'li-yu'leme' (ليُعْلَم) şeklindeki kıraat de buna şahittir. İlim ya mârifet anlamındadır ya da 'men' (مَنْ) lafzındaki istifham manasından dolayı ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur); yahut ilmin ikinci mefulü 'mimmen yenkalib' ifadesidir; yani 'Resul'e uyanı, gerisin geri dönenden ayırt edilmiş olarak bilelim diye' demektir. { وَإِنْ كانَتْ لَكَبِيرَةً } “...Bu... elbette ağır gelir...” 'İn' (إِنْ), şeddeli 'inne'den hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır; 'lâm' (لَ) ise fasıla (ayırt edici) lâmıdır.
وقال الكوفيون هي النافية واللام بمعنى إلا. والضمير لما دل عليه قوله تعالى: وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها من الجعلة، أو الردة، أو التولية، أو التحويلة، أو القبلة. وقرئ «لكبيرةٌ» بالرفع فتكون كان زائدة إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ إلى حكمة الأحكام الثابتين على الإيمان والاتباع وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ أي ثباتكم على الإيمان. وقيل: إيمانكم بالقبلة المنسوخة، أو صلاتكم إليها لما
Kûfeliler ise onun nefiy (olumsuzluk) edatı olduğunu ve 'lâm'ın da 'illâ' (إلا) anlamında olduğunu söylemişlerdir. Zamir, Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْها } kavlinin delalet ettiği 'kılma', 'döndürme', 'yöneltme', 'çevirme' yahut 'kıble'ye aittir. Merfu olarak «lekebîretün» (لكبيرةٌ) şeklinde de okunmuştur; bu takdirde 'kâne' (كان) zaid olur. { إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “...Allah'ın hidayet ettiği kimselerden başkasına...” hükümlerin hikmetine ulaştırdığı, iman ve tabi olma üzerinde sebat gösteren kimseler müstesna. { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı boşa çıkaracak değildir.” Yani iman üzerindeki sebatınızı. Denildi ki: Mensuh olan kıbleye olan imanınızı yahut ona doğru kıldığınız namazınızı [boşa çıkaracak değildir]. Zira
روي: أنه ﵇ لما وجه إلى الكعبة قالوا: كيف بمن مات يا رسول الله قبل التحويل من إخواننا فنزلت
şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber aleyhisselâm Kâbe'ye yöneltildiğinde: “Ey Allah'ın Resulü! Kıble değişmeden önce ölen kardeşlerimizin durumu ne olacak?” dediler. Bunun üzerine şu ayet indi:
إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ فلا يضيع أجورهم ولا يدع صلاحهم، ولعله قدم الرؤوف وهو أبلغ محافظة على الفواصل وقرأ الحرميان وابن عامر وحفص لرؤوف بالمد، والباقون بالقصر.
{ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” Dolayısıyla onların mükâfatlarını zayi etmez ve onların maslahatını terk etmez. Ayet sonlarındaki uyumu (fâsıla) korumak için daha beliğ olan 'Raûf' (şefkatli) ismini öne almış olabilir. Harameyn imamları (Nâfi ve İbn Kesîr), İbn Âmir ve Hafs 'le-raûf' (لرؤوف) kelimesini med ile (uzatarak), diğerleri ise kasr ile (uzatmadan) okumuşlardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 144]
قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ (١٤٤)
{ قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni mutlaka hoşnut olacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun yönüne çevirin. Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler. Allah onların yaptıklarından gafil değildir. (144)”
قَدْ نَرى ربما نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ تردد وجهك في جهة السماء تطلعاً للوحي، وكان رسول الله ﷺ يقع في روعه ويتوقع من ربه أن يحوله إلى الكعبة، لأنها قبلة أبيه إبراهيم، وأقدم القبلتين وأدعى للعرب إلى الإِيمان، ولمخالفة اليهود، وذلك يدل على كمال أدبه حيث انتظر ولم يسأل فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً فلنمكننك من استقبالها من قولك: وليته كذا، إذا صيرته والياً له، أو فلنجعلنك تلي جهتها تَرْضاها تحبها وتتشوق إليها، لمقاصد دينية وافقت مشيئة الله وحكمته. فَوَلِّ وَجْهَكَ اصرف وجهك.
