فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)
{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “Bunu yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkârcılar için hazırlanmış ateşten sakının.” (24)
فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ لما بين لهم ما يتعرفون به أمر الرسول ﷺ وما جاء به، وميز لهم الحق عن الباطل، رتب عليه ما هو كالفذلكة له، وهو أنكم إذا اجتهدتم في معارضته وعجزتم جميعاً عن الإتيان بما يساويه أو يدانيه، ظهر أنه معجز والتصديق به واجب، فآمنوا به واتقوا العذاب المعد لمن كذب، فعبر عن الإتيان المكيف بالفعل الذي يعم الإتيان وغيره إيجازاً، ونزل لازم الجزاء منزلته على سبيل الكناية تقريراً للمكنى عنه، وتهويلاً لشأن العناد، وتصريحاً بالوعيد مع الإيجاز، وصدر الشرطية بإن التي للشك والحال يقتضي إذا الذي للوجوب، فإن القائل ﷾ لم يكن شاكاً في عجزهم، ولذلك نفى إتيانهم معترضاً بين الشرط والجزاء تهكماً بهم وخطاباً معهم على حسب ظنهم، فإن العجز قبل التأمل لم يكن محققاً عندهم. وتَفْعَلُوا جزم ب لَمْ لأنها واجبة الإعمال مختصة بالمضارع متصلة بالمعمول، ولأنها لما صيرته ماضياً صارت كالجزء منه، وحرف الشرط كالداخل على المجموع فكأنه قال: فإن تركتم الفعل، ولذلك ساغ اجتماعهما. وَلَنْ كلا في نفي المستقبل غير أنه أبلغ وهو حرف مقتضب عند سيبويه والخليل في إحدى الروايتين عنه، وفي الرواية الأخرى أصله لا أن، وعند الفراء لا فأبدلت ألفها نوناً. والوَقود بالفتح ما توقد به النار، وبالضم المصدر وقد جاء المصدر بالفتح قال سيبويه:
{ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Bunu yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten sakının” [ifadesi]: Allah Teâlâ onlara Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem durumunu ve getirdiği şeyi tanıyıp anlayacakları ölçütleri açıklayıp hak ile batılı birbirinden ayırt edince, bunun üzerine bir hülasa ve netice mesabesinde olan şu hususu bina etti: Siz onun benzerini getirmek için var gücünüzle çalışıp da hepiniz onun dengini yahut ona yakın bir benzerini getirmekten aciz kalınca, onun bir mucize olduğu ve onu tasdik etmenin vacip olduğu açığa çıkmış olur. O halde ona iman edin ve yalanlayanlar için hazırlanmış olan azaptan sakının. Burada, icaz (özlü anlatım) gayesiyle, belli niteliklere sahip bir söz getirme eylemi, hem getirmeyi hem de diğer eylemleri kapsayan genel "fiil" kelimesiyle ifade edilmiştir. Ayrıca cezanın gereği olan ateşten sakınma emri, kinaye yoluyla bizzat cezanın yerine ikame edilmiştir; bu da kinaye edilen manayı perçinlemek, inatlaşmanın vehametini hissettirmek ve az sözle tehdidi açıkça bildirmek içindir. Şart cümlesi şüphe bildiren "in" (إِنْ) edatıyla başlatılmıştır; halbuki durum kesinlik ifade eden "izâ" (إِذَا) edatını gerektirmekteydi. Zira sözün sahibi olan Allah Teâlâ onların acizliğinden şüphe ediyor değildi. Bundan dolayı, şart ile ceza arasına itiraz cümlesi olarak onların bunu getiremeyeceğini eklemiş; bu da onlarla alay etmek ve onların zannına göre bir hitapta bulunmak içindir, çünkü derinlemesine düşünmeden önce acizlik onlar nezdinde henüz kesinleşmiş değildi. { تَفْعَلُوا } fiili { لَمْ } edatıyla meczumdur; çünkü bu edatın ameli vaciptir, muzariye hastır, mamulüne bitişiktir ve onu maziye dönüştürdüğü için adeta onun bir parçası haline gelmiştir. Şart harfi ise bu ikisinin bütününe dahil olmuş gibidir; sanki «Eğer fiili terk ederseniz» denilmiştir; bu yüzden ikisinin bir arada bulunması caiz olmuştur. { وَلَنْ } edatı ise geleceği nefyetmede { لا } gibidir, ancak ondan daha mübalağalıdır. Sibeveyh'e ve kendisinden gelen iki rivayetten birinde Halil'e göre müstakil bir harftir; diğer rivayette ise aslı "lâ en"dir (لا أن). Ferrâ'ya göre ise aslı "lâ" (لا) olup elifi nuna dönüştürülmüştür. Üstün ile "el-Vekûd" (الوَقُود) ateşin kendisiyle tutuşturulduğu yakıttır; ötre ile "el-vukûd" ise mastardır. Mastarın üstünle geldiği de olmuştur. Nitekim Sibeveyh şöyle demiştir:
وسمعنا من يقول وقدت النار وَقوداً عاليا، والاسم بالضم ولعله مصدر سمي به كما قيل: فلان فخر قومه وزين بلده، وقد قرئ به والظاهر أن المراد به الاسم، وإن أريد به المصدر فعلى حذف مضاف أي: وقودها احتراق الناس، والحجارة: وهي جمع حجر. كجمالة جمع جمل وهو قليل غير منقاس، والمراد بها الأصنام التي نحتوها وقرنوا بها أنفسهم وعبدوها طمعاً في شفاعتها والانتفاع بها واستدفاع المضار لمكانتهم، ويدل عليه قوله تعالى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ. عذبوا بما هو منشأ جرمهم كما عذب الكافرون بما كنزوه. أو بنقيض ما كانوا يتوقعون زيادة في تحسرهم. وقيل: الذهب والفضة التي كانوا يكنزونها ويغترون بها، وعلى هذا لم يكن لتخصيص إعداد هذا النوع من العذاب بالكفار وجه، وقيل: حجارة الكبريت وهو تخصيص بغير دليل وإبطال للمقصود، إذ الغرض تهويل شأنها وتفاقم لهبها بحيث تتقد بما لا
Biz «Ateş gürül gürül alevlendi (وقدت النار وَقوداً عاليا)» diyenleri işittik. İsim olanı ise ötreli şeklidir; belki de «Falan kimse kavminin iftiharı ve memleketinin ziynetidir» denildiği gibi isim olarak kullanılan bir mastardır. Nitekim bu şekilde [ötreli olarak] da okunmuştur. Zahir olan, bununla ismin kastedilmiş olmasıdır. Şayet mastar kastedilmişse, muzâfın hazfedilmesi takdirindedir; yani: «Onun alevlenmesi insanların tutuşmasıyladır». { وَالْحِجارَةُ } “Ve taşlar” ise hacer (حجر) kelimesinin çoğuludur; tıpkı az kullanılan ve kıyasa dayanmayan cemal (جمل) kelimesinin çoğulunun cimâlet (جمالة) gelmesi gibidir. Bununla kastedilen, yonttukları, kendilerini onlarla bir tuttukları, şefaatlerini umarak, menfaat elde etmek ve konumları gereği zararları savuşturmak maksadıyla taptıkları putlardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli de buna delalet eder: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız.” İnkârcıların biriktirdikleri altın ve gümüşle azap edilmeleri gibi, onlar da cürümlerinin kaynağı olan şeyle azap edilmişlerdir. Yahut hasret ve pişmanlıkları daha da artsın diye umduklarının tam zıddıyla [cezalandırılmışlardır]. Şöyle de denilmiştir: [Taşlardan kasıt] biriktirdikleri ve kendisiyle aldandıkları altın ve gümüştür. Fakat bu yoruma göre, bu tür azabın kâfirlere tahsis edilmesinin tutarlı bir gerekçesi kalmaz. Kükürt taşları olduğu da söylenmiştir; ancak bu delilsiz bir tahsis olup asıl maksadı boşa çıkarmaktır. Zira buradaki gaye, o ateşin büyüklüğünü ve alevlerinin şiddetini, başka hiçbir şeyin tutuşturamayacağı şeylerle tutuşacak derecede olduğunu vurgulamaktır; oysa
يتقد به غيرها، والكبريت تتقد به كل نار وإن ضعفت، فإن صح هذا عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فلعله عني به أن الأحجار كلها لتلك النار كالحجارة الكبريت لسائر النيران. ولما كانت الآية مدنية نزلت بعد ما نزل بمكة قوله تعالى في سورة التحريم نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ. وسمعوه صح تعريف النار. ووقوع الجملة صلة «بإزائها» فإنها يجب أن تكون قصة معلومة.
kükürt ise zayıf da olsa her ateşle alevlenir. Şayet bu rivayet İbn Abbas'tan (radıyallâhu anhümâ) sahih olarak gelmişse, muhtemelen onun kastı şudur: Bütün taşların o ateşe nispeti, kükürt taşlarının diğer ateşlere nispeti gibidir. Bu ayet Medenî olup, Mekke'de Tahrîm Suresi'nde inen { نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ } “Yakıtı insanlar ve taşlar olan bir ateş...” kavlinden sonra indiği ve muhataplar da bunu daha önce işitmiş oldukları için, ateş kelimesinin marife (belirli) getirilmesi ve sıla cümlesinin onun karşılığında yer alması sahih olmuştur; zira sıla cümlesinin bilinen bir kıssa olması gerekir.
أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ هيئت لهم وجعلت عدة لعذابهم. وقرئ: «أعتدت» من العتاد بمعنى العدة، والجملة استئناف، أو حال بإضمار قد من النار لا الضمير الذي في وقودها، وإن جعلته مصدراً للفصل بينهما بالخبر. وفي الآيتين ما يدل على النبوة من وجوه:
{ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “İnkârcılar için hazırlanmıştır” yani onlar için tertip edilmiş ve azapları için bir hazırlık kılınmıştır. Hazırlık ve teçhizat manasına gelen "el-atâd" kökünden «أُعتِدَتْ» şeklinde de okunmuştur. Cümle istînâf (başlangıç) cümlesidir yahut [ateş] kelimesinden takdirî bir "kad" (قد) edatıyla haldir; mastar kabul edilirse aralarına haber girdiği için "vekûduhâ"daki zamirden hal olamaz. Bu iki ayette peygamberliğe delalet eden birkaç yön bulunmaktadır:
الأول: ما فيهما من التحدي والتحريض على الجد وبذل الوسع في المعارضة بالتقريع والتهديد، وتعليق الوعيد على عدم الإتيان بما يعارض أقصر سورة من سور القرآن، ثم إنهم مع كثرتهم واشتهارهم بالفصاحة وتهالكهم على المضادة لم يتصدوا لمعارضته، والتجؤوا إلى جلاء الوطن وبذل المهج.
Birincisi: Bu iki ayette kınama ve tehditle meydan okuma, benzerini getirmek için var gücüyle gayret göstermeye teşvik ve tehdidin Kur'an surelerinin en kısasına bile denk bir söz getirememeye bağlanması hususları yer almaktadır. Sonra onlar, sayıca çokluklarına, fesahatle meşhur olmalarına ve düşmanlıkta son derece istekli bulunmalarına rağmen, ona nazire yapmaya yeltenememiş; yurtlarından sürülmeye ve canlarını feda etmeye sığınmışlardır.
الثاني: أنهما يتضمنان الإخبار عن الغيب على ما هو به، فإنهم لو عارضوه بشيء لامتنع خفاؤه عادة سيما والطاعنون فيه أكثر من الذابين عنه في كل عصر.
İkincisi: Bu iki ayet, gaybı tam olarak vuku bulduğu şekliyle haber vermeyi içermektedir. Zira şayet onun dengi bir şeyle ona karşı çıkmış olsalardı, özellikle her asırda ona dil uzatanların onu savunanlardan daha çok olduğu dikkate alındığında, bunun gizli kalması adeten imkânsız olurdu.
الثالث: أنه ﷺ لو شك في أمره لما دعاهم إلى المعارضة بهذه المبالغة، مخافة أن يعارض فتدحض حجته. وقوله تعالى: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ دل على أن النار مخلوقة معدة الآن لهم.
Üçüncüsü: Şayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi davasından şüphe etseydi, benzeri getirilir de delili çürütülür korkusuyla onları bu denli mübalağalı bir şekilde meydan okumaya çağırmazdı. Allah Teâlâ'nın: { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “İnkârcılar için hazırlanmıştır” kavli, ateşin şu anda yaratılmış ve onlar için hazır durumda olduğuna delalet eder.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥]
[Bakara Suresi (2): Ayet 25]
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)
{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için altlarından ırmaklar akan cennetler olduğunu müjdele. Onlara oradaki bir meyveden her rızık verilişinde: «Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir» derler. Bu rızık onlara birbirine benzer olarak verilmiştir. Orada onlar için tertemiz eşler de vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır.” (25)
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ عطف على الجملة السابقة، والمقصود عطف حال من آمن بالقرآن العظيم ووصف ثوابه، على حال من كفر به، وكيفية عقابه على ما جرت به العادة الإلهية من أن يشفع الترغيب بالترهيب، تنشيطاً لاكتساب ما ينجي، وتثبيطاً عن اقتراف ما يردي، لا عطف الفعل نفسه حتى يجب أن يطلب له ما يشاكله من أمر أو نهي فيعطف عليه أو على فاتقوا، لأنهم إذا لم يأتوا بما يعارضه بعد التحدي ظهر إعجازه، وإذا ظهر ذلك فمن كفر به استوجب العقاب، ومن آمن به استحق الثواب، وذلك يستدعي أن يخوف هؤلاء ويبشر هؤلاء، وإنما أمر الرسول ﷺ، أو عالم كل عصر، أو كل أحد يقدر على البشارة بأن يبشرهم. ولم يخاطبهم بالبشارة كما خاطب الكفرة، تفخيماً لشأنهم وإيذاناً بأنهم أحقاء بأن يبشروا ويهنأوا بما أعد لهم.
{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } “İman edip salih ameller işleyenlere, kendileri için cennetler olduğunu müjdele” [ifadesi] önceki cümleye matuftur. Buradaki asıl maksat, kurtarıcı amelleri kazanmaya teşvik etmek ve helak edici günahları işlemekten alıkoymak maksadıyla rağbet ettirmeyi korkutmayla birlikte zikretmeye dair ilahi âdet gereğince, Yüce Kur'an'a iman edenin durumu ile sevabının niteliğini, onu inkâr edenin durumu ve cezasının keyfiyetine atfetmektir; yoksa fiilin bizzat kendisini atfetmek değildir ki emir veya nehiyden kendine benzer bir ifade aranıp ona veya { فَاتَّقُوا } “sakının” emrine atfedilsin. Zira onlar meydan okumadan sonra onun bir benzerini getiremeyince onun mucize oluşu ortaya çıkmıştır; bu açığa çıkınca da onu inkâr eden cezayı hak etmiş, ona iman eden ise sevaba müstahak olmuştur. Bu durum da öncekilerin korkutulmasını, diğerlerinin ise müjdelenmesini gerektirir. Kendilerini müjdelemesi için Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem yahut her asrın âlimine veya müjdelemeye gücü yeten herkese hitap edilmiştir. Kâfirlere doğrudan hitap edildiği gibi müminlere doğrudan müjde ile hitap edilmemiştir; bu da onların şanını yüceltmek ve kendileri için hazırlanan şeylerle müjdelenmeye ve tebrik edilmeye layık olduklarını bildirmek içindir.
وقرئ «وَبَشّرِ» على البناء للمفعول عطفاً على أعدت فيكون استئنافاً. والبشارة: الخبر السار فإنه يظهر أثر السرور في البَشْرة، ولذلك قال الفقهاء البشارة: هي الخبر الأول، حتى لو قال الرجل لعبيده: من بشرني بقدوم ولدي فهو حر، فأخبروه فرادى عتق أَوَلُهُم، ولو قال: من أخبرني، عتقوا جميعاً، وأما قوله تعالى:
«وَبُشِّرَ» şeklinde meçhul sîgasıyla da okunmuştur; bu durumda { أُعِدَّتْ } fiiline matuf olarak istînâf olur. Bişâret (müjde); sevindirici haberdir, zira sevinç eseri deride (beşere) belirir. Bu sebeple fakihler şöyle demiştir: Bişâret, ilk verilen haberdir. Öyle ki bir kimse kölelerine: «Oğlumun gelişini bana ilk müjdeleyen hürdür» dese ve onlar da ayrı ayrı haber verseler, sadece birincileri azat olur. Şayet «Bana haber veren» deseydi hepsi birden azat olurdu. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:
فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ فعلى التهكم أو على طريقة قوله: تَحِيَّةٌ بينهم ضرب وجيع.
{ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele” ifadesi alay yolludur yahut şairin: «Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruşmadır» sözü kabilindendir.
والصَّالِحاتِ جمع صالحة وهي من الصفات الغالبة التي تجري مجرى الأسماء كالحسنة، قال الخطيئة:
{ الصَّالِحاتِ } “Salih ameller” ise saliha kelimesinin çoğuludur; bu kelime "hasene" (iyilik/güzel iş) gibi isimleşmiş baskın sıfatlardandır. Hutay'e şöyle demiştir:
كَيْفَ الهِجَاءُ وما تَنْفَكُّ صالحة ... من آل لامٍ بظُهْرِ الغَيْبِ تَأْتِيني
«Lâm oğullarından gıyabımda bana hep iyi bir davranış gelirken onları yermek nasıl mümkün olur!»
وهي من الأعمال ما سوغه الشرع وحسنه، وتأنيثها على تأويل الخصلة، أو الخلة، واللام فيها للجنس، وعطف العمل على الإيمان مرتباً للحكم عليهما إشعاراً بأن السبب في استحقاق هذه البشارة مجموع الأمرين
Salih ameller, şeriatın caiz ve güzel gördüğü amellerdir. Müennes kılınması haslet veya huy manası takdiriyle yapılmıştır. Başındaki elif-lam cins içindir. Amelin imana atfedilip hükmün her ikisine birden bağlanması, bu müjdeyi hak etmenin sebebinin bu iki hususun birlikteliği
والجمع بين الوصفين، فإن الإيمان الذي هو عبارة عن التحقيق والتصديق أَسٌّ، والعمل الصالح كالبناء عليه، ولا غناءَ بأْسٍ لا بناء عليه، ولذلك قلما ذكرا منفردين. وفيه دليل على أنها خارجة عن مسمى الإيمان، إذ الأصل أن الشيء لا يعطفُ على نفسه ولا على ما هو داخل فيه.
ve iki vasfın bir arada bulunması olduğuna dikkat çekmek içindir. Zira hakikati anlama ve tasdikten ibaret olan iman bir temeldir; salih amel ise onun üzerine kurulan bina gibidir. Üzerinde bina bulunmayan bir temelin faydası yoktur; bu yüzdendir ki bu ikisi nadiren ayrı zikredilir. Bu ifadede, amelin imanın tanımının dışında olduğuna dair bir delil vardır; zira asıl olan, bir şeyin bizzat kendisine yahut kendi kapsamına giren bir şeye atfedilmemesidir.
أَنَّ لَهُمْ منصوب بنزع الخافض وإفضاء الفعل إليه، أو مجرور بإضماره مثل: الله لأفعلن. والجنة:
{ أَنَّ لَهُمْ } ifadesi harf-i cerrin hazfedilmesi ve fiilin doğrudan mamulüne geçmesiyle mensuptur yahut «Allah'a yemin olsun ki mutlaka yapacağım (الله لأفعلن)» ifadesinde olduğu gibi harf-i cerrin takdiriyle mecrurdur. Cennet ise:
المرة من الجن وهو مصدر جنة إذا ستره، ومدار التركيب على الستر، سمي بها الشجر المظلل لالتفاف أغصانه للمبالغة كأنه يستر ما تحته سترة واحدة قال زهير:
Örtmek manasındaki "cenn" (الجن) kökünden ism-i merredir; bu da örttüğü zaman kullanılan "cennehû" (جنه) fiilinin mastarıdır. Kelimenin kök anlamı örtmeye dayanır. Dalları birbirine sarılarak altındakini tek bir örtüşle tamamen örtüyormuşçasına mübalağa ifade ettiği için gölgelik ağaçlara bu isim verilmiştir. Züheyr şöyle demiştir:
كأنَّ عَيني في غَربي مقتلَة ... من النواضِحِ تَسْقي جَنَّةً سُحُقا
«Sanki gözlerim, yüksek hurmalıkları sulayan dolap develerinin çektiği iki büyük su kovasının içindedir.»
أي نخلاً طوالاً، ثم البستان، لما فيه من الأشجار المتكاثفة المظللة، ثم دار الثواب لما فيها من الجنان، وقيل: سميت بذلك لأنه ستر في الدنيا ما أعد فيها للبشر من أفنان النعم كما قال ﷾:
Yani uzun hurma ağaçlarını [sulayan develer]. Daha sonra bu kelime içindeki sık ve gölge yapan ağaçlardan dolayı bağ-bahçeye, ardından da içindeki bahçeler sebebiyle sevap yurduna (cennete) isim olarak verilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Orada insanlar için hazırlanan türlü türlü nimetler dünyada gizlendiği için cennet olarak adlandırılmıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ وجمعها وتنكيرها لأن الجنان على ما ذكره ابن عباس ﵄ سبع: جنة الفردوس، وجنة عدن، وجنة النعيم، ودار الخلد، وجنة المأوى، ودار السلام، وعِلِّيُون، وفي كل واحدة منها مراتب ودرجات متفاوتة على حسب تفاوت الأعمال والعمال. واللام في لَهُمْ تدل على استحقاقهم إياها، لأجل ما ترتب عليه من الإِيمان والعمل الصالح، لا لذاته فإنه لا يكافئ النعم السابقة، فضلاً عن أن يقتضي ثواباً وجزاء فيما يستقبل بل بجعل الشارع، ومقتضى وعده تعالى لا على الإطلاق، بل بشرط أن يستمر عليه حتى يموت وهو مؤمن لقوله تعالى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وقوله تعالى لنبيه ﷺ لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ وأشباه ذلك، ولعله ﷾ لم يقيد هاهنا استغناء بها.
{ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } “Onlar için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını hiç kimse bilemez.” Çoğul ve nekra (belirsiz) getirilmesi şundandır: İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ) zikrettiğine göre cennetler yedidir: Firdevs Cenneti, Adn Cenneti, Naim Cenneti, Dârü'l-Huld, Me'vâ Cenneti, Dârü's-Selâm ve İlliyyûn. Bunların her birinde amellerin ve amel edenlerin derecelerine göre farklı farklı makamlar ve mertebeler vardır. { لَهُمْ } “Onlar için” ifadesindeki lâm harfi, amelin zatından dolayı değil, iman ve salih amele bağlanan neticeden ötürü bunu hak ettiklerine delalet eder; zira yapılan amel geçmiş nimetlerin karşılığı bile olamaz, nerede kaldı ki gelecekte bir sevap ve mükafatı gerektirsin! Bilakis bu, Şâri'in tayini ve Allah Teâlâ'nın vaadinin bir gereğidir; üstelik mutlak olarak değil, şu ayetler sebebiyle mümin olarak ölünceye kadar bu hal üzere sebat etmesi şartına bağlıdır: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri boşa gitmiştir” ve Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem hitaben buyurduğu: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” kavli ve benzerleri. Muhtemelen Allah Teâlâ o ayetlere binaen burada ayrıca şart koşmamıştır.
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أي من تحت أشجارها، كما تراها جارية تحت الأشجار النابتة على شواطئها. وعن مسروق أنهار الجنة تجري في غير أخدود: واللام في الْأَنْهارُ للجنس، كما في قولك لفلان: بستان في الماء الجاري، أو للعهد، والمعهود: هي الأنهار المذكورة في قوله تعالى: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ الآية. والنهر بالفتح والسكون: المجرى الواسع فوق الجدول ودون البحر، كالنيل والفرات، والتركيب للسعة، والمراد بها ماؤها على الإضمار، أو المجاز، أو المجاري أنفسها. وإسناد الجري إليها مجاز كما في قوله تعالى: وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها الآية.
{ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altlarından ırmaklar akar” yani ağaçlarının altından akar; nitekim nehir kenarlarında yetişen ağaçların altından suların aktığını görürsün. Mesrûk'tan nakledildiğine göre cennet ırmakları oyulmuş yataklar olmadan akar. { الْأَنْهارُ } “Irmaklar” kelimesindeki elif-lâm, senin bir kimseye: «Falanın akar su içinde bir bağı var» demendeki gibi cins içindir yahut ahd içindir; bilinen ırmaklar ise Allah Teâlâ'nın: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “Orada bozulmayan sudan ırmaklar vardır...” ayetinde zikredilen ırmaklardır. Üstün ve sükûn ile nehir (النَّهْر); dereden büyük, denizden küçük olan Nil ve Fırat gibi geniş su yatağıdır; kelimenin asıl kökü genişlik bildirir. Bununla takdir veya mecaz yoluyla o yatakların suyu kastedilmiştir yahut bizzat su yataklarının kendisi kastedilmiştir. Akma fiilinin ırmak yataklarına isnat edilmesi ise, Allah Teâlâ'nın: { وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها } “Yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı zaman...” ayetinde olduğu gibi mecazdır.
كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا صفة ثانية لجنات، أو خبر مبتدأ محذوف، أو جملة مستأنفة. كأنه لما قيل: إن لهم جنات، وقع في خلد السامع أثمارها مثل ثمار الدنيا، أو أجناس أخر فأزيح بذلك، وكُلَّما نصب على الظرف، ورِزْقاً مفعول به، ومن الأولى والثانية للابتداء واقعتان موقع الحال، وأصل الكلام ومعناه: كل حين رزقوا مرزوقاً مبتدأ من الجنات مبتدأ من ثمرة، قيد الرزق بكونه مبتدأ من الجنات، وابتداؤه منها بابتدائه من ثمرة فصاحب الحال الأولى رزقاً وصاحب الحال الثانية ضميره المستكن في الحال، ويحتمل أن يكون من ثمره، بياناً تقدم كما في قولك: رأيت منك أسداً، وهذا إشارة إلى نوع ما رزقوا كقولك مشيراً إلى نهر جار: هذا الماء لا ينقطع، فإنك لا تعني به العين المشاهدة منه، بل النوع المعلوم المستمر بتعاقب جريانه وإن كانت الإشارة إلى عينه، فالمعنى هذا مثل رزقنا ولكن لما استحكم الشبه بينهما جعل ذاته ذاته كقولك: أبو يوسف أبو حنيفة.
{ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا } “Onlara oradaki bir meyveden her rızık verilişinde: «Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir» derler” [ifadesi] cennetlerin ikinci bir sıfatıdır yahut mahzuf bir mübtedanın haberidir veya müstakil bir cümledir. Sanki: «Onlar için cennetler vardır» denilince, dinleyenin zihnine «Acaba meyveleri dünya meyveleri gibi midir yoksa başka türler midir?» sorusu gelmiş ve bu ifadeyle o giderilmiştir. { كُلَّما } zarf olarak mansuptur; { رِزْقاً } mef'ûlün bihtir. Birinci ve ikinci { مِنْ } harf-i cerleri ibtidâ (başlangıç) bildirip hal makamında yer almıştır. Kelamın aslı ve manası şöyledir: «Ne zaman cennetlerden başlayan ve meyveden başlayan bir rızıkla rızıklandırılsalar...» Rızık, cennetlerden başlamasıyla kayıtlanmış, onun cennetlerden başlaması da bir meyveden başlamasıyla gerçekleşmiştir; bu durumda birinci halin sahibi { رِزْقاً } lafzı, ikinci halin sahibi ise halin içinde gizli olan zamirdir. { مِنْ ثَمَرَةٍ } ifadesinin, «Sende bir aslan gördüm (رأيت منك أسداً)» sözünde olduğu gibi öne geçmiş bir beyan olması da muhtemeldir. { هذَا } “Bu” ifadesi, akan bir nehre işaret ederek: «Bu su kesilmez» demen gibi, rızıklandırıldıkları şeyin türüne işarettir; zira sen bununla bizzat gözle görülen o anki suyu değil, akışının peş peşe gelmesiyle devam eden bilinen türü kastedersin. Şayet işaret bizzat o nesnenin aynına ise mana: «Bu, bizim rızıklandırıldığımız şeyin benzeridir» demektir; fakat aralarındaki benzerlik son derece kuvvetli olunca, «Ebu Yusuf Ebu Hanife'dir» demen gibi, onun bizzat kendisi sayılmıştır.
مِنْ قَبْلُ أي: من قبل هذا في الدنيا، جعل ثمر الجنة من جنس ثمر الدنيا لتميل النفس إليه أول ما يرى، فإن الطباع مائلة إلى المألوف متنفرة عن غيره، ويتبين لها مزيته وكنه النعمة فيه، إذ لو كان جنساً لم يعهد ظن أنه لا يكون إلا كذلك، أو في الجنة لأن طعامها متشابه في الصورة، كما حكى ابن كثير عن الحسن ﵄: (أن أحدهم يؤتى بالصحفة فيأكل منها، ثم يؤتى بأخرى فيراها مثل الأولى فيقول
{ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce” yani: Bundan önce dünyada [verilendir]. Cennet meyvesi dünya meyvesi türünden kılınmıştır ki nefis onu ilk gördüğünde ona meyletsin; zira tabiatlar alışık olduğu şeye meyleder, yabancı olandan ise ürker; böylece onun üstünlüğü ve içindeki nimetin asıl kıymeti ona aşikâr olur; zira bilinmeyen bir tür olsaydı bunun sadece böyle olabileceği zannedilirdi. Yahut [daha önce denmesi] cennettedir; çünkü cennetin yiyecekleri suret bakımından birbirine benzer. Nitekim İbn Kesîr'in Hasan'dan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre: (Onlardan birine bir kâse getirilir, ondan yer; sonra başka bir kâse getirilir, onu öncekinin aynısı gibi görünce
ذلك، فيقول الملك: كل فاللون واحد والطعم مختلف) . أو كما
böyle söyler. Bunun üzerine melek: «Ye, rengi bir olsa da tadı farklıdır» der). Yahut Peygamber'den
روي أنه ﵊ قال: «والذي نفس محمد بيده، إن الرجل من أهل الجنة ليتناول الثمرة ليأكلها فما هي بواصلة إلى فيه، حتى يبدل الله تعالى مكانها مثلها»
aleyhisselâm rivayet edildiği gibidir; o şöyle buyurmuştur: «Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, cennet ehlinden bir adam yemek üzere meyveyi koparır, meyve henüz ağzına varmadan Allah Teâlâ onun yerine bir benzerini yaratır.»
. فلعلهم إذا رأوها على الهيئة الأولى قالوا ذلك، والأول أظهر لمحافظته على عموم كُلَّما فإنه يدل على ترديدهم هذا القول كل مرة رزقوا، والداعي لهم إلى ذلك فرط استغرابهم وتبجحهم بما وجدوا من التفاوت العظيم في اللذة والتشابه البليغ في الصورة.
Belki de onu ilk gördükleri surette görünce böyle söylemişlerdir. Birinci görüş, { كُلَّما } lafzının umumiliğini koruduğu için daha açıktır; zira bu edat, onların bu sözü rızıklandırıldıkları her seferinde tekrarladıklarını gösterir. Onları buna sevk eden şey ise, lezzetteki muazzam farklılık ve şekildeki kusursuz benzerlik karşısındaki aşırı hayretleri ve sevinçleridir.
وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً اعتراض يقرر ذلك، والضمير على الأول راجع إلى ما رزقوا في الدارين فإنه مدلول عليه بقوله عز من قائل هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ ونظيره قوله ﷿: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما أي بجنسي الغني والفقير، وعلى الثاني إلى الرزق. فإن قيل: التشابه هو التماثل في الصفة، وهو مفقود بين ثمرات الدنيا والآخرة كما قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: ليس في الجنة من أطعمة الدنيا إلا الأسماء. قلت: التشابه بينهما حاصل في الصورة التي هي مناط الاسم دون المقدار والطعم، وهو كاف في إطلاق التشابه. هذا: وإن للآية الكريمة محملاً آخر، وهو أن مستلذات أهل الجنة في مقابلة ما رزقوا في الدنيا من المعارف والطاعات، متفاوتة في اللذة بحسب تفاوتها، فيحتمل أن يكون المراد من هذَا الَّذِي رُزِقْنا أنه ثوابه، ومن تشابههما تماثلهما في الشرف والمزية وعلو الطبقة، فيكون هذا في الوعد نظير قوله:
{ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً } “Bu rızık onlara birbirine benzer olarak verilmiştir” ifadesi, bu durumu pekiştiren bir itiraz cümlesidir. Birinci görüşe göre zamir, her iki yurtta rızıklandırıldıkları şeylere döner; zira bu mana Yüceler Yücesi'nin: { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } “Bu, daha önce bize rızık olarak verilendir” kavlinden anlaşılmaktadır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Eğer zengin veya fakir iseler, Allah her ikisine de daha yakındır” kavlidir; yani zengin ve fakir cinslerine [daha yakındır]. İkinci görüşe göre ise zamir doğrudan rızka döner. Şayet: «Teşabüh, sıfatta birbirine denk olmaktır; oysa İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ): «Cennette dünya yiyeceklerinden sadece isimler vardır» dediği gibi dünya ile ahiret meyveleri arasında bu denklik yoktur» denilirse, derim ki: İkisi arasındaki benzerlik, miktar ve tatta değil, ismin kendisine bağlandığı dış surettedir; bu da teşabüh (benzerlik) kelimesinin kullanılması için yeterlidir. Bununla birlikte, ayet-i kerimenin bir başka yorumu daha vardır: Cennet ehlinin lezzet aldığı şeyler, dünyada nail oldukları marifetler ve ibadetler karşılığında olup, bunların derecelerine göre lezzetleri de farklılık arz eder. Bu durumda { هذَا الَّذِي رُزِقْنا } “bize rızık olarak verilen” ifadesinden maksadın onun sevabı olması, benzerliklerinden maksadın ise şeref, fazilet ve mertebe yüceliğindeki denklik olması muhtemeldir. Böylece bu ifade, vaad hususunda tehdit hakkındaki şu kavlin dengi olur:
ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ في الوعيد.
{ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Yapmakta olduklarınızı tadın!”
وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ مما يستقذر من النساء ويذم من أحوالهن، كالحيض والدرن ودنس الطبع وسوء الخلق، فإن التطهير يستعمل في الأجسام والأخلاق والأفعال. وقرئ: «مطهرات» وهما لغتان فصيحتان يقال النساء فعلت وفعلن، وهن فاعلة وفواعل، قال:
{ وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler de vardır” yani kadınlarda tiksinilen ve yerilen hayız, kir, tabiat pisliği ve kötü ahlak gibi hallerden arındırılmış [eşler vardır]; zira tathîr (temizleme) lafzı bedenler, ahlaklar ve fiiller hakkında kullanılır. «مُطَهَّرَاتٌ» şeklinde de okunmuştur; bunlar iki fasih lügattir; Arapçada [kadınlar için] hem «فَعَلَتْ» hem «فَعَلْنَ» denildiği gibi, «فَاعِلَةٌ» ve «فَوَاعِلُ» kalıpları da kullanılır. Şair şöyle demiştir:
وإذَا العَذَارى بالدّخَانِ تَقَنَّعَت ... واسْتَعَجلتْ نَصْبَ القُدورِ فملَّت
«Genç kızlar dumanla örtündüğünde, tencereleri ocağa koymakta acele edip de usandıklarında...»
فالجمع على اللفظ، والإِفراد على تأويل الجماعة، ومطهرة بتشديد الطاء وكسر الهاء بمعنى متطهرة، ومطهرة أبلغ من طاهرة ومطهرة للإشعار بأن مطهراً طهرهن وليس هو إلا الله ﷿. والزوج يقال للذكر والأنثى، وهو في الأصل لما له قرين من جنسه كزوج الخف، فإن قيل: فائدة المطعوم هو التغذي ودفع ضرر الجوع، وفائدة المنكوح التوالد وحفظ النوع، وهي مستغنى عنها في الجنة. قلت: مطاعم الجنة ومناكحها وسائر أحوالها إنما تشارك نظائرها الدنيوية في بعض الصفات والاعتبارات، وتسمى بأسمائها على سبيل الاستعارة والتمثيل، ولا تشاركها في تمام حقيقتها حتى تستلزم جميع ما يلزمها وتفيد عين فائدتها.
Çoğul lafza göredir, tekil ise cemaat takdirine göredir. Tâ harfinin şeddesi ve hâ harfinin kesresiyle «مُطَّهِّرَةٌ» ise kendi kendini temizleyen (mütetahhire) manasındadır. «مُطَهَّرَةٌ» lafzı ise «طَاهِرَةٌ» ve «مُتَطَهِّرَةٌ» kelimelerinden daha mübalağalıdır; çünkü bir temizleyicinin onları temizlediğini hissettirir ki O da ancak Allah Teâlâ'dır. Zevc kelimesi hem erkek hem dişi için kullanılır; aslen ayakkabının eşi gibi kendi cinsinden bir dengi olan şeyler için söylenir. Şayet: «Yiyeceğin faydası beslenme ve açlık zararını gidermektir; eşin faydası ise üreme ve neslin devamıdır; oysa cennette bunlara ihtiyaç yoktur» denilirse, derim ki: Cennetin yiyecekleri, eşleri ve diğer halleri dünyadaki benzerleriyle ancak bazı sıfat ve açılardan müşterektir; bunlara bu isimler istiare ve temsil yoluyla verilmiştir; yoksa bizzat aynı faydayı sağlasın ve dünyadakilerin tüm gereklerini gerektirsin diye hakikatlerinin tamamında onlarla ortak değildirler.
وَهُمْ فِيها خالِدُونَ دائمون. والخلد والخلود في الأصل الثبات المديد دام أم لم يدم، ولذلك قيل للأثافي والأحجار خوالد، وللجزء الذي يبقى من الإنسان على حاله ما دام حياً خلد، ولو كان وضعه للدوام كان التقييد بالتأبيد في قوله تعالى: خالِدِينَ فِيها أَبَداً لغوا واستعماله حيث لا دوام، كقولهم وقف مخلد، يوجب اشتراكاً، أو مجازاً. والأصل ينفيهما بخلاف ما لو وضع للأعم منه فاستعمل فيه بذلك الاعتبار، كإطلاق الجسم على الإنسان مثل قوله تعالى: وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ لكن المراد به هاهنا الدوام عند الجمهور لما يشهد له من الآيات والسنن.
{ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Ve onlar orada ebedî kalacaklardır” yani süreklidirler. Huld ve hulûd kelimeleri aslen, ister sürekli olsun ister olmasın, uzun süreli kalışı ifade eder; bu yüzden ocak taşlarına ve kayalara "havâlid", insanın hayatta kaldığı müddetçe durumunu koruyan parçasına da "huld" denilmiştir. Şayet bu kelime sadece süreklilik için konulmuş olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “Orada ebedî kalıcılar olarak” kavlindeki ebedilik kaydı gereksiz olurdu ve «müebbet vakıf» sözlerinde olduğu gibi sürekliliğin bulunmadığı yerlerde kullanılması müşterek lafız yahut mecaz olmayı gerektirirdi. Asıl olan ise bu ikisinin olmamasıdır; aksine kelime daha genel bir mana için konulup bu mülahazayla kullanılırsa böyle olmaz; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik” kavlinde olduğu gibi insan için cisim lafzının kullanılması gibidir. Fakat ayetler ve sünnetlerin şahitliği sebebiyle cumhura göre buradaki maksat mutlak sürekliliktir.
فإن قيل: الأبدان مركبة من أجزاء متضادة الكيفية، معرضة للاستحالات المؤدية إلى الانفكاك والانحلال فكيف يعقل خلودها في الجنان. قلت: إنه تعالى يعيدها بحيث لا يعتورها الاستحالة بأن يجعل أجزاءها مثلاً متقاومة في الكيفية، متساوية في القوة لا يقوي شيء منها على إحالة الآخر، متعانقة متلازمة لا ينفك بعضها عن بعض كما يشاهد في بعض المعادن.
Şayet: «Bedenler, birbirine zıt keyfiyetlerdeki parçalardan birleşmiştir; ayrışma ve dağılmaya yol açan başkalaşımlara maruzdur; öyleyse cennetlerde onların ebedî kalışı nasıl aklen mümkün olur?» denilirse, derim ki: Allah Teâlâ onları, başkalaşımın kendilerine arız olmayacağı bir şekilde yeniden yaratır; örneğin parçalarını nitelik bakımından birbiriyle dengeli, güç bakımından eşit kılar ki hiçbir parça diğerini başkalaştırmaya güç yetiremez; tıpkı bazı madenlerde görüldüğü gibi birbirine kenetlenmiş ve birbirinden ayrılmaz halde bulunurlar.
هذا وإن قياس ذلك العالم وأحواله على ما نجده ونشاهده من نقص العقل وضعف البصيرة. واعلم أنه
Kaldı ki o âlemi ve hallerini burada bulup gördüklerimizle kıyaslamak aklın noksanlığından ve basiret zayıflığındandır. Bil ki,
لما كان معظم اللذات الحسية مقصوراً على: المساكن والمطاعم، والمناكح، على ما دل عليه الاستقراء كان ملاك ذلك كله الدوام والثبات، فإن كل نعمة جليلة إذا قارنها خوف الزوال كانت منغصة غير صافية من شوائب الألم، بشر المؤمنين بها ومثل ما أعد لهم في الآخرة بأبهى ما يستلذ به منها، وأزال عنهم خوف الفوات بوعد الخلود ليدل على كمالهم في التنعم والسرور.
tümevarımın gösterdiği üzere hissi lezzetlerin çoğu meskenler, yiyecekler ve eşlerle sınırlı olduğu için, bütün bunların esası devamlılık ve sebattır; zira her yüce nimet, yok olma korkusuyla birlikte bulunduğunda kederli olur, elem şaibelerinden arınmış olamaz. Bu sebeple Allah Teâlâ müminleri bunlarla müjdelemiş ve ahirette onlar için hazırladığı şeyleri, bu nimetlerin lezzet alınan en göz alıcı suretleriyle misallendirmiş; nimetten faydalanma ve sevinçteki mükemmelliklerini göstermek için de ebedilik vaadiyle ellerinden çıkma korkusunu onlardan gidermiştir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦]
[Bakara Suresi (2): Ayet 26]
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً مَّا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve hatta onun üstündekini misal getirmekten haya etmez. İman edenler bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: «Allah bu misalle neyi murat etti?» derler. O, bu misalle birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir. O, bununla ancak fasıkları saptırır.” (26)
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَّا بَعُوضَةً لما كانت الآيات السابقة متضمنة لأنواع من التمثيل، عقب ذلك ببيان حسنه، وما هو الحق له والشرط فيه، وهو أن يكون على وفق الممثل له من الجهة التي تعلق بها التمثيل في العظم والصغر والخسة والشرف دون الممثل، فإن التمثيل إنما يصار إليه لكشف المعنى الممثل له ورفع الحجاب عنه وإبرازه في صورة المشاهد المحسوس، ليساعد فيه الوهم العقل ويصالحه عليه فإن المعنى الصرف إنما يدركه العقل مع منازعة من الوهم، لأن من طبعه الميل إلى الحس وحب المحاكاة، ولذلك شاعت الأمثال في الكتب الإلهية وفشت في عبارات البلغاء، وإشارات الحكماء، فيمثل الحقير بالحقير كما يمثل العظيم بالعظيم، وإن كان المثل أعظم من كل عظيم، كما مثل في الإنجيل غل الصدور بالنخالة، والقلوب القاسية بالحصاة. ومخاطبة السفهاء بإثارة الزنابير. وجاء في كلام العرب: أسمع من قراد وأطيش من فراشه، وأعز من مخ البعوض. لا ما قالت الجهلة، من الكفار: لِمَا مثل الله حال المنافقين بحال المستوقدين؟
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَّا بَعُوضَةً } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği misal getirmekten haya etmez” [ifadesi]: Önceki ayetler çeşitli misalleri ihtiva ettiği için, bunun peşinden misalin güzelliğini, onun için hak ve şart olan hususu açıklamıştır; o da misalin, misali getirene değil, küçüklük-büyüklük, bayağılık ve şeref bakımından temsilin taalluk ettiği yönüyle misal getirilene uygun olmasıdır. Zira temsile ancak, misal verilen manayı açığa çıkarmak, üzerinden perdeyi kaldırmak ve vehmin akla yardımcı olması ve onunla uzlaşması için onu gözle görülen ve hissedilen bir surette ortaya koymak amacıyla başvurulur; çünkü soyut manayı akıl ancak vehmin direnciyle kavrar, zira vehmin tabiatında hisse meyletmek ve somutlaştırmayı sevmek vardır. Bundan dolayıdır ki ilahi kitaplarda misaller yaygınlaşmış, beliğlerin ifadelerinde ve hikmet ehlinin işaretlerinde çokça yer almıştır; böylece misal getiren her yüceden daha yüce olsa bile, büyük şey büyükle temsil edildiği gibi hakir şey de hakirle temsil edilir. Nitekim İncil'de göğüslerdeki kin kepeğe, katı kalpler taşa, beyinsizlere hitap etmek ise eşek arılarını kışkırtmaya benzetilmiştir. Arap kelamında da: «Keneden daha iyi işitir», «Pervaneden daha şaşkındır», «Sivrisinek beyninden daha nadirdir» denilmiştir. Kâfirlerin cahillerinin dediği gibi değildir; onlar: «Allah münafıkların halini ateş yakanların haline,
وأصحاب الصيب وعبادة الأصنام في الوهن والضعف ببيت العنكبوت؟ وجعلها أقل من الذباب وأخس قدراً منه؟ الله ﷾ أعلى وأجل من أن يضرب الأمثال ويذكر الذباب والعنكبوت. وأيضاً، لِمَا أرشدهم إلى ما يدل على أن المتحدي به وحي منزل؟ ورتب عليه وعيد من كفر به ووعد من آمن به بعد ظهور أمره؟
sağanağa tutulanların durumuna ve putlara tapmayı zayıflık ve acizlikte örümcek yuvasına niçin benzetti? Onları sinekten daha değersiz ve daha aşağı kıldı? Allah Teâlâ misaller getirmekten, sineği ve örümceği zikretmekten çok yüce ve münezzehtir» demişlerdi. Ayrıca Allah, meydan okunan kitabın indirilmiş bir vahiy olduğuna delalet eden hususlara onları irşad edip davası açığa çıktıktan sonra onu inkâr edenin tehdidini ve ona iman edenin vaadini buna bağlayınca,
شَرَعَ في جواب ما طعنوا به فيه فقال تعالى: إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي أي لا يترك ضرب المثل بالبعوضة ترك من يستحيي أن يمثل بها لحقارتها. والحياء: انقباض النفس عن القبيح مخافة الذم، وهو الوسط بين الوقاحة:
onların Kur'an'a dil uzattıkları hususa cevap vermeye başladı ve şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحْيِي } “Şüphesiz Allah haya etmez” yani hakirliğinden dolayı sivrisinekle misal getirmekten haya eden kimsenin terk edişi gibi onu misal getirmeyi terk etmez. Haya; kınanma korkusuyla nefsin çirkin şeyden çekilmesidir. O, küstahlık:
التي هي الجراءة على القبائح وعدم المبالاة بها، والخجل: الذي هو انحصار النفس عن الفعل مطلقاً.
yani çirkinliklere cüret etmek ve aldırış etmemek ile haya perdesinin yırtılması kabilinden nefsin eylemden bütünüyle geri çekilmesi arasındaki orta yoldur.
واشتقاقه من الحياة فإنه انكسار يعتري القوة الحيوانية فