وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ برهان وحجة على أن الكعبة قبلة، واللام موطئة للقسم مَّا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ جواب للقسم المضمر، والقسم وجوابه ساد مسد جواب الشرط، والمعنى ما تركوا قبلتك لشبهة تزيلها بالحجة، وإنما خالفوك مكابرة وعناداً. وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ قطع لأطماعهم، فإنهم قالوا: لو ثبتَ على قبلتنا لكنا نرجو أن تكون صاحبنا الذي ننتظره، تعزيرا له وطَمعاً في رجوعه، وقبلتهم وإن تعددت لكنها متحدة بالبطلان ومخالفة الحق. وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ فإن اليهود تستقبل الصخرة، والنصارى مطلع الشمس. لا يرجى توافقهم كما لا يرجى موافقتهم لك، لتصلب كل حزب فيما هو فيه وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ على سبيل الفرض والتقدير، أي: ولئن اتبعتهم مثلا بعد ما بان لك الحق وجاءك فيه الوحي إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ وأكد تهديده وبالغ فيه من سبعة أوجه: أحدها: الإِتيان باللام الموطئة للقسم: ثانيها: القسم المضمر. ثالثها: حرف التحقيق وهو أن. رابعها: تركيبه من جملة فعلية وجملة اسمية.
{ وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ } “Yemin olsun ki, kendilerine kitap verilenlere her türlü delili getirsen...” Kâbe'nin kıble olduğuna dair her türlü bürhan ve delili [getirsen]; başındaki lâm, yemine hazırlık (müvattıe) içindir. { مَّا تَبِعُوا قِبْلَتَكَ } “...yine de senin kıblene uymazlar.” ifadesi, gizli yeminin cevabıdır; yemin ve cevabı şartın cevabı yerine geçmiştir. Mana şudur: Onlar senin kıbleni, bir delille giderebileceğin bir şüpheden dolayı terk etmiş değillerdir; bilakis sana sırf inat ve büyüklük taslamak uğruna muhalefet etmişlerdir. { وَما أَنْتَ بِتابِعٍ قِبْلَتَهُمْ } “Sen de onların kıblesine uyacak değilsin.” ifadesi onların ümitlerini kesmektedir; zira onlar onu vazgeçirmek ve geri döndürmeyi ummak maksadıyla: 'Eğer bizim kıblemizde sebat etseydin, beklediğimiz önderimiz olacağını umardık' demişlerdi. Onların kıblesi çok farklı olsa da bâtıllıkta ve hakka muhalefette birdir. { وَما بَعْضُهُمْ بِتابِعٍ قِبْلَةَ بَعْضٍ } “Onlar da birbirlerinin kıblesine uymazlar.” Zira Yahudiler Sahra'ya (Kudüs'teki kayaya), Hristiyanlar ise güneşin doğduğu yöne yönelirler. Her grubun kendi tuttuğu yolda taassup göstermesi sebebiyle, sana uymaları umulmadığı gibi birbirlerine uymaları da umulmaz. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan...” farz ve takdir yoluyladır; yani: Hak sana açıkça belli olduktan ve sana bu hususta vahiy geldikten sonra faraza onlara uyacak olursan, { إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ } “...o takdirde sen mutlaka zalimlerden olursun.” [Allah Teâlâ] onun tehdidini yedi vecihten tekit etmiş ve mübalağa yapmıştır: Birincisi: Yemine hazırlık bildiren lâm harfinin getirilmesi. İkincisi: Gizli yemin bulunması. Üçüncüsü: Tahkik harfi olan 'inne'nin getirilmesi. Dördüncüsü: Cümlenin fiil cümlesi ve isim cümlesinden oluşturulması.
وخامسها: الإِتيان باللام في الخبر. وسادسها: جعله من الظَّالِمِينَ، ولم يقل إنك ظالم لأن في الاندراج معهم إيهاماً بحصول أنواع الظلم. وسابعها: التقييد بمجيء العلم تعظيماً للحق المعلوم، وتحريصا على اقتفائه وتحذيراً عن متابعة الهوى، واستفظاعاً لصدور الذنب عن الأنبياء.
Beşincisi: Haberde lâm harfinin getirilmesi. Altıncısı: Onu { الظَّالِمِينَ } “zalimler”den kılmasıdır; 'muhakkak sen zalimsin' dememiştir, çünkü onların arasına dahil edilmesinde zulmün her çeşidinin vuku bulduğu vehmini hissettirmek vardır. Yedincisi: Bilinen hakkı yüceltmek, ona uymaya teşvik etmek, hevaya uymaktan sakındırmak ve peygamberlerden günah sâdır olmasını son derece çirkin göstermek maksadıyla ilmin gelmesi kaydının konulmasıdır.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 146-147]
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧)
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١٤٧) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz onu (o peygamberi), öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile hakkı gizlerler. (146) O hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! (147)”
الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يعني علماءهم يَعْرِفُونَهُ الضمير لرسول الله ﷺ، وإن لم يسبق ذكره لدلالة الكلام عليه. وقيل للعلم، أو القرآن، أو التحويل كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ يشهد للأول: أي يعرفونه بأوصافه كمعرفتهم أبناءهم لا يلتبسون عليهم بغيرهم. عن عمر رضي الله تعالى عنه أنه سأل عبد الله بن سلام رضي الله تعالى عنه، عن رسول الله ﷺ فقال: أنا أعلم به مني بابني قال: ولم، قال: لأني لست أشك في محمد أنه نبي فأما ولدي فلعل والدته قد خانت. وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ تخصيص لمن عاند واستثناء لمن آمن.
{ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz...” yani onların âlimleri. { يَعْرِفُونَهُ } “...onu tanırlar...” Zamir, kelamın delalet etmesinden ötürü daha önce açıkça zikredilmemiş olsa bile Resûlullah ﷺ'e racidir. İlime, Kur'an'a veya kıblenin çevrilmesine ait olduğu da söylenmiştir. { كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ } “...öz oğullarını tanıdıkları gibi...” ifadesi birinci görüşe şahitlik etmektedir; yani oğullarını başkalarıyla karıştırmayacak şekilde nasıl biliyorlarsa, onu da sıfatlarıyla öylece bilirler. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o, Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh'a Resûlullah ﷺ hakkında sormuş, o da: 'Ben onu oğlumdan daha iyi bilirim' demiştir. [Ömer] 'Nasıl?' diye sorunca: 'Çünkü ben Muhammed'in peygamber olduğundan asla şüphe etmem, oğluma gelince belki de annesi hıyanet etmiştir' demiştir. { وَإِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Buna rağmen onlardan bir grup, bile bile hakkı gizlerler.” İnat edenlere tahsis, iman edenleri ise istisnadır.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ كلام مستأنف، والحق إما مبتدأ خبره من ربك واللام للعهد، والإشارة إلى ما عليه
{ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } “O hak Rabbindendir...” müstakil bir sözdür. «El-Hak» kelimesi ya mübtedadır, haberi «min rabbike»dir ve lâm harfi ahd içindir; işaret de Resul'ün ﷺ üzerinde bulunduğu şeyedir,
الرسول ﷺ، أو الحق الذي يكتمونه، أو للجنس. والمعنى أن الْحَقُّ ما ثبت أنه من الله تعالى كالذي أنت عليه لا ما لم يثبت كالذي عليه أهل الكتاب، وإما خبر مبتدأ محذوف أي هو الْحَقُّ. ومن ربك حال، أو خبر بعد خبر. وقرئ بالنصب على أنه بدل من الأول، أو مفعول يَعْلَمُونَ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ الشاكين في أنه من ربك، أو في كتمانهم الحق عالمين به، وليس المراد به نهي الرسول ﷺ عن الشك فيه، لأنه غير متوقع منه وليس بقصد واختيار، بل إما تحقيق الأمر وإنه بحيث لا يشك فيه ناظر، أو أمر الأمة باكتساب المعارف المزيحة للشك على الوجه الأبلغ.
yahut onların gizlediği haktır veya lâm cins içindir. Mana şudur: Hak, senin üzerinde bulunduğun gibi Allah Teâlâ'dan olduğu sabit olan şeydir; Ehl-i Kitab'ın üzerinde bulunduğu gibi sabit olmayan şeyler değildir. Ya da hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'o haktır' demektir. «Min rabbike» ise hâldir yahut haberden sonra haberdir. Birinci kelimeden bedel yahut { يَعْلَمُونَ } “bilirler” fiilinin mefulü olarak mansub da okunmuştur. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “...sakın şüpheye düşenlerden olma!” yani onun Rabbinden olduğu yahut onların bilerek hakkı gizledikleri hususunda şüphe edenlerden [olma]. Bundan maksat Resul ﷺ'i şüpheden nehyetmek değildir; çünkü bu durum ondan beklenmez ve onun kastı ile tercihi dairesinde değildir. Bilakis bu, ya işin hakikatini ve bakan kimsenin onda asla şüpheye düşmeyeceğini ortaya koymaktır yahut ümmete şüpheyi tamamen bertaraf eden bilgileri en beliğ şekilde elde etmelerini emretmektir.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٤٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 148]
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٤٨)
{ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيها فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Herkesin yöneldiği bir yönü (kıblesi) vardır. Öyleyse hayırlarda yarışın. Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir. Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (148)
لِكُلٍّ وِجْهَةٌ
{ وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ } “Herkesin bir yönü vardır...”