{ قَدْ نَرى } “Biz... görüyoruz...” yani pek çok kez görüyoruz. { تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “...senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu...” vahiy beklentisiyle yüzünü sema tarafına evirip çevirmeni. Resûlullah ﷺ'in kalbine doğuyor ve Rabbinden kendisini Kâbe'ye döndürmesini bekliyordu; çünkü orası babası İbrahim'in kıblesiydi, iki kıblenin daha eskisiydi, Arapları imana çekmede daha etkiliydi ve Yahudilere muhalefet içeriyordu. Bu durum, onun talepte bulunmayıp beklemesi sebebiyle edebinin kemaline delalet eder. { فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً } “...Şimdi seni mutlaka... bir kıbleye döndüreceğiz...” Yani seni oraya yönelmeye muktedir kılacağız; bu, 'onu o işe yetkili kıldın' anlamındaki 'velleytühû kezâ' sözünden gelir; yahut 'seni onun cihetine yönelteceğiz' demektir. { تَرْضاها } “...hoşnut olacağın...” Allah'ın meşietine ve hikmetine muvafık olan dinî maksatlar sebebiyle seveceğin ve arzu duyacağın [bir kıbleye]. { فَوَلِّ وَجْهَكَ } “...Artık yüzünü... çevir.” yüzünü döndür.
شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ نحوه. وقيل: الشطر في الأصل لما انفصل عن الشيء إذا انفصل، ودار شطور: أي منفصلة عن الدور، ثم استعمل لجانبه، وإن لم ينفصل كالقطر، والحرام المحرم أي محرم فيه القتال، أو ممنوع من الظلمة أن يتعرضوه، وإنما ذكر المسجد دون الكعبة لأن ﵊ وكان في المدينة، والبعيد يكفيه مراعاة الجهة، فإن استقبال عينها حرج عليه بخلا القريب.
{ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “...Mescid-i Haram yönüne...” yani onun tarafına. Denildi ki: 'Şatr' aslen bir şeyden ayrıldığı vakit ayrılan parçadır; 'dârun şatûr' diğer evlerden ayrılmış ev demektir; daha sonra 'kutur' (taraf) gibi ayrılmamış olsa bile onun ciheti için kullanılmıştır. 'Haram' ise hürmetli kılınan demektir; yani onda savaş haram kılınmıştır yahut zalimlerin ona tecavüz etmesi menedilmiştir. Kâbe yerine Mescid'in zikredilmesi, Peygamber aleyhisselâm'ın Medine'de bulunmasından dolayıdır; uzakta olan kimse için ciheti gözetmek yeterlidir, zira Kâbe'nin bizzat kendisini hedef almak yakındakinin aksine uzaktakine meşakkat verir.
روي: أنه ﵊ قدم المدينة، فصلى نحو بيت المقدس ستة عشر شهراً، ثم وجه إلى الكعبة في رجب بعد الزوال قبل قتال بدر بشهرين.
Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Medine'ye geldiğinde on altı ay boyunca Beytü'l-Makdis'e doğru namaz kıldı. Sonra Bedir savaşından iki ay önce, Recep ayında zeval vaktinden sonra Kâbe'ye yöneltildi.
وقد صلى بأصحابه في مسجد بني سلمة ركعتين من الظهر، فتحول في الصلاة واستقبل الميزاب، وتبادل الرجال والنساء صفوفهم، فسمي المسجد مسجد القبلتين. وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ خص الرسول بالخطاب تعظيماً له وإيجاباً لرغبته، ثم عمم تصريحاً بعموم الحكم وتأكيداً لأمر القبلة وتحضيضاً للأمة على المتابعة. وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ جملة لعلمهم بأن عادته تعالى تخصيص كل شريعة بقبلة، وتفصيلاً لتضمن كتبهم أنه ﷺ يصلي إلى القبلتين، والضمير للتحويل أو التوجه وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ وعد ووعيد للفريقين. وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي بالياء.
Ashabına Benî Selime Mescidi'nde öğle namazından iki rekat kıldırmıştı ki namaz içinde yönünü değiştirdi ve Mîzâb'a (Altınoluk'a) yöneldi; erkekler ve kadınlar da saflarını değiştirdiler. Bu sebeple o mescide 'Mescid-i Kıbleteyn' (İki Kıbleli Mescit) adı verildi. { وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nerede olursanız olun yüzlerinizi onun yönüne çevirin.” Ona tazim etmek ve arzusuna icabet etmek için önce hitap Resul'e has kılındı; ardından hükmün umumiliğini açıkça belirtmek, kıble emrini tekit etmek ve ümmeti tabi olmaya teşvik etmek için genelleştirildi. { وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “Şüphesiz kendilerine kitap verilenler, bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu çok iyi bilirler.” İcmâlen [bilirler], çünkü Allah Teâlâ'nın adetinin her şeriata bir kıble tahsis etmek olduğunu bilmektedirler; tafsilen [bilirler], çünkü kitapları Peygamber ﷺ'in iki kıbleye doğru namaz kılacağını içermektedir. Zamir kıblenin değiştirilmesine yahut yönelmeye aittir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarından gafil değildir.” her iki fırka için bir vaad ve tehdittir. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî 'yâ' ile («ya'melûn») okumuşlardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 145]
وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ (١٤٥)
{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “Yemin olsun ki, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen yine de senin kıblene uymazlar. Sen de onların kıblesine uyacak değilsin. Onlar da birbirlerinin kıblesine uymazlar. Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan, o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun.” (145)