Binûn

(2) Bakara Suresi — 16. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لما بين أن الفرار من الموت غير مخلص منه وأن المقدر لا محالة واقع، أمرهم بالقتال إذ لو جاء أجلهم في سبيل الله وإِلا فالنصر والثواب. وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ لما يقوله المتخلف والسابق. عَلِيمٌ بما يضمرانه وهو من وراء الجزاء.

{ وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” Ölümden kaçmanın insanı ölümden kurtarmadığını ve takdir edilenin muhakkak gerçekleşeceğini beyan edince onlara savaşı emretti; zira ecelleri gelirse Allah yolunda gelmiş olur, aksi takdirde ise zafer ve sevap vardır. { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ } “ve bilin ki şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir” [savaştan] geri kalanın ve öne geçenin söylediklerini, { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” ikisinin de içlerinde gizlediklerini ve O, karşılık vermenin arkasındadır (karşılığını eksiksiz verendir).

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ مَنْ استفهامية مرفوعة الموضع بالابتداء، وذَا خبره، والَّذِي صفة ذا أو بدله، وإقراض الله ﷾ مثل لتقديم العمل الذي به يطلب ثوابه. قَرْضاً حَسَناً إقراضاً حسناً مقروناً بالإخلاص وطيب النفس أو مقرضاً حلالاً طيباً. وقيل: القرض الحسن بالمجاهدة والإِنفاق في سبيل الله فَيُضاعِفَهُ لَهُ فيضاعف جزاءه، أخرجه على صورة المغالبة للمبالغة، وقرأ عاصم بالنصب على جواب الاستفهام حملاً على المعنى، فإن مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ في معنى أيقرض الله أحد. وقرأ ابن كثير «فيضعفه» بالرفع والتشديد وابن عامر ويعقوب بالنصب. أَضْعافاً كَثِيرَةً كثرة لا يقدرها إلا الله ﷾. وقيل الواحد بسبعمائة، و «أضعافاً» جمع ضعف ونصبه على الحال من الضمير المنصوب، أو المفعول الثاني لتضمن المضاعفة معنى التصيير أو المصدر على أن الضعف اسم مصدر وجمعه للتنويع. وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ يقتر على بعض ويوسع على بعض حسب ما اقتضت حكمته، فلا تبخلوا عليه بما وسع عليكم كيلا يبدل حالكم. وقرأ نافع والكسائي والبزي وأبو بكر بالصاد ومثله في الأعراف في قوله تعالى: وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ فيجازيكم على حسب ما قدمتم.

{ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } “Kimdir o kişi ki Allah'a borç versin” { مَنْ } soru edatıdır, mübteda (özne) olarak mahallen merfudur; { ذَا } onun haberidir; { الَّذِي } ise zâ'nın sıfatı veya bedelidir. Allah celle celâluhû'a borç vermek, sevabı talep edilen ameli takdim etmeye yönelik bir temsildir. { قَرْضاً حَسَناً } “güzel bir borç” ihlas ve gönül hoşluğuyla birlikte yapılan güzel bir borç verme yahut helal ve temiz bir borç verilen şeydir. 'Güzel borç', Allah yolunda cihat ve infak iledir de denilmiştir. { فَيُضاعِفَهُ لَهُ } “de [Allah] bunu kendisi için kat kat artırsın” yani karşılığını kat kat artırsın. Mübalağa için bunu yarışma ve üstün gelme kalıbında getirmiştir. Âsım, anlama hamletmek suretiyle istifhamın (sorunun) cevabı olarak nasb ile okumuştur; zira { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ } ifadesi "Allah'a borç verecek kimse var mı?" anlamındadır. İbn Kesîr ref (ötre) ve şedde ile «feyuda‘‘ifuhû», İbn Âmir ve Ya‘kûb ise nasb ile okumuştur. { أَضْعافاً كَثِيرَةً } “kat kat” miktarını ancak Allah celle celâluhû'ın takdir edebileceği bir çokluktur. Bire yedi yüz olduğu da söylenmiştir. { أَضْعافاً } kelimesi 'zı‘f' (kat) kelimesinin çoğuludur; mansub zamirden hâl olması, katlama (mudâafe) fiilinin dönüştürme (tasîr) anlamı içermesi sebebiyle ikinci mef‘ûl olması yahut 'zı‘f' kelimesinin ism-i masdar olup çoğulunun çeşitlilik bildirmesi sebebiyle masdar olması dolayısıyla mansubdur. { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ } “Allah daraltır da genişletir de” hikmetinin gerektirdiği şekilde kimine daraltır, kimine de genişletir; öyleyse durumunuzu değiştirmesin diye size genişlettiği şeylerde O'na karşı cimrilik etmeyin. Nâfi‘, Kisâî, Bezzî ve Ebû Bekr sâd ile [«yebsutu» şeklinde] okumuşlardır. A‘râf Suresi'ndeki Allah Teâlâ'nın: { وَزادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً } “ve yaratılışta sizi daha boylu boslu kıldı” âyetinde de böyledir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “ve ancak O'na döndürüleceksiniz” önden gönderdiklerinize göre size karşılığını verecektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٦]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 246]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلاَّ تُقاتِلُوا قالُوا وَما لَنا أَلاَّ نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) } “Musa'dan sonra İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: 'Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım' demişlerdi. [Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' dedi. Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler. Allah, o zalimleri hakkıyla bilendir.”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ الْمَلَإِ جماعة يجتمعون للتشاور، ولا واحد له كالقوم ومن للتبعيض. مِنْ بَعْدِ مُوسى أي من بعد وفاته ومن للابتداء. إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ هو يوشع، أو شمعون، أو

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ } “İsrailoğullarının ileri gelenlerini görmedin mi?” el-Mele' (الْمَلَإِ), istişare için toplanan topluluktur; 'kavm' kelimesi gibi tekili yoktur. { مِنْ } harfi ise teb‘îz (kısım bildirme) içindir. { مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Musa'dan sonra” yani onun vefatından sonra demektir ve { مِنْ } ibtida (başlangıç) içindir. { إِذْ قالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ } “Hani peygamberlerine demişlerdi” o peygamber Yuşa, Şem‘ûn veya

شمويل ﵈. ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أقم لنا أميراً ننهض معه للقتال يدبر أمره ونصدر فيه عن رأيه، وجزم نقاتل على الجواب. وقرئ بالرفع على أنه حال أي أبعثه لنا مقدرين القتال، ويقاتل بالياء مجزوماً ومرفوعاً على الجواب والوصف لملكا. قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا فصل بين عسى وخبره بالشرط، والمعنى أتوقع جبنكم عن القتال إن كتب عليكم، فأدخل هل على فعل التوقع مستفهماً عما هو المتوقع عنده تقريراً وتثبيتاً. وقرأ نافع عَسَيْتُمْ بكسر السين. قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا أيْ أيُّ غرض لنا في ترك القتال وقد عرض لنا ما يوجبه ويحث عليه من الإخراج عن الأوطان والإفراد عن الأولاد، وذلك أن جالوت ومن معه من العمالقة كانوا يسكنون ساحل بحر الروم بين مصر وفلسطين، فظهروا على بني إسرائيل فأخذوا ديارهم وسبوا أولادهم وأسروا من أبناء الملوك أربعمائة وأربعين. فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ ثلاثمائة وثلاثة عشر بعدد أهل بدر وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وعيد لهم على ظلمهم في ترك الجهاد.

Şemvîl aleyhimesselâm'dır. { ابْعَثْ لَنا مَلِكاً نُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım” yani bizim için bir kumandan tayin et ki onunla birlikte savaşa çıkalım, onun idaresini yürütsün ve onun görüşü doğrultusunda hareket edelim. { نُقاتِلْ } kelimesi cevab-ı emir olarak meczumdur. Savaşmaya azmetmiş kişiler olarak hâl anlamında merfu olarak da okunmuştur. Ayrıca { يقاتل } şeklinde yâ harfiyle, cezm ile cevab olarak ve ref ile de { مَلِكاً } kelimesinin sıfatı olarak okunmuştur. { قالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ أَلَّا تُقاتِلُوا } “[Peygamberleri]: 'Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmazsanız?' dedi” { عسى } ile haberi arasına şart [cümlesi] girmiştir. Anlamı şudur: "Üzerinize farz kılındığı takdirde savaştan korkup kaçacağınızı bekliyorum/tahmin ediyorum." Beklenti fiilinin başına, beklenen şeyi ikrar ve tespit ettirmek üzere soru edatı olan { هَلْ } getirilmiştir. Nâfi‘ { عَسِيتُمْ } şeklinde sîn harfinin kesresiyle okumuştur. { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنا مِنْ دِيارِنا وَأَبْنائِنا } “Onlar: 'Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken Allah yolunda niçin savaşmayalım?' dediler” yani vatanlardan çıkarılmak ve evlatlardan koparılmak gibi savaşı gerektiren ve ona teşvik eden sebepler başımıza gelmişken savaşı terk etmekte bizim ne gayemiz olabilir ki? Zira Câlût ve beraberindeki Amâlika kavmi Mısır ile Filistin arasındaki Akdeniz sahilinde yaşıyorlardı. İsrailoğullarına üstün gelip yurtlarını aldılar, çocuklarını esir ettiler ve hükümdar çocuklarından dört yüz kırk kişiyi esir aldılar. { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna yüz çevirdiler” bu az kısım Bedir ehlinin sayısı kadar, yani üç yüz on üç kişiydi. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah, o zalimleri hakkıyla bilendir” cihadı terk etmek suretiyle yaptıkları zulümlerine karşı bir tehdittir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٧]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 247]

وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧)

{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah, size hükümdar olarak Tâlût'u gönderdi' dedi. Onlar: 'O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız, ona maldan bir genişlik (zenginlik) de verilmemiştir' dediler. [Peygamberleri]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti; ona ilimde ve bedende bir üstünlük ve genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.”

وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً طالوت علم عبري كداود وجعله فعلوتاً من الطول تعسف يدفعه منع صرفه، روي أن نبيهم ﷺ لما دعا الله أن يملكهم أتى بعضا يقاس بها من يملك عليهم فلم يساوها إلا طالوت قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا من أين يكون له ذلك ويستأهل. وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ

{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طالُوتَ مَلِكاً } “Peygamberleri onlara: 'Şüphesiz Allah, size hükümdar olarak Tâlût'u gönderdi' dedi.” Tâlût, Dâvûd gibi İbranice özel bir isimdir; onun boy uzunluğu (tûl) kökünden 'fa‘lût' vezninde olduğunu söylemek zorlamadır ve gayr-i munsarif oluşu bunu reddeder. Rivayet edildiğine göre peygamberleri sallallâhu aleyhi ve sellem, kendilerine bir kral vermesi için Allah'a dua ettiğinde, üzerlerine kral olacak kişinin boyunun ölçüleceği bir asa getirildi; ona Tâlût'tan başkası denk gelmedi. { قالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنا } “Onlar: 'O bize nasıl hükümdar olabilir ki?' dediler” yani buna nereden sahip olacak ve bunu nasıl hak edecek? { وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمالِ } “Biz hükümdarlığa ondan daha layığız, ona maldan bir genişlik de verilmemiştir”

والحال أنا أحق بالملك منه وراثة ومكنة وإنه فقير لا مال له يعتضد به، وإنما قالوا ذلك لأن طالوت كان فقيراً رَاعياً أو سقاء أو دباغاً من أولاد بنيامين ولم تكن فيهم النبوة والملك، وإنما كانت النبوة في أولاد لاوى بن يعقوب والملك في أولاد يهوذا وكان فيهم من السبطين خلق. قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ لما استبعدوا تملكه لفقره وسقوط نسبه رد عليهم ذلك. أولاً بأن العمدة فيه اصطفاه الله ﷾ وقد اختاره عليكم وهو أعلم بالمصالح منكم، وثانياً بأن الشرط فيه وفور العلم ليتمكن به من معرفة الأمور السياسية، وجسامة البدن ليكون أعظم خطراً في القلوب، وأقوى على مقاومة العدو ومكابدة الحروب، لا ما ذكرتم. وقد زاده الله فيهما وكان الرجل القائم يمد يده فينال رأسه، وثالثاً بأن الله تعالى مالك الملك على الإطلاق فله أن يؤتيه من يشاء، ورابعاً أنه واسع الفضل يوسع على الفقير ويغنيه عليم بمن يليق بالملك من النسيب وغيره.

Halbuki biz hem veraset hem de güç bakımından krallığa ondan daha layığız; o ise fakirdir, sırtını dayayacağı bir malı da yoktur. Böyle demelerinin sebebi, Tâlût'un Bünyamin oğullarından fakir bir çoban, sakacı (su taşıyıcı) veya tabak (derici) olmasıydı. Onlarda peygamberlik ve krallık yoktu; peygamberlik ancak Ya‘kûb oğlu Lâvî'nin soyunda, krallık ise Yehûzâ'nın soyundaydı ve içlerinde bu iki kabileden pek çok kimse vardı. { قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَزادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “[Peygamberleri]: 'Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti; ona ilimde ve bedende bir üstünlük ve genişlik verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir' dedi.” Fakirliği ve soyunun düşüklüğü sebebiyle onun hükümdarlığını uzak görünce, bunu şu gerekçelerle onlara reddetti: Birincisi, bu hususta esas olan Allah celle celâluhû'ın onu seçmesidir; O, onu sizin üzerinize seçmiştir ve maslahatları sizden daha iyi bilir. İkincisi, hükümdarlıkta şart olan; siyasi işleri bilmeye imkân sağlayacak bol ilim ve kalplerde daha heybetli olması, düşmana karşı koymaya ve savaş meşakkatlerine katlanmaya daha güçlü olması için bedenin iri/yapılı olmasıdır; sizin zikrettiğiniz şeyler değildir. Allah da onda bu iki özelliği artırmıştır; öyle ki ayakta duran bir adam elini uzatsa ancak onun başına ulaşırdı. Üçüncüsü, Allah Teâlâ mutlak mülk sahibidir, dolayısıyla mülkünü dilediğine verir. Dördüncüsü ise, O'nun lütfu geniştir; fakire genişlik verir ve onu zengin kılar; soylu olsun olmasın hükümdarlığa kimin layık olduğunu hakkıyla bilir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٨]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 248]

وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨)

{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) } “Peygamberleri onlara şöyle dedi: 'Onun hükümdarlığının alameti, meleklerin taşıdığı, içinde Rabbinizden bir sekinet (huzur ve güven) ile Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı bulunan Sandık'ın (Tâbût'un) size gelmesidir. Eğer inanmış kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.'”

وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ لما طلبوا منه حجة على أنه ﷾ اصطفى طالوت وملكه عليهم. إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ الصندوق فعلوت من التوب، وهو الرجوع فإنه لا يزال يرجع إلى ما يخرج منه، وليس بفاعول لقلة نحو سلس وقلق، ومن قرأه بالهاء فلعله أبدله منه كما أبدل من تاء التأنيث لاشتراكهما في الهمس والزيادة، ويريد به صندوق التوراة وكان من خشب الشمشاد مموهاً بالذهب نحواً من ثلاثة أذرع في ذراعين. فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ الضمير للإِتيان أي في إتيانه سكون لكم وطمأنينة، أو للتابوت أي مودع فيه

{ وَقالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ } “Peygamberleri onlara dedi” Allah celle celâluhû'ın Tâlût'u seçtiğine ve üzerlerine kral kıldığına dair kendisinden bir delil istediklerinde. { إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ } “Onun hükümdarlığının alameti, Sandık'ın size gelmesidir.” Tâbût sandıktır; 't-v-b' kökünden (dönmek manasında) 'fa‘lût' veznindedir; zira kendisinden çıkan şeye sürekli geri döner. 'Fâ‘ûl' vezninde değildir; çünkü 'selis' ve 'kalak' gibi kelimeler azdır. Onu he (هـ) ile okuyan kimse ise, hems (fısıltı) ve zevâid harfi olmada ortak oldukları için müenneslik tası yerine bedel olarak yapmış olabilir. Bununla Tevrat sandığı kastedilmektedir; şimşir ağacından yapılmış, altın kaplamalı, yaklaşık üç arşın boyunda iki arşın enindeydi. { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “içinde Rabbinizden bir sekinet vardır” zamir gelme eylemine (ityân) aittir; yani onun gelişinde sizin için bir sükûnet ve huzur vardır; yahut Tâbût'a aittir, yani onun içine emanet edilmiştir

ما تسكنون إليه وهو التوراة. وكان موسى ﵊ إِذا قاتل قدمه فتسكن نفوس بني إسرائيل ولا يفرون. وقيل صورة كانت فيه من زبرجد أو ياقوت لها رأس وذنب كرأس الهرة وذنبها وجناحان فتئن فيزف التابوت نحو العدو وهم يتبعونه فإذا استقر ثبتوا وسكنوا ونزل النصر. وقيل صورة الأنبياء من آدم إلى محمد عليهم الصلاة والسلام. وقيل التابوت هو القلب والسكينة ما فيه من العلم والإخلاص وإتيانه مصير قلبه مقراً للعلم والوقار بعد أن لم يكن. وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ رضاض الألواح وعصا موسى وثيابه وعمامة هارون، وآلْهما أبناؤهما أو أنفسهما. والآل مقحم لتفخيم شأنهما، أو أنبياء بني إسرائيل لأنهم أبناء عمهما. تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ قيل رفعه الله بعد موسى فنزلت به الملائكة وهم ينظرون إليه وقيل كان بعده مع أنبيائهم يستفتحون به حتى أفسدوا فغلبهم الكفار عليه، وكان في أرض جالوت إلى أن ملك الله طالوت فأصابهم بلاء حتى هلكت خمس مدائن فتشاءموا بالتابوت فوضعوه على ثورين فساقتهما الملائكة إلى طالوت.

huzur bulacağınız şey [emanet edilmiştir] ki o da Tevrat'tır. Musa aleyhisselâm savaştığı zaman onu öne sürer, böylece İsrailoğullarının gönülleri sükûn bulur ve kaçmazlardı. İçinde zümrüt veya yakuttan, kedi başı ve kuyruğu gibi başı ve kuyruğu ile iki kanadı bulunan bir suret olduğu; inlediği, sandığın düşmana doğru hızla ilerlediği ve onların da onu takip ettiği, durduğunda ise sebat edip sükûnete erdikleri ve zaferin indiği de söylenmiştir. Âdem'den Muhammed'e aleyhimüssalâtü vesselâm kadar olan peygamberlerin suretleri olduğu da söylenmiştir. Tâbût'un kalp, sekinetin ise onun içindeki ilim ve ihlas olduğu; onun gelmesinin ise önceden öyle değilken kalbinin ilim ve vakâr mekânı haline gelmesi olduğu da söylenmiştir. { وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “ile Musa ailesinin ve Harun ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı” Levhaların kırıkları, Musa'nın asası, elbiseleri ve Harun'un sarığıdır. İkisinin ailesi (âli) ise çocukları veya bizzat kendileridir; 'âl' kelimesi şanlarını yüceltmek için getirilmiştir, yahut amca çocukları oldukları için İsrailoğullarının peygamberleridir. { تَحْمِلُهُ الْمَلائِكَةُ } “meleklerin taşıdığı” Denildi ki: Musa'dan sonra Allah onu kaldırdı, onlar bakarken melekler onu indirdi. Denildi ki: Ondan sonra peygamberlerinin yanındaydı, onunla zafer ararlardı; nihayet fesat çıkardılar ve kâfirler ona el koyup galip geldiler. Allah Tâlût'u hükümdar yapıncaya kadar Câlût'un yurdunda kaldı; [oradaki kavme] bir bela isabet etti, öyle ki beş şehir helak oldu. Sandığı uğursuz sayıp onu iki öküze yüklediler, melekler de onları Tâlût'a sürdü.

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يحتمل أن يكون من تمام كلام النبي ﵇ وأن يكون ابتداء خطاب من الله ﷾.

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Eğer inanmış kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.” Peygamberin aleyhisselâm sözünün tamamı olması muhtemel olduğu gibi, Allah celle celâluhû'tan yeni bir hitap olması da muhtemeldir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٤٩]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 249]

فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لاَ طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩)

{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلاَّ مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْهُمْ فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قالُوا لاَ طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir. Kim ondan içerse benden değildir; kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir; ancak eliyle bir avuç alan müstesna.' İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki inananlar nehri geçince: 'Bugün Câlût ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez' dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: 'Nice az bir topluluk, Allah'ın izniyle nice çok topluluğa galip gelmiştir; Allah sabredenlerle beraberdir' dediler.”

فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ انفصل بهم عن بلده لقتال العمالقة، وأصله فصل نفسه عنه ولكن لما كثر حذف مفعوله صار كاللازم.

{ فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ } “Tâlût ordularla birlikte ayrılınca” Amâlika ile savaşmak üzere onlarla birlikte memleketinden ayrıldı. Aslı 'kendisini ondan ayırdı' şeklindedir; ancak mef‘ûlünün hazfedilmesi çok olunca lâzım (geçişsiz) gibi oldu.

روي: أنه قال لهم لا يخرج معي إلا الشاب النشيط الفارغ، فاجتمع إليه ممن إختاره ثمانون ألفاً، وكان الوقت قيظاً فسلكوا مفازه وسألوه أن يجري الله لهم نهراً

Rivayet edildiğine göre onlara şöyle dedi: "Benimle beraber ancak dinç, gayretli ve [dünyevi meşgalelerden] uzak genç kimseler çıksın." Seçtiği kimselerden onun yanında seksen bin kişi toplandı. Vakit pek sıcaktı, bir çöle girdiler ve Allah'ın kendilerine bir nehir akıtmasını ondan istediler.

. قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ معاملكم معاملة المختبر بما اقترحتموه. فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي فليس من أشياعي، أو ليس بمتحد معي. وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي أي من لم يذقه من طعم الشيء إذا ذاقه مأكولاً أو مشروباً قال الشاعر:

{ قالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ } “Dedi ki: 'Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir.'” Teklif ettiğiniz şey hususunda size imtihan eden kimsenin muamelesini yapacaktır. { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي } “Kim ondan içerse benden değildir” yani benim taraftarlarımdan değildir veya benimle birlik içinde değildir. { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي } “Kim de onu tatmazsa şüphesiz bendendir” yani onu tatmayan kimsedir; bu, yenilen veya içilen bir şey tadıldığında kullanılan 'ta‘ame'ş-şey'e' kökündendir. Şair şöyle demiştir:

وَإِن شِئْتُ لَمْ أَطْعِم نقاخاً وَلاَ بَرَدْا وإنما علم ذلك بالوحي إن كان نبياً كما قيل، أو بإخبار النبي ﵊. إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ استثناء من قوله فمن شرب منه، وإنما قدمت عليه الجملة الثانية للعناية بها كما قدم والصائبون على الخبر في قوله: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا والمعنى الرخصة في القليل دون الكثير، وقرأ ابن عامر والكوفيون غُرْفَةً بضم الغين. فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ أي فكرعوا فيه إذ الأصل في الشرب منه أن لا يكون بوسط، وتعميم الأول ليتصل الاستثناء، أو أفرطوا في الشرب منه إلا قليلا منهم. وقرئ بالرفع حملاً على المعنى فإن قوله فَشَرِبُوا مِنْهُ في معنى فلم يطيعوه والقليل كانوا ثلاثمائة وثلاثة عشر رجلاً. وقيل ثلاثة آلاف. وقيل: ألفاً. روي أن من اقتصر على الغرفة كفته لشربه وإداوته، ومن لم يقتصر غلب عليه واسودت شفته ولم يقدر أن يمضي وهكذا الدنيا لقاصد الآخرة. فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ أي القليل الذين لم يخالفوه. قالُوا أي بعضهم لبعض. لاَ طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ لكثرتهم وقوتهم. قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ أي قال الخلص منهم الذين تيقنوا لقاء الله وتوقعوا ثوابه، أو علموا أنهم يستشهدون عما قريب فيلقون الله تعالى. وقيل: هم القليل الذين ثبتوا معه، والضمير في قالُوا للكثير المنخذلين عنه اعتذاراً في التخلف وتخذيلاً للقليل، وكأنهم تقاولوا به والنهر بينهما. كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ

"Dilersem ne duru bir su tadarım ne de soğuk bir damla." Bunu ya -söylendiği gibi- şayet peygamber idiyse vahiyle yahut da peygamberin aleyhisselâm haber vermesiyle bilmiştir. { إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } “ancak eliyle bir avuç alan müstesna” ifadesi, { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ } "kim ondan içerse" kavlinden istisnadır; ikinci cümlenin onun önüne geçirilmesi, { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } ayetinde { والصائبون } ifadesinin haberden öne geçirilmesi gibi ona ihtimam göstermek içindir. Anlamı, çoğuna değil azına ruhsat verilmesidir. İbn Âmir ve Kûfeliler { غُرْفَةً } kelimesini gayn harfinin dammesiyle okumuşlardır. { فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler” yani ağızlarını dayayarak kana kana içtiler; zira nehirde içmenin aslı bir vasıta olmaksızın içmektir ve istisnanın muttasıl olması için ilki genel kılınmıştır; yahut pek azı müstesna ondan içmede aşırıya kaçtılar. Anlama hamletmek suretiyle ref (ötre) ile de okunmuştur; zira { فَشَرِبُوا مِنْهُ } sözü "ona itaat etmediler" anlamındadır. Bu az topluluk üç yüz on üç kişiydi. Üç bin kişi veya bin kişi olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre, bir avuçla yetinen kimseye bu miktar hem içmesine hem de kabını doldurmasına yetti; yetinmeyip aşırı içen kimse ise doymadı, dudakları karardı ve yürümeye takati kalmadı. İşte ahireti hedefleyen kimse için dünya da böyledir. { فَلَمَّا جاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “Nihayet o ve beraberindeki inananlar nehri geçince” yani ona muhalefet etmeyen o az topluluk. { قالُوا } “dediler” yani birbirlerine dediler ki: { لاَ طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Bugün Câlût ve ordularına karşı bizim gücümüz yetmez” onların çokluğu ve gücü sebebiyle. { قالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا اللَّهِ } “Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise dediler” yani Allah'a kavuşacaklarını kesin bilip O'nun sevabını uman veya yakında şehit olup Allah Teâlâ'ya kavuşacaklarını bilen ihlaslı kimseler dediler. Onların, onunla beraber sebat eden o az topluluk olduğu; { قالُوا } fiilindeki zamirin ise geri kalışlarına mazeret bulmak ve az olanları gevşetmek/korkutmak maksadıyla ondan ayrılan çoğunluğa ait olduğu ve nehir aralarındayken karşılıklı konuştukları da söylenmiştir. { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ } “Nice az bir topluluk, izniyle nice çok topluluğa galip gelmiştir”

اللَّهِ

{ اللَّهِ } “Allah'ın [izniyle]”

بحكمه وتيسيره، وكَمْ تحتمل الخبر والاستفهام، ومَنْ مبينة أو مزيدة. والفئة الفرقة من الناس من فأوت رأسه إذا شققته، أو من فاء رجع فوزنها فعة أو فلة. وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ. بالنصر والإثابة.

O'nun hükmü ve kolaylaştırmasıyla. { كَمْ } hem haber hem istifham anlamı taşımaya elverişlidir; { مِنْ } ise beyan veya zaid içindir. 'Fie' (فئة), insan topluluğudur; başı yardığında kullanılan 'fe'evtu re'sehû' kökünden yahut döndü manasındaki 'fâe' kökündendir; vezni ise 'fi'ah' veya 'file'dir. { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir” yardım ve mükâfatlandırma ile.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٥٠ الى ٢٥١]

[Bakara Suresi (2) : Âyetler 250-251]

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١)

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (٢٥٠) فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ (٢٥١) } “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında: 'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sağlam bastır ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' dediler. Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar; Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden de ona öğretti. Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.”

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ أي ظهروا لهم ودنوا منهم. قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ التجؤوا إلى الله ﷾ بالدعاء، وفيه ترتيب بليغ إذ سألوا أولاً إفراغ الصبر في قلوبهم الذي هو ملاك الأمر، ثم ثبات القدم في مداحض الحرب المسبب عنه، ثم النصر على العدو المترتب عليهما غالباً.

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında” yani karşılarına çıkıp onlara yaklaştıklarında. { قالُوا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } “'Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sağlam bastır ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' dediler” dua ile Allah celle celâluhû'a sığındılar. Bunda beliğ bir tertip vardır; zira önce işin esası olan sabrın kalplerine dökülmesini, sonra bundan kaynaklanan savaşın kaygan zeminlerinde ayakların sebat etmesini, ardından da çoğunlukla bu ikisine bağlı olan düşmana karşı zaferi istediler.

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ فكسروهم بنصره، أو مصاحبين لنصره إياهم إجابة لدعائهم. وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ قيل: كان إيشا في عسكر طالوت معه ستة من بنيه، وكان داود سابعهم وكان صغيراً يرعى الغنم، فأوحى الله إلى نبيهم أنه الذي يقتل جالوت فطلبه من أبيه فجاء وقد كلمه في الطريق ثلاثة أحجار وقالت له: إنك بنا تقتل جالوت، فحملها في مخلاته ورماه بها فقتله ثم زوجه طالوت بنته. وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ أي ملك بني إسرائيل ولم يجتمعوا قبل داود على ملك. وَالْحِكْمَةَ أي النبوة. وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ كالسرد وكلام الدواب والطير. وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ ولولا أنه ﷾ يدفع بعض الناس ببعض وينصر المسلمين على الكفار ويكف بهم فسادهم، لغلبوا وأفسدوا في الأرض، أو لفسدت الأرض بشؤمهم. وقرأ نافع هنا وفي الحج «دفاع الله» .

{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Sonunda Allah'ın izniyle onları hezimete uğrattılar” yani O'nun yardımıyla veya dualarına icabet olarak kendilerine yardımının eşliğinde onları kırdılar/bozdular. { وَقَتَلَ داوُدُ جالُوتَ } “Dâvûd da Câlût'u öldürdü” Denildi ki: Îşâ, Tâlût'un ordusundaydı ve beraberinde altı oğlu vardı. Dâvûd onların yedincisiydi, küçüktü ve koyun güdüyordu. Allah peygamberlerine Câlût'u öldürecek olanın o olduğunu vahyetti. O da onu babasından istedi; Dâvûd geldi, yolda üç taş onunla konuşup: "Sen bizimle Câlût'u öldüreceksin" demişti. Onları torbasına koydu, onlarla [Câlût'a] taş atıp onu öldürdü; sonra da Tâlût kızını onunla evlendirdi. { وَآتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah ona hükümdarlık verdi” yani İsrailoğullarının krallığını verdi; onlar Dâvûd'dan önce tek bir kral etrafında birleşmemişlerdi. { وَالْحِكْمَةَ } “ve hikmet [verdi]” yani peygamberlik. { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشاءُ } “dilediği şeylerden de ona öğretti” zırh yapımı, hayvanların ve kuşların dili gibi. { وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعالَمِينَ } “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir.” Eğer Allah celle celâluhû insanların bir kısmını diğerleriyle savmasaydı, Müslümanlara kâfirlere karşı yardım edip onlar vasıtasıyla kâfirlerin fesadını engellemeseydi, kâfirler galip gelir ve yeryüzünde fesat çıkarırlardı yahut onların uğursuzluğu sebebiyle yeryüzü fesada uğrardı. Nâfi‘ burada ve Hac Suresi'nde «difâ‘ullâh» şeklinde okumuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٢]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 252]

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢)

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak olarak okuyoruz. Şüphesiz sen de gönderilmiş elçilerdensin.”

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ إشارة إلى ما قص من حديث الألوف وتمليك طالوت وإتيان التابوت وانهزام الجبابرة وقتل داودُ جالوت نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ بالوجه المطابق الذي لا يشك فيه أهل الكتاب وأرباب التواريخ.

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir” [yurtlarından çıkan] binlerce kişinin kıssasından, Tâlût'un hükümdar kılınmasından, Sandık'ın gelişinden, zorbaların hezimetinden ve Dâvûd'un Câlût'u öldürmesinden anlatılanlara işarettir. { نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ } “onları sana hak olarak okuyoruz” Ehl-i Kitap ve tarih erbabının hakkında şüphe duymayacağı hakikate tam uygun bir vecihle.

وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ لما أخبرت بها من غير تعرف واستماع.

{ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Şüphesiz sen de gönderilmiş elçilerdensin” çünkü [geçmişten birinden] öğrenmeksizin ve işitmeksizin bunları haber verdin.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٣]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 253]

تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣)

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣) } “İşte bu peygamberler... Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimi vardır ki Allah onunla konuşmuştur; kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; böylece onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar.”

تِلْكَ الرُّسُلُ إشارة إلى الجماعة المذكورة قصصها في السورة، أو المعلومة للرسول ﷺ، أو جماعة الرسل واللام للاستغراق. فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ بأن خصصناه بمنقبة ليست لغيره. مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ تفضيل له، وهو موسى ﵊. وقيل: موسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام، كلم الله موسى ليلة الحيرة وفي الطور، ومحمدا ﵊ ليلة المعراج حين كان قاب قوسين أو أدنى وبينهما بون بعيد، وقرئ «كَلمَ الله» و «كالم الله» بالنصب، فإنه كلم الله كما أن الله كلمه ولذلك قيل كليم الله بمعنى مكالمه. وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ بأن فضله على غيره من وجوه متعددة، أو بمراتب متباعدة. وهو محمد

{ تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte bu peygamberler...” Surede kıssaları zikredilen peygamberler topluluğuna yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bildiği peygamberlere yahut da peygamberler topluluğunun tamamına işarettir; lâm harfi istiğrâk (bütün fertleri kapsama) içindir. { فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık” yani başkasında olmayan bir meziyetle onu özel kılmak suretiyle. { مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “Onlardan kimi vardır ki Allah onunla konuşmuştur” bu onun için bir üstünlüktür ve o Musa aleyhisselâm'dır. Musa ve Muhammed aleyhimessalâtü vesselâm olduğu da söylenmiştir; Allah Musa ile şaşkınlık gecesinde ve Tûr'da, Muhammed aleyhisselâm ile ise iki yay aralığı kadar veya daha yakın olduğu Miraç gecesinde konuşmuştur ve ikisi arasında büyük bir fark vardır. Lafzatullah mansub olarak «Kellemallâhe» ve «Kâlemallâhe» şeklinde de okunmuştur; zira Allah onunla konuştuğu gibi o da Allah ile konuşmuştur, bu yüzden konuşanı manasında 'Kelîmullah' denmiştir. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } “kimini de derecelerle yükseltmiştir” pek çok yönden yahut birbirinden uzak/yüksek mertebelerle onu diğerlerine üstün kılmak suretiyle. O da Muhammed

صلّى الله عليه وسلّم فإنه خصه بالدعوة العامة والحجج المتكاثرة والمعجزات المستمرة، والآيات المتعاقبة بتعاقب الدهر، والفضائل العلمية والعملية الفائتة للحصر. والإبهام لتفخيم شأنه كأنه العلم المتعين لهذا الوصف المستغني عن التعيين. وقيل: إبراهيم ﵇ خصصه بالخلة التي هي أعلى المراتب. وقيل: إدريس ﵇ لقوله تعالى: وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا. وقيل: أُوْلُو العزم مِنَ الرسل. وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ خصه بالتعيين لإفراط اليهود والنصارى في تحقيره وتعظيمه، وجعل معجزاته سبب تفضيله لأنها آيات واضحة ومعجزات عظيمة لم يستجمعها غيره. وَلَوْ شاءَ اللَّهُ أي هدى الناس جميعاً. مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ من بعد الرسل. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ أي المعجزات الواضحة لاختلافهم في الدين، وتضليل بعضهم بعضاً. وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بتوفيقه التزام دين الأنبياء تفضلاً. وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ لإِعراضه عنه بخذلانه. وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا كرره للتأكيد. وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ فيوفق من يشاء فضلاً، ويُخذل من يشاء عدلاً. والآية دليل على أن الأنبياء عليهم الصلاة والسلام متفاوتة الأقدام، وأنه يجوز تفضيل بعضهم على بعض، ولكن بقاطع لأن اعتبار الظن فيما يتعلق بالعمل وأن الحوادث بيد الله ﷾ تابعة لمشيئته خيراً كان أو شراً إيماناً أو كفرا.

sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; zira Allah onu evrensel davet, pek çok delil, kesintisiz devam eden mucizeler, zamanın akışıyla ardı ardına gelen ayetler ve sayılamayacak ilmi ve ameli faziletlerle özel kılmıştır. İsminin kapalı bırakılması (ibham) şanını yüceltmek içindir; adeta o, bu vasıfla belirlenmiş, açıkça belirtilmeye ihtiyaç duymayan apaçık bir şahsiyettir. Mertebelerin en yücesi olan hıllet (dostluk) ile mümtaz kıldığı İbrahim aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا } “Onu yüce bir makama yükselttik” kavlinden dolayı İdris aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir. 'Ulülazm' peygamberler olduğu da söylenmiştir. { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } “Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik” Yahudi ve Hristiyanların onu küçümseme ve aşırı yüceltmedeki ifratları sebebiyle onu bizzat tayin ederek zikretti; onun mucizelerini üstünlüğünün sebebi kıldı, çünkü bunlar başkasında bir arada bulunmayan apaçık ayetler ve büyük mucizelerdir. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi” yani bütün insanları doğru yola iletseydi, { مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “onların ardından gelenler savaşmazlardı” yani peygamberlerden sonrakiler. { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” yani dindeki ihtilafları ve birbirlerini saptırmakla itham etmeleri sebebiyle, apaçık mucizelerden sonra [savaşmazlardı]. { وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ } “Fakat ihtilafa düştüler; böylece onlardan kimi inandı” bir lütuf olarak peygamberlerin dinine bağlanmayı O'nun muvaffak kılmasıyla; { وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “kimi de inkâr etti” O'nun yardımsız bırakmasıyla dinden yüz çevirmesi sebebiyle. { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı” tekit için bunu tekrarlamıştır. { وَلكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “fakat Allah dilediğini yapar” lütfuyla dilediğini muvaffak kılar, adaletiyle dilediğini yardımsız bırakır. Bu ayet; peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm mertebelerinin farklı olduğuna, bir kısmını diğerine üstün kılmanın caiz olduğuna -ancak amelle ilgili konularda zannın geçerli olması sebebiyle kesin bir delille olması gerektiğine- ve hayır olsun şer olsun, iman olsun küfür olsun bütün hadiselerin Allah celle celâluhû'ın elinde olup O'nun dilemesine bağlı bulunduğuna bir delildir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٤]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 254]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤) } “Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ ما أوجبت عليكم إنفاقه. مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ من قبل أن يأتى يوم لا تقدرون فيه على تدارك ما فرطتم، والخلاص من عذابه إذ لا بيع فيه فتحصلون ما تنفقونه، أو تفتدون به من العذاب ولا خلة حتى يعينكم عليه أخلاؤكم أو يسامحوكم به ولا شفاعة إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا حتى تتكلوا على شفعاء تشفع لكم في حط ما في ذممكم، وإنما رفعت ثلاثتها مع قصد التعميم لأنها في التقدير جواب: هل فيه بيع؟ أو خلة؟ أو شفاعة؟ وقد فتحها ابن كثير وأبو عمرو ويعقوب على الأصل. وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ يريد والتاركون للزكاة هم ظالمون الذين ظلموا أنفسهم، أو وضعوا المال في غيره موضعه وصرفوه على غير وجهه، فوضع الكافرون موضعه تغليظاً لهم وتهديداً كقوله: ومَنْ كَفَرَ مكان ومن لم يحج وإيذاناً بأن ترك الزكاة من صفات الكفار لقوله تعالى: وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لاَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” yani harcamanızı üzerinize farz kıldığım şeylerden. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ } “İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” kusur ettiğiniz şeyleri telafi etmeye ve azabından kurtulmaya güç yetiremeyeceğiniz bir gün gelmeden önce; zira orada harcayacağınız veya azaptan fidye olarak vereceğiniz şeyi elde edebileceğiniz bir alışveriş yoktur; dostlarınızın ona karşı size yardım edeceği veya borcunuzu bağışlayacağı bir dostluk yoktur; { إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimse müstesna” boynunuzdaki borcun indirilmesi için size aracılık edecek şefaatçilere güvenebileceğiniz bir şefaat de yoktur. Kapsamlılık (tam genelleme) kastedilmesine rağmen bu üçünün ref (ötre) ile okunması, takdirde: "Orada alışveriş var mı? Ya dostluk? Ya şefaat?" sorularının cevabı konumunda olmasındandır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb ise asla uygun olarak fetha ile [«lâ bey‘a fîhi ve lâ hullete ve lâ şefâ‘ate» şeklinde] okumuşlardır. { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” Zekâtı terk edenlerin, nefislerine zulmeden veya malı hak ettiği yerin dışına koyup meşru olmayan yollara harcayan zalimler olduğunu kastetmektedir. [Hacca gitmeyen kimse] yerine { ومَنْ كَفَرَ } “Kim de inkâr ederse” buyurulması gibi, onları şiddetle kınamak ve tehdit etmek amacıyla ve Allah Teâlâ'nın: { وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لاَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “Zekâtı vermeyen o müşriklerin vay haline!” âyetinde geçtiği üzere zekâtı terk etmenin kâfirlerin vasıflarından olduğunu bildirmek için [burada da 'zekâtı terk edenler' yerine] 'kâfirler' ifadesi konulmuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٥]

[Bakara Suresi (2) : Âyet 255]

اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥)

{ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥) } “Allah... O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O Hayy'dır (diridir), Kayyûm'dur (bütün varlığı ayakta tutandır). O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir? O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar ise O'nun dilediği kadarından başka ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır. Onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O çok yücedir, çok büyüktür.”

اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ مبتدأ وخبر والمعنى أنه المستحق للعبادة لا غيره. وللنحاة خلاف في أنه هل يضمر للأخير مثل في الوجود أو يصح أن يوجد. الْحَيُّ الذي يصح أن يعلم ويقدر وكل ما يصح له فهو واجب لا يزول لامتناعه عن القوة والإِمكان. الْقَيُّومُ الدائم القيام بتدبير الخلق وحفظه فيعول من قام بالأمر إذا حفظه، وقرئ «القيام» و «القيم» . لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ السنة فتور يتقدم النوم قال ابن الرقاع:

{ اللَّهُ لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } “Allah... O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” mübteda ve haberdir; anlamı, ibadete layık olanın başkası değil sadece O olduğudur. Dilciler arasında, sonuncusu için [haber takdirinde] 'varlıkta [mevcuttur]' gibi bir ifadenin mi yoksa 'var olması sahihtir' gibi bir ifadenin mi gizleneceği konusunda ihtilaf vardır. { الْحَيُّ } “Hayy'dır” bilmesi ve güç yetirmesi sahih olandır; O'nun için sahih olan her şey ise zorunludur (vaciptir) ve zeval bulmaz, çünkü O potansiyel (kuvve) ve imkân dairesinde olmaktan münezzehtir. { الْقَيُّومُ } “Kayyûm'dur” yaratılmışları idare etmeyi ve onları korumayı sürekli yerine getirendir; bir işi koruyup gözettiğinde 'kâme bi'l-emri' kökünden 'fey‘ûl' veznindedir. «el-Kıyâm» ve «el-Kayyim» şeklinde de okunmuştur. { لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutabilir ne de bir uyku” Sine (سِنَةٌ), uykudan önce gelen gevşekliktir (uyuklamadır). İbnu'r-Rıkâ‘ şöyle demiştir:

وَسَنانٌ أَقْصَدَهُ النَّعَاسُ فَرَنَّقَت ... في عَيْنِهِ سِنَةٌ وَلَيسَ بِنَائِمٍ

"Uykusu gelmiş, uyuklamanın vurduğu bir kimsenin gözünde bir uyuklama süzülür durur da yine de uyumuş değildir."

والنوم حال تعرض للحيوان من استرخاء أعصاب الدماغ من رطوبات الأبخرة المتصاعدة، بحيث تقف الحواس الظاهرة عن الإحساس رأساً، وتقديم السنة عليه وقياس المبالغة عكسه على ترتيب الوجود، والجملة

Uyku ise yükselen buharların nemi sebebiyle beyin sinirlerinin gevşemesinden canlıya arız olan öyle bir durumdur ki dış duyular tamamen hissetmekten kesilir. Mübalağa kuralı bunun aksini gerektirse de, varlık mertebesindeki meydana geliş sırasına göre 'sine' (uyuklama) kelimesi uykunun önüne geçirilmiştir. Cümle ise

نفي للتشبيه وتأكيد لكونه حياً قيوماً، فإن من أخذه نعاس أو نوم كان مؤف الحياة قاصراً في الحفظ والتدبير، ولذلك ترك العاطف فيه وفي الجمل التي بعده. لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ تقرير لقيوميتَّه واحتجاج به على تفرده في الألوهية، والمراد بما فيهما داخلاً في حقيقتهما أو خارجاً عنهما متمكناً فيهما فهو أبلغ من قوله: لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ، مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ بيان لكبرياء شأنه ﷾، وأنه لا أحد يساويه أو يدانيه يستقل بأن يدفع ما يريده شفاعة واستكانة فضلاً عن أن يعاوقه عناداً أو مناصبة أي مخاصمة. يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ ما قبلهم وما بعدهم، أو بالعكس لأنك مستقبل المستقبل ومستدبر الماضي، أو أمور الدنيا وأمور الآخرة، أو عكسه، أو ما يحسونه وما يعقلونه، أو ما يدركونه وما لا يدركونه، والضمير لما في السموات والأرض، لأن فيهما العقلاء، أو لما دل عليه من ذا من الملائكة والأنبياء عليهم الصلاة والسلام. وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ من معلوماته. إِلَّا بِما شاءَ أن يعلموه، وعطفه على ما قبله لأن مجموعهما يدل على تفرده بالعلم الذاتي التام الدال على وحدانيته ﷾. وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ تصوير لعظمته وتمثيل مجرد كقوله تعالى: وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ ولا كرسي في الحقيقة، ولا قاعد. وقيل كرسيه مجاز عن علمه أو ملكه، مأخوذ من كرسي العالم والملك. وقيل جسم بين يدي العرش ولذلك سمي كرسياً محيط بالسموات السبع،

[yaratılmışlara] benzemeyi nefyetmek ve O'nun Hayy ve Kayyûm olduğunu tekit etmek içindir; zira kendisini uyuklama veya uyku tutan kimsenin diriliği kusurlu, koruyup gözetmesi ve idaresi ise eksik olur. Bu sebeple bunda ve bundan sonraki cümlelerde atıf harfi terk edilmiştir. { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur” O'nun Kayyûmluğunu teyit ve ilahlıkta tek olduğuna dair bir delillendirmedir. İkisindekinden kasıt; ister ikisinin hakikatine dâhil olsun ister haricinde olup ikisinde yerleşmiş olsun hepsidir; bu ifade: { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما فِيهِنَّ } “Göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların mülkü Allah'ındır” kavlinden daha beliğdir. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek kimdir?” O'nun celle celâluhû şanının yüceliğini ve O'na denk veya yakın hiç kimsenin, inatlaşarak veya husumetle O'na engel olmak bir yana, şefaat ve tevazu ile bile O'nun dilediği şeyi tek başına geri çeviremeyeceğini beyandır. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir” kendilerinden öncekileri ve kendilerinden sonrakileri (yahut tam tersi, çünkü sen geleceğe yönelmiş, geçmişi ise arkanda bırakmışsındır); yahut dünya işlerini ve ahiret işlerini (veya tersini); yahut hissettikleri ile aklettiklerini; yahut idrak ettikleri ile idrak edemediklerini [bilir]. Zamir, göklerde ve yerde bulunanlara aittir; zira ikisinde akıl sahipleri de vardır; yahut { مَنْ ذَا } ifadesinin delalet ettiği melekler ve peygamberlere aleyhimüssalâtü vesselâm aittir. { وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “Onlar ise O'nun ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar” yani O'nun bildirdiklerinden / malumatından. { إِلَّا بِما شاءَ } “dilediği kadarından başka” bilmelerini dilediği kadarı müstesna. Bunun öncekine atfedilmesi, ikisinin toplamının Allah celle celâluhû'ın birliğine delalet eden tam ve zati ilimde tek olduğuna delalet etmesindendir. { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” Allah Teâlâ'nın: { وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Halbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır, gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür” kavlinde olduğu gibi O'nun büyüklüğünü tasvir ve soyut bir temsildir; hakikatte ne bir kürsü ne de oturan biri vardır. Kürsüsünün, âlimin ve kralın kürsüsünden mülhem olarak, O'nun ilminden veya mülkünden mecaz olduğu da söylenmiştir. Arş'ın önünde bulunan -bu yüzden kürsü diye isimlendirilen- yedi kat göğü kuşatmış bir cisim olduğu da söylenmiştir;

لقوله ﵊ «ما السموات السبع والأرضون السبع من الكرسي، إلا كحلقة في فلاة، وفضل العرش على الكرسي كفضل تلك الفلاة على تلك الحلقة»

zira Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Yedi kat gök ve yedi kat yer, Kürsî'nin yanında ancak uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir. Arş'ın Kürsî'ye olan üstünlüğü ise, o çölün o halkaya olan üstünlüğü gibidir.»

ولعله الفلك المشهور بفلك البروج، وهو في الأصل اسم لما يقعد عليه ولا يفضل عن مقعد القاعد، وكأنه منسوب إلى الكرسي وهو الملبد. وَلا يَؤُدُهُ أي ولا يثقله، مأخوذ من الأود وهو الاعوجاج. حِفْظُهُما أي حفظه السموات والأرض، فحذف الفاعل وأضاف المصدر إلى المفعول. وَهُوَ الْعَلِيُّ المتعالي عن الأنداد والأشباه.

Belki de o, Burçlar Feleği olarak meşhur olan felektir. [Kürsü] aslında üzerine oturulan ve oturanın oturağından fazla taşmayan şeyin adıdır; sanki keçelenmiş yün anlamına gelen el-kürsiyy (الكرسي) kelimesine nispet edilmiştir. { وَلا يَؤُدُهُ } “O'na ağır gelmez” yani O'na güç gelmez; eğrilmek/bükülmek manasındaki el-Evd (الأود) kökünden alınmıştır. { حِفْظُهُما } “ikisini korumak” yani gökleri ve yeri koruması [O'na ağır gelmez]. Burada fâil hazfedilmiş ve masdar mefûle izâfe edilmiştir. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir” denklerden ve benzerlerden yüce olandır.

الْعَظِيمُ المستحقر بالإضافة إليه كل ما سواه.

{ الْعَظِيمُ } “çok büyüktür” O'na nispetle O'nun dışındaki her şeyin pek küçük kaldığı zattır.

وهذه الآية مشتملة على أمهات المسائل الإلهية، فإنها دالة على أنه تعالى موجود واحد في الألوهية، متصف بالحياة، واجب الوجود لذاته موجد لغيره، إذ القيوم هو القائم بنفسه المقيم لغيره، منزه عن التحيز والحلول، مبرأ عن التغير والفتور، لا يناسب الأشباح ولا يعتريه ما يعتري الأرواح، مالك الملك والملكوت، ومبدع الأصول والفروع، ذو البطش الشديد، الذي لا يشفع عنده إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ عالم الأشياء كلها، جليها وخفيها، كليها وجزئيها، واسع الملك والقدرة، كل ما يصح أن يملك ويقدر عليه، لا يؤده شاق، ولا يشغله شأن، متعال عما يدركه، وهو عظيم لا يحيط به فهم، ولذلك

Bu ayet, ilahî meselelerin ana esaslarını içermektedir. Çünkü o, Allah Teâlâ'nın var olduğuna, ilahlıkta bir olduğuna, hayat sıfatıyla muttasıf olduğuna, zatı gereği vacibü'l-vücud (varlığı zorunlu) olup başkasını var eden olduğuna -zira el-Kayyûm, bizzat kaim olan ve başkasını kaim kılan demektir-, mekân tutmaktan ve bir yere hulûl etmekten münezzeh olduğuna, değişmekten ve gevşeklikten arınmış olduğuna, cisimlere benzemediğine ve ruhlara arız olan şeylerin O'na arız olamayacağına, mülk ve melekûtun sahibi, asılların ve teferruatın yaratıcısı olduğuna, azabı pek çetin olup katında O'nun izin verdiği kimseden başkasının şefaat edemeyeceğine, açık olsun gizli olsun, küllî olsun cüz'î olsun bütün şeyleri bildiğine, mülk edinilmesi ve üzerinde güç kullanılması caiz olan her şeyi kapsayan geniş bir mülk ve kudrete sahip olduğuna, hiçbir zor işin O'na güç gelmeyeceğine, hiçbir durumun O'nu diğerinden alıkoymayacağına, idrak edilen şeylerden pek yüce olduğuna, akılların O'nu kuşatamayacağı kadar azametli bulunduğuna delalet etmektedir. Bundan dolayıdır ki

قال ﵊ «إن أعظم آية في القرآن آية الكرسي، من قرأها بعث الله ملكا يكتب من حسناته، ويمحو من سيئاته إلى الغد من تلك الساعة» .

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz ki Kur'an'daki en büyük ayet Âyetü'l-Kürsî'dir. Kim onu okursa Allah bir melek gönderir; o melek ertesi günün aynı vaktine kadar onun sevaplarını yazar ve günahlarını siler.»

وقال «من قرأ آية الكرسي في دبر كل صلاة مكتوبة، لم يمنعه من دخول الجنة إلا الموت، ولا يواظب عليها إلا صديق أو عابد، ومن قرأها إذا أخذ مضجعه آمنه الله على نفسه وجاره وجار جاره والأبيات حوله» .

Yine şöyle buyurmuştur: «Kim her farz namazın ardından Âyetü'l-Kürsî'yi okursa, onun cennete girmesine ölümden başka bir engel kalmaz. Ona ancak sıddîk veya âbid olan kimse devam eder. Kim de yatağına girdiğinde onu okursa, Allah onu kendisine, komşusuna, komşusunun komşusuna ve etrafındaki evlere karşı güvencede kılar.»

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٦]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 256]

لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦)

{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى لا انْفِصامَ لَها وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Dinde zorlama yoktur. Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa, şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir.” (256)

لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ إذ الإِكراه في الحقيقة إلزام الغير فعلاً لا يرى فيه خيراً يحمله عليه، ولكن قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ تميز الإِيمان من الكفر بالآيات الواضحة، ودلت الدلائل على أن الإِيمان رشد يوصل إلى السعادة الأبدية والكفر غي يؤدي إلى الشقاوة السرمدية، والعاقل متى تبين له ذلك بادرت نفسه إلى الإِيمان طلباً للفوز بالسعادة والنجاة، ولم يحتج إلى الإِكراه والإِلجاء. وقبل إخبار في معنى النهي، أي لا تكرهوا في الدين، وهو إما عام منسوخ بقوله جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ، أو خاص بأهل

{ لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” çünkü ikrah (zorlama) hakikatte, başkasını kendisinde kendisini sevk edecek bir hayır görmediği bir fiile mecbur bırakmaktır. Oysa { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan kesin olarak ayrılmıştır” yani açık ayetlerle iman küfürden ayırt edilmiş ve deliller imanın ebedî mutluluğa ulaştıran bir doğruluk, küfrün ise sonsuz bedbahtlığa sürükleyen bir sapıklık olduğunu göstermiştir. Akıl sahibi bir kimse bunu anladığı zaman, kurtuluşa ve mutluluğa ermek arzusuyla nefsi hemen imana koşar; artık zorlamaya ve mecbur edilmeye ihtiyaç kalmaz. Bunun nehiy (yasaklama) anlamında bir haber olduğu da söylenmiştir; yani dinde zorlama yapmayın. Bu hüküm ya { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran” ayetiyle mensuh olan genel bir hükümdür yahut da Ehl-i

الكتاب لما

Kitab'a hastır; çünkü

روي (أن أنصارياً كان له ابنان تنصرا قبل المبعث، ثم قدما المدينة فلزمهما أبوهما وقال: والله لا أدعكما حتى تسلما فأبيا، فاختصموا إلى رسول الله ﷺ فقال: الأنصاري يا رسول الله أيدخل بِعَقْبَيَّ النار وأنا أنظر إليه فنزلت فخلاهما)

şöyle rivayet edilmiştir: (Ensar'dan bir zatın, peygamberlik gönderilmeden önce Hristiyan olmuş iki oğlu vardı. Sonra Medine'ye geldiler, babaları onların yakasına yapışıp: 'Vallahi Müslüman olmadıkça sizi bırakmam' dedi. Onlar ise direndiler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştılar. O Ensarî zat: 'Ey Allah'ın Resûlü, ben bakıp dururken soyum ateşe mi girsin?' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi ve o zat onları serbest bıraktı)

. فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ بالشيطان، أو الأصنام، أو كل ما عبد من دون الله، أو صد عن عبادة الله تعالى. فعلوت من الطغيان قلبت عينه ولامه. وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ بالتوحيد وتصديق الرسل.

. { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Artık kim tâğûtu inkâr ederse” yani şeytanı, yahut putları, yahut Allah'tan başka tapılan her şeyi veya Allah Teâlâ'ya ibadetten alıkoyan her şeyi [inkâr ederse]. [Tâğût], tuğyan (طغيان) kökünden 'fa‘lût' vezninde olup aynü'l-fiili ile lâmü'l-fiili yer değiştirmiştir. { وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ } “ve Allah'a inanırsa” tevhidi kabul ederek ve peygamberleri tasdik ederek [inanırsa],

فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى طلب الإِمساك عن نفسه بالعروة الوثقى من الحبل الوثيق، وهي مستعارة لمتمسك الحق من النظر الصحيح والرأي القويم. لَا انْفِصامَ لَها لا انقطاع لها يقال فصمته فانفصم إذا كسرته. وَاللَّهُ سَمِيعٌ بالأقوال عَلِيمٌ بالنيات، ولعله تهديد على النفاق.

{ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “şüphesiz kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa yapışmıştır” sağlam bir ipin en güvenilir kulpuna kendi adına tutunmak istemiştir. Bu ifade, doğru düşünce ve dosdoğru görüşten oluşan hakka sarılma durumu için istiare edilmiştir. { لا انْفِصامَ لَها } “onun kopması yoktur” onda kopma ve kırılma olmaz; bir şeyi kırıp kopardığında فصمته فانفصم denir. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah işitendir” sözleri işitendir, { عَلِيمٌ } “bilendir” niyetleri bilendir. Belki de bu, nifaka karşı bir tehdittir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٧]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 257]

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥٧)

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (257)

اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا محبهم، أو متولي أمورهم، والمراد بهم من أراد إيمانه وثبت في علمه أنه يؤمن. يُخْرِجُهُمْ بهدايته وتوفيقه. مِنَ الظُّلُماتِ ظلمات الجهل واتباع الهوى وقبول الوساوس والشبه المؤدية إلى الكفر. إِلَى النُّورِ إلى الهدى الموصل إلى الإِيمان، والجملة خبر بعد خبر، أو حال من المستكن في الخبر، أو من الموصول، أو منهما، أو استئناف مبين، أو مقرر للولاية. وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ أي الشياطين، أو المضلات من الهوى والشيطان وغيرهما. يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ من النور الذي منحوه بالفطرة، إلى الكفر وفساد الاستعداد والانهماك في الشهوات، أو من نور البينات إلى ظلمات الشكوك والشبهات. وقيل: نزلت في قوم ارتدوا عن الإِسلام، وإسناد الإِخراج إلى الطاغوت باعتبار التسبب لا يأبى تعلق قدرته تعالى وإرادته به. أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ وعيد وتحذير، ولعل عدم مقابلته بوعد المؤمنين تعظيم لشأنهم.

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlerin dostudur” onları seven veya onların işlerini üstlenendir. Onlardan kasıt, iman etmesini dilediği ve O'nun ilminde iman edeceği sabit olan kimselerdir. { يُخْرِجُهُمْ } “onları çıkarır” hidayeti ve tevfikiyle [çıkarır]. { مِنَ الظُّلُماتِ } “karanlıklardan” cehaletin, hevaya uymanın, küfre götüren vesvese ve şüpheleri kabul etmenin karanlıklarından [çıkarır]. { إِلَى النُّورِ } “nura” imana ulaştıran hidayete [çıkarır]. Bu cümle haberden sonra gelen ikinci bir haberdir; yahut haberdeki gizli zamirden haldir; yahut ism-i mevsulden haldir; yahut her ikisinden haldir; yahut velayeti açıklayan veya pekiştiren bir istînâf (başlangıç) cümlesidir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur” yani şeytanlar yahut nefsin arzusu, şeytan ve başkaları gibi saptırıcı unsurlardır. { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ } “onları nurdan karanlıklara çıkarırlar” fıtratla kendilerine bahşedilen nurdan küfre, kabiliyetin bozulmasına ve şehvetlere dalmaya; yahut açık delillerin nurundan şüphe ve tereddütlerin karanlıklarına [çıkarırlar]. Bir görüşe göre de İslâm'dan irtidat eden bir topluluk hakkında inmiştir. Çıkarma fiilinin sebep olma bakımından tâğûta isnat edilmesi, Allah Teâlâ'nın kudret ve iradesinin buna taalluk etmesine engel değildir. { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” bir tehdit ve uyarıdır. Belki de müminlere yönelik bir vaat ile mukabele edilmemesi, müminlerin şanını yüceltmek içindir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٨]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 258]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: 'Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir' demişti; o da: 'Ben de yaşatır ve öldürürüm' demişti. İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, sen de onu batıdan getir!' deyince o inkârcı donakaldı. Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (258)

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ تعجيب من محاجة نمروذ وحماقته. أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ لأن آتاه أي أبطره إيتاء الملك وحمله على المحاجة، أو حاج لأجله شكراً له على طريقة العكس كقولك عاديتني لأني أحسنت إليك، أو وقت أن آتاه الله الملك وهو حجة على من منع إيتاء الله الملك الكافر من المعتزلة.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” Nemrud'un tartışmasına ve ahmaklığına karşı bir hayret ifadesidir. { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine hükümdarlık verdi diye” yani Allah ona mülk verdiği için; zira mülkün verilmesi onu şımartmış ve tartışmaya sevk etmiştir; yahut 'sana iyilik ettiğim için bana düşmanlık ettin' sözünde olduğu gibi bir tezat/tersine çevirme yoluyla O'na şükretmek amacıyla [tartışmıştır]; yahut Allah'ın ona mülk verdiği vakit [tartışmıştır]. Bu ifade, Allah'ın kâfire mülk vermesini kabul etmeyen Mutezile'ye karşı bir delildir.

إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ ظرف ل «حَاجَّ» ، أو بدل من أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ على الوجه الثاني. رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ بخلق الحياة والموت في الأجساد. وقرأ حمزة «رب» بِحذف الياء. قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ بالعفو عن القتل والقتل. وقرأ نافع «أنا» بلا ألف. قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ أعرض إبراهيم ﵊ عن الاعتراض على معارضته الفاسدة إلى الاحتجاج بما لا يقدر فيه على نحو هذا التمويه دفعاً للمشاغبة، وهو في الحقيقة عدول عن مثال خفي إلى مثال جلي من مقدوراته التي يعجز عن الإِتيان بها غيره، لا عن حجة إلى أخرى. ولعل نمروذ زعم أنه يقدر أن يفعل كل جنس يفعله الله فنقضه إبراهيم بذلك، وإنما حمله عليه بطر الملك وحماقته، أو اعتقاد الحلول. وقيل لما كسر إبراهيم ﵊ الأصنام سجنه أياماً ثم أخرجه ليحرقه، فقال له من ربك الذي تدعو إليه وحاجة فيه.

{ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ } “Hani İbrahim demişti” ifadesi { حَاجَّ } fiilinin zarfıdır yahut ikinci veçhe göre { أَنْ آتاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } ifadesinden bedeldir. { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir” yani bedenlerde hayatı ve ölümü yaratarak [yaşatır ve öldürür]. Hamza [bu kelimeyi] yâ harfini hazfederek رَبِّ şeklinde okumuştur. { قالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “O da: 'Ben de yaşatır ve öldürürüm' dedi” yani öldürmekten affederek ve öldürerek. Nâfi ise أَنَا kelimesini elifsiz okumuştur. { قالَ إِبْراهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِها مِنَ الْمَغْرِبِ } “İbrahim: 'Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, sen de onu batıdan getir!' dedi”. İbrahim aleyhisselâm, kargaşayı önlemek için onun bu bozuk itirazına karşı cevap vermekten vazgeçip böylesi bir çarpıtmayı yapamayacağı bir delil getirmeye yönelmiştir. Bu durum hakikatte bir delilden başka bir delile geçmek değil, O'nun başkasının getirmekten aciz olduğu kudretinin tecellilerinden kapalı bir misalden apaçık bir misale geçiştir. Belki de Nemrud, Allah'ın yaptığı her fiil cinsini yapabileceğini iddia etmişti de İbrahim bunu onunla çürüttü. Onu buna sevk eden şey ancak mülkün şımarıklığı, ahmaklığı yahut hulûl inancıydı. İbrahim aleyhisselâm putları kırdığında Nemrud'un onu birkaç gün hapsettiği, sonra yakmak için çıkardığında ona: 'Kendisine davet ettiğin Rabbin kimdir?' deyip O'nun hakkında tartıştığı da söylenmiştir.

فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ فصار مبهوتاً. وقرئ «فَبُهِتَ» أي فغلب إبراهيمُ الكافرَ. وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

{ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “O inkârcı donakaldı” şaşırıp nutku tutuldu. [Kelime] 'febühete' şeklinde de okunmuştur; yani 'İbrahim kâfire galip geldi' demektir. { وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez”

الذين ظلموا أنفسهم بالامتناع عن قبول الهداية. وقيل لا يهديهم محجة الاحتجاج أو سبيل النجاة، أو طريق الجنة يوم القيامة.

hidayeti kabul etmekten kaçınarak kendilerine zulmedenleri [hidayete erdirmez]. Bir görüşe göre, onlara delil getirme yolunu yahut kurtuluş yolunu veya kıyamet günü cennetin yolunu göstermez.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥٩]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 259]

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩)

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قالَ كَمْ لَبِثْتَ قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? O: 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. 'Ne kadar kaldın?' dedi. O: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi. [Allah]: 'Hayır, yüz yıl kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış; eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz!' dedi. Bu durum kendisine apaçık belli olunca: 'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi.” (259)

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ تقديره أو أرأيت مثل الذي فحذف لدلالة ألم تر عليه، وتخصيصه بحرف التشبيه لأن المنكر للإِحياء كثير والجاهل بكيفيته أكثر من أن يحصى، بخلاف مدعي الربوبية، وقيل الكاف مزيدة وتقدير الكلام ألم تر إلى الذي حاج أو الذي مر. وقيل إنه عطف محمول على المعنى كأنه قيل: ألم تر كالذي حاج، أو كالذي مر. وقيل: إنه من كلام إبراهيم ذكره جواباً لمعارضته وتقديره أو إن كنت تحيي فأحيي كإحياء الله تعالى الذي مر على قرية. وهو عزير بن شرحيا. أو الخضر، أو كافر بالبعث. ويؤيده نظمه مع نمروذ. والقرية بيت المقدس حين خربه بختنصر. وقيل القرية التي خرج منها الألوف. وقيل غيرهما واشتقاقها من القرى وهو الجمع. وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها خالية ساقطة حيطانها على سقوفها. قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها اعترافاً بالقصور عن معرفة طريق الإِحياء، واستعظاماً لقدرة المحيي إن كان القائل مؤمناً، واستبعاداً إن كان كافرا. وأَنَّى في موضع نصب على الظرف بمعنى متى أو على الحال بمعنى كيف. فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ فألبثه ميتاً مائة عام، أو أماته الله فلبث ميتاً مائة عام. ثُمَّ بَعَثَهُ بالإِحياء. قالَ كَمْ لَبِثْتَ القائل هو الله وساغ أن يكلمه وإن كان كافراً لأنه آمن بعد البعث أو شارف الإِيمان. وقيل ملك أو نبي. قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ كقول الظان. وقيل: إنه مات ضحى وبعث بعد المائة قبيل الغروب فقال قبل النظر إلى الشمس يوماً ثم التفت فرأى بقية منها فقال أو بعض يوم على الإِضراب. قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ لم يتغير بمرور الزمان، واشتقاقه من السنة. والهاء أصلية إن قدرت لام السنة هاء وهاء سكت إن قدرت واواً. وقيل أصله لم يتسنن من الحمأ المسنون فأبدلت النون الثالثة حرف علة كتقضي البازي، وإنما أفرد الضمير لأن الطعام والشراب كالجنس الواحد. وقيل كان طعامه تيناً وعنباً وشرابه عصيراً أو لبناً وكان الكل على حاله. وقرأ حمزة والكسائي «لم يتسن» بغير الهاء في الوصل. وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ كيف تفرقت عظامه، أو انظر إليه سالماً في مكانه كما ربطته حفظناه بلا ماء وعلف كما حفظنا الطعام والشراب من التغير، والأول أدل على الحال وأوفق لما بعده. وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ أي وفعلنا ذلك لنجعلك آية.

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut o kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]?” takdiri 'Yahut o kimsenin benzerini gördün mü?' şeklindedir; 'görmedin mi' ifadesinin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Teşbih harfinin tahsis edilmesi, diriltmeyi inkâr edenin çok ve bunun keyfiyetini bilmeyenin sayılamayacak kadar fazla olmasındandır; ilahlık iddia eden kimse ise böyle değildir. Kâf harfinin zâid olduğu ve sözün takdirinin 'Tartışan kimseyi yahut uğrayan kimseyi görmedin mi?' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Yine bunun manaya hamledilmiş bir atıf olduğu, sanki 'Tartışan kimse gibisini yahut uğrayan kimse gibisini görmedin mi?' denildiği söylenmiştir. Bunun İbrahim'in sözünden olduğu, onun itirazına cevap olarak zikrettiği ve takdirinin 'Yahut eğer diriltiyorsan, Allah Teâlâ'nın bir kasabaya uğrayan kimseyi dirilttiği gibi dirilt!' şeklinde olduğu da söylenmiştir. O zat, Üzeyr b. Şerhiyâ'dır; yahut Hızır'dır yahut da dirilişi inkâr eden bir kâfirdir; Nemrud ile aynı tertipte gelmesi de bunu desteklemektedir. Kasaba ise Buhtunnasr'ın harap ettiği vakitteki Beytülmakdis'tir. Sayıları binleri bulanların çıktığı kasaba olduğu da söylenmiştir; bunların dışında bir yer olduğu da söylenmiştir. [Karye] kelimesinin türeyişi toplamak manasındaki el-Kary (القرى) kökündendir. { وَهِيَ خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها } “altı üstüne gelmiş ıssız bir kasabaya” yani duvarları tavanlarının üzerine çökmüş bomboş [bir kasabaya]. { قالَ أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها } “O: 'Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?' demişti” [Bu söz], şayet söyleyen mümin ise diriltme yolunu bilmekten aciz olduğunu itiraf ve diriltenin kudretini yüceltme ifadesidir; şayet kâfir ise imkânsız görme ifadesidir. { أَنَّى } kelimesi ne zaman anlamında zarf yahut nasıl anlamında hâl olarak mansubdur. { فَأَماتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عامٍ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı” yani onu yüz yıl ölü olarak bekletti yahut Allah onu öldürdü de o yüz yıl ölü kaldı. { ثُمَّ بَعَثَهُ } “sonra onu diriltti” yani hayat vererek [diriltti]. { قالَ كَمْ لَبِثْتَ } “[Allah] 'Ne kadar kaldın?' dedi”. Söyleyen Allah'tır; diriltildikten sonra iman ettiği yahut imana yaklaştığı için kâfir olsa bile onunla konuşması caiz olmuştur. Bir melek veya peygamber olduğu da söylenmiştir. { قالَ لَبِثْتُ يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “O: 'Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım' dedi” zanda bulunan kimsenin sözü gibidir. Kuşluk vakti öldüğü, yüz yıl sonra güneş batmadan az önce diriltildiği, güneşe bakmadan önce 'bir gün' dediği, sonra dönüp baktığında güneşten bir kalıntı görünce [sözünden] dönerek 'yahut günün bir kısmı' dediği söylenmiştir. { قالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عامٍ فَانْظُرْ إِلى طَعامِكَ وَشَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ } “[Allah] dedi ki: 'Hayır, yüz yıl kaldın. Yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış'” zamanın geçmesiyle değişmemiş. Türeyişi sene (السنة) kelimesindendir. Şayet senenin lâmü'l-fiili 'hâ' kabul edilirse buradaki 'hâ' aslidir; 'vav' kabul edilirse sekte hâ'sıdır. Aslının kokusu değişmiş balçık manasındaki el-Hameü'l-Mesnûn (الحمأ المسنون) terkibinden 'lem yetesennen' olduğu, tıpkı takaddî el-bâzî (تقضي البازي) terkibinde olduğu gibi üçüncü nûn harfinin illet harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir. Zamirin tekil getirilmesi ise yiyecek ve içeceğin tek bir cins gibi olmasındandır. Yiyeceğinin incir ve üzüm, içeceğinin şıra veya süt olduğu ve hepsinin kendi halinde kaldığı söylenmiştir. Hamza ve Kisâî vasıl halinde [bu kelimeyi] hâ harfi olmaksızın لم يتسن şeklinde okumuşlardır. { وَانْظُرْ إِلى حِمارِكَ } “eşeğine de bak” kemiklerinin nasıl dağıldığına [bak]; yahut yiyecek ve içeceği bozulmaktan koruduğumuz gibi, onu da bağladığın şekilde su ve ot olmaksızın koruduğumuz halde yerinde sapasağlam duruşuna bak! Birincisi hâle daha çok delalet etmekte ve sonrasına daha uygun düşmektedir. { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]” yani seni bir ayet kılmak için bunu yaptık.

روي أنه أتى قومه على حماره وقال أنا عزير فكذبوه، فقرأ التوراة من الحفظ ولم يحفظها أحد قبله فعرفوه بذلك، وقالوا هو ابن الله

Rivayet edildiğine göre o, eşeğinin üzerinde kavmine gelip 'Ben Üzeyr'im' dedi, onlar ise onu yalanladılar. Bunun üzerine Tevrat'ı ezberden okudu; oysa ondan önce hiç kimse onu ezberlememişti. Böylece onu tanıdılar ve 'O, Allah'ın oğludur' dediler

. وقيل لما رجع إلى منزله كان شاباً وأولاده شيوخاً فإذا حدثهم بحديث قالوا حديث مائة سنة. وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ يعني عظام الحمار، أو الأموات الذين تعجب من إحيائهم.

. Evine döndüğünde kendisinin bir genç, çocuklarının ise birer ihtiyar olduğu; onlara bir söz anlattığında 'Bu yüz yıllık bir sözdür' dedikleri de söylenmiştir. { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظامِ } “Kemiklere bak” yani eşeğin kemiklerine yahut dirilmelerine hayret ettiği ölülerin kemiklerine [bak].

كَيْفَ نُنْشِزُها كيف نحييها، أو نرفع بعضها على بعض ونركبه عليه، وكيف منصوب بنشزها والجملة حال من العظام أي: انظر إليها محياة. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب «ننشرها» من أنشر الله الموتى، وقرئ «ننشرها» من نشر بمعنى أنشر. ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ فاعل تبين مضمر يفسره ما بعده تقديره: فلما تبين له إن الله على كل شيء قدير. قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فحذف الأول لدلالة الثاني عليه، أو يفسره ما قبله أي فلما تبين له ما أشكل عليه. وقرأ حمزة والكسائي قالَ أَعْلَمُ على الأمر والأمر مخاطبه، أو هو نفسه خاطبها به على طريق التبكيت.

{ كَيْفَ نُنْشِزُها } “onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz” yani onları nasıl diriltiyoruz yahut bir kısmını diğerinin üzerine kaldırıp birbirine ekliyoruz. { كَيْفَ } kelimesi { نُنْشِزُها } fiiliyle mansubdur; cümle ise kemiklerden haldir; yani: Onlara diriltilmiş haldeyken bak. İbn Kesîr, Nâfi, Ebû Amr ve Ya'kûb, 'Allah ölüleri diriltti' manasındaki أنشر kökünden 'nünşiruhâ' (نُنْشِرُها) şeklinde okumuşlardır. [Yine] diriltti anlamındaki نشر kökünden 'nenşuruhâ' (نَنْشُرُها) şeklinde de okunmuştur. { ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً } “sonra da onlara et giydiriyoruz”. { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Bu durum kendisine apaçık belli olunca” ifadesindeki [tebeyyene fiilinin] fâili gizlidir; onu sonrasındaki ifade açıklamaktadır; takdiri: 'Şüphesiz Allah'ın her şeye gücünün yettiği ona apaçık belli olunca' şeklindedir. { قالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “'Biliyorum ki Allah her şeye kadirdir' dedi” ikincisinin birincisine delaleti sebebiyle birinci ifade hazfedilmiştir; yahut fâili öncesi açıklar, yani: Kendisine kapalı gelen şey apaçık olunca. Hamza ve Kisâî, { قالَ أَعْلَمُ } kısmını emir kipiyle 'a'lem' (اعْلَمْ) [yani 'Bil!'] şeklinde okumuşlardır; emreden kişi onun muhatabıdır yahut kınama yoluyla bizzat kendi nefsine hitap etmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٠]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 260]

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠)

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْياً وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti. [Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu. O: 'Elbette inandım; fakat kalbimin mutmain olması için' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tanesini tut, onları kendine alıştır; sonra [parçalayıp] her dağın üzerine onlardan birer parça koy. Sonra onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. Bil ki Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.'” (260)

وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى إنما سأل ذلك ليصير علمه عياناً، وقيل لما قال نمروذ أنا أحيي وأميت قال له: إن إحياء الله تعالى برد الروح إلى بدنها، فقال نمروذ: هل عاينته فلم يقدر أن يقول نعم. وانتقل إلى تقرير آخر، ثم سأل ربه أن يريه ليطمئن قلبه على الجواب إن سئل عنه مرة أخرى. قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ بأني قادر على الإِحياء بإعادة التركيب والحياة، قال له ذلك وقد علم أنه أغرق الناس في الإِيمان ليجيب بما أجاب به فيعلم السامعون غرضه. قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي أي بلى آمنت ولكن سألت ذلك لأزيد بصيرة وسكون قلب بمضامة العيان إلى الوحي أو الاستدلال. قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ قيل طاوساً وديكاً وغراباً وحمامة، ومنهم من ذكر النسر بدل الحمامة وفيه إيماء إلى أن إحياء النفس بالحياة الأبدية إنما يتأتى بإماتة حب الشهوات والزخارف الذي هو صفة الطاوس، والصولة المشهور بها الديك وخسة النفس وبعد الأمل المتصف بهما الغراب، والترفع والمسارعة إلى الهوى الموسوم بهما الحمام. وإنما خص الطير لأنه أقرب إلى الإِنسان وأجمع لخواص الحيوان والطير مصدر سمي به أو جمع كصحب. فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ فأملهن واضممهن إليك لتتأملها وتعرف شياتها لئلا تلتبس عليك بعد الإِحياء. وقرأ حمزة ويعقوب فَصُرْهُنَّ بالكسر وهما لغتان قَالَ:

{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى } “Hani İbrahim: 'Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster' demişti”. O, bunu sadece ilminin ayne'l-yakîne (gözle görmeye) dönüşmesi için istemişti. Nemrud 'Ben de yaşatır ve öldürürüm' dediğinde İbrahim'in ona: 'Allah Teâlâ'nın diriltmesi, ruhu bedenine geri döndürmekledir' dediği; Nemrud'un ise: 'Sen buna gözünle şahit oldun mu?' deyince 'Evet' diyemediği ve başka bir ispata geçtiği, sonra da bir daha sorulursa cevabı hususunda kalbinin mutmain olması için Rabbinden bunu kendisine göstermesini istediği de söylenmiştir. { قالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ } “[Allah]: 'İnanmadın mı?' buyurdu” yani terkibi ve hayatı geri vererek diriltmeye kadir olduğuma [inanmadın mı]? O'nun insanların imanda en derini olduğunu bildiği halde, vereceği cevabı versin de işitenler maksadını anlasın diye ona böyle söylemiştir. { قالَ بَلى وَلكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “O: 'Elbette inandım; fakat kalbimin mutmain olması için' dedi” yani evet inandım, fakat vahye veya delile gözle görmeyi de ekleyerek basiretim ve kalp huzurum artsın diye bunu istedim. { قالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ } “[Allah] buyurdu ki: 'Öyleyse kuşlardan dört tanesini tut'”. Bunların tavus kuşu, horoz, karga ve güvercin olduğu söylenmiştir; güvercin yerine kartalı zikredenler de vardır. Bunda, nefsin ebedî hayat ile diriltilmesinin; tavus kuşunun vasfı olan süs ve şehvet sevgisini, horozun meşhur olduğu hırçınlığı, karganın muttasıf olduğu alçaklığı ve tûl-i emeli (bitmek bilmeyen emelleri), güvercinin alameti olan kibirlenmeyi ve hevese koşmayı öldürmekle mümkün olacağına bir işaret vardır. Kuşların özellikle seçilmesi, insana en yakın ve hayvanların özelliklerini kendisinde en çok toplayan tür olmasındandır. et-Tayr (الطير) ya kendisiyle isimlendirilen bir masdardır yahut sahb (صحب) kelimesi gibi bir çoğuldur. { فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ } “onları kendine alıştır/meylettir” diriltildikten sonra sana karışık gelmesin diye üzerlerinde iyice düşünüp alametlerini tanıman için onları kendine meylettir ve kendine çek. Hamza ve Ya'kûb { فَصُرْهُنَّ } kelimesini 'sâd' harfinin kesresiyle okumuşlardır; ikisi de birer lehçedir. Şair şöyle demiştir:

وَمَا صَيَدُ الأَعْنَاقِ فيهم جبلة ... ولَكِنْ أَطْرَافَ الرِّماحِ تَصُورُهَا

Onlarda boyunların bükülmesi yaratılıştan değildir ... Lakin mızrak uçları onları eğer.

وقال:

Yine şöyle denilmiştir:

وَفَرْعٌ يصِيرُ الجِيدَ وَحْفٌ كَأنه ... عَلى اللَّيثِ قنوان الكروم الدّوالح

Ve boynu saran gür bir saç; sanki o ... Aslanın üzerinde sarkan asma salkımları gibidir.

وقرئ «فَصُرْهُنَّ» بضم الصاد وكسرها وهما لغتان، مشددة الراء من صره يصره ويصره إذا جمعه وفصرهن من التصرية وهي الجمع أيضاً. ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً أي ثم جزئهن وفرق أجزاءهن على الجبال التي بحضرتك. قيل كانت أربعة. وقيل سبعة. وقرأ أبو بكر «جزءوا» و «جزؤ» بضم الزاي حيث وقع. ثُمَّ ادْعُهُنَّ قل لهن تعالين بإذن الله تعالى. يَأْتِينَكَ سَعْياً ساعيات مسرعات طيراناً أو مشياً.

Bu kelime, 'sâd' harfinin zammesi ve kesresiyle şeddeli 'râ' ile «فَصُرَّهُنَّ» şeklinde de okunmuştur; bunlar iki ayrı lehçedir. Topladı manasındaki صره يصره ويصره kökünden yahut yine toplamak demek olan tasriye (التصرية) kökünden 'fasırrhünne'dir. { ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءاً } “sonra her dağın üzerine onlardan birer parça koy” yani onları parçala ve parçalarını yanında bulunan dağlara dağıt. Bunların dört dağ olduğu söylenmiştir; yedi olduğu da söylenmiştir. Ebû Bekir geçen her yerde 'zâ' harfinin zammesiyle جُزُؤاً ve جُزُؤْ şeklinde okumuştur. { ثُمَّ ادْعُهُنَّ } “Sonra onları çağır” onlara 'Allah Teâlâ'nın izniyle gelin' de. { يَأْتِينَكَ سَعْياً } “koşarak sana geleceklerdir” uçarak veya yürüyerek koşar ve acele eder vaziyette [gelirler].

روي أنه أمر بأن يذبحها وينتف ريشها ويقطعها فيمسك رؤوسها، ويخلط سائر أجزائها ويوزعها على الجبال، ثم يناديهن. ففعل ذلك فجعل كل جزء يطير إلى آخر حتى صارت جثثاً ثم أقبلن فانضممن إلى رؤوسهن

Rivayet edildiğine göre, o kuşları kesmesi, tüylerini yolması, parçalara ayırması, başlarını elinde tutup diğer parçalarını birbirine karıştırması ve dağlara dağıtması, sonra da onları çağırması emredildi. O da bunu yaptı; derken her bir parça diğerine doğru uçmaya başladı, nihayet bedenler haline geldiler, sonra yönelip başlarına katıldılar

. وفيه إشارة إلى أن من أراد إحياء نفسه بالحياة الأبدية، فعليه أن يقبل على القوى البدنية فيقتلها ويمزج بعضها ببعض حتى تنكسر سورتها، فيطاوعنه مسرعات متى دعاهن بدعاية العقل أو الشرع. وكفى لك شاهداً على فضل إبراهيم ﵊ وَيُمْنُ الضراعة في الدعاء وحسن الأدب في السؤال، إنه تعالى أراه ما أراد أن يريه في الحال على أيسر الوجوه، وأراه عُزّيراً بعد أن أماته مائة عام. وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ لا يعجز عما يريده. حَكِيمٌ ذو حكمة بالغة في كل ما يفعله ويذره.

. Bunda, nefsini ebedî hayat ile diriltmek isteyen kimsenin bedenî kuvvetlere yönelip onları öldürmesi, şiddetleri kırılsın diye birbirine mezcetmesi gerektiğine, böylece akıl veya şeriat davetiyle onları çağırdığında derhal boyun eğip geleceklerine bir işaret vardır. İbrahim aleyhisselâm'ın faziletine, duadaki yakarışının bereketine ve istemesindeki edep güzelliğine; Allah Teâlâ'nın ona göstermek istediği şeyi derhal ve en kolay veçhile göstermesi, Üzeyr'i ise yüz yıl öldürdükten sonra göstermesi şahit olarak sana yeter. { وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ } “Bil ki Allah mutlak güç sahibidir” dilediği şeyden aciz kalmaz, { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibidir” yaptığı ve terk ettiği her şeyde nihai hikmet sahibidir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦١]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 261]

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (261)

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أي مثل نفقتهم كمثل حبة أو مثلهم كمثل باذر حبة على حذف المضاف. أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ أسند الإِنبات إلى الحبة لما كانت من الأسباب، كما يسند إلى الأرض والماء، والمنبت على الحقيقة هو الله تعالى والمعنى: أنه يخرج منها ساق

{ مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ } “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu bir tohumun durumu gibidir” yani onların harcamalarının durumu bir tohumun durumu gibidir yahut muzâfın hazfiyle; onların durumu bir tohum ekenin durumu gibidir. { أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ } “yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan”. Bitirme fiili, sebeiplerden biri olduğu için tohuma isnat edilmiştir; nitekim toprağa ve suya da isnat edilir. Hakiki bitirici ise Allah Teâlâ'dır. Anlam şudur: Ondan bir sap çıkar,

يتشعب لكل منه سبع شعب، لكل منها سنبلة فيها مائة حبة. وهو تمثيل لا يقتضي وقوعه وقد يكون في الذرة والدخن في البر في الأراضي المغلة. وَاللَّهُ يُضاعِفُ تلك المضاعفة. لِمَنْ يَشاءُ بفضله وعلى حسب حال المنفق من إخلاصه وتعبه، ومن أجل ذلك تفاوتت الأعمال في مقادير الثواب. وَاللَّهُ واسِعٌ لا يضيق عليه ما يتفضل به من الزيادة. عَلِيمٌ بنية المنفق وقدر إنفاقه.

ondan yedi dal ayrılır; her dalda içinde yüz dane bulunan bir başak olur. Bu bir temsildir, mutlaka meydana gelmesini gerektirmez; bazen verimli arazilerdeki buğdayda, mısır ve darıda da görülebilir. { وَاللَّهُ يُضاعِفُ } “Allah kat kat verir” bu katlamayı yapar. { لِمَنْ يَشاءُ } “dilediğine” lütfuyla ve harcayanın ihlası ve çektiği zahmet durumuna göre [verir]. Bundan dolayı ameller sevap miktarları bakımından farklılık gösterir. { وَاللَّهُ واسِعٌ } “Allah lütfu geniş olandır” fazladan lütfettiği şeyler O'na dar gelmez/eksilmez. { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” harcayanın niyetini ve harcamasının miktarını bilir.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٦٢ الى ٢٦٣]

[Bakara Suresi (2) : Ayetler 262 - 263]

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣)

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra verdiklerinin arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.” (262) { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ } “Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, halîmdir.” (263)

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً نزلت في عثمان رضي الله تعالى عنه فإنه جهز جيش العسرة بألف بعير بأقتابها وأحلاسها. وعبد الرحمن بن عوف فإنه أتى النبي ﷺ بأربعة آلاف درهم صدقة. والمن أن يعتد بإحسانه على من أحسن إليه. والأذى أن يتطاول عليه بسبب ما أنعم عليه، وثم للتفاوت بين الإِنفاق وترك المن والأذى. لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ لعله لم يدخل الفاء فيه وقد تضمن ما أسند إليه معنى الشرط إيهاماً بأنهم أهل لذلك وإن لم يفعلوا فكيف بهم إذا فعلوا. قَوْلٌ مَعْرُوفٌ رد جميل. وَمَغْفِرَةٌ وتجاوز عن السائل والحاجة، أو نيل المغفرة من الله بالرد الجميل، أو عفو من السائل بأن يعذر ويغتفر رده. خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً خبر عنهما، وإنما صح الابتداء بالنكرة لاختصاصها بالصفة. وَاللَّهُ غَنِيٌّ عن إنفاق بمن وإيذاء. حَلِيمٌ عن معاجلة من يمن ويؤذي بالعقوبة.

{ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لاَ يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلا أَذىً } “Mallarını Allah yolunda harcayıp da sonra verdiklerinin arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanlar”. Bu ayet Osman radıyallâhu anh hakkında inmiştir; zira o, Zorluk Ordusu'nu (Tebük) eyerleri ve çullarıyla birlikte bin deveyle donatmıştır. Ve Abdurrahman b. Avf hakkında inmiştir; zira o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sadaka olarak dört bin dirhem getirmiştir. Başa kakmak (el-menn), iyilik yaptığı kimseye iyiliğini sayıp dökmektir. Eziyet (el-ezâ) ise, ona ihsanda bulunduğu sebebiyle üstünlük taslamaktır. { ثُمَّ } edatı harcama ile başa kakma ve eziyeti terk etme arasındaki mertebe farkı içindir. { لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “onların Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır”. Müsnedün ileyh şart anlamı içerdiği halde cümleye fâ harfinin dâhil edilmemesi, onların bunu yapmasalar dahi bu mükâfata ehil olduklarını, yaparlarsa durumlarının nasıl olacağını hissettirmek içindir. { قَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “Güzel bir söz” tatlı dille geri çevirme, { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bağışlama” isteyeni ve ısrarını hoş görmek yahut güzelce geri çevirme sebebiyle Allah'tan mağfirete ermek, yahut isteyenden gelen bir bağışlama olarak onun mazeret kabul edip geri çevrilmeyi hoş görmesidir. { خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذىً } “peşinden eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır” her ikisinin haberidir. Nekre ile mübtedaya başlanması, sıfatla özelleşmesinden dolayı caiz olmuştur. { وَاللَّهُ غَنِيٌّ } “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir” başa kakılan ve eziyet edilen infaka muhtaç değildir. { حَلِيمٌ } “halîmdir” başa kakan ve eziyet eden kimseyi cezalandırmakta acele etmez.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٤]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 264]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٢٦٤)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan düz bir kayanın haline benzer ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak/sert bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiçbir şeyi elde edemezler. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.” (264)

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى لا تحبطوا أجرها بكل واحد منهما. كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ كإبطال المنافق الذي يرائي بإنفاقه ولا يريد به رضا الله تعالى ولا ثواب الآخرة، أو مماثلين الذي ينفق رئاء الناس، والكاف في محل النصب على المصدر أو الحال، ورِئاءَ نصب على المفعول له أو الحال بمعنى مرائياً أو المصدر أي إنفاق رِئاءَ. فَمَثَلُهُ أي فمثل المرائي في إنفاقه. كَمَثَلِ صَفْوانٍ كمثل حجر أملس. عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ مطر عظيم القطر. فَتَرَكَهُ صَلْداً أملس نقياً من التراب. لاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا لا ينتفعون بما فعلوا رئاء ولا يجدون له ثواباً، والضمير للذي ينفق باعتبار المعنى لأن المراد به الجنس، أو الجمع كما في قوله:

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } “Ey iman edenler! Başa kakmak ve eziyet etmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” bu ikisinden herhangi biriyle onların sevabını heba etmeyin. { كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inanmadığı halde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi” harcamasında gösteriş yapan, bununla ne Allah Teâlâ'nın rızasını ne de ahiret sevabını murat etmeyen münafığın boşa çıkarması gibi; yahut insanlara gösteriş olsun diye harcayana benzeyen kimseler olarak [boşa çıkarmayın]. Kâf harfi masdar veya hal olarak nasb mahallindedir. { رِئاءَ } kelimesi mef'ûlün leh yahut 'gösteriş yaparak' anlamında hal yahut 'gösteriş harcaması' anlamında masdar olarak mansubdur. { فَمَثَلُهُ } “Böylesinin durumu” yani infakında gösteriş yapanın durumu, { كَمَثَلِ صَفْوانٍ } “düz bir kayanın haline benzer” pürüzsüz düz bir taşın hali gibidir. { عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ } “üzerinde biraz toprak bulunan ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde” yani iri taneli bol yağmur [isabet ettiğinde], { فَتَرَكَهُ صَلْداً } “onu cascavlak/sert bir taş halinde bırakır” topraktan arınmış pürüzsüz sert bir kaya halinde bırakır. { لاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا } “Onlar kazandıklarından hiçbir şeyi elde edemezler” gösteriş için yaptıklarından hiçbir fayda göremezler ve onun için hiçbir sevap bulamazlar. Zamir mana itibariyle harcayan kimseye (ellezî yünfiku) aittir; çünkü ondan kasıt cinstir yahut şairin şu sözünde olduğu gibi çoğuldur:

إِنَّ الَّذِي حَانَتْ بِفَلجٍ دِمَاؤُهُم ... هُمُ القَومُ كُلَّ القَومِ يَا أُمَّ خَالدٍ

Felc'de kanları dökülen kimseler var ya ... Ey Ümmü Hâlid, kavmin ta kendileridir onlar!

وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ إلى الخير والرشاد، وفيه تعريض بأن الرئاء والمن والأذى على الإنفاق من صفات الكفار ولا بد للمؤمن أن يتجنب عنها.

{ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez” hayra ve doğruluğa [eriştirmez]. Bunda infakta gösteriş yapmanın, başa kakmanın ve eziyet etmenin kâfirlerin sıfatlarından olduğuna ve müminin bunlardan mutlaka sakınması gerektiğine bir tariz (üstü kapalı bir ikaz) vardır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٥]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 265]

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصابَها وابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَها ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinden bir pekiştirme olmak üzere harcayanların durumu ise, yüksekçe bir tepede bulunan bir bahçenin haline benzer ki, ona bol bir yağmur isabet etmiş de ürününü iki kat vermiştir. Şayet ona bol bir yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (265)

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ وتثبيتاً بعض أنفسهم على الإِيمان، فإِن

{ وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve kendilerinden bir pekiştirme olmak üzere harcayanların durumu ise” ve nefislerinden bir kısmını iman üzere sabit kılmak için [harcayanların durumu gibidir]; çünkü

المال شقيق الروح، فمن بذل ماله لوجه الله ثبت بعض نفسه ومن بذل ماله وروحه ثبتها كلها، أو تصديقاً للإِسلام وتحقيقاً للجزاء مبتدأ من أصل أنفسهم، وفيه تنبيه على أن حكمة الإِنفاق للمنفق تزكية النفس عن البخل وحب المال. كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أي ومثل نفقة هؤلاء في الزكاة، كمثل بستان بموضع مرتفع، فإن شجره يكون أحسن منظراً وأزكى ثمراً. وقرأ ابن عامر وعاصم بِرَبْوَةٍ بالفتح وقرئ بالكسر وثلاثتها لغات فيها. أَصابَها وابِلٌ مطر عظيم القطر. فَآتَتْ أُكُلَها ثمرتها. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو بالسكون للتخفيف. ضِعْفَيْنِ مثلي ما كانت تثمر بسبب الوابل. والمراد بالضعف المثل كما أريد بالزوج الواحد في قوله تعالى: مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وقيل: أربعة أمثاله ونصبه على الحال أي مضاعفاً. فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ أي فيصيبها، أو فالذي يصيبها طل، أو فطل يكفيها لكرم منبتها وبرودة هوائها لارتفاع مكانها. وهو المطر الصغير القطر، والمعنى أن نفقات هؤلاء زاكية عند الله لا تضيع بحال وإن كانت تتفاوت باعتبار ما ينضم إليها من أحواله، ويجوز أن يكون التمثيل لحالهم عند الله تعالى بالجنة على الربوة ونفقاتهم الكثيرة والقليلة الزائدتين في زلفاهم بالوابل والطل. وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تحذير عن الرئاء وترغيب في الإخلاص.

mal canın yongasıdır (ikiz kardeşidir). Kim malını Allah rızası için verirse nefsinin bir kısmını sabit kılmış olur; kim de malını ve canını feda ederse onun tamamını sabit kılmış olur. Yahut nefislerinin özünden kaynaklanan, İslam'ı tasdik etmek ve mükafatı kesin olarak doğrulamak üzere [harcarlar]. Bunda, infak eden kimse için infakın hikmetinin nefsi cimrilikten ve mal sevgisinden arındırmak olduğuna bir dikkat çekme vardır. { كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ } “yüksekçe bir tepede bulunan bir bahçenin haline benzer” yani bu kimselerin infakının bereket ve artıştaki hali, yüksek bir yerdeki bahçenin hali gibidir; zira onun ağaçları manzara bakımından daha güzel ve meyve bakımından daha bereketlidir. İbn Âmir ve Âsım { بِرَبْوَةٍ } kelimesini fetha ile (Rabve), [bazıları da] kesre ile (Ribve) okumuştur; üçü de bu kelimede birer lehçedir. { أَصابَها وابِلٌ } “ona bol bir yağmur isabet etmiş de” iri taneli bol yağmur [isabet etmiş de], { فَآتَتْ أُكُلَها } “ürününü... vermiştir” meyvesini [vermiştir]. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr tahfif (kolaylaştırma) için sükûn ile (üklüha) okumuştur. { ضِعْفَيْنِ } “iki kat” bol yağmur sebebiyle vermekte olduğu meyvenin iki katını [vermiştir]. Zı'f (kat) kelimesinden kasıt 'bir katı/misli'dir; nitekim Yüce Allah'ın: { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “her birinden ikişer çift” ayetinde de zevc ile tek olan kastedilmiştir. Dört misli olduğu da söylenmiştir; nasb hali hal olması sebebiyledir, yani 'katlanmış olarak' demektir. { فَإِنْ لَمْ يُصِبْها وابِلٌ فَطَلٌّ } “Şayet ona bol bir yağmur isabet etmezse bir çisenti de yeter” yani o takdirde ona çisenti isabet eder, yahut ona isabet eden şey çisentidir, yahut yerinin yüksekliği dolayısıyla toprağının verimliliği ve havasının serinliği sebebiyle bir çisenti ona yeterlidir. Tal (çisenti), küçük taneli hafif yağmurdur. Manası şudur: Bu kimselerin infakları Allah katında bereketlidir, kendisine eklenen durumlara göre farklılık gösterse bile hiçbir şekilde zayi olmaz. Bu benzetmenin, onların Allah Teâlâ katındaki derecelerinin tepedeki bahçeye, O'na yakınlıklarını artıran çok ve az harcamalarının da sağanağa ve çisentiyeye teşbih edilmesi şeklinde olması da caizdir. { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir” riyadan sakındırma ve ihlasa teşviktir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦٦]

[Bakara Suresi (2) : Ayet 266]

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦)

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَأَصابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ } “Sizden biri arzu eder mi ki, hurma ve üzümlerden oluşan, altından ırmaklar akan, içinde kendisi için her türlü meyvenin bulunduğu bir bahçesi olsun da, tam kendisine ihtiyarlık çökmüş ve henüz bakıma muhtaç küçük çocukları varken, o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yanıversin? İşte Allah, düşünesiniz diye ayetleri size böyle açıklar.” (266)

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ الهمزة فيه للإِنكار. أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جعل الجنة منهما مع ما فيها من سائر الأشجار تغليبا لهما لشرفهما وكثرة منافعهما، ثم ذكر أن فِيهَا مِن كُلّ الثمرات ليدل على احتوائها على سائر أنواع الأشجار، ويجوز أن يكون المراد بالثمرات المنافع. وَأَصابَهُ الْكِبَرُ أي كبر السن، فإن الفاقة والعالة في الشيخوخة أصعب، والواو للحال أو للعطف حملاً على المعنى، فكأنه قيل: أيود أحدكم لو كانت له جنة وأصابه الكبر. وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ صغار لا قدرة لهم على الكسب. فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ عطف على أصابه، أو تكون باعتبار المعنى.

{ أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ } “Sizden biri arzu eder mi ki” ifadesindeki hemze inkâr (reddetme) içindir. { أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لَهُ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } “hurma ve üzümlerden oluşan, altından ırmaklar akan, içinde kendisi için her türlü meyvenin bulunduğu bir bahçesi olsun” ayetinde, diğer bütün ağaçlar içinde bulunduğu halde bahçenin bu ikisinden oluştuğunun belirtilmesi, şerefleri ve faydalarının çokluğu sebebiyle onları diğerlerine baskın kılmak (tağlîb) içindir. Ardından { فِيهَا مِن كُلّ الثمرات } “içinde kendisi için her türlü meyvenin bulunduğu” buyrularak bahçenin diğer bütün ağaç türlerini de içerdiğine delalet etmiştir. Meyvelerden kastın 'faydalar' olması da caizdir. { وَأَصابَهُ الْكِبَرُ } “tam kendisine ihtiyarlık çökmüş” yani yaşı ilerlemiş [iken]; çünkü yaşlılıkta yoksulluk ve çaresizlik daha zordur. Vâv harfi hâl yahut mana üzerine atıf içindir; sanki şöyle denilmiştir: 'Herhangi biriniz, bir bahçesi olsa ve kendisine yaşlılık çökse bunu ister mi?' { وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفاءُ } “ve henüz bakıma muhtaç küçük çocukları varken” kazanmaya güçleri yetmeyen küçük çocukları varken. { فَأَصابَها إِعْصارٌ فِيهِ نارٌ فَاحْتَرَقَتْ } “o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yanıversin” ifadesi { أصابه } fiiline matuftur yahut mana bakımından { تكون } fiiline bağlıdır.