ولكل أمة قبلة، أو لكل قوم من المسلمين جهة وجانب من الكعبة، والتنوين بدل الإضافةوَ مُوَلِّيها
Her ümmetin bir kıblesi yahut Müslümanlardan her topluluğun Kâbe'den bir ciheti ve tarafı vardır. Tenvin izafetin yerine geçmiştir. { هُوَ مُوَلِّيها } “...o ona yönelir...”
أحد المفعولين محذوف، أي هو موليها وجهه، أو الله تعالى موليها إياه. وقرئ:
İki mefulden biri hazfedilmiştir; yani 'o yüzünü ona çevirir' yahut 'Allah Teâlâ onu oraya yöneltir' demektir. Şöyle de okunmuştur:
«وَلِكُلّ وِجْهَةٍ» بالإِضافة، والمعنى وكل وجهة الله موليها أهلها، واللام مزيدة للتأكيد جبراً لضعف العامل.
İzafetle «ve likülli vichetin» şeklinde okunmuştur; mana: 'Her yönü Allah ehline yöneltir' demektir. Âmilin zayıflığını telafi etmek için lâm harfi tekit maksadıyla zâid kılınmıştır.
وقرأ ابن عامر: «مولاها» أي هو مولى تلك الجهة أي قد وليهااسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ
İbn Âmir ise «müvellâhâ» şeklinde okumuştur; yani 'o o cihetin yönelenidir, yani ona yönelmiştir'. { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } “...Öyleyse hayırlarda yarışın...”
من أمر القبلة وغيره مما ينال به سعادة الدارين، أو الفاضلات من الجهات وهي المسامتة للكعبةيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً
Kıble emrinde ve dünya ile ahiret saadetine nail olunacak diğer şeylerde [yarışın]; yahut yönlerin en faziletlisinde [yarışın] ki o da Kâbe'nin hizasında olanıdır. { أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعاً } “...Nerede olursanız olun, Allah hepinizi bir araya getirecektir...”
أي: في أي موضع تكونوا من موافق ومخالف مجتمع الأجزاء ومفترقها، يحشركم الله إلى المحشر للجزاء، أو أينما تكونوا من أعماق الأرض وقلل الجبال، يقبض أرواحكم، أو أينما تكونوا من الجهات المتقابلة، يأت بكم الله جميعاً ويجعل صلواتكم كأنها إلى جهة واحدة. نَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Yani: Muvafık ve muhalif, parçaları bir arada veya dağılmış olarak nerede bulunursanız bulunun, karşılık vermek üzere Allah sizi mahşere toplayacaktır; yahut yerin derinliklerinde ve dağların zirvelerinde nerede olursanız olun ruhlarınızı kabzeder; veya karşıt yönlerin neresinde bulunursanız bulunun Allah hepinizi bir araya getirir ve namazlarınızı sanki tek bir yöne kılınmış gibi kılar. { إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “...Şüphesiz Allah, her şeye hakkıyla güç yetirendir.”
فيقدر على الإماتة والإحياء والجمع.
O; öldürmeye, diriltmeye ve toplamaya kadirdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 149-150]
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠)
{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٤٩) وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٠) } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Şüphesiz bu, Rabbinden gelen bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. (149) Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin ki, insanların aleyhinizde kullanacakları bir delili kalmasın. Ancak içlerinden zulmedenler müstesnadır. Onlardan korkmayın, benden korkun! Bir de üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve doğru yolu bulabilesiniz diye (böyle yapın). (150)”
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ ومن أي مكان خرجت للسفر فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إذا صليت وَإِنَّهُ وإن هذا الأمر لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وقرأ أبو عمرو بالياء والباقون بالتاء.
{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ } “Nereden yola çıkarsan çık...” yani yolculuk için hangi mekândan çıkarsan çık, { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “...yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir...” namaz kıldığın vakit. { وَإِنَّهُ } “...Şüphesiz bu...” yani bu emir, { لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “...Rabbinden gelen bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.” Ebû Amr 'yâ' ile («ya'melûn»), diğer kurralar ise 'tâ' ile okumuşlardır.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ كرر هذا الحكم لتعدد علله، فإنه تعالى ذكر للتحويل ثلاث علل. تعظيم الرسول ﷺ بابتغاء مرضاته، وجري العادة الإِلهية على أن يولي أهل كل ملة وصاحب دعوة وجهة يستقبلها ويتميز بها. ودفع حجج المخالفين على ما نبينه. وقرن بكل علة معلولها كما يقرن المدلول بكل واحد من دلائله تقريباً وتقريراً، مع أن القبلة لها شأن.
{ وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ } “Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir. Nerede olursanız olun, yüzlerinizi o yöne çevirin...” İlletlerinin birden fazla olması sebebiyle bu hüküm tekrar edilmiştir; zira Allah Teâlâ kıblenin çevrilmesi hususunda üç illet zikretmiştir: Rızasını talep etmek suretiyle Resul ﷺ'e tazim göstermek; her din ehlinin ve davet sahibinin yöneleceği ve onunla temayüz edeceği bir cihet belirleme şeklindeki ilâhî âdetin cereyan etmesi; ve açıklayacağımız üzere muhaliflerin delillerini bertaraf etmek. Zihne yaklaştırmak ve pekiştirmek gayesiyle, delil getirilen şey delillerinin her biriyle nasıl birleştirilirse, her bir illet de kendi mâlûlü ile birleştirilmiştir; bununla birlikte kıblenin büyük bir şanı vardır.
والنسخ من مظان الفتنة والشبهة فبالحري أن يؤكد أمرها ويعاد ذكرها مرة بعد أخرى. لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ علة لقوله فَوَلُّوا، والمعنى أن التولية عن الصخرة إلى الكعبة تدفع احتجاج اليهود بأن المنعوت في التوراة قبلته الكعبة، وأن محمداً يجحد ديننا ويتبعنا في قبلتنا. والمشركين بأنه يدعي ملة إبراهيم ويخالف قبلته إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ استثناء من الناس، أي لئلا يكون لأحد من الناس حجة إلا المعاندين منهم فإنهم يقولون: ما تحول إلى الكعبة إلا ميلاً إلى دين قومه وحباً لبلده، أو بدا له فرجع إلى قبلة آبائه ويوشك أن يرجع إلى دينهم. وسمى هذه حجة كقوله تعالى: حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ لأنهم يسوقونها
Nesh fitne ve şüphe mahallerinden olduğu için, onun emrinin tekit edilmesi ve birbiri ardınca tekrar zikredilmesi pek yerindedir. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ } “...insanların aleyhinizde kullanacakları bir delili kalmasın diye...” ifadesi { فَوَلُّوا } “çevirin” buyruğunun illetidir. Manası şudur: Sahra'dan (Kudüs'ten) Kâbe'ye yönelmek, Yahudilerin 'Tevrat'ta vasfedilen peygamberin kıblesi Kâbe'dir; Muhammed ise dinimizi inkâr ettiği halde kıblemizde bize uyuyor' şeklindeki; müşriklerin de 'İbrahim'in dininde olduğunu iddia ediyor ama onun kıblesine muhalefet ediyor' şeklindeki itirazlarını ortadan kaldırır. { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } “...Ancak içlerinden zulmedenler müstesnadır...” ifadesi «en-nâs» (insanlar) lafzından istisnadır; yani içlerindeki inatçılar hariç insanların hiçbirinin bir delili kalmasın demektir. Zira onlar: 'Kavminin dinine meylettiği ve memleketini sevdiği için Kâbe'ye döndü' yahut 'Fikri değişti de atalarının kıblesine döndü, yakında onların dinine de döner' derler. Allah Teâlâ'nın { حُجَّتُهُمْ داحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onların delilleri Rableri katında boştur” buyurduğu gibi bu iddiayı 'hüccet' (delil) olarak isimlendirmiştir; çünkü onlar bunu [delil gibi]
مساقها. وقيل الحجة بمعنى الاحتجاج. وقيل الاستثناء للمبالغة في نفي الحجة رأساً كقوله:
ileri sürmektedirler. Hüccetin 'ihticac' (tartışıp itiraz etme) manasında olduğu da söylenmiştir. İstisnanın, şu beyitte olduğu gibi hüccetin kökünden nefyedilmesinde mübalağa için olduğu da söylenmiştir:
وَلاَ عَيْبَ فِيهِم غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُم ... بِهِنَّ فُلُولٌ من قراع الكتائب
«Kılıçlarının ordularla çarpışmaktan çentilmiş olması dışında, onlarda hiçbir kusur yoktur.»
