مُوَرِّثَةٌ مَالاً وَفِي الحَيِّ رفْعَةٌ ... لِمَا ضَاعَ فِيهَا مِنْ قُرُوءِ نِسَائِكَا
«O, geride mal bırakan ve kabile içinde yücelik sağlayan biridir... / Kadınlarının temizlik günlerinin onda zayi olup gitmesinden dolayı.»
وأصله الانتقال من الطهر إلى الحيض، وهو المراد به في الآية لأنه الدال على براءة الرحم لا الحيض، كما قاله الحنفية لقوله تعالى فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ أي وقت عدتهن. والطلاق المشروع لا يكون في الحيض، وأما
Kelimenin asıl anlamı ise temizlikten hayza geçiştir. Ayette kastedilen mana da budur; çünkü rahmin boş olduğunu gösteren şey, Hanefîlerin dediği gibi hayız değil, temizliktir. Zira Allah Teâlâ: { فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Onları iddetleri vaktinde boşayın” yani iddet sürelerinin başında [temizlik halinde] buyurmuştur. Meşru talak ise hayız halinde olmaz. Şuna gelince:
قوله ﵊: «طلاق الأمة تطليقتان وعدتها حيضتان»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Cariyenin boşanması iki talak, iddeti ise iki hayızdır» hadisi,
فلا يقاوم ما رواه الشيخان في قصة ابن عمر «مره فليراجعها، ثم ليمسكها حتى تطهر ثم تحيض ثم تطهر، ثم إن شاء أمسك بعد وإن شاء طلق قبل أن يمس، فتلك العدة التي أمر الله تعالى أن تطلق لها النساء» . وكان القياس أن يذكر بصيغة القلة التي هي الأقراء، ولكنهم يتسعون في ذلك فيستعملون كل واحد من البناءين مكان الآخر، ولعل الحكم لما عم المطلقات ذوات الأقراء تضمن معنى الكثرة فحسن بناؤها. وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ من الولد، أو الحيض استعجالاً في العدة وإبطالاً لحق الرجعة، وفيه دليل على أن قولها مقبول في ذلك إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ليس المراد منه تقييد نفي الحل بإيمانهن، بل التنبيه على أنه ينافي الإِيمان، وأن المؤمن لا يجترئ عليه ولا ينبغي له أن يفعل. وَبُعُولَتُهُنَّ أي أزواج المطلقات. أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ إلى النكاح والرجعة إليهن، ولكن إذا كان الطلاق رجعياً للآية التي تتلوها فالضمير أخص من المرجوع إليه ولا امتناع فيه، كما لو كرر الظاهر وخصصه. والبعولة جمع بعل والتاء لتأنيث الجمع كالعمومة والخؤلة، أو مصدر من قولك بعل حسن البعولة نعت به، أو أقيم مقام المضاف المحذوف أي وأهل بعولتهن، وأفعل هاهنا بمعنى الفاعل. فِي ذلِكَ أي في زمان التربص. إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً بالرجعة لا لإضرار المرأة، وليس المراد منه شرطية قصد الإِصلاح للرجعة بل التحريض عليه والمنع من قصد الضرار.
Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) İbn Ömer kıssasında rivayet ettiği şu hadise denk tutulamaz: «Ona emret, karısına dönsün; sonra temizleninceye, ardından hayız görüp tekrar temizleninceye kadar onu nikâhında tutsun. Bundan sonra dilerse nikâhında tutsun, dilerse temas etmeden önce onu boşasın. İşte Allah Teâlâ'nın kadınların kendisi için boşanmasını emrettiği iddet budur.» Kıyasa göre [üç sayısı için] azlık çoğulu kalıbı olan akrâ' (الأقراء) şeklinde zikredilmesi gerekirdi; fakat Araplar bu konuda genişlik göstererek bu iki kalıptan her birini diğerinin yerine kullanırlar. Hüküm, âdet gören bütün boşanmış kadınları kapsadığı için çokluk manası içermiş ve bu kalıpta gelmesi güzel olmuştur. { وَلا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحامِهِنَّ } “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” yani iddeti aceleye getirmek ve [kocanın] geri dönme hakkını iptal etmek maksadıyla çocuğu veya hayzı [gizlemeleri helal olmaz]. Bunda, bu hususta kadının sözünün kabul edileceğine bir delil vardır. { إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa” ifadesinden kasıt helallik nefyini onların imanına bağlamak değil, bilakis bunun imana aykırı olduğuna, bir müminin buna cüret edemeyeceğine ve böyle yapmaması gerektiğine dikkat çekmektir. { وَبُعُولَتُهُنَّ } “Kocaları ise” yani boşanmış kadınların kocaları. { أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” nikâha ve kendilerine döndürmeye [daha layıktırlar]. Ancak bu, peşinden gelen ayet gereğince talak ric‘î olduğu takdirdedir; dolayısıyla zamir [muttasıl olduğu merciye göre] merciinden daha özeldir ve bunda bir engel yoktur, nitekim zahir ismin tekrar edilip tahsis edilmesi de böyledir. Bu‘ûle (البعولة), ba‘l (koca) kelimesinin çoğuludur; sonundaki tâ, umumet (عمومة) ve hûlet (خؤولة) kelimelerinde olduğu gibi çoğulun müennesliği içindir; yahut «ba‘lun hasenu'l-bu‘ûleti (kocalığı güzel bir koca)» sözündeki masdardır ve onunla sıfat yapılmıştır; ya da hazfedilmiş muzafın yerine geçirilmiştir; yani «kocalarının ehli/kocaları» demektir. Buradaki ef‘al [ve tefdil ismi] fâil (hak sahibi) anlamındadır. { فِي ذلِكَ } “bu süre içinde” yani bekleme süresi zarfında. { إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً } “eğer barışmak isterlerse” kadına zarar vermek için değil, dönüş yaparak [ıslahı kastederlerse]. Bundan murad, ıslah kastının dönüşün geçerliliği için bir şart olması değil, bilakis buna teşvik etmek ve zarar verme kastını menetmektir.
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ أي ولهن حقوق على الرجال مثل حقوقهم عليهن في الوجوب واستحقاق المطالبة عليها، لا في الجنس. وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ زيادة في الحق وفضل فيه، لأن حقوقهم في أنفسهم وحقوقهن المهر والكفاف وترك الضرار ونحوها، أو شرف وفضيلة لأنهم قوام عليهن وحراس لهن يشاركونهن في غرض الزواج ويخصون بفضيلة الرعاية والإِنفاق وَاللَّهُ عَزِيزٌ يقدر على الانتقام ممن خالف الأحكام.
{ وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Erkeklerin kadınlar üzerindeki meşru hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır.” yani vacip oluş ve talep edilme hakkı bakımından -aynı cinsten olmasa da- kadınların erkekler üzerinde, erkeklerin de kadınlar üzerinde benzer hakları vardır. { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Ancak erkeklerin onlar üzerinde bir derece üstünlüğü vardır.” hakta bir fazlalık ve üstünlüktür; çünkü erkeklerin hakları bizzat kendi şahıslarıyla ilgilidir, kadınların hakları ise mehir, nafaka, zararı terk etme ve benzerleridir; yahut bu, bir şeref ve fazilettir; zira erkekler kadınlar üzerinde yönetici ve koruyucudurlar, evliliğin gayesinde onlara ortak olmakla birlikte gözetme ve nafaka sağlama faziletiyle öne çıkarlar. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah mutlak güç sahibidir” hükümlere muhalefet edenlerden intikam almaya güç yetirendir.
حَكِيمٌ يشرعها لحكم ومصالح.
{ حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir.” bu hükümleri birtakım hikmetler ve maslahatlar doğrultusunda meşru kılar.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٢٩]
[Bakara Suresi (2): Âyet 229]
الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩)
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلاَّ أَنْ يَخافا أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلا تَعْتَدُوها وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “(Dönüş yapılabilecek) boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle bırakmaktır. Onlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz. Ancak her iki tarafın da Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkmaları durumu müstesnadır. Eğer onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”
الطَّلاقُ مَرَّتانِ أي التطليق الرجعي اثنان لما
{ الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “(Dönüş yapılabilecek) boşama iki defadır” yani [geri dönülebilen] ric‘î boşama ikidir. Zira şöyle
روي (أنه ﷺ سُئِلَ أين الثالثة؟ فقال ﵊: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ)
rivayet edilmiştir: (Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Üçüncüsü nerede?» diye sorulmuş, o aleyhisselâm da: «{ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da güzellikle bırakmaktır”» buyurmuştur.)
. وقيل معناه التطليق الشرعي تطليقة بعد تطليقة على التفريق، ولذلك قالت الحنفية الجمع بين الطلقتين والثلاث بدعة. فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ بالمراجعة وحسن المعاشرة، وهو يؤيد المعنى الأول. أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ بالطلقة الثالثة، أو بأن لا يراجعها حتى تبين، وعلى المعنى الأخير حكم مبتدأ وتخيير مطلق عقب به تعليمهم كيفية التطليق. وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً أي من الصدقات.
Bir görüşe göre ise manası: Şer‘î boşama, aralıklarla birbiri ardınca yapılan boşamadır; bu sebeple Hanefîler iki veya üç talakı bir arada vermenin bid‘at olduğunu söylemişlerdir. { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ } “Bundan sonrası ya iyilikle tutmak” geri dönüp güzelce geçinmekle [olur]; bu da ilk manayı destekler. { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da güzellikle bırakmaktır” üçüncü talakla yahut kadın bâin oluncaya kadar ona dönmemekle [olur]. Bu son manaya göre ifade, müstakil bir hükümdür ve onlara boşama usulü öğretildikten sonra peşinden getirilen mutlak bir muhayyerliktir. { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً } “Onlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz.” yani mehirlerden [bir şeyi almanız helal değildir].
روي (أن جميلة بنت عبد الله بن أبي بن سلول، كانت تبغض زوجها ثابت بن قيس، فأتت رسول الله ﷺ فقالت: لا أنا ولا ثابت لا يجمع رأسي ورأسه شيء، والله ما أعيبه في دين ولا خلق ولكني أكره الكفر في الإِسلام، وما أطيقه بعضا إني رفعت جانب الخباء فرأيته أقبل في جماعة من الرجال، فإذا هو أشدهم سوادا وأقصرهم قامة وأقبحهم وجهاً. فنزلت فاختلعت منه بحديقة كان أصدقها إياها
Rivayet edildiğine göre (Cemîle bint Abdillâh b. Übey b. Selûl, kocası Sâbit b. Kays'tan hoşlanmazdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: «Ben ve Sâbit asla bir arada olamayız; başım onun başıyla birleşemez! Vallahi onun ne dininde ne de ahlakında bir kusur buluyorum, lâkin ben İslâm içinde küfre düşmekten (nankörlük etmekten) korkuyorum ve ona olan nefretim sebebiyle dayanamıyorum. Çadırın kenarını kaldırdım ve onu bir grup erkek arasında gelirken gördüm; bir de baktım ki aralarında teni en siyah, boyu en kısa ve yüzü en çirkin olanı oydu» dedi. Bunun üzerine ayet indi ve kadın, kocasının kendisine mehir olarak verdiği bir bahçeyi iade ederek ondan muhâlaa yoluyla ayrıldı).
. والخطاب مع الحكام وإسناد الأخذ والإِيتاء إليهم لأنهم الآمرون بهما عند الترافع. وقيل إنه خطاب للأزواج وما بعده خطاب للحكام وهو يشوش النظم على القراءة المشهورة. إِلَّا أَنْ يَخافا أي الزوجان. وقرئ «يظنا» وهو يؤيد تفسير الخوف بالظن. أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ يترك إقامة أحكامه من مواجب الزوجية. وقرأ حمزة ويعقوب «يَخَافَا» على البناء للمفعول وإبدال أن بصلته من الضمير بدل الاشتمال. وقرئ «تخافا» و «تقيما» بتاء الخطاب. فَإِنْ خِفْتُمْ أيها الحكام. أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ على الرجل في أخذ ما افتدت به نفسها واختلعت، وعلى المرأة في إعطائه. تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ إشارة إلى ما حد من الأحكام. فَلا تَعْتَدُوها فلا تتعدوها بالمخالفة. وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ تعقيب للنهي بالوعيد مبالغة في التهديد، واعلم أن ظاهر الآية يدل على أن الخلع لا يجوز من غير كراهة وشقاق، ولا بجميع ما ساق الزوج إليها فضلاً عن الزائد، ويؤيد ذلك
Buradaki hitap hâkimleredir; alma ve verme fiillerinin onlara nispet edilmesi, mahkemeye başvurulduğunda bunları emredenlerin kendileri olmasındandır. Hitabın kocalara, sonraki cümlenin ise hâkimlere yönelik olduğu da söylenmiştir; ancak bu, meşhur kıraate göre söz dizimini karıştırır. { إِلَّا أَنْ يَخافا } “Ancak her iki tarafın korkmaları durumu müstesnadır” yani karı-kocanın. «Yezenna (يظنا)» şeklinde de okunmuştur ki bu, korkunun (havf) zan/kanaat ile tefsir edilmesini destekler. { أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından” evlilikten doğan vacip hükümleri yerine getirmeyi terk etmekten [korkmaları müstesnadır]. Hamza ve Ya‘kûb, meçhul sîga ile «yuhâfâ (يُخَافَا)» şeklinde ve «en» edatının sılasıyla birlikte zamirden bedel-i iştimal olmasıyla okumuşlardır. Hitap tâ'sı ile «tehâfâ (تخافا)» ve «tukîmâ (تقيما)» şeklinde de okunmuştur. { فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” ey hâkimler! { أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ } “onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının (boşanmak için) fidye vermesinde her ikisine de bir günah yoktur.” kadının kendini kurtarmak ve muhâlaa yapmak için fidye verdiği şeyi almakta erkeğe, onu vermekte de kadına bir günah yoktur. { تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” belirlenen bu hükümlere işarettir. { فَلا تَعْتَدُوها } “onları aşmayın” muhalefet ederek onları çiğnemeyin. { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” yasağın peşinden tehdidi getirmek suretiyle azarlamayı şiddetlendirmedir. Bil ki ayetin zahiri, muhâlaanın bir geçimsizlik ve nefret olmaksızın caiz olmadığına, kocanın kadına verdiğinin tamamı karşılığında ve hele hele fazlası karşılığında yapılamayacağına delalet eder. Bunu şu da desteklemektedir:
قوله ﷺ «أيما امرأة سألت زوجها طلاقاً من غير بأس، فحرام عليها رائحة الجنة»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hangi kadın haklı bir gerekçe olmaksızın kocasından boşanma isterse, cennetin kokusu ona haramdır» hadisi.
. وما
Ve şu da [bunu destekler]:
روي أنه ﵊ قال لجميلة: «أتردين عليه حديقته؟
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm Cemîle'ye: «Bahçesini ona geri verir misin?» diye sormuş,
فقالت: أردها وأزيد عليها، فقال ﵊ أما الزائد فلا»
kadın: «Onu da veririm, üstüne fazlasını da eklerim» deyince, o aleyhisselâm: «Fazlasına gelince, hayır!» buyurmuştur.
. والجمهور استكرهوه ولكن نفذوه فإن المنع عن العقد لا يدل على فساده، وأنه يصح بلفظ المفاداة، فإنه تعالى سماه افتداء. واختلف في أنه إذا جرى بغير لفظ الطلاق هل هو فسخ أو طلاق، ومن جعله فسخاً احتج بقوله:
Cumhur ise [fazlasını almayı] mekruh görmüş fakat geçerli saymıştır; zira bir akitten nehyedilmiş olması onun fasit olduğuna delalet etmez; ayrıca muhâlaa müfâdât (bedel verme) lafzıyla da sahih olur, çünkü Allah Teâlâ bunu «iftidâ (fidye verme)» olarak isimlendirmiştir. Talak lafzı dışında bir lafızla yapıldığında bunun fesh mi yoksa talak mı olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Onu fesh sayanlar şu ayeti delil getirmişlerdir:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٠]
[Bakara Suresi (2): Âyet 230]
فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠)
{ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Eğer erkek kadını (üçüncü defa) boşarsa, kadın başka bir koca ile evlenmedikçe artık ona helal olmaz. Eğer (bu yeni) koca da onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını koruyacaklarına inandıkları takdirde, (eski karı-kocanın) birbirlerine dönmelerinde bir günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; bunları bilen bir topluluk için açıklamaktadır.”
فَإِنْ طَلَّقَها فإن تعقيبه للخلع بعد ذكر الطلقتين يقتضي أن يكون طلقة رابعة لو كان الخلع طلاقاً.
{ فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer erkek kadını (üçüncü defa) boşarsa” zira iki talakın zikrinden sonra muhâlaanın ardından bu cümlenin getirilmesi, şayet muhâlaa talak olsaydı bunun dördüncü bir talak olmasını gerektirirdi.
والأظهر أنه طلاق لأنه فرقة باختيار الزوج فهو كالطلاق بالعوض، وقوله فإن طلقها متعلق بقوله: الطَّلاقُ مَرَّتانِ أو تفسير لقوله: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ اعترض بينهما ذكر الخلع دلالة على أن الطلاق يقع مجاناً تارة وبعوض أخرى، والمعنى فإن طلقها بعد الثنتين. فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ من بعد ذلك الطلاق. حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ حتى تتزوج غيره، والنكاح يستند إلى كل منهما كالتزوج، وتعلق بظاهره من اقتصر على العقد كابن المسيب واتفق الجمهور على أنه لا بد من الإصابة لما
Daha kuvvetli olan görüşe göre muhâlaa bir talaktır; çünkü kocanın tercihiyle gerçekleşen bir ayrılıktır, dolayısıyla bedel karşılığı yapılan talak gibidir. Ayetteki «Eğer onu boşarsa» ifadesi ise { الطَّلاقُ مَرَّتانِ } “(Dönüş yapılabilecek) boşama iki defadır” ayetine bağlıdır yahut { أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } “ya da güzellikle bırakmaktır” ifadesinin tefsiridir. Talakın bazen ivazsız bazen de bir ivaz (bedel) karşılığı meydana geldiğini göstermek üzere araya muhâlaanın zikri girmiştir. Mana şöyledir: Eğer iki talaktan sonra onu boşarsa... { فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ } “artık ona helal olmaz” o talaktan sonra. { حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ } “kadın başka bir koca ile evlenmedikçe” başka biriyle evlenmedikçe; tıpkı tezevvüc gibi nikâh da her iki tarafa isnat edilir. İbnü'l-Müseyyeb gibi yalnızca akitle yetinenler ayetin zahirine tutunmuşlardır; ancak cumhur, cinsel birleşmenin de zorunlu olduğu hususunda ittifak etmiştir; zira şöyle
روي: أن امرأة رفاعة قالت لرسول الله ﷺ: إن
rivayet edilmiştir: Rifâa'nın karısı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip:
رفاعة طلقني فبت طلاقي، وإن عبد الرحمن بن الزبير تزوجني وإن ما معه مثل هدبة الثوب. فقال رسول الله ﷺ: «أتريدين أن ترجعي إلى رفاعة؟ قالت: نعم، قال: لا حتى تذوقي عسيلته ويذوق عسيلتك»
«Rifâa beni kesin bir talakla boşadı. Sonra benimle Abdurrahman b. ez-Zübeyr evlendi; ancak onda bulunan şey elbisenin püskülü gibidir (iktidarsızdır)» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun? Kadın: Evet, dedi. Peygamber: Hayır, sen onun balcığından tatmadıkça, o da senin balcığından tatmadıkça (ilişki olmadıkça) dönemezsin» buyurdu.
. فالآية مطلقة قيدتها السنة، ويحتمل أن يفسر النكاح بالإصابة، ويكون العقد مستفاداً من لفظ الزوج. والحكمة في هذا الحكم الردع عن التسرع إلى الطلاق والعود إلى المطلقة ثلاثاً والرغبة فيها، والنكاح بشرط التحليل فاسد عند الأكثر. وجوزه أبو حنيفة مع الكراهة، وقد لعن رسول الله ﷺ المحلل والمحلل له. فَإِنْ طَلَّقَها الزوج الثاني فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا أن يرجع كل من المرأة والزوج الأول إلى الآخر بالزواج، إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ إن كان في ظنهما أنهما يقيمان ما حده الله وشرعه من حقوق الزوجية، وتفسير الظن بالعلم هاهنا غير سديد لأن عواقب الأمور غيب تظن ولا تعلم، ولأنه لا يقال علمت أن يقوم زيد لأن أن الناصبة للتوقع وهو ينافي العلم. وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ أي الأحكام المذكورة. يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ يفهمون ويعلمون بمقتضى العلم.
Dolayısıyla ayet mutlaktır ve sünnet onu takyit etmiştir. Nikâh kelimesinin cinsel birleşme ile tefsir edilmesi, nikâh akdinin ise «zevc (koca)» lafzından anlaşılması da muhtemeldir. Bu hükmün hikmeti, boşamaya aceleyle başvurmaktan, üç defa boşanmış kadına tekrar dönmekten ve buna tamah etmekten caydırmaktır. Hülle (tahlîl) şartıyla yapılan nikâh çoğunluğa göre fasittir. Ebû Hanîfe ise kerahetle birlikte buna cevaz vermiştir; oysa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hülle yapana da yaptırana da lanet etmiştir. { فَإِنْ طَلَّقَها } “Eğer onu boşarsa” yani ikinci koca [boşarsa], { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا } “birbirlerine dönmelerinde her ikisine de bir günah yoktur” kadının ve ilk kocanın nikâh ile birbirlerine dönmelerinde bir günah yoktur. { إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } “Allah'ın sınırlarını koruyacaklarına inandıkları takdirde” şayet evlilik haklarından Allah'ın belirlediği ve meşru kıldığı sınırları koruyacaklarına dair bir kanaatleri varsa. Buradaki zannın ilim (kesin bilgi) ile tefsir edilmesi isabetli değildir; çünkü işlerin sonu gaybdır, zannedilir fakat kesin olarak bilinemez; ayrıca «Zeyd'in ayağa kalktığını kesin bildim» anlamında «alimtü en yekûme» denmez; zira nasbeden «en» edatı beklenti bildirir ve bu da kesin ilim ile bağdaşmaz. { وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” yani zikredilen hükümlerdir. { يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bunları bilen bir topluluk için açıklamaktadır.” ilmin gereğine göre anlayan ve amel eden bir topluluk için [açıklamaktadır].
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣١]
[Bakara Suresi (2): Âyet 231]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında, ya onları iyilikle tutun ya da iyilikle bırakın. Onlara zarar vermek ve haklarına tecavüz etmek için onları nikâhınızda tutmayın. Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın. Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek üzere indirdiği Kitap'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي آخر عدتهن، والأجل يطلق للمدة ولمنتهاها فيقال لعمر الإِنسان وللموت الذي به ينتهي قال:
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna yaklaştıklarında” yani iddetlerinin sonuna geldiklerinde. Ecel (أجل), hem süre hem de sürenin sonu için kullanılır; nitekim insanın ömrüne de onunla son bulduğu ölüme de ecel denir. Şair şöyle demiştir:
كُلّ حَيٍّ مُسْتَكْمِلٌ مُدَّةَ العُم ... رِ وَمَود إِذَا اْنَتَهَى أَجَلُه
«Her canlı ömür süresini tamamlar... / Ve eceli bittiğinde yok olup gider.»
والبلوغ هو الوصول إلى الشيء، وقد يقال للدنو منه على الاتساع، وهو المراد في الآية ليصح أو يرتب عليه. فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ إذ لا إمساك بعد انقضاء الأجل، والمعنى فراجعوهن من غير ضرار، أو خلوهن حتى تنقضي عدتهن من غير تطويل، وهو إعادة للحكم في بعض صوره للاهتمام به.
Bulûğ (بلوغ) ise bir şeye ulaşmaktır; genişletme yoluyla bazen ona yaklaşmak anlamında da kullanılır. Ayette kastedilen de budur; zira peşinden gelen hükmün sahih olması veya ona bağlanabilmesi için bu gereklidir: { فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ } “ya onları iyilikle tutun ya da iyilikle bırakın” çünkü süre dolduktan sonra artık [nikâhta] tutmak mümkün değildir. Manası: Zarar vermeksizin onlara geri dönün veya süreyi uzatmaksızın iddetleri bitinceye kadar onları serbest bırakın. Bu, konunun önemine binaen hükmün bazı durumlarıyla yeniden zikredilmesidir.
وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً ولا تراجعوهن إرادة الإضرار بهن، كأن المطلق يترك المعتدة حتى تشارف الأجل ثم يراجعها لتطول العدة عليها، فنهي عنه بعد الأمر بضده مبالغة. ونصب ضراراً على العلة أو الحال بمعنى مضارين. لِتَعْتَدُوا لتظلموهن بالتطويل أو الإِلجاء إلى الإِفتداء، واللام متعلقة بضرارًا إذ المراد تقييده.
{ وَلا تُمْسِكُوهُنَّ ضِراراً } “Onlara zarar vermek için onları nikâhınızda tutmayın” onlara zarar vermek kastıyla kendilerine dönmeyin; nitekim boşayan kişi, iddet bekleyen kadını süre tam bitmek üzereyken kendi haline bırakıp sonra iddeti uzasın diye ona geri dönüyordu; zıddı emredildikten sonra tekit maksadıyla bu yasaklanmıştır. «Dırâran (ضراراً)» kelimesi illet bildirdiği için veya zarar verenler anlamında hal olarak mensûptur. { لِتَعْتَدُوا } “haklarına tecavüz etmek için” süreyi uzatarak yahut onları fidye vermeye zorlayarak onlara zulmetmeniz için. Lâm harfi, kayıtlamayı kastettiği için «dırâr» kelimesine müteallıktır.
وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ بتعريضها للعقاب. وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً بالإِعراض عنها والتهاون في العمل بما فيها من قولهم لمن لم يجد في الأمر إنما أنت هازئ، كأنه نهي عن الهزء وأراد به الأمر بضده. وقيل (كان الرجل يتزوج ويطلق ويعتق ويقول: كنت ألعب) فنزلت.
{ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kim bunu yaparsa, şüphesiz kendine zulmetmiş olur.” onu cezaya maruz bırakmak suretiyle [kendine zulmetmiştir]. { وَلا تَتَّخِذُوا آياتِ اللَّهِ هُزُواً } “Allah'ın ayetlerini eğlenceye almayın.” onlardan yüz çevirmek ve içindekilerle amel etmekte gevşeklik göstermek suretiyle [alay etmeyin]; nitekim bir işte ciddiyet göstermeyen kimseye «Sen ancak alay ediyorsun» denir. Sanki alay etmekten nehyetmiş ve bununla zıddını (ciddiyeti) emretmeyi murad etmiştir. Denildi ki: (Kişi evlenir, boşar, köle azat eder ve sonra: «Ben sadece şaka yapıyordum/oynuyordum» derdi); ayet bunun üzerine indi.
وعنه ﵊:
Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir:
«ثلاث جدهن جد وهزلهن جد، الطلاق والنكاح والعتاق»
«Üç şey vardır ki onların ciddisi de ciddi, şakası da ciddidir: Nikâh, talak ve köle azadı.»
وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ التي من جملتها الهداية، وبعثة محمد ﷺ بالشكر والقيام بحقوقها. وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ القرآن والسنة أفردهما بالذكر إظهاراً لشرفهما. يَعِظُكُمْ بِهِ بما أنزل عليكم. وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ تأكيد وتهديد.
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın” hidayet ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesi de bu nimetlerdendir; şükrederek ve haklarını yerine getirerek [hatırlayın]. { وَما أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتابِ وَالْحِكْمَةِ } “ve size indirdiği Kitap'ı ve hikmeti” Kur'an'ı ve Sünnet'i; şereflerini izhar etmek için bu ikisini ayrıca zikretmiştir. { يَعِظُكُمْ بِهِ } “size onunla öğüt veriyor” size indirdikleriyle [öğüt veriyor]. { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” tekit ve tehdittir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٢]
[Bakara Suresi (2): Âyet 232]
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٢٣٢)
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكُمْ أَزْكى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında, aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde, (eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye öğüt verilir. Bu sizin için daha temiz ve daha nezihdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”
وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي انقضت عدتهن، وعن الشافعي رحمه الله تعالى دل سياق الكلامين على افتراق البلوغين. فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ المخاطب به الأولياء لما
{ وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Kadınları boşadığınızda ve onlar da bekleme sürelerini tamamladıklarında” yani iddetleri bittiğinde. Şâfiî'den rahimehullâh nakledildiğine göre, iki ifadenin siyakı her iki bulûğ (ulaşma) durumunun birbirinden farklı olduğunu göstermiştir. { فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ } “(eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” hitap edilenler velilerdir; zira şöyle
روي (أنها
rivayet edilmiştir: (Ayet,
نزلت في معقل بن يسار حين عضل أخته جميلاء أن ترجع إلى زوجها الأول بالاستئناف)
Ma‘kıl b. Yesâr hakkında, kız kardeşi Cemîlâ'nın yeni bir nikâhla ilk kocasına dönmesine engel olduğu sırada inmiştir)
فيكون دليلاً على أن المرأة لا تزوج نفسها، إذ لو تمكنت منه لم يكن لعضل الولي معنى، ولا يعارض بإسناد النكاح إليهن لأنه بسبب توقفه على إذنهن. وقيل الأزواج الذين يعضلون نساءهم بعد مضي العدة ولا يتركونهن يتزوجن عدواناً وقسراً، لأنه جواب قوله وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ. وقيل الأولياء والأزواج. وقيل الناس كلهم، والمعنى: لا يوجد فيما بينكم هذا الأمر فإنه إذا وجد بينهم وهم راضون به كانوا الفاعلين له. والعضل الحبس والتضييق ومنه عضلت الدجاجة إذا نشب بيضها فلم يخرج. إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ أي الخطاب والنساء وهو ظرف لأنه ينكحن أو لا تعضلوهن. بِالْمَعْرُوفِ بما يعرفه الشرع وتستحسنه المروءة، حال من الضمير المرفوع، أو صفة لمصدر محذوف، أي تراضياً كائناً بالمعروف. وفيه دلالة على أن العضل عن التزوج من غير كفؤ غير منهي عنه. ذلِكَ إشارة إلى ما مضى ذكره، والخطاب للجميع على تأويل القبيل، أو كل واحد، أو أن الكاف لمجرد الخطاب. والفرق بين الحاضر والمنقضي دون تعيين المخاطبين، أو للرسول ﷺ على طريقة قوله: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ للدلالة على أن حقيقة المشار إليه أمر لا يكاد يتصوره كل أحد.
Bu da kadının kendi kendine nikâh kıyamayacağına delil teşkil eder; zira buna imkânı olsaydı velinin engellemesinin bir anlamı kalmazdı. Nikâhın kadınlara isnat edilmiş olması buna tezat teşkil etmez; çünkü nikâh onların iznine bağlıdır. Bir görüşe göre, iddet bittikten sonra kadınlarını engelleyen ve düşmanlık ve baskıyla evlenmelerine izin vermeyen kocalardır; zira bu, { وَإِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ } “Kadınları boşadığınızda” sözünün cevabıdır. Bir görüşe göre veliler ve kocalardır. Başka bir görüşe göre ise bütün insanlardır; manası: Aranızda böyle bir durum bulunmasın; zira bu durum aralarında bulunur ve onlar da buna razı olurlarsa, onu bizzat işleyenler gibi olurlar. Adl (عضل), hapsetmek ve sıkıştırmaktır; nitekim yumurtası sıkışıp çıkmayan tavuk için «adaleet ed-decâce (عضلت الدجاجة)» denir. { إِذا تَراضَوْا بَيْنَهُمْ } “Aralarında anlaştıkları takdirde” yani talipler ve kadınlar [anlaştıkları takdirde]; bu ifade «evlenmelerine» veya «engel olmayın» fiillerine zarftır. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru bir şekilde” şeriatın tanıdığı ve mürüvvetin güzel gördüğü şekilde [anlaşırlarsa]; merfû zamirden hâldir yahut hazfedilmiş bir masdarın sıfatıdır; yani «meşru olan bir rıza ile» demektir. Bunda, denk olmayan biriyle evlenmeye engel olmanın nehyedilmediğine delalet vardır. { ذلِكَ } “İşte bununla” zikri geçen hükümlere işarettir. Hitap kabile takdiriyle topluluğadır veya her bir fert içindir; yahut kâf harfi salt hitap içindir; muhatapları tayin etmeksizin mevcut olan ile geçmiş olanı ayırmak içindir; ya da işaret edilen şeyin hakikatinin herkesçe kolayca kavranamayacak bir iş olduğuna delalet etmek üzere «Ey Peygamber! Kadınları boşadığınızda...» ayetinin üslubu gereği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.
يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لأنه المتعظ به والمنتفع. ذلِكُمْ أي العمل بمقتضى ما ذكر. أَزْكى لَكُمْ أنفع. وَأَطْهَرُ من دنس الآثام. وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فيه من النفع والصلاح. وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ لقصور علمكم.
{ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye öğüt verilir” çünkü öğüt alan ve faydalanan odur. { ذلِكُمْ } “Bu” yani zikredilenlerin gereğiyle amel etmek, { أَزْكى لَكُمْ } “sizin için daha faydalıdır” daha yararlıdır. { وَأَطْهَرُ } “ve daha nezihdir” günah kirlerinden daha arındırıcıdır. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ } “Allah bilir” bundaki faydayı ve ıslahı [bilir]. { وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “siz bilmezsiniz.” ilminizin noksanlığı sebebiyle [bilmezsiniz].
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٣]
[Bakara Suresi (2): Âyet 233]
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لاَ تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣)
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لاَ تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Annelerin yiyeceği ve giyeceği meşru ölçüler içinde çocuğun babasına aittir. Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara uğratılmamalıdır. Mirasçıya da bunun aynısı düşer. Eğer anne ve baba aralarında anlaşarak ve danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Eğer çocuklarınızı sütanneye emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru ölçülere uygun olarak teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ أمر عبر عنه بالخبر للمبالغة ومعناه الندب، أو الوجوب فيخص بما إذا لم يرتضع الصبي إلا من أمه أو لم يوجد له ظئر، أو عجز الوالد عن الاستئجار. والوالدات يعم المطلقات وغيرهن. وقيل يختص بهن إذ الكلام فيهن. حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ أكده بصفة الكمال لأنه مما يتسامح فيه.
{ وَالْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ } “Anneler çocuklarını emzirirler” mübalağa için haber şeklinde ifade edilmiş bir emirdir; manası mendupluktur; yahut vücûbiyettir ki çocuk annesinden başkasını emmediği veya sütanne bulunamadığı yahut baba sütanne kiralayacak güçte olmadığı durumlara tahsis edilir. Anneler ifadesi boşanmış olanları da diğerlerini de kapsar. Ancak söz onlar hakkında olduğu için sadece boşanmış kadınlara mahsus olduğu da söylenmiştir. { حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ } “tam iki yıl” bunu «tam» sıfatıyla tekit etmiştir; zira bu konuda müsamaha gösterilebilirdi.
لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ بيان للمتوجه إليه الحكم أي ذلك لمن أراد إتمام الرضاعة، أو متعلق بيرضعن فإن الأب يجب عليه الإرضاع كالنفقة، والأم ترضع له. وهو دليل على أن أقصى مدة الإرضاع حولان ولا عبرة به بعدهما وأنه يجوز أن ينقص عنه. وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ أي الذي يولد له يعني الوالد، فإن الولد يولد له وينسب إليه. وتغيير العبارة للإِشارة إلى المعنى المقتضى لوجوب الإِرضاع ومؤن المرضعة عليه. رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ أجرة لهن، واختلف في استئجار الأم، فجوزه الشافعي، ومنعه أبو حنيفة رحمه الله تعالى ما دامت زوجة أو معتدة نكاح. بِالْمَعْرُوفِ حسب ما يراه الحاكم ويفي به وسعه. لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها تعليل لإيجاب المؤمن والتقييد بالمعروف، ودليل على أنه ﷾ لا يكلف العبد بما لا يطيقه وذلك لا يمنع إمكانه. لاَ تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ تفصيل له وتقرير، أي لا يكلف كل واحد منهما الآخر ما ليس في وسعه، ولا يضاره بسبب الولد. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب لاَ تُضَارَّ بالرفع بدلاً من قوله لاَ تُكَلَّفُ، وأصله على القراءتين تضارر بالكسر على البناء للفاعل أو الفتح على البناء للمفعول، وعلى الوجه الأول يجوز أن يكون بمعنى تضر والباء من صلته أي لا يضر الوالدان بالولد فيفرط في تعهده ويقصر فيما ينبغي له. وقرئ «لاَ تُضَار» بالسكون مع التشديد على نية الوقف وبه مع التخفيف على أنه من ضاره يضيره، وإضافة الولد إليها تارة وإليه أخرى استعطاف لهما عليه، وتنبيه على أنه حقيق بأن يتفقا على استصلاحه والإِشفاق فلا ينبغي أن يضرا به، أو أن يتضارا بسببه. وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ عطف على
{ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ } “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için” hükmün muhatabının beyanıdır; yani bu [süre], emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse içindir; yahut «emzirirler» fiiline müteallıktır; zira nafaka gibi emzirme de babaya vaciptir, anne ise onun için emzirir. Bu, emzirmenin azami süresinin iki yıl olduğuna, bu iki yıldan sonrasına itibar edilmeyeceğine ve sürenin bundan daha az olmasının da caiz olduğuna delildir. { وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ } “çocuğun babasına aittir” yani kendisi için çocuk doğurulan kimseye, yani babaya [aittir]; zira çocuk onun için doğurulur ve ona nispet edilir. İfadenin bu şekilde değiştirilmesi, emzirmenin ve emzirenin masraflarının ona vacip kılınmasını gerektiren manaya işaret etmek içindir. { رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ } “Annelerin yiyeceği ve giyeceği” onlar için bir ücrettir. Öz annenin ücretle tutulması hususunda ihtilaf edilmiştir: Şâfiî buna cevaz vermiş, Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ ise kadın evli kaldığı veya talak iddeti beklediği sürece bunu men etmiştir. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru ölçüler içinde” hâkimin uygun göreceği ve babanın gücünün yeteceği ölçüde. { لاَ تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَها } “Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez.” nafakanın vacip kılınmasının ve meşru ölçü ile sınırlandırılmasının illetidir; ayrıca Allah celle celâluhû'nün kula gücünün yetmediği şeyi yüklemeyeceğine delildir; fakat bu durum [güç yetirilemeyen şeyin teklifinin aklen] imkânına engel değildir. { لاَ تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَلا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ } “Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara uğratılmamalıdır.” bunun açıklaması ve pekiştirilmesidir; yani onların her biri diğerine gücünün yetmediği şeyi yüklemesin ve çocuk sebebiyle ona zarar vermesin. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb «lâ tudârru (لاَ تُضَارُّ)» şeklinde { لاَ تُكَلَّفُ } sözünden bedel olarak ref‘ ile okumuşlardır. Her iki kıraate göre kelimenin aslı, fâil için bina edildiğinde kesre ile «tudârir (تضارر)» veya mef‘ûl için bina edildiğinde fetha ile «tudârar» şeklindedir. İlk veche göre kelimenin zarar vermek (tadurru) anlamında olması ve bâ harfinin sılası olması caizdir; yani anne ve baba, çocuğun bakımını ihmal edip gerekeni yapmayarak çocuğa zarar vermesinler demektir. Vakıf niyetiyle şeddeli sükûn ile «lâ tudârr (لاَ تُضَارّ)» şeklinde ve «dârehudârîhi» fiilinden hafifletme ile de okunmuştur. Çocuğun bazen anneye bazen de babaya izafe edilmesi, onların çocuğa karşı şefkatini celbetmek içindir ve çocuğun maslahatı ve ona merhamet hususunda ittifak etmelerinin gerekliliğine bir uyarıdır; dolayısıyla ona zarar vermemeli veya onun yüzünden birbirlerine zarar vermemelidirler. { وَعَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ } “Mirasçıya da bunun aynısı düşer.” şuraya matuftur:
قوله وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن، وما بينهما تعليل معترض. والمراد بالوارث وارث الأب وهو الصبي أي مؤن المرضعة من ماله إذا مات الأب. وقيل الباقي من الأبوين من
Onun «وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ» sözüne [matuftur], aralarındaki [ifadeler ise] itirazî bir gerekçelendirmedir. Vâristen kasıt, babanın vârisi olan çocuktur; yani baba öldüğünde sütannenin masrafları çocuğun malından karşılanır. Bir görüşe göre de anne ve babadan geriye kalandır;
قوله ﵊ «واجعله الوارث منا»
bu da onun aleyhisselâm: «Onu bizden geriye kalan vâris kıl.» sözünden [alınmıştır].
، وكلا القولين يوافق مذهب الشافعي رحمه الله تعالى إذ لا نفقة عنده فيما عدا الولادة. وقيل وارث الطفل وإليه ذهب ابن أبي ليلى. وقيل وارثه المحرم منه، وهو مذهب أبي حنيفة. وقيل عصباته وبه قال أبو زيد وذلك إشارة إلى ما وجب على الأب من الرزق والكسوة. فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ أي فصالاً صادراً عن التراضي منهما والتشاور بينهما قبل الحولين، والتشاور والمشاورة والمشورة والمشورة استخراج الرأي، من شُرْتْ العسل إذا استخرجته. فَلا جُناحَ عَلَيْهِما في ذلك وإنما اعتبر تراضيهما مراعاة لصلاح الطفل، وحذراً أن يقدم أحدهما على ما يَضُرُّ بِهِ لغرض أو غيره. وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ أي تسترضعوا المراضع لأولادكم، يقال أرضعت المرأة الطفل واسترضعتها إياه، كقولك أنجح الله حاجتي واستنجحته إياها، فحذف المفعول الأول للاستغناء عنه. فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فيه وإطلاقه يدل على أن للزوج أن يسترضع الولد ويمنع الزوجة من الإرضاع. إِذا سَلَّمْتُمْ إلى المراضع. ما آتَيْتُمْ ما أردتم إيتاءه كقوله تعالى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ وقراءة ابن كثير ما آتَيْتُمْ، من أتى إحساناً إذا فعله.
Her iki görüş de Şâfiî'nin rahimehullâhu teâlâ mezhebine uygundur; zira ona göre doğum bağı (usûl-fürû‘) dışındakilere nafaka gerekmez. Bir görüşe göre [vâris] çocuğun vârisidir; İbn Ebî Leylâ bu görüşe gitmiştir. Bir görüşe göre çocuğun mahrem olan vârisidir ki bu Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Bir görüşe göre de asabesidir; Ebû Zeyd bu görüşü savunmuştur. «ذلِكَ» (bunun) kelimesi, babaya vacip olan rızık ve giyeceğe işarettir. { فَإِنْ أَرادا فِصالًا عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَتَشاوُرٍ } “Eğer ikisi karşılıklı rıza ve istişare ile sütten kesmek isterlerse” yani iki yıl dolmadan önce aralarında karşılıklı rıza ve danışmadan kaynaklanan bir sütten kesme [isterlerse]. Teşâvür, müşâvere, meşveret ve meşvûre; 'balı çıkardım' anlamındaki (شُرْتُ العَسَلَ) ifadesinden hareketle görüş ortaya çıkarmak demektir. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما } “onlara hiçbir günah yoktur” bu hususta [günah yoktur]. Bir amaç veya başka bir sebeple birinin çocuğa zarar verecek bir şeye girişmesinden sakınmak ve çocuğun maslahatını gözetmek için onların karşılıklı rızası muteber kılınmıştır. { وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ } “Eğer çocuklarınızı başkasına emzirtmek isterseniz” yani çocuklarınız için sütanneler tutmak isterseniz. Nitekim kadın çocuğu emzirdiğinde (أَرْضَعَتِ الْمَرْأَةُ الطِّفْلَ) ve ondan çocuğu emzirmesini istediğinde (اسْتَرْضَعْتُهَا إِيَّاهُ) denir; tıpkı 'Allah hacetimi giderdi' (أَنْجَحَ اللَّهُ حَاجَتِي) ve 'Ondan bunu bitirmesini istedim' (اسْتَنْجَحْتُهُ إِيَّاهَا) denmesi gibi. İhtiyaç kalmadığı için birinci mef‘ûl hazfedilmiştir. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” bunda [size bir günah yoktur]. Bu ifadenin mutlak oluşu, kocanın çocuğu başkasına emzirtebileceğine ve eşini emzirmekten menedebileceğine delalet eder. { إِذا سَلَّمْتُمْ } “teslim ettiğiniz takdirde” sütannelere. { ما آتَيْتُمْ } “vereceğiniz şeyi” vermeyi murat ettiğiniz şeyi; tıpkı Teâlâ'nın: { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ } “Namaza kalktığınız zaman” sözü gibi. İbn Kesîr'in kıraatinde «ما آتَيْتُمْ» şeklindedir ki, bu da bir kimse iyilik yaptığında kullanılan (أَتَى إِحْسَانًا) ifadesindendir.
وقرئ «أوتيتم» أي ما آتاكم الله وأقدركم عليه من الأجرة. بِالْمَعْرُوفِ صلة سلمتم، أي بالوجه المتعارف المستحسن شرعاً. وجواب الشرط محذوف دل عليه ما قبله، وليس اشتراط التسليم لجواز الاسترضاع بل لسلوك ما هو الأولى والأصلح للطفل. وَاتَّقُوا اللَّهَ مبالغة في المحافظة على ما شرع في أمر الأطفال والمراضع. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ حث وتهديد.
«أُوتِيتُمْ» (ûtiytüm) şeklinde de okunmuştur ki; Allah'ın size verdiği ve ücretten güç yetirdiğiniz şey demektir. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru ölçüler içinde” «سَلَّمْتُمْ» (teslim ettiğiniz) fiilinin sılasıdır; yani şer‘an örfe uygun ve güzel görülen bir yolla [teslim ettiğiniz takdirde]. Şartın cevabı mahzuftur, önceki ifade ona delalet etmektedir. Teslim şartı emzirmenin caiz olması için değil, çocuk için en uygun ve en maslahatlı olan yola uyulması içindir. { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” çocuklar ve sütanneler hususunda meşru kılınan şeyleri korumada mübalağadır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” teşvik ve tehdittir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٤]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 234]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanların [karıları], kendi başlarına dört ay on gün beklerler. Sürelerini doldurduklarında, artık meşru ölçüler içinde kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً أي أزواج الذين، أو والذين يُتَوَفَّوْنَ مِنكُمْ وَيَذَرُونَ أزواجا يتربصن بعدهم، كقولهم السمن منوان بدرهم. وقرئ «يتَوَفَّوْنَ» بفتح الياء أي يستوفون آجالهم، وتأنيث العشر باعتبار الليالي لأنها غرر الشهور والأيام، ولذلك لا يستعملون التذكير في مثله قط ذهاباً إلى الأيام حتى إنهم يقولون صمت عشراً ويشهد له قوله تعالى: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً ثم إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً ولعل المقتضى لهذا التقدير أن الجنين في غالب الأمر يتحرك لثلاثة أشهر إن كان ذكراً، ولأربعة إن كان أنثى فاعتبر أقصى الأجلين، وزيد عليه العشر استظهاراً إذ ربما تضعف حركته في المبادي فلا يحس بها، وعموم اللفظ يقتضي تساوي المسلمة والكتابية فيه، كما قاله الشافعي والحرة والأمة كما قاله الأصم، والحامل وغيرها، لكن القياس اقتضى تنصيف المدة للأمة، والإِجماع خص الحامل منه لقوله تعالى: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ.
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanların [karıları], kendi başlarına dört ay on gün beklerler.” yani 'vefat edenlerin eşleri' veya 'içinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar var ya, onların eşleri kendilerinden sonra beklerler' demektir; tıpkı 'yağın iki batmanı bir dirhemedir' (السمن منوان بدرهم) sözleri gibi. Yâ'nın fethasıyla «يَتَوَفَّوْنَ» (yeteveffevne) şeklinde de okunmuştur ki 'ecellerini tamamlarlar' demektir. On sayısının müennes kılınması geceler itibarıyladır; çünkü geceler ayların ve günlerin başlangıçlarıdır. Bu sebeple günleri kastederek bu gibilerde müzekker sigasını asla kullanmazlar, hatta 'on [gece] oruç tuttum' derler. Teâlâ'nın: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “Sadece on [gün] kaldınız” sonra da { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Sadece bir gün kaldınız” sözü buna şahittir. Bu takdirin sebebi muhtemelen şudur: Ceninin erkek olması halinde çoğunlukla üç ayda, kız olması halinde ise dört ayda hareket etmesidir; bu yüzden iki sürenin en uzunu esas alınmış ve başlangıçta hareketi zayıf olup hissedilmeyebileceğinden ihtiyat olarak buna on gün eklenmiştir. Şâfiî'nin dediği gibi lafzın umumîliği Müslüman ile Kitâbî kadının bu hususta eşit olmasını gerektirir; Esamm'ın dediği gibi hür ile cariyenin, gebe olan ile olmayanın da [eşitliğini gerektirir]. Fakat kıyas cariyenin süresinin yarıya indirilmesini gerektirmiş, icma ise Teâlâ'nın: { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü kadınların bekleme süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır.” sözünden ötürü hamile olanı bundan tahsis etmiştir.
وعن علي وابن عباس رضي الله تعالى عنهما إنها تعتد بأقصى الأجلين احتياطاً
Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre hamile kadın] ihtiyat olarak iki sürenin en uzun olanı ile iddet bekler.
. فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ أي انقضت عدتهن. فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أيها الأئمة أو المسلمون جميعاً.
. { فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ } “Sürelerini doldurduklarında” yani iddetleri bittiğinde. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “artık size bir günah yoktur” ey yöneticiler veya bütün Müslümanlar!
فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ من التعرض للخطاب وسائر ما حرم عليهن للعدة. بِالْمَعْرُوفِ بالوجه الذي لا ينكره الشرع، ومفهومه أنهن لو فعلن ما ينكره فعليهم أن يكفوهن، فإن قصروا فعليهم الجناح. وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ فيجازيكم عليه.
{ فِيما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendileri hakkında yaptıklarından dolayı” dünürlere açık olma ve iddet dolayısıyla kendilerine haram kılınan diğer şeylerden [yaptıkları hususunda]. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru ölçüler içinde” şeriatın hoş karşılamayacağı şekilde olmayan bir tarzda. Bunun mefhumu şudur: Eğer kadınlar şeriatın hoş karşılamadığı bir şey yaparlarsa onları men etmeleri gerekir; kusur ederlerse günah onların üzerine olur. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” dolayısıyla buna karşılık size cezanızı veya mükâfatınızı verir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٥]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 235]
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لاَّ تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥).
{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلكِنْ لاَّ تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلاَّ أَنْ تَقُولُوا قَوْلاً مَعْرُوفاً وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) } “[Vefat iddeti bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde veya içinizde [böyle bir niyeti] gizlemenizde size bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmektedir. Fakat meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Bekleme süresi sona erinceye kadar nikâh akdine azmetmeyin. Bilin ki şüphesiz Allah içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Yine bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok halîmdir.”.
وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ التعريض والتلويح إيهام المقصود بما لم يوضع له حقيقة ولا مجازاً، كقول السائل جئتك لأسلم عليك، والكناية هي الدلالة على الشيء بذكر لوازمه وروادفه، كقولك الطويل النجاد للطويل، وكثير الرماد للمضياف. والخطبة بالضم والكسر اسم الحالة، غير أن المضمومة خصت بالموعظة والمكسورة بطلب المرأة، والمراد بالنساء المعتدات للوفاة، وتعريض خطبتها أن يقول لها إنك جميلة أو نافقة ومن غرضي أن أتزوج ونحو ذلك. أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ أو أضمرتم في قلوبكم فلم تذكروه تصريحاً ولا تعريضاً. عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ ولا تصبرون على السكوت عنهن وعن الرغبة فيهن وفيه نوع توبيخ. وَلكِنْ لاَّ تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا
{ وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ } “[Vefat iddeti bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde size bir günah yoktur.” Ta‘rîz (üstü kapalı söz söyleme) ve telvîh (ima etme); hakikat veya mecaz olarak o anlama konulmamış bir lafızla kastedilen şeyi düşündürmektir; tıpkı bir şey isteyen kimsenin 'Sana selam vermek için geldim' demesi gibi. Kinaye ise bir şeyi onun lazım ve ardıllarını anarak bildirmektir; tıpkı uzun boylu için 'kılıç bağı uzun' ve cömert/misafirperver için 'külü çok' demen gibi. Hıtbe kelimesi damme ve kesre ile hal ismidir; ancak dammeli olanı (hutbe) vaaza, kesreli olanı (hıtbe) ise kadın istemeye tahsis edilmiştir. Kadınlardan kasıt, ölüm iddeti bekleyenlerdir. Ona evlenme teklifini üstü kapalı yapmak; kadına 'Sen güzelsin', 'Taliplisi çok birisin' ya da 'Evlenmek niyetindeyim' ve benzeri sözler söylemesidir. { أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ } “veya içinizde gizlemenizde” yani kalplerinizde gizleyip ne açıkça ne de üstü kapalı olarak dile getirmediğinizde. { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ } “Allah, onları anacağınızı bilmektedir.” onlar hakkında ve onlara duyduğunuz arzu hususunda sessiz kalmaya sabredemeyeceğinizi [bilmektedir]; bunda bir tür kınama vardır. { وَلكِنْ لاَّ تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا } “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin”
استدراك على محذوف دل عليه ستذكرونهن أي فاذكروهن ولكن لا تواعدوهن نكاحاً أو جماعاً، عبر بالسر عن الوطء لأنه مما يسر ثم عن العقد لأنه سبب فيه. وقيل معناه لا تواعدوهن في السر على أن المعنى بالمواعدة في السر المواعدة بما يستهجن. إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً وهو أن تعرضوا ولا تصرحوا والمستثنى منه محذوف أي: لا تواعدوهن مواعدة إلا مواعدة معروفة، أو إلا مواعدة بقول معروف. وقيل إنه استثناء منقطع من سراً وهو ضعيف لأدائه إلى قولك لا تواعدوهن إلا التعريض، وهو غير موعود. وفيه دليل حرمة تصريح خطبة المعتدة وجواز تعريضها إن كانت معتدة وفاة. واختلف في معتدة الفراق البائن والأظهر جوازه. وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ ذكر العزم مبالغة في النهي عن العقد، أي ولا تعزموا عقد عقدة النكاح. وقيل معناه ولا تقطعوا عقدة النكاح فإن أصل العزم القطع. حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ حتى ينتهي ما كتب من العدة. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ من العزم على ما لا يجوز. فَاحْذَرُوهُ ولا تعزموا. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ لمن عزم ولم يفعل خشية من الله ﷾. حَلِيمٌ لا يعاجلكم بالعقوبة.
«سَتَذْكُرُونَهُنَّ» sözünün delalet ettiği mahzuf bir ifade üzerine istidraktır; yani onları anın, fakat onlarla nikâh veya cinsel ilişki için sözleşmeyin. Cinsel ilişkiden gizli yapılan bir şey olduğu için 'sır' diye bahsedilmiş, ardından nikâh akdi de buna sebep olduğu için bu isimle anılmıştır. Bir görüşe göre anlamı, 'onlarla gizlide sözleşmeyin' şeklindedir; gizlideki sözleşmeden kasıt ise çirkin görülen şey üzerinde sözleşmektir. { إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفاً } “meşru bir söz söylemeniz müstesna” bu da açıkça değil üstü kapalı söylemenizdir. Kendisinden istisna yapılan öge (müstesnâ minh) mahzuftur; yani 'onlarla meşru bir sözleşme dışında hiçbir şekilde sözleşmeyin' veya 'meşru bir sözle yapılan sözleşme müstesna' demektir. Bunun «سِرًّا» kelimesinden munkatı‘ bir istisna olduğu da söylenmiştir; ancak bu, 'onlara üstü kapalı söz söylemek hariç onlarla sözleşmeyin' demeye varacağı ve üstü kapalı sözün ise sözleşilen bir şey olmaması sebebiyle zayıftır. Bu ayette iddet bekleyen kadına açıkça evlenme teklif etmenin haram olduğuna ve ölüm iddeti bekliyorsa üstü kapalı teklifin caiz olduğuna delil vardır. Bâin talak iddeti bekleyen kadın hakkında ihtilaf edilmiştir; daha zahir olan caiz olmasıdır. { وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ } “nikâh akdine azmetmeyin” Nikâh akdini yasaklamada mübalağa için azim zikredilmiştir; yani nikâh düğümünü bağlamaya azmetmeyin. Bir görüşe göre anlamı, 'nikâh düğümünü kesinleştirmeyin'dir; çünkü azmin aslı kesinliktir/kesmektir. { حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتابُ أَجَلَهُ } “Bekleme süresi sona erinceye kadar” farz kılınan iddet süresi bitinceye kadar. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ } “Bilin ki şüphesiz Allah içinizde olanı bilir” caiz olmayan şeye azmetme kabilinden olanları. { فَاحْذَرُوهُ } “öyleyse O'ndan sakının” ve azmetmeyin. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ } “Yine bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır” Allah celle celâluhû korkusundan dolayı azmedip de yapmayan kimse için. { حَلِيمٌ } “çok halîmdir.” sizi cezalandırmada acele etmez.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٦]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 236]
لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦)
{ لا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتاعاً بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) } “Kendilerine dokunmadığınız veya mehir belirlemediğiniz kadınları boşamanızda size bir günah yoktur. Eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre meşru bir şekilde onlara yararlanacakları bir meta versin. Bu, iyilik yapanların üzerine bir borçtur.”
لاَّ جُناحَ عَلَيْكُمْ لا تبعة من مهر. وقيل من وزر لأنه لا بدعة في الطلاق قبل المسيس. وقيل: كان النبي ﷺ يكثر النهي عن الطرق فظن أن فيه حرجاً فنفى إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أي تجامعوهن.
{ لاَّ جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” mehir sorumluluğu yoktur. Bir görüşe göre de günah yoktur; çünkü zifaf öncesi boşamada bid‘at yoktur. Bir diğer görüşe göre ise: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem boşamayı çokça yasaklıyordu, bu yüzden onda bir günah olduğu zannedildi ve bu durum nefyedildi. { إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّساءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ } “Kendilerine dokunmadığınız [...] kadınları boşamanızda” yani cinsel ilişkide bulunmadığınız.
وقرأ حمزة والكسائي «تماسوهن» بضم التاء ومد الميم في جميع القرآن. أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً إلا أن تفرضوا، أو حتى تفرضوا أو وتفرضوا. والفرض تسمية المهر، وفريضة نصب على المفعول به، فعيلة بمعنى مفعول. والتاء لنقل اللفظ من الوصفية إلى الإِسمية، ويحتمل المصدر. والمعنى أنه لا تبعة على المطلق من مطالبة المهر إذا كانت المطلقة غير ممسوسة ولكن يسم لها مهراً، إذ لو كانت ممسوسة فعلية المسمى، أو مهر المثل. ولو كانت غير ممسوسة ولكن سمي لها فلها نصف المسمى، فمنطوق الآية ينفي الوجوب في الصورة الأولى، ومفهومها يقتضي الوجوب على الجملة في الأخيرتين. وَمَتِّعُوهُنَّ عطف على مقدر أي فطلقوهن ومتعوهن، والحكمة في إيجاب المتعة جبر إيحاش الطلاق، وتقديرها مفوض إلى رأي الحاكم ويؤيده قوله:
Hamza ve Kisâî bütün Kur'an'da tâ'nın dammesi ve mîm'in meddiyle «تماسوهن» (tümâssûhünne) şeklinde okumuşlardır. { أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً } “veya mehir belirlemediğiniz” mehir belirlemeniz hariç veya belirleyinceye kadar yahut mehir belirlemiş olmanız hali [müstesna]. Farz, mehrin adını koymaktır; farîza ise mef‘ûlün bih olarak mensuptur, mef‘ûl anlamında faîle veznindedir. Tâ harfi lafzı vasıflıktan isimliğe nakletmek içindir, mastar olması da muhtemeldir. Anlam şudur: Boşanan kadına dokunulmamış ve onun için bir mehir de belirlenmemişse boşayan erkeğin üzerine mehir talebi sorumluluğu yoktur. Zira kadına dokunulmuş olsaydı belirlenen mehrin veya emsal mehrin verilmesi gerekirdi. Şayet dokunulmamış fakat mehir belirlenmiş olsaydı belirlenenin yarısını alması gerekirdi. Dolayısıyla ayetin mantûku birinci durumda [mehir] vacipliğini nefyetmekte, mefhumu ise son iki durumda genel olarak vücûbiyeti gerektirmektedir. { وَمَتِّعُوهُنَّ } “onlara yararlanacakları bir meta versin” takdirî bir ifadeye matuftur; yani onları boşayın ve onlara müt‘a verin. Müt‘anın vacip kılınmasındaki hikmet, boşanmanın verdiği hüznü telafi etmektir. Miktarının takdiri hâkimin görüşüne bırakılmıştır; şu söz de bunu desteklemektedir:
عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ أي على كل من الذي له سعة، والمقتر الضيق الحال ما يطيقه ويليق به، ويدل عليه
{ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } “Eli geniş olan kendi gücüne göre, eli dar olan da kendi gücüne göre” yani geniş imkânı olanın da hâli dar olanın da her birinin üzerine güç yetirebildiği ve kendine yakışan miktar düşer. Buna şu da delalet eder:
قوله ﵇ لأنصاري طلق امرأته المفوضة قبل أن يمسها «متعها بقلنسوتك»
onun aleyhisselâm, mehri belirlenmemiş eşine dokunmadan önce onu boşayan Ensârî bir zata: «Ona külahını vererek müt‘asını sağla.» buyurmasıdır.
. وقال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه: هي درع وملحفة وخمار حسب الحال إلا أن يقل مهر مثلها عن ذلك فلها نصف مهر المثل، ومفهوم الآية يقتضي تخصيص إيجاب المتعة للمفوضة التي لم يمسها الزوج، وألحق بها الشافعي رحمه الله تعالى في أحد قوليه الممسوسة المفوضة وغيرها قياساً، وهو مقدم على المفهوم. وقرأ حمزة والكسائي وحفص وابن ذكوان بفتح الدال مَتاعاً تمتيعاً. بِالْمَعْرُوفِ بالوجه الذي يستحسنه الشرع والمروءة. حَقًّا صفة لمتاعاً، أو مصدر مؤكد أي حق ذلك حقاً. عَلَى الْمُحْسِنِينَ الذي يحسنون إلى
Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: [Müt‘a] duruma göre bir entari, bir örtü ve bir başörtüsüdür; meğerki kadının emsal mehri bundan daha az olsun, o takdirde emsal mehrin yarısını alır. Ayetin mefhumu müt‘a vacipliğinin kocası kendisine dokunmamış olan mehir tayin edilmemiş kadına (müfevvada) tahsisini gerektirir. Şâfiî rahimehullâhu teâlâ iki görüşünden birinde kıyas yoluyla dokunulmuş müfevvadayı ve diğerlerini de buna dâhil etmiştir ki kıyas mefhuma takdim edilir. Hamza, Kisâî, Hafs ve İbn Zekvân dâl harfinin fethasıyla [«kaderahu» şeklinde] okumuşlardır. { مَتاعاً } “bir meta” faydalandırmak demektir. { بِالْمَعْرُوفِ } “meşru bir şekilde” şeriatın ve mürüvvetin güzel gördüğü bir yolla. { حَقًّا } “bir borçtur” «مَتاعاً» kelimesinin sıfatıdır veya tekit edici mastardır; yani bu hakikat olarak kesinleşmiştir. { عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik yapanların üzerine”
أنفسهم بالمسارعة إلى الامتثال، أو إلى المطلقات بالتمتيع وسماهم محسنين قبل الفعل للمشارفة ترغيبا وتحريضا.
emre uymada acele ederek kendilerine iyilik edenlerin veya müt‘a vererek boşanmış kadınlara iyilik edenlerin üzerine [bir borçtur]. Teşvik etmek ve gayrete getirmek için onları bu fiilden önce, işin eşiğinde bulunmaları sebebiyle 'iyilik yapanlar' olarak isimlendirmiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٧]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 237]
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧)
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) } “Kendilerine bir mehir belirlediğiniz halde, dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır; meğerki kadınlar bağışlasınlar yahut nikâh akdi elinde bulunan kimse bağışlasın. Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti/iyiliği unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”
وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً لما ذكر حكم المفوضة أتبعه حكم قسيمها. فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ أي فلهن، أو فالواجب نصف ما فرضتم لهن، وهو دليل على أن الجناح المنفي ثم تبعه المهر وأن لا متعة مع التشطير لأنه قسيمها إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أي المطلقات فلا يأخذن شيئاً، والصيغة تحتمل التذكير والتأنيث، والفرق أن الواو في الأول ضمير والنون علامة الرفع وفي الثاني لام الفعل والنون ضمير والفعل مبني ولذلك لم يؤثر فيه أن هاهنا ونصب المعطوف عليه. أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ أي الزوج المالك لعقده وحله عما يعود إليه بالتشطير فيسوق المهر إليها كاملاً، وهو مشعر بأن الطلاق قبل المسيس مخير للزوج غير مشطر بنفسه، وإليه ذهب بعض أصحابنا والحنفية. وقيل الولي الذي يلي عقد نكاحهن وذلك إذا كانت المرأة صغيرة، وهو قول قديم للشافعي رحمه الله تعالى. وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى يؤيد الوجه الأول وعفو الزوج على وجه التخيير ظاهر وعلى الوجه الآخر عبارة عن الزيادة على الحق، وتسميتها عفواً إما على المشاكلة وإما لأنهم يسوقون المهر إلى النساء عند التزوج، فمن طلق قبل المسيس استحق استرداد النصف فإذا لم يسترده فقد عفا عنه. وعن جبير بن مطعم أنه تزوج امرأة وطلقها قبل الدخول فأكمل لها الصداق وقال أنا أحق بالعفو. وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ أي ولا تنسوا أن يتفضل بعضكم على بعض. إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ لا يضيع تفضلكم وإحسانكم.
{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Kendilerine bir mehir belirlediğiniz halde, dokunmadan önce onları boşarsanız” Mehir tayin edilmemiş kadının hükmünü zikredince, hemen ardından onun karşıtı olanın hükmünü getirdi. { فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ } “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” yani onlara düşen yahut vacip olan, onlar için belirlediğinizin yarısıdır. Bu, daha önce nefyedilen günahın mehir sorumluluğu olduğuna ve mehrin yarıya bölünmesiyle birlikte müt‘anın bulunmadığına delildir; çünkü müt‘a onun mukabilidir. { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “meğerki kadınlar bağışlasınlar” yani boşanan kadınlar [bağışlasınlar] da hiçbir şey almasınlar. Sigası müzekker ve müennes olmayı muhtemel kılar. Aralarındaki fark şudur: Birincisinde vâv zamir, nûn ref alametidir; ikincisinde ise vâv fiilin lâmı, nûn zamirdir ve fiil mebnîdir. Bu yüzden «أَنْ» (en) edatı burada fiile etki etmemiş ve matuf olan nasbedilmiştir. { أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ } “yahut nikâh akdi elinde bulunan kimse bağışlasın” yani nikâhı bağlama ve çözme yetkisine sahip olan koca, yarıya bölünme sebebiyle kendisine dönecek olan haktan vazgeçip mehrin tamamını kadına teslim etsin. Bu da dokunmadan önceki boşamada mehrin doğrudan yarıya bölünmeyip kocanın muhayyer bırakıldığına işaret eder; ashabımızdan bazısı ile Hanefîler bu görüşe gitmiştir. Bir görüşe göre de kadın küçük olduğunda onun nikâh akdini üstlenen velisidir ki bu da Şâfiî'nin rahimehullâhu teâlâ eski bir görüşüdür. { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } “Sizin bağışlamanız takvaya daha yakındır.” ilk vechi desteklemektedir; kocanın bağışlaması muhayyerlik yönüyle açıktır, diğer veche göre ise haktan fazlasını vermek demektir. Bunun af olarak isimlendirilmesi ya müşâkele yoluyladır ya da evlenirken mehri kadınlara peşin verdikleri içindir; zira dokunmadan önce boşayan kimse yarısını geri alma hakkı kazanır, geri almadığında ise onu affetmiş/bağışlamış olur. Cübeyr b. Mut‘ım'dan rivayet edildiğine göre o bir kadınla evlenmiş ve zifaftan önce onu boşamış, ardından mehrini ona tamamlayarak: 'Affetmeye ben daha layığım' demiştir. { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti/iyiliği unutmayın.” yani birbirinize lütufta bulunmayı unutmayın. { إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” sizin lütuf ve iyiliğinizi zayi etmez.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٨]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 238]
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨)
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى وَقُومُوا لِلَّهِ قانِتِينَ (٢٣٨) } “Namazlara ve orta namaza devam edin. Allah için boyun eğerek kıyama durun.”
حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ بالأداء لوقتها والمداومة عليها، ولعل الأمر بها في تضاعيف أحكام الأولاد والأزواج لئلا يلهيهم الاشتغال بشأنهم عنها. وَالصَّلاةِ الْوُسْطى أي الوسطى بينها، أو الفضلى منها خصوصاً وهي صلاة العصر
{ حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } “Namazlara [...] devam edin” vaktinde eda ederek ve üzerlerine devamlılık göstererek. Namazın çocuk ve eşlerle ilgili hükümlerin arasında emredilmesi, muhtemelen onların işleriyle meşguliyetin kendilerini namazdan alıkoymaması içindir. { وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “ve orta namaza” yani onların arasındaki orta namaza veya özellikle onların en faziletlisine ki o da ikindi namazıdır;
لقوله ﵊ يوم الأحزاب «شغلونا عن الصلاة الوسطى صلاة العصر ملأ الله بيوتهم ناراً»
çünkü o aleyhisselâm Ahzâb günü şöyle buyurmuştur: «Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular. Allah onların evlerini ateşle doldursun!»
. وفضلها لكثرة اشتغال الناس في وقتها، واجتماع الملائكة. وقيل صلاة الظهر لأنها في وسط النهار وكانت أشق الصلوات عليهم فكانت أفضل
Onun fazileti; vaktinde insanların meşguliyetinin çokluğu ve meleklerin bir araya toplanmasından dolayıdır. Bir görüşe göre öğle namazıdır; çünkü günün ortasındadır ve onlara en meşakkatli gelen namazdı, dolayısıyla en faziletlisi olmuştur;
لقوله ﵊ «أفضل العبادات أحمزها»
nitekim o aleyhisselâm: «İbadetlerin en faziletlisi, en meşakkatli olanıdır.» buyurmuştur.
. وقيل صلاة الفجر لأنها بين صلاتي النهار والليل والواقعة في الحد المشترك بينهما ولأنها مشهودة. وقيل المغرب لأنها المتوسطة بالعدد ووتر النهار. وقيل العشاء لأنها بين جهريتين واقعتين طرفي الليل.
Bir görüşe göre sabah namazıdır; çünkü gündüz ve gece namazlarının arasındadır, ikisinin ortak sınırında yer alır ve şahitlik edilen bir namazdır. Bir görüşe göre akşam namazıdır; çünkü rekat sayısı bakımından ortadadır ve gündüzün vitridir. Bir görüşe göre yatsı namazıdır; çünkü gecenin iki ucunda yer alan iki cehrî namaz arasındadır.
وعن عائشة رضي الله تعالى عنها: أنه ﵊ كان يقرأ: «والصلاة الوسطى صلاة العصر»
Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'dan rivayet edildiğine göre, o aleyhisselâm: «والصلاة الوسطى صلاة العصر» (ve orta namaza, ikindi namazına) şeklinde okurdu;
، فتكون صلاة من الأربع خصت بالذكر مع العصر لانفرادهما بالفضل. وقرئ بالنصب على الاختصاص والمدح. وَقُومُوا لِلَّهِ في الصلاة. قانِتِينَ ذاكرين له في القيام، والقنوت الذكر فيه. وقيل خاشعين، وقال ابن المسيب المراد به القنوت في الصبح.
böylece fazilette ayrışmaları sebebiyle ikindi namazıyla birlikte anılan dört namazdan biri olur. İhtisas ve övgü üzere nasb ile de okunmuştur. { وَقُومُوا لِلَّهِ } “Allah için [...] kıyama durun” namazda. { قانِتِينَ } “boyun eğerek” kıyamda O'nu zikrederek. Kunût, kıyamda zikretmektir. Huşû duyanlar şeklinde de açıklanmıştır; İbnü'l-Müseyyeb ise bundan kastın sabah namazındaki kunût olduğunu söylemiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٣٩]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 239]
فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩)
{ فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالاً أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَما عَلَّمَكُمْ مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) } “Eğer [bir tehlikeden] korkarsanız yaya yahut binekli olarak [kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı anın.”
فَإِنْ خِفْتُمْ من عدو أو غيره. فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فصلوا راجلين أو راكبين ورجالاً جمع راجل أو
{ فَإِنْ خِفْتُمْ } “Eğer korkarsanız” bir düşmandan veya başka bir şeyden. { فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } “yaya yahut binekli olarak [kılın]” yani yaya yahut binekli olarak namaz kılın. «Ricalen» (yaya olarak) kelimesi «râcil» veya
رجل بمعناه كقائم وقيام، وفيه دليل على وجوب الصلاة حال المسايفة وإليه ذهب الشافعي رضي الله تعالى عنه، وقال أبو حنيفة رحمه الله تعالى لا يصلى حال المشي والمسايفة ما لم يكن الوقوف. فَإِذا أَمِنْتُمْ وزال خوفكم. فَاذْكُرُوا اللَّهَ صلوا صلاة الأمن أو اشكروه على الأمن كَما عَلَّمَكُمْ ذكراً مثل ما علمكم من الشرائع وكيفية الصلاة حالتي الخوف والأمن. أو شكراً يوازيه وما مصدرية أو موصولة. مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ مفعول علمكم.
aynı manadaki «racil»in çoğuludur; kâim ve kıyâm gibi. Bunda kılıçlaşma (çarpışma) anında namazın farziyetine delil vardır ve Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh bu görüşe gitmiştir; Ebû Hanîfe rahimehullâhu teâlâ ise durma imkânı olmadıkça yürüme ve kılıçlaşma anında namaz kılınmaz demiştir. { فَإِذا أَمِنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda ise” ve korkunuz zail olduğunda. { فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Allah'ı anın” güven namazını kılın veya emniyete kavuştuğunuz için O'na şükredin. { كَما عَلَّمَكُمْ } “size öğrettiği gibi” şeriatlardan ve korku ile güven hallerindeki namazın keyfiyetinden size öğrettiği gibi bir zikirle yahut ona denk bir şükürle [anın]; «mâ» mastariye veya mevsûledir. { مَّا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “bilmediğiniz şeyleri” «عَلَّمَكُمْ» fiilinin mef‘ûlüdür.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٠]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 240]
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠)
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْراجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar, eşlerinin [evlerinden] çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler. Şayet kendileri çıkarlarsa, meşru ölçüler içinde kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ قرأها بالنصب أبو عمرو وابن عامر وحمزة وحفص عن عاصم على تقدير والذين يتوفون منكم يوصون وصية، أو ليوصوا وصية، أو كتب الله عليهم وصية، أو ألزم الذين يتوفون وصية. ويؤيد ذلك قراءة كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعاً إلى الحول مكانه.
{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً وَصِيَّةً لِأَزْواجِهِمْ } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanlar, eşlerine [...] vasiyet etsinler” Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs; 'içinizden vefat edenler bir vasiyette bulunurlar' veya 'bir vasiyette bulunsunlar' yahut 'Allah onların üzerine bir vasiyet yazdı' veya 'vefat edenlere bir vasiyet yükledi' takdiriyle nasb ile okumuşlardır. Bunun yerinde olan «كتب عليكم الوصية لأزواجكم متاعا إلى الحول» (Eşlerinize bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etmeniz size yazıldı) kıraati de bunu desteklemektedir.
وقرأ الباقون بالرفع على تقدير ووصية الذين يتوفون، أو وحكمهم وصية، أو والذين يتوفون أهل وصية، أو كتب عليهم وصية، أو عليهم وصية وقرئ «متاع» بدلها. مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ نصب بيوصون إن أضمرت وإلا فبالوصية وبمتاع على قراءة من قرأ لأنه بمعنى التمتيع. غَيْرَ إِخْراجٍ بدل منه، أو مصدر مؤكد كقولك هذا القول غير ما تقول، أو حال من أزواجهم أي غير مخرجات، والمعنى: أنه يجب على الذين يتوفون أن يوصوا قبل أن يحتضروا لأزواجهم بأن يمتعن بعدهم حولاً بالسكنى والنفقة، وكان ذلك في أول الإِسلام ثم نسخت المدة بقوله: أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً وهو وإن كان متقدماً في التلاوة فهو متأخر في النزول، وسقطت النفقة بتوريثها الربع أو الثمن، والسكنى لها بعد ثابتة عندنا خلافاً لأبي حنيفة ﵀. فَإِنْ خَرَجْنَ عن منزل الأزواج. فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ أيها الأئمة. فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ كالتطيب وترك الإِحداد. مِنْ مَعْرُوفٍ مما لم ينكره الشرع، وهذا يدل على أنه لم يكن يجب عليها ملازمة مسكن الزوج والحداد عليه وإنما كانت مخيرة بين الملازمة وأخذ النفقة وبين الخروج وتركها. وَاللَّهُ عَزِيزٌ ينتقم ممن خالفه منهم.
Geri kalanlar ise 'vefat edenlerin vasiyeti' veya 'onların hükmü vasiyettir' yahut 'vefat edenler vasiyet ehlidir' veya 'onlara bir vasiyet yazılmıştır' yahut 'onların üzerine bir vasiyet vardır' takdiriyle ref‘ ile okumuşlardır; onun yerine «متاع» (metâun) şeklinde de okunmuştur. { مَتاعاً إِلَى الْحَوْلِ } “bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını” gizli tutulursa «يُوصُونَ» (vasiyet ederler) fiili ile aksi takdirde «الوصية» (vasiyet) ile ve okuyan kimsenin kıraatine göre de faydalandırmak anlamında olduğu için «متاع» ile mansuptur. { غَيْرَ إِخْراجٍ } “çıkarılmaksızın” ondan bedeldir veya 'bu söz senin söylediğinden başkadır' demen gibi tekit edici bir mastardır yahut eşlerinden hâldir; yani 'çıkarılmaksızın' demektir. Anlamı şudur: Vefat edenlerin, can çekişmeden önce eşlerine kendilerinden sonra bir yıl boyunca barınma ve nafaka ile faydalandırılmalarını vasiyet etmeleri gerekir. Bu durum İslâm'ın başlangıcındaydı, sonra bu süre: { أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً } “dört ay on gün” sözüyle neshedilmiştir. Bu ayet tilavette önce olsa da nüzulde sonradır. Kadına dörtte bir veya sekizde bir miras verilmesiyle nafaka düşmüştür; barınma hakkı ise Ebû Hanîfe'nin rahimehullâh aksine bize göre kadın için hâlâ sabittir. { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Şayet kendileri çıkarlarsa” kocalarının evinden. { فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” ey yöneticiler! { فِي ما فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ } “kendileri hakkında yaptıklarından dolayı” koku sürünmek ve yası terk etmek gibi. { مِنْ مَعْرُوفٍ } “meşru ölçüler içinde” şeriatın hoş karşılamadığı şeylerden olmayan. Bu da kocanın evinde kalmanın ve onun için yas tutmanın kadına vacip olmadığını, bilakis evde kalıp nafaka almak ile çıkıp nafakayı bırakmak arasında muhayyer olduğunu gösterir. { وَاللَّهُ عَزِيزٌ } “Allah, mutlak güç sahibidir” onlardan kendisine muhalefet edenden intikam alır.
حَكِيمٌ يراعي مصالحهم.
{ حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir.” onların maslahatlarını gözetir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤١ الى ٢٤٢]
[Bakara Suresi (2) : Âyetler 241-242]
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢)
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) } “Boşanmış kadınlar için meşru ölçüler içinde bir meta/geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur. Allah, akledesiniz diye ayetlerini size işte böyle açıklar.”
وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ أثبت المتعة للمطلقات جميعا بعد ما أوجبها لواحدة منهن، وإفراد بعض العام بالحكم لا يخصصه إلا إذا جوزنا تخصيص المنطوق بالمفهوم ولذلك أوجبها ابن جبير لكل مطلقة، وأول غيره بما يعم التمتيع الواجب والمستحب. وقال قوم المراد بالمتاع نفقة العدة، ويجوز أن تكون اللام للعهد والتكرير للتأكيد أو لتكرر القضية كَذلِكَ إشارة إلى ما سبق من أحكام الطلاق والعدة. يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وعد بأنه سيبين لعباده من الدلائل والأحكام ما يحتاجون إليه معاشاً ومعاداً.
{ وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınlar için meşru ölçüler içinde bir meta/geçimlik hakkı vardır; bu, takva sahipleri üzerine bir borçtur.” Onlardan birine müt‘ayı vacip kıldıktan sonra bütün boşanmış kadınlar için müt‘ayı sabit kıldı; âm olanın bir kısmının hükümle tek olarak zikredilmesi, mantûkun mefhumla tahsisini caiz görmediğimiz müddetçe onu tahsis etmez. Bu sebeple İbn Cübeyr boşanan her kadın için bunu vacip görmüş, bir başkası ise vacip ve müstehap olan faydalandırmayı kapsayacak şekilde tevil etmiştir. Bir topluluk metadan kastın iddet nafakası olduğunu söylemiştir. Lâm harfinin ahid için olması, tekrarın da tekit yahut meselenin tekrarlanması sebebiyle olması caizdir. { كَذلِكَ } “işte böyle” talak ve iddet hükümlerinden geçenlere işarettir. { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “Allah ayetlerini size açıklar” kullarına dünya ve ahiretlerinde muhtaç oldukları delil ve hükümleri açıklayacağına dair bir vaaddir.
لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ لعلكم تفهمونها فتستعملون العقل فيها.
{ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “akledesiniz diye” onları anlayıp üzerlerinde aklınızı kullanasınız diye.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٣]
[Bakara Suresi (2) : Âyet 243]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ (٢٤٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ (٢٤٣) } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: 'Ölün!' dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler.”
أَلَمْ تَرَ تعجيب وتقرير لمن سمع بقصتهم من أهل الكتاب وأرباب التواريخ، وقد يخاطب به من لم ير ومن لم يسمع فإنه صار مثلاً في التعجيب. إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ
{ أَلَمْ تَرَ } "Görmedin mi?" ifadesi, onların kıssasını Ehl-i Kitap'tan ve tarih erbabından işitmiş olan kimseler için bir hayret bildirme ve ikrardır (onaylatmadır). Bazen bununla [olayı] görmemiş ve işitmemiş olan kimseye de hitap edilir; zira bu [ifade], hayret bildirmede darbımesel haline gelmiştir. { إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } "Yurtlarından çıkanları"
يريد أهل داوردان قرية قبل
Vasıt'tan önceki bir köy olan Dâverdan halkını kastetmektedir;
واسط وقع فيها طاعون فخرجوا هاربين، فأماتهم الله ثم أحياهم ليعتبروا ويتيقنوا أن لا مفر من قضاء الله تعالى وقدره. أو قوماً من بني إسرائيل دعاهم ملكهم إلى الجهاد ففروا حذر الموت فأماتهم الله ثمانية أيام ثم أحياهم. وَهُمْ أُلُوفٌ أي ألوف كثيرة. قيل عشرة. وقيل ثلاثون. وقيل سبعون وقيل متألفون جمع إلف أو آلف كقاعد وقعود والواو للحال. حَذَرَ الْمَوْتِ مفعول له. فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا أي قال لهم موتوا فماتوا كقوله: كُنْ فَيَكُونُ والمعنى أنهم ماتوا ميتة رجل واحد من غير علة، بأمر الله تعالى ومشيئته. وقيل ناداهم به ملك وإنما أسند إلى الله تعالى تخويفاً وتهويلاً. ثُمَّ أَحْياهُمْ قيل مر حزقيل ﵇ على أهل داوردان وقد عريت عظامهم وتفرقت أوصالهم، فتعجب من ذلك فأوحى الله تعالى إليه ناد فيهم أن قوموا بإذن الله تعالى، فنادى فقاموا يقولون سبحانك اللهم وبحمدك لاَّ إله إِلا أَنتَ. وفائدة القصة تشجيع المسلمين على الجهاد والتعرض للشهادة، وحثهم على التوكل والاستسلام للقضاء. إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ حيث أحياهم ليعتبروا ويفوزوا وقص عليهم حالهم ليستبصروا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ أي لا يشكرونه كما ينبغي، ويجوز أن يراد بالشكر الاعتبار والاستبصار.
oraya veba girmiş, onlar da kaçarak çıkmışlardı. Allah Teâlâ'nın kaza ve kaderinden kaçış olmadığını ibret alıp kesin olarak bilsinler diye Allah onları öldürdü, sonra da diriltti. Yahut krallarının kendilerini cihada çağırdığı, ölüm korkusuyla kaçan İsrailoğullarından bir topluluktu; Allah onları sekiz gün öldürdü, sonra da diriltti. { وَهُمْ أُلُوفٌ } "Binlerce kişi idiler", yani pek çok bindiler. On bin, otuz bin veya yetmiş bin oldukları söylenmiştir. Birbirine kenetlenmiş/kaynaşmış kimseler olup, 'kâid' (oturan) ve 'kuûd' (oturanlar) gibi 'ilf' veya 'âlif' kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; vâv harfi hâl içindir. { حَذَرَ الْمَوْتِ } "ölüm korkusuyla" mef‘ûlün leh'tir (sebep bildiren tümleç). { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } "Allah onlara: 'Ölün!' dedi", yani onlara "ölün" dedi ve { كُنْ فَيَكُونُ } "Ol der, o da hemen oluverir" âyetinde olduğu gibi hemen öldüler. Anlamı şudur: Allah Teâlâ'nın emri ve dilemesiyle, herhangi bir hastalık/illet olmaksızın tek bir adamın ölümü gibi [aynı anda] öldüler. Bir meleğin onlara böyle seslendiği, korkutmak ve dehşetini hissettirmek amacıyla Allah Teâlâ'ya isnat edildiği de söylenmiştir. { ثُمَّ أَحْياهُمْ } "Sonra da onları diriltti", rivayet edildiğine göre Hızkîl aleyhisselâm kemikleri soyulmuş ve eklemleri dağılmış bir halde Dâverdan halkına uğradı, bu duruma hayret etti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: "Aralarında 'Allah Teâlâ'nın izniyle kalkın!' diye seslen" diye vahyetti. O da seslendi ve: "Sübhânekellâhumme ve bihamdik, lâ ilâhe illâ ente (Allah'ım! Seni tenzih eder ve hamdinle tesbih ederim, Senden başka ilah yoktur)" diyerek ayağa kalktılar. Kıssanın faydası; Müslümanları cihada ve şehadete atılmaya teşvik etmek, tevekküle ve kazaya teslimiyete özendirmektir. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } "Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir" çünkü ibret alsınlar ve kurtuluşa ersinler diye onları diriltmiş, basiret kazansınlar diye de onların durumunu kendilerine anlatmıştır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ } "Fakat insanların çoğu şükretmezler", yani O'na gereği gibi şükretmezler. Şükür ile ibret alma ve basiret kazanmanın kastedilmiş olması da caizdir.
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٤٤ الى ٢٤٥]
[Bakara Suresi (2) : Âyetler 244-245]
وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥)
{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) } “Allah yolunda savaşın ve bilin ki şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] bunu kendisi için kat kat artırsın? Allah daraltır da genişletir de ve ancak O'na döndürüleceksiniz.”