للعلم بأن الظالم لا حجة له، وقرئ: «إِلاَّ الذين ظَلَمُواْ مِنْهُمْ» . على أنه استئناف بحرف التنبيه. فَلا تَخْشَوْهُمْ فلا تخافوهم، فإن مَطَاعِنِهم لا تضركم. وَاخْشَوْنِي فلا تخالفوا ما أمرتكم به. وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ علة محذوف أي وأمرتكم لإِتمامي النعمة عليكم وإرادتي اهتدائكم، أو عطف على علة مقدرة مثل: واخشوني لأحفظكم منهم ولأُتم نعمتي عليكم، أو لئلا يكون
Zalim kimsenin hiçbir hüccetinin olamayacağının bilinmesi sebebiyledir. Şöyle de okunmuştur: «İllellezîne zalemû minhum» şeklinde tenbih harfiyle müstakil bir cümle olarak okunmuştur. { فَلا تَخْشَوْهُمْ } “...Onlardan korkmayın...” yani onlardan çekinmeyin, zira onların yermeleri size zarar vermez. { وَاخْشَوْنِي } “...benden korkun!...” size emrettiğim hususlara muhalefet etmeyin. { وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيْكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “...Bir de üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım ve doğru yolu bulabilesiniz diye...” mahzuf bir fiilin illetidir; yani 'üzerinizdeki nimetimi tamamlamam ve hidayete ermenizi murat etmem sebebiyle size bunu emrettim' demektir. Yahut mukadder bir illete atıftır; örneğin: 'Sizi onlardan korumam ve üzerinizdeki nimetimi tamamlamam için benden korkun' yahut '...olmasın diye' ifadesine [atıftır].
وفي الحديث «تمام النعمة دخول الجنة» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Nimetin tamamı cennete girmektir.»
وعن علي رضي الله تعالى عنه «تمام النعمة الموت على الإسلام» .
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre: «Nimetin tamamı İslam üzere ölmektir.»
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥١ الى ١٥٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 151-152]
كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢)
{ كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولاً مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (١٥١) فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلا تَكْفُرُونِ (١٥٢) } “Nitekim kendi içinizden size âyetlerimizi okuyan, sizi arındıran, size Kitab'ı ve hikmeti öğreten, bilmediklerinizi size bildiren bir elçi gönderdik. (151) Öyleyse beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin, nankörlük etmeyin! (152)”
كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ متصل بما قبله، أي ولأتم نعمتي عليكم في أمر القبلة، أو في الآخرة كما أتممتها بإرسال رسول منكم، أو بما بعده كما ذكرتكم بالإِرسال فاذكروني. يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ يحملكم على ما تصيرون به أزكياء، قدمه باعتبار القصد وأخره في دعوة إبراهيم ﵇ باعتبار الفعل وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ بالفكر والنظر، إذ لا طريق إلى معرفته سوى الوحي، وكرر الفعل ليدل على أنه جنس آخر.
{ كَما أَرْسَلْنا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ } “Nitekim kendi içinizden size bir elçi gönderdik...” önceki kısma bağlıdır; yani: Kıble hususunda yahut ahirette üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım; tıpkı içinizden bir elçi göndermek suretiyle nimetimi tamamladığım gibi. Yahut sonrasına bağlıdır: Ben peygamber göndermek suretiyle sizi nasıl andıysam, siz de beni öylece anın. { يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِنا وَيُزَكِّيكُمْ } “...size âyetlerimizi okuyan, sizi arındıran...” sizi tertemiz kılacak şeylere sizi sevk eder; kasta itibar ederek bunu öne almış, İbrahim aleyhisselâm'ın duasında ise fiile itibar ederek bunu sona bırakmıştır. { وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “...size Kitab'ı ve hikmeti öğreten, bilmediklerinizi size bildiren...” tefekkür ve istidlal yoluyla [öğretir], çünkü onu bilmenin vahiyden başka bir yolu yoktur; bunun başka bir tür olduğunu göstermek için fiil tekrar edilmiştir.
فَاذْكُرُونِي بالطاعة. أَذْكُرْكُمْ بالثواب. وَاشْكُرُوا لِي ما أنعمت به عليكم. وَلا تَكْفُرُونِ يجحد النعم وعصيان الأمر.
{ فَاذْكُرُونِي } “Öyleyse beni anın...” itaatle. { أَذْكُرْكُمْ } “...ki ben de sizi anayım...” sevapla. { وَاشْكُرُوا لِي } “...bana şükredin...” size ihsan ettiğim nimetlere. { وَلا تَكْفُرُونِ } “...nankörlük etmeyin!” nimetleri inkâr etmek ve emre isyan etmek suretiyle.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٤]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 153-154]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لاَّ تَشْعُرُونَ (١٥٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (١٥٣) وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ وَلكِنْ لاَّ تَشْعُرُونَ (١٥٤) } “Ey iman edenler! Sabır ve namazla (Allah'tan) yardım dileyin. Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (153) Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin. Bilakis onlar diridirler, fakat siz farkında değilsiniz. (154)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ عن المعاصي وحظوظ النفس، وَالصَّلاةِ التي هي أم العبادات ومعراج المؤمنين، ومناجاة رب العالمين. إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ بالنصر وإجابة الدعوة. وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ أي هم أموات بَلْ أَحْياءٌ أي بل هم أحياء. وَلكِنْ لاَّ تَشْعُرُونَ ما حالهم، وهو تنبيه على أن حياتهم ليست بالجسد ولا من جنس ما يحس به من الحيوانات، وإنما هي أمر لا يدرك بالعقل بل بالوحي، وعن الحسن (إن الشهداء أحياء عند ربهم تعرض أرزاقهم على أرواحهم فيصل إليهم الروح والفرح، كما تعرض النار على أرواح آل فرعون غدواً وعشياً فيصل إليهم الألم والوجع) . والآية نزلت في شهداء بدر، وكانوا أربعة عشر، وفيها دلالة على أن الأرواح جواهر قائمة بأنفسها مغايرة لما يحس به من البدن تبقى بعد الموت داركة، وعليه جمهور الصحابة والتابعين، وبه نطقت الآيات والسنن، وعلى هذا فتخصيص الشهداء لاختصاصهم بالقرب من الله تعالى، ومزيد البهجة والكرامة.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ } “Ey iman edenler! Sabırla yardım dileyin...” günahlardan ve nefsin arzularından [sakınarak]; { وَالصَّلاةِ } “...ve namazla...” ki o ibadetlerin anası, müminlerin miracı ve Âlemlerin Rabbi ile münacattır. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir.” yardım ve duaya icabetle. { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتٌ } “Allah yolunda öldürülenler için 'ölüler' demeyin.” yani onlar ölülerdir [demeyin]. { بَلْ أَحْياءٌ } “Bilakis onlar diridirler...” yani bilakis onlar hayattadırlar. { وَلكِنْ لاَّ تَشْعُرُونَ } “...fakat siz farkında değilsiniz.” onların durumunun ne olduğunu; bu durum onların hayatının cesetle olmadığını ve hayvanlardan hissedilen cinsten bir hayat olmadığını, bilakis akılla değil ancak vahiyle idrak edilebilen bir hal olduğunu bildirmektedir. Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre: «Şehitler Rableri katında diridirler; rızıkları ruhlarına arz edilir, böylece onlara neşe ve ferahlık ulaşır; tıpkı sabah akşam Firavun ehlinin ruhlarına cehennemin arz edilip de onlara elem ve acının ulaşması gibi.» Âyet Bedir şehitleri hakkında nazil olmuştur ki onlar on dört kişiydiler. Bu âyette ruhların bedenden hissedilen şeylerden farklı, kendi başlarına kaim cevherler olduğuna ve ölümden sonra idrak sahibi olarak baki kaldığına delalet vardır; sahabe ve tabiinin cumhuru bu görüştedir, âyetler ve sünnetler de bunu açıkça ifade etmiştir. Buna göre şehitlerin tahsis edilmesi, onların Allah Teâlâ'ya yakınlıklarına, neşe ve kerametlerinin fazlalığına has olmalarındandır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 155]
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ (١٥٥)
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallar, canlar ve ürünlerden eksiltmekle deneriz. Sabredenleri müjdele!” (155)
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ ولنصيبنكم إصابة من يختبر لأحوالكم، هل تصبرون على البلاء وتستسلمون للقضاء؟
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ } “Andolsun ki sizi deneriz...” hallerinizi imtihan eden birinin musibete uğratması gibi mutlaka sizi musibete uğratacağız; acaba belaya sabredip kazaya teslim olacak mısınız?
بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ أي بقليل من ذلك، وإنما قلله بالإضافة إلى ما وقاهم منه ليخفف عليهم، ويريهم أن رحمته لا تفارقهم، أو بالنسبة إلى ما يصيب به معانديهم في الآخرة، وإنما أخبرهم به قبل وقوعه ليوطنوا عليه نفوسهم وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ عطف شيء، أو الخوف، وعن الشافعي رضي
{ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ } “...biraz korku ve açlıkla...” yani bunlardan az bir şeyle. Kendilerine hafif gelsin ve rahmetinin onlardan ayrılmadığını görsünler diye onları koruduğu şeylere nispetle az kılmıştır; yahut inatçı düşmanlarına ahirette vereceği musibetlere nispetle [azdır]. Başlarına gelmeden önce nefislerini buna alıştırsınlar diye bunu onlara önceden haber vermiştir. { وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَراتِ } “...ve mallar, canlar ve ürünlerden eksiltmekle...” «şey'in» kelimesine yahut «el-havf» kelimesine atıftır. Şâfiî radıyallâhu anh'tan
الله عنه الخوف: خوف الله، والجوع: صوم رمضان، والنقص: من الأموال الصدقات والزكوات، ومن الأنفس: الأمراض، ومن: الثمرات موت الأولاد.
şöyle rivayet edilmiştir: Korku, Allah korkusudur; açlık, Ramazan orucudur; mallardan eksilme, sadakalar ve zekâtlardır; canlardan [eksilme], hastalıklardır; ürünlerden [eksilme] ise çocukların vefatıdır.
وعن النبي ﷺ «إذا مات ولد العبد قال الله تعالى للملائكة: أقبضتم روح ولد عبدي؟ فيقولون نعم، فيقول الله: أقبضتم ثمرة فؤاده، فيقولون نعم، فيقول الله تعالى: ماذا قال عبدي؟ فيقولون حمدك واسترجع، فيقول الله: ابنوا لعبدي بيتاً في الجنة وسموه بيت الحمد» .
Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir kulun çocuğu vefat ettiğinde Allah Teâlâ meleklere: 'Kulumun çocuğunun ruhunu mu kabzettiniz?' der. Onlar 'Evet' derler. Allah: 'Gönül meyvesini mi kabzettiniz?' der. Onlar 'Evet' derler. Allah Teâlâ: 'Kulum ne dedi?' buyurur. Onlar: 'Sana hamdetti ve istircada bulundu (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn dedi)' derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Kulum için cennette bir ev bina edin ve adını da Hamd Evi koyun' buyurur.»
وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ.
{ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ } “...Sabredenleri müjdele!”
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٦ الى ١٥٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 156-157]
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧)
{ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ (١٥٦) أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ (١٥٧) } “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aitiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler. (156) İşte Rablerinden bağışlanmalar (salavat) ve rahmet onların üzerinedir; ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır. (157)”
الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ الخطاب للرسول ﷺ، أو لمن تتأتى منه البشارة. والمصيبة تعم ما يصيب الإِنسان من مكروه،
{ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiği zaman: 'Biz şüphesiz Allah'a aitiz ve muhakkak O'na döneceğiz' derler.” Hitap Resul ﷺ'e yahut kendisinden müjdeleme sadır olabilecek kimseyedir. Musibet, insana isabet eden her türlü hoşa gitmeyen şeyi içine alır,
لقوله ﵊: «كل شيء يؤذي المؤمن فهو له مصيبة»
çünkü Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Mümine eziyet veren her şey, onun için bir musibettir.»
. وليس الصبر بالاسترجاع باللسان، بل به وبالقلب بأن يتصور ما خلق لأجله، وأنه راجع إلى ربه، ويتذكر نعم الله عليه ليرى أن ما أبقى عليه أضعاف ما استرده منه فيهون على نفسه، ويستسلم له.
Sabır sadece dille istirca getirmekle (innâ lillâh demekle) olmaz; bilakis hem dille hem de kalple olur; şöyle ki: Kul ne için yaratıldığını ve Rabbine döneceğini tefekkür eder, üzerindeki Allah'ın nimetlerini hatırlar; ta ki O'nun kendisinde bıraktığı şeylerin geri aldığı şeylerden kat kat fazla olduğunu görür de bu musibet nefsine hafif gelir ve O'na teslim olur.
والمبشر به محذوف دل عليه.
Müjdelenen şey hazfedilmiştir, [sonraki âyet] ona delalet etmektedir.
أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ الصلاة في الأصل الدعاء، ومن الله تعالى التزكية والمغفرة.
{ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَواتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ } “İşte Rablerinden bağışlanmalar ve rahmet onların üzerinedir...” Salât aslen duadır; Allah Teâlâ'dan olunca tezkiye ve mağfirettir.
وجمعها للتنبيه على كثرتها وتنوعها. والمراد بالرحمة اللطف والإِحسان.
Çoğul getirilmesi çokluğuna ve çeşitliliğine dikkat çekmek içindir. Rahmetten maksat ise lütuf ve ihsandır.
وعن النبي ﷺ «من استرجع عند المصيبة، جبر الله مصيبته، وأحسن عقباه، وجعل له خلفاً صالحاً يرضاه»
Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir kimse musibet anında istircada bulunursa (innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn derse), Allah onun musibetini telafi eder, akıbetini güzel kılar ve ona razı olacağı hayırlı bir halef ihsan eder.»
وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ للحق والصواب حيث استرجعوا وسلموا لقضاء الله تعالى.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ } “...ve doğru yolu bulanlar da işte onlardır.” İstircada bulunup Allah Teâlâ'nın kazasına teslim oldukları için hakka ve doğruya ulaşanlardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٥٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 158]
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨)
{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ (١٥٨) } “Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın [koyduğu] sembollerdendir (şeâir). Dolayısıyla her kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisi arasında sa'y etmesinde (tavaf etmesinde) kendisi için bir günah yoktur. Her kim de gönlünden koparak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir (Şâkir), hakkıyla bilendir (Alîm). (158)”
إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ هما علما جبلين بمكة. مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ من أعلام مناسكه، جمع شعيرة وهي العلامة فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ الحج لغة القصد، والاعتمار الزيارة. فغلبا شرعاً على قصد البيت وزيارته على الوجهين المخصوصين. فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما كان إساف على الصفا ونائلة على المروة، وكان أهل الجاهلية إذا سعوا مسحوهما. فلما جاء الإِسلام وكسرت الأصنام تحرج المسلمون أن يطوفوا بينهما لذلك فنزلت. والإِجماع على أنه مشروع في الحج والعمرة، وإنما الخلاف في وجوبه. فعن أحمد أنه سنة، وبه قال أنس وابن عباس ﵃ لقوله: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ فإنه يفهم منه التخيير وهو ضعيف، لأن نفي الجناح يدل على الجواز الداخل في معنى الوجوب، فلا يدفعه. وعن أبي حنيفة رحمه الله تعالى أنه واجب، يجبر بالدم. وعن مالك والشافعي رحمهما الله أنه ركن
{ إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ } “Şüphesiz Safa ile Merve...” Bu ikisi Mekke'deki iki dağın özel ismidir. { مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ } “...Allah'ın [koyduğu] sembollerdendir...” O'nun ibadet ve menâsikinin alâmetlerindendir. [Şeâir], nişan ve işaret anlamına gelen şaîre kelimesinin çoğuludur. { فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ } “...Dolayısıyla her kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa...” Hac sözlükte yönelmek (kasd), i'timâr ise ziyaret etmektir. Şer'î örfte ise hususi iki şekilde Beyt'e yönelmek ve onu ziyaret etmek manasında galip gelmiştir. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “...ikisi arasında sa'y etmesinde (tavaf etmesinde) kendisi için bir günah yoktur...” Safa üzerinde İsaf, Merve üzerinde de Naile [adlı putlar] bulunuyordu ve Câhiliye halkı sa'y ettiklerinde onlara sürünürlerdi. İslâm gelip putlar kırılınca, Müslümanlar bundan dolayı ikisi arasında tavaf (sa'y) etmekten çekindiler; bunun üzerine bu âyet indi. Hac ve umrede sa'yın meşru olduğu hususunda icmâ vardır; ihtilaf ise sadece vacip olup olmamasındadır. Ahmed'den [rivayet edildiğine göre] o sünnettir; Enes ve İbn Abbas radıyallâhu anhümâ da { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } “...kendisi için bir günah yoktur...” buyruğundan muhayyerlik anlaşıldığı gerekçesiyle bu görüştedir. Fakat bu zayıftır; zira günahın nefyedilmesi (kaldırılması), vücûb kavramının kapsamında bulunan cevaza (geçerliliğe) delalet eder, dolayısıyla vücûba aykırı düşmez. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh'ten [rivayete göre] ise o vaciptir, terk edilmesi durumunda kurbanla telafi edilir. Mâlik ve Şâfiî rahimehumallâh'a göre ise o bir rükündür;
لقوله ﵊ «اسعوا فإن الله كتب عليكم السعي»
çünkü Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'yı farz kıldı.»
. وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً أي فعل طاعة فرضاً كان أو نفلاً، أو زاد على ما فرض الله عليه من حج أو عمرة، أو طواف أو تطوع بالسعي إن قلنا إنه سنة. وخَيْراً نصب على أنه صفة مصدر محذوف، أو بحذف الجار وإيصال الفعل إليه، أو بتعدية الفعل لتضمنه معنى أتى أو فعل. وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب يطوع، وأصله يتطوع فأدغم مثل يطوف فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ مثيب على الطاعة لا تخفى عليه.
{ وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً } “...Her kim de gönlünden koparak bir hayır işlerse...” Yani farz olsun nafile olsun bir itaatte bulunursa veya Allah'ın kendisine farz kıldığı hac, umre yahut tavafa ilavede bulunursa ya da sa'yın sünnet olduğunu söylersek gönüllü olarak sa'y ederse. “Hayran” [kelimesi], mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mensubdur veya harf-i cerrin hazfedilip fiilin ona ulaştırılmasıyla (cer cer ile mefulün bih yapılmasıyla) yahut fiilin “geldi” veya “yaptı” manasını tazammun etmesi sebebiyle müteaddi kılınmasıyla mensubdur. Hamza, Kisâî ve Ya'kûb, aslı [yetatavva'] olan ve tıpkı [yettavvefe] kelimesinde olduğu gibi idğam yapılarak okunan [yettawwa'] şeklinde okumuşlardır. { فَإِنَّ اللَّهَ شاكِرٌ عَلِيمٌ } “...şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir (Şâkir), hakkıyla bilendir (Alîm).” İtaate mükafat verendir, hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٠]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 159-160]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠).
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالْهُدى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتابِ أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ (١٥٩) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٦٠) } “İndirdiğimiz açık delilleri ve hidayeti, Biz insanlara Kitap'ta açıkladıktan sonra gizleyenler var ya, işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilenler lanet eder. (159) Ancak tövbe edenler, [hallerini] düzeltenler ve [gerçeği] açıklayanlar müstesnadır; işte onların tövbesini kabul ederim. Zira Ben tövbeleri çokça kabul edenim (Tevvâb), çok merhametliyim (Rahîm). (160)”.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ كأحبار اليهود. مَآ أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ كالآيات الشاهدة على أمر محمد ﷺ.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ } “Şüphesiz gizleyenler...” Yahudi hahamları gibi. { مَآ أَنْزَلْنا مِنَ الْبَيِّناتِ } “...indirdiğimiz açık delilleri...” Muhammed ﷺ'in peygamberliğine şahitlik eden âyetler gibi.
وَالْهُدى وما يهدي إلى وجوب اتباعه والإِيمان به. مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ لخصناه. فِي الْكِتابِ في التوراة. أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ أي الذين يتأتى منهم اللعن عليهم من الملائكة والثقلين.
{ وَالْهُدى } “...ve hidayeti...” O'na tâbi olmanın ve O'na iman etmenin vacip olduğuna kılavuzluk eden şeyleri. { مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ } “...insanlara açıkladıktan sonra...” açıkladığımız, beyan ettiğimiz. { فِي الْكِتابِ } “...Kitap'ta...” Tevrat'ta. { أُولئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ } “...işte onlara hem Allah lanet eder hem de lanet edebilenler lanet eder.” Yani meleklerden ve insanlarla cinlerden kendilerinden lanet sadır olabilen kimseler.
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا عن الكتمان وسائر ما يجب أن يتاب عنه وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا بالتدارك. وَبَيَّنُوا ما بينه الله في كتابهم لتتم توبتهم. وقيل ما أحدثوه من التوبة ليمحوا به سمة الكفر عن أنفسهم ويقتدي بهم أضرابهم فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ بالقبول والمغفرة. وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ المبالغ في قبول التوبة وإفاضة الرحمة.
{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tövbe edenler... müstesnadır” gizlemekten ve tövbe edilmesi gereken diğer hususlardan; { وَأَصْلَحُوا } “...[hallerini] düzeltenler...” bozdukları şeyleri telafi edenler; { وَبَيَّنُوا } “...ve [gerçeği] açıklayanlar...” tövbelerinin kemale ermesi için kitaplarında Allah'ın beyan ettiği şeyleri. Bir görüşe göre de, üzerlerindeki küfür damgasını silmek ve benzerlerinin kendilerine uymasını sağlamak için yaptıkları tövbeyi izhar edenler [müstesnadır]. { فَأُولئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ } “...işte onların tövbesini kabul ederim...” kabul ve mağfiret ile. { وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “...Zira Ben tövbeleri çokça kabul edenim (Tevvâb), çok merhametliyim (Rahîm).” Tövbeleri kabul etmekte ve rahmetini yağdırmakta son derece lütufkâr olanım.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 161-162]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١٦١) خالِدِينَ فِيها لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (١٦٢) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler var ya, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti işte onların üzerinedir. (161) Orada ebedî kalıcıdırlar. Onlardan ne azap hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir. (162)”
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ أي ومن لم يتب من الكاتمين حتى مات أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ استقر عليهم اللعن من الله، ومن يعتد بلعنه من خلقه. وقيل الأول لعنهم أحياء، وهذا لعنهم أمواتا. وقرئ و «الملائكةُ والناسُ أجمعون» عطفاً على محل اسم الله لأنه فاعل في المعنى، كقولك أعجبني ضرب زيدٍ وعمرو، أو فاعلاً لفعل مقدر نحو وتلعنهم الملائكة.
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenler...” Yani gerçeği gizleyenlerden ölene kadar tövbe etmeyenler; { أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } “...Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti işte onların üzerinedir.” Allah'ın ve yaratılmışlarından laneti itibar edilen kimselerin laneti onların üzerine yerleşmiştir. Bir görüşe göre, bir önceki [âyet] onların hayattayken lanetlenmeleridir, bu ise ölü olarak lanetlenmeleridir. [Ve'l-melâiketü ve'n-nâsu ecmaûn] şeklinde [merfû olarak] da okunmuştur; zira bu, mana bakımından fail olduğu için Allah lafzının mahalline atfedilmiştir; nitekim senin “Zeyd'in ve Amr'ın vurması hoşuma gitti” demen gibidir; yahut “melekler de onlara lanet eder” takdirindeki mahzuf bir fiilin failidir.
خالِدِينَ فِيها أي في اللعنة، أو النار. وإضمارها قبل الذكر تفخيماً لشأنها وتهويلاً، أو اكتفاء بدلالة اللعن عليه. لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ أي لا يمهلون، أو لا ينتظرون ليعتذروا، أو لا ينظر إليهم نظر رحمة.
{ خالِدِينَ فِيها } “Orada ebedî kalıcıdırlar.” Yani lanette veya ateşte. Açıkça zikredilmeden önce zamirle getirilmesi, durumunun büyüklüğünü ve dehşetini belirtmek içindir ya da lanetin ona delalet etmesiyle yetinilmiştir. { لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ } “Onlardan ne azap hafifletilir ne de kendilerine mühlet verilir.” Yani kendilerine süre tanınmaz yahut mazeret beyan etmeleri için beklenilmez veya kendilerine rahmet nazarıyla bakılmaz.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٣]
[Bakara Suresi (2), Âyet 163]
وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣)
{ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ (١٦٣) } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O Rahmân'dır, Rahîm'dir. (163)”
وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ خطاب عام، أي المستحق منكم العبادة واحد لا شريك له يصح أن يعبد أو يسمى إلهاً. لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ تقرير للوحدانية، وإزاحة لأن يتوهم أن في الوجود إلهاً ولكن لا يستحق منهم العبادة.
{ وَإِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ } “Sizin ilahınız tek bir ilahtır.” Genel bir hitaptır; yani sizden ibadete müstahak olan [Zât], kendisine ibadet edilmesi yahut ilah diye isimlendirilmesi caiz olan hiçbir ortağı bulunmayan tektir. { لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur...” Vahdaniyetin pekiştirilmesidir ve varlıkta bir ilah olup da sizden ibadete müstahak olmadığı şeklindeki vehmi ortadan kaldırmaktadır.
الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ كالحجة عليها، فإنه لما كان مولى النعم كلها أصولها وفروعها وما سواه إما نعمة أو منعم عليه لم يستحق العبادة أحد غيره، وهما خبران آخران لقوله إلهكم، أو لمبتدأ محذوف. قيل لما سمعه المشركون تعجبوا وقالوا: إن كنت صادقاً فائت بآية نعرف بها صدقكك فنزلت.
{ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ } “...O Rahmân'dır, Rahîm'dir.” Bunun bir hücceti gibidir; zira O, asılları ve teferruatıyla bütün nimetlerin sahibi olduğunda ve O'ndan gayrısı ya bir nimet veya kendisine nimet verilen olduğunda, O'ndan başka hiç kimse ibadete hak kazanamaz. Bu ikisi, { إلهكم } sözünün diğer iki haberidir yahut mahzuf bir mübtedanın [haberidir]. Denildi ki: Müşrikler bunu işitince hayrete düştüler ve: “Eğer doğru söylüyorsan bize doğruluğunu bileceğimiz bir delil getir” dediler; bunun üzerine [sonraki âyet] indi.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٤]
[Bakara Suresi (2), Âyet 164]
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤)
{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (١٦٤) } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde, insanlara yarar sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde, Allah'ın gökten indirip onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği ve orada her türlü canlıyı yaydığı suda, rüzgârların sevk edilmesinde ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda, aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır. (164)”
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إنما جمع السموات وأفرد الأرض، لأنها طبقات متفاصلة بالذات مختلفة بالحقيقة بخلاف الأرضين. وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ تعاقبهما كقوله تعالى: جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ خِلْفَةً. وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ أي بنفعهم، أو بالذي ينفعهم، والقصد به إلى الاستدلال بالبحر وأحواله، وتخصيص الْفُلْكِ بالذكر لأنه سبب الخوض فيه والاطلاع على عجائبه، ولذلك قدمه على ذكر المطر والسحاب، لأن منشأهما البحر في غالب الأمر، وتأنيث الْفُلْكِ لأنه بمعنى السفينة.
{ إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında...” Gökleri çoğul, yeri ise tekil getirmiştir; çünkü gökler yerin aksine bizzat birbirinden ayrışmış ve mahiyetleri farklı tabakalardır. { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “...gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde...” birbiri ardınca gelmeleridir; nitekim Allah Teâlâ: “Gece ile gündüzü birbiri ardınca kıldı” buyurmuştur. { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } “...insanlara yarar sağlayan şeylerle denizde akıp giden gemilerde...” yani onların menfaatiyle yahut onlara fayda veren şeylerle. Buradaki gaye deniz ve halleriyle istidlalde bulunmaktır. Gemilerin zikredilmesi, denize girilmesine ve onun harikalarına muttali olunmasına vesile olduğu içindir. Bu sebeple onu yağmur ve bulutun zikrinden öne almıştır; zira bunların kaynağı çoğunlukla denizdir. [el-Fülk] kelimesinin müennes kılınması ise sefine (gemi) manasında olduğu içindir.
وقرئ بضمتين على الأصل، أو الجمع وضمة الجمع غير ضمة الواحد عند المحققين. وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ مِنْ الأولى للإِبتداء، والثانية للبيان. والسماء يحتمل الفلك والسحاب وجهة العلو. فَأَحْيا بِهِ
Aslına binaen veya çoğul olarak iki damme ile de okunmuştur; muhakkik âlimlere göre çoğulun dammesi tekilin dammesinden farklıdır. { وَما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ } “...Allah'ın gökten indirdiği suda...” Birinci [min] başlangıç (ibtidâ) içindir, ikincisi ise beyan içindir. Semâ ise felek, bulut ve yücelik ciheti anlamlarına ihtimallidir. { فَأَحْيا بِهِ }
الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها
{ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “...onunla ölümünden sonra yeri dirilttiği...”
بالنبات وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ عطف على أنزل، كأنه استدل بنزول المطر وتكوين النبات به وبث الحيوانات في الأرض، أو على أحيا فإن الدواب ينمون بالخصب ويعيشون بالحياة. والبث النشر والتفريق. وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ في مهابها وأحوالها، وقرأ حمزة والكسائي على الإِفراد. وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ لا ينزل ولا يتقشع، مع أن الطبع يقتضي أحدهما حتى يأتي أمر الله تعالى.
bitkiler vasıtasıyla. { وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ } “...ve orada her türlü canlıyı yaydığı...” [Enzele] fiiline matuftur; sanki yağmurun inişi, onunla bitkilerin oluşumu ve hayvanların yeryüzüne yayılması ile delil getirmiştir; yahut [ahyâ] fiiline matuftur; çünkü canlılar bollukla gelişir ve hayatla yaşarlar. [el-Bes], yaymak ve dağıtmaktır. { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } “...rüzgârların sevk edilmesinde...” estikleri yönler ve hallerinde. Hamza ve Kisâî müfred olarak okumuşlardır. { وَالسَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “...ve gökle yer arasında boyun eğdirilmiş bulutlarda...” tabiatı bu ikisinden birini gerektirmesine rağmen Allah Teâlâ'nın emri gelinceye kadar ne yere iner ne de dağılıp gider.
وقيل: مسخر الرياح تقلبه في الجو بمشيئة الله تعالى، واشتقاقه من السحب لأن بعضه يجر بعضاً. لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ يتفكرون فيها وينظرون إليها بعيون عقولهم،
Denildi ki: Rüzgârların emrine verilmiştir, Allah Teâlâ'nın dilemesiyle onu havada evirip çevirir. Kelimenin kökü [sehab]dan (çekip sürüklemekten) gelir; çünkü bir kısmı diğerini çeker. { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “...aklını kullanan bir topluluk için nice deliller vardır.” Onlar üzerinde tefekkür eden ve onlara akıl gözleriyle bakan [bir topluluk].
وعنه ﷺ «ويل لمن قرأ هذه الآية فمج بها»
Peygamber ﷺ'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bu âyeti okuyup da onu çiğneyip atana (üzerinde düşünmeyene) yazıklar olsun!»
أي لم يتفكر فيها.
Yani onun hakkında tefekkür etmeyene.
واعلم أن دلالة هذه الآيات على وجود الإله ووحدته من وجوه كثيرة يطول شرحها مفصلاً، والكلام المجمل أنها: أمور ممكنة وجد كل منها بوجه مخصوص من وجوه محتملة، وأنحاء مختلفة، إذ كان من الجائز مثلاً أن لا تتحرك السموات، أو بعضها كالأرض وأن تتحرك بعكس حركاتها، وبحيث تصير المنطقة دائرة مارة بالقطبين، وأن لا يكون لها أوج وحضيض أصلاً، وعلى هذا الوجه لبساطتها وتساوي أجزائها، فلا بد لها من موجد قادر حكيم، يوجدها على ما تستدعيه حكمته وتقتضيه مشيئته، متعالياً عن معارضة غيره. إذ لو كان معه إله يقدر على ما يقدر عليه الآخر. فإن توافقت إرادتهما: فالفعل إن كان لهما، لزم اجتماع مؤثرين على أثر واحد، وإن كان لأحدهما، لزم ترجيح الفاعل بلا مرجح وجز الآخر المنافي لآلهيته. وإن اختلفت: لزم التمانع والتطارد، كما أشار إليه بقوله تعالى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا. وفي الآية تنبيه على شرف علم الكلام وأهله، وحث على البحث والنظر فيه.
Bil ki bu âyetlerin İlah'ın varlığına ve birliğine delaleti, tafsilatlı izahı uzun sürecek pek çok yöndendir. İcmalî söz şudur: Bunlar muhtemel durumlardan ve farklı tarzlardan belirli bir veçhe üzere vücut bulmuş mümkün varlıklardır. Zira mesela göklerin veya yeryüzü gibi bazılarının hareket etmemesi, yahut hareketlerinin tam tersine hareket etmesi, felek dairesinin kutuplardan geçen bir daire olması ve hiçbir şekilde en yüksek (evc) ve en alçak (hazîz) noktalarının bulunmaması -basitlikleri ve cüzlerinin eşitliği sebebiyle- caiz idi. Dolayısıyla bunları, hikmetinin gerektirdiği ve iradesinin iktiza ettiği üzere meydana getiren, başkasının muhalefetinden münezzeh, kadir ve hakîm bir var edicinin (mûcid) olması zorunludur. Çünkü şayet O'nunla birlikte diğerinin muktedir olduğu şeye muktedir başka bir ilah olsaydı: Şayet iradeleri örtüşseydi; fiil her ikisine ait olduğu takdirde tek bir eser üzerinde iki müessirin toplanması gerekirdi; şayet sadece birine ait olsaydı müreccih olmaksızın failin tercih edilmesi ve diğerinin acziyet içinde kalması gerekirdi ki bu da onun ilahlığına aykırıdır. Şayet iradeleri ihtilaf etseydi; Allah Teâlâ'nın { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” kavlinde işaret ettiği gibi karşılıklı engelleme (temânu') ve çatışma gerekirdi. Bu âyette kelâm ilminin ve ehlinin şerefine bir tenbih, bu ilmi araştırmaya ve incelemeye bir teşvik vardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٥]
[Bakara Suresi (2), Âyet 165]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ (١٦٥) } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar (endâd) edinir; onları Allah'ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir. O zulmedenler azabı görecekleri zaman, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu bir bilselerdi! (165)”
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً من الأصنام. وقيل من الرؤساء الذين كانوا يطيعونهم لقوله تعالى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ولعل المراد أعم منهما وهو ما يشغله عن الله يُحِبُّونَهُمْ يعظمونهم ويطيعونهم كَحُبِّ اللَّهِ كتعظيمه والميل إلى طاعته، أي يسوون بينه وبينهم في المحبة والطاعة، والمحبة: ميل القلب من الحب، استعير لحبة القلب، ثم اشتق منه الحب لأنه أصابها ورسخ فيها، ومحبة العبد لله تعالى إرادة طاعته والإِعتناء بتحصيل مراضيه، ومحبة الله للعبد إرادة إكرامه واستعماله في الطاعة، وصونه عن المعاصي. وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ لأنه لا تنقطع محبتهم لله تعالى، بخلاف محبة الأنداد فإنها لأغراض فاسدة موهومة تزول بأدنى سبب، ولذلك كانوا يعدلون عن آلهتهم إلى الله تعالى عند الشدائد، ويعبدون الصنم زماناً ثم يرفضونه إلى غيره.
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka ortaklar (endâd) edinir...” putlardan. Bir görüşe göre, Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanların uyanlardan uzaklaştığı zaman...” âyetinden dolayı itaat ettikleri önderlerden. Belki de maksat her ikisinden daha genel olup kulu Allah'tan alıkoyan her şeydir. { يُحِبُّونَهُمْ } “...onları... severler” onlara tazim eder ve itaat ederler { كَحُبِّ اللَّهِ } “...Allah'ı sever gibi...” O'na tazim etmek ve itaatine meyletmek gibi; yani muhabbet ve itaatte O'nunla onları bir tutarlar. Muhabbet: Kalbin [hubb]dan gelen meyilidir, kalbin özü (habbe) için istiare kılınmıştır, sonra ona ulaşıp yerleştiği için sevgiye de bundan türetilerek [hubb] denilmiştir. Kulun Allah Teâlâ'yı sevmesi, O'na itaat etmeyi istemesi ve rızasını kazanmaya özen göstermesidir. Allah'ın kulu sevmesi ise ona ikram etmeyi, onu itaatte istihdam etmeyi ve günahlardan korumayı irade etmesidir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ } “...İman edenlerin Allah'a olan sevgisi ise çok daha kuvvetlidir.” Çünkü onların Allah Teâlâ'ya olan sevgisi kesilmez; ortak koşulanların sevgisi ise böyle değildir, zira o bozuk ve vehmî gayeler içindir, en küçük bir sebeple zail olur. Bu sebepledir ki şiddet ve sıkıntı anlarında ilahlarını bırakıp Allah Teâlâ'ya yönelirlerdi ve bir puta bir süre tapıp sonra onu terk ederek başkasına geçerlerdi.
وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ولو يعلم هؤلاء الذين ظلموا باتخاذ الأنداد إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ إِذ عاينوه يوم القيامة. وأجرى المستقبل مجرى الماضي لتحققه كقوله تعالى: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ.
{ وَلَوْ يَرَى الَّذِينَ ظَلَمُوا } “O zulmedenler... bir bilselerdi!” Ortaklar edinmekle zulmeden şu kimseler bir bilselerdi; { إِذْ يَرَوْنَ الْعَذابَ } “...azabı görecekleri zaman...” kıyamet gününde onu bizzat müşahede ettiklerinde. Allah Teâlâ'nın: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ } “Cennet ehli seslendi” kavlinde olduğu gibi vukuu kesin olduğu için gelecek zaman geçmiş zaman yerine kullanılmıştır.
أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً ساد مسد مفعولي يَرَى، وجواب لَوْ محذوف. أي لو يعلمون أن القوة لله جميعاً إِذا عاينوا العذاب لندموا أشد الندم. وقيل هو متعلق الجواب والمفعولان محذوفان، والتقدير: ولو يرى الذين ظلموا أندادهم لا تنفع، لعلموا أن القوة لله كلها لا ينفع ولا يضر غيره. وقرأ ابن عامر ونافع ويعقوب: و «لو ترى» على أنه خطاب للنبي ﷺ، أي ولو ترى ذلك لرأيت أمراً عظيماً، وابن عامر: «إِذْ يَرَوْنَ» على البناء للمفعول، ويعقوب إنٍ بالكسر وكذا وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ على الاستئناف، أو إضمار القول.
{ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “...bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu...” [Yerâ] fiilinin iki mefulü yerine geçmiştir, [lev]in cevabı ise mahzuftur. Yani azabı müşahede ettiklerinde bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu bilselerdi son derece pişman olurlardı. Denildi ki: Bu, cevaba taalluk etmektedir ve iki meful mahzuftur; takdiri şöyledir: Zulmedenler ortak koştuklarının hiçbir fayda vermediğini görselerdi, bütün kuvvetin Allah'a ait olduğunu, O'ndan başkasının fayda ve zarar veremeyeceğini bilirlerdi. İbn Âmir, Nâfi' ve Ya'kûb, Peygamber ﷺ'e hitap olarak [ve lev terâ] “şayet sen görseydin” şeklinde okumuşlardır; yani şayet sen bunu görseydin pek büyük bir iş görürdün. İbn Âmir [iz yüravne] şeklinde meçhul sigayla okumuştur. Ya'kûb kesre ile [inne] ve aynı şekilde { وَأَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعَذابِ } “...ve Allah'ın azabının pek çetin olduğunu...” cümlesini istînâf veya mahzuf bir kavil takdiriyle [ve inne] şeklinde okumuştur.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]
[Bakara Suresi (2), Âyetler 166-167]
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧)
{ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ (١٦٦) وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا كَذلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ (١٦٧) } “Uyulanların, kendilerine uyanlardan uzaklaştığı (teberrî ettiği), azabı gördükleri ve aralarındaki bütün bağların koptuğu zaman! (166) Uyanlar derler ki: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!' İşte böylece Allah, onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar (hasretler) halinde gösterecektir. Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir. (167)”
إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا بدل من إِذْ يَرَوْنَ، أي إِذ تبرأ المتبوعون من الأتباع. وقرئ بالعكس، أي تبرأ الأتباع من الرؤساء وَرَأَوُا الْعَذابَ أي رائين له، والواو للحال، وقد مضمرة. وقيل عطف على تبرأ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ يحتمل العطف على تبرأ، أو رأوا والواو للحال، والأول أظهر. والْأَسْبابُ: الوصل التي كانت بينهم من الاتَّباع والاتفاق على الدين، والأغراض الداعية إلى ذلك. وأصل السبب: الحبل الذي يرتقي به الشجر. وقرئ وتَقَطَّعَتْ على البناء للمفعول.
{ إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanların, kendilerine uyanlardan uzaklaştığı (teberrî ettiği) zaman!” { إِذْ يَرَوْنَ } ifadesinden bedeldir; yani uyulan önderlerin kendilerine uyanlardan uzaklaştığı zaman. Tersiyle de (uyanların önderlerden uzaklaşması şeklinde de) okunmuştur. { وَرَأَوُا الْعَذابَ } “...azabı gördükleri...” Yani onu bizzat görür bir halde iken; vâv hâl içindir ve [kad] edatı takdir edilmiştir. [Teberrae] fiiline matuf olduğu da söylenmiştir. { وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابُ } “...ve aralarındaki bütün bağların koptuğu...” [Teberrae] fiiline matuf olma ihtimali olduğu gibi, vâv hâl olmak üzere [reew] fiiline matuf olma ihtimali de vardır; birincisi daha açıktır. [el-Esbâb]: Aralarındaki tâbi olma, dinde ittifak etme bağları ve buna sevk eden gayelerdir. Sebebin aslı, kendisiyle ağaca tırmanılan iptir. [Ve kuttıat] şeklinde meçhul sigayla da okunmuştur.
وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا لَوْ للتمني ولذلك أجيب بالفاء، أي ليت لنا كرة إلى الدنيا فنتبرأ منهم كَذلِكَ مثل ذلك الآراء الفظيع. يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ نَدامات، وهي ثالث مفاعيل يرى أن كان من رؤية القلب وإِلاَّ فحال وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ أصله وما يخرجون، فعدل به إلى هذه العبارة، للمبالغة في الخلود والأقناط عن الخلاص والرجوع إلى الدنيا.
{ وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } “Uyanlar derler ki: 'Keşke bizim için [dünyaya] bir dönüş olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!'” [Lev] temennî içindir, bu sebeple [fe] ile cevap verilmiştir; yani: Keşke dünyaya bir dönüşümüz olsaydı da onlardan teberrî etseydik! { كَذلِكَ } “İşte böylece...” böylesi korkunç bir gösterme gibi. { يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ حَسَراتٍ عَلَيْهِمْ } “...Allah, onlara amellerini üzerlerine çöken pişmanlıklar (hasretler) halinde gösterecektir.” Pişmanlıklar olarak; bu kelime kalbî rü'yet (bilme) olduğu takdirde [yürî] fiilinin üçüncü mefulüdür, aksi halde hâldir. { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir.” Aslı [ve mâ yahrucûn]dur; ebedîliği tekit etmek, kurtuluştan ve dünyaya dönmekten ümit kestirmek için bu ifadeye dönüştürülmüştür.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٨]
[Bakara Suresi (2), Âyet 168]
يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالاً طَيِّباً وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (١٦٨) } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunanların helâl ve temiz olanlarından yiyin ve şeytanın adımlarına uymayın. Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır. (168)”
يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا نزلت في قوم حرموا على أنفسهم رفيع الأطعمة والملابس، وحلالاً مفعول كلوا، أو صفة مصدر محذوف، أو حال مما في الأرض ومن للتبعيض إِذ لا يؤكل كل ما في الأرض طَيِّباً يستطيبه الشرع، أو الشهوة المستقيمة. إذ الحلال دل على الأول. وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ لا تقتدوا به في اتباع الهوى فتحرموا الحلال وتحللوا الحرام. وقرأ نافع وأبو عمرو وحمزة والبزي وأبو بكر حيث وقع بتسكين الطاء وهما لغتان في جمع خطوة، وهي ما بين قدمي الخاطي. وقرئ بضمتين وهمزة جعلت ضمة الطاء كأنها عليها، وبفتحتين على أنه جمع خطوة وهي المرة من الخطو إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ظاهر العداوة عند ذوي البصيرة وإن كان يظهر الموالاة لمن يغويه، ولذلك سماه ولياً في قوله تعالى:
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلالًا } “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunanların helâl... olanlarından yiyin...” Güzel yiyecek ve giyecekleri kendilerine haram kılan bir topluluk hakkında inmiştir. “Helâlen” [kelimesi], [külû] fiilinin mefulüdür yahut mahzuf bir masdarın sıfatıdır veya yeryüzünde bulunan şeylerden hâldir. [Min] teb'îz (kısmîlik) içindir, zira yeryüzündeki her şey yenmez. { طَيِّباً } “...ve temiz...” şeriatın yahut selim arzunun hoş gördüğü şeyleri. Zira “helâl” lafzı birincisine delalet etmiştir. { وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ } “...ve şeytanın adımlarına uymayın.” Hevaya uymakta onun peşinden gitmeyin; aksi takdirde helâli haram, haramı da helâl kılarsınız. Nâfi', Ebû Amr, Hamza, Bezzî ve Ebû Bekir, geçtiği her yerde tâ harfinin sükûnu ile [hutvât] şeklinde okumuşlardır; bu ikisi adım atan kimsenin iki ayağı arasındaki mesafe demek olan [hutve] kelimesinin çoğulundaki iki lügattir. İki damme ve hemze ile de okunmuştur; tâ harfinin dammesi sanki onun üzerindeymiş gibi kılınmıştır. İki fetha ile de [hatavât] şeklinde okunmuştur ki bu da adım atma fiilinin bir defa yapılması demek olan [hatve]nin çoğuludur. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o, sizin için apaçık bir düşmandır.” Saptırdığı kimseye dostluk izhar etse bile basiret sahipleri nezdinde düşmanlığı apaçıktır. Bundan dolayı Allah Teâlâ onu şu âyetinde dost (velî) olarak isimlendirmiştir:
أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ.
{ أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “...onların dostları ise tâğûttur...”
[سورة البقرة (٢) : آية ١٦٩]
[Bakara Suresi (2), Âyet 169]
إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (١٦٩)
{ إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (١٦٩) } “O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı (fahşâ) ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder. (169)”
إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ بيان لعداوته، ووجوب التحرز عن متابعته. واستعير الأمر لتزيينه وبعثه لهم على الشر تسفيهاً لرأيهم وتحقيراً لشأنهم، والسوء والفحشاء ما أنكره العقل واستقبحه الشرع، والعطف لاختلاف الوصفين فإنه سوء لاغتمام العاقل به، وفحشاء باستقباحه إياه. وقيل: السوء يعم القبائح، والفحشاء ما يتجاوز الحد في القبح من الكبائر. وقيل: الأول ما لا حد فيه، والثاني ما شرع فيه الحد وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ كاتخاذ الأنداد وتحليل المحرمات وتحريم الطيبات، وفيه دليل على المنع من اتباع الظن رأساً. وأما اتباع المجتهد لما أدى إليه ظن مستند إلى مدرِك شرعي فوجوبه قطعي، والظن في طريقه كما بيناه في الكتب الأصولية.
{ إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ } “O size ancak kötülüğü, hayâsızlığı (fahşâ)... emreder.” Onun düşmanlığının ve ona uymaktan sakınmanın gerekliliğinin beyanıdır. Fikirlerini beyinsizleştirmek ve durumlarını küçümsemek için onun kötülüğü süslemesi ve onları şerre sevk etmesi “emir” istiaresiyle ifade edilmiştir. Sû' ve fahşâ: Aklın inkâr ettiği ve şeriatın çirkin gördüğü şeylerdir. İki vasfın farklılığından ötürü atıf yapılmıştır; zira o, akıl sahibinin onunla kederlenmesi bakımından sû' (kötülük), onu çirkin bulması bakımından ise fahşâdır (hayâsızlıktır). Bir görüşe göre sû' bütün çirkinlikleri kapsar, fahşâ ise büyük günahlardan çirkinlikte haddi aşan şeylerdir. Bir görüşe göre de birincisi cezası (haddi) olmayan şeyler, ikincisi ise hakkında şer'î ceza konulan şeylerdir. { وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ } “...ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri söylemenizi...” Ortaklar edinmek, haramları helâl, temiz şeyleri de haram kılmak gibi. Bunda zanna mutlak olarak uymanın menedildiğine delil vardır. Müçtehidin şer'î bir dayanağa dayanan zannının ulaştırdığı sonuca uymasına gelince; bunun vücûbu kat'îdir, zan ise usûl kitaplarında açıkladığımız üzere onun yolundadır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧٠]
[Bakara Suresi (2), Âyet 170]
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ (١٧٠) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman: 'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler. Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi? (170)”
وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ الضمير للناس، وعدل بالخطاب عنهم للنداء على ضلالهم، كأنه التفت إلى العقلاء وقال لهم: انظروا إلى هؤلاء الحمقى ماذا يجيبون. قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا ما وجدناهم عليه نزلت في المشركين أمروا باتباع القرآن وسائر ما أنزل الله من الحجج والآيات، فجنحوا إلى التقليد. وقيل في طائفة من اليهود دعاهم رسول الله ﷺ إلى الإِسلام، فقالوا: بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عليه آباءنا لأنهم كانوا خير منا وأعلم. وعلى هذا فيعم ما أنزل الله التوراة لأنها أيضاً تدعو إلى الإسلام. أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ الواو للحال، أو العطف. والهمزة للرد والتعجيب. وجواب لَوْ محذوف أي لو كان آباؤهم جهلة لا يتفكرون في أمر الدين، ولا يهتدون إلى الحق لاتبعوهم. وهو دليل على المنع من التقليد لمن قدر على النظر والاجتهاد. وأما اتباع الغير في الدين إذا علم بدليل ما أنه محق كالأنبياء والمجتهدين في الأحكام، فهو في الحقيقة ليس بتقليد بل اتباع لما أنزل الله.
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine uyun' denildiği zaman...” Zamir insanlara aittir; sapıklıklarını ilan etmek için hitap onlardan çevrilmiştir, sanki akıl sahiplerine yönelerek onlara: “Şu ahmaklara bakın, nasıl cevap veriyorlar!” demiştir. { قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا } “...'Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız' derler.” Yani onları üzerinde bulduğumuz şeye. Kur'an'a ve Allah'ın indirdiği diğer delil ve âyetlere uymaları emredilince taklide meyleden müşrikler hakkında inmiştir. Bir görüşe göre, Resulullah ﷺ'in İslâm'a davet ettiği Yahudilerden bir fırka hakkında inmiştir; onlar: “Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız, çünkü onlar bizden daha hayırlı ve daha bilgili idiler” demişlerdir. Buna göre Allah'ın indirdiği şeyler Tevrat'ı da kapsar; çünkü o da İslâm'a davet etmektedir. { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَلا يَهْتَدُونَ } “Ya ataları hiçbir şey akletmeyen ve doğru yolu bulamayan kimseler idiyse de mi?” Vâv hâl yahut atıf içindir. Hemze reddetmek ve hayret bildirmek içindir. [Lev]in cevabı mahzuftur; yani: Ataları din hususunda tefekkür etmeyen ve hakka ermeyen cahiller olsalar bile yine de onlara uyacaklar mıydı? Bu, araştırma ve ictihad yapmaya gücü yeten kimse için taklidin menedildiğine delildir. Din hususunda, peygamberler ve hükümlerdeki müçtehidler gibi hak üzere olduğu bir delille bilinen başkasına tâbi olmaya gelince; bu hakikatte bir taklit değil, bilakis Allah'ın indirdiğine uymaktır.
[سورة البقرة (٢) : آية ١٧١]
[Bakara Suresi (2), Âyet 171]
وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١)
{ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لاَ يَسْمَعُ إِلاَّ دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ (١٧١) } “İnkâr edenlerin durumu, bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen [hayvanlara] haykıran kimsenin durumu gibidir. [Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; bu yüzden akıl erdiremezler. (171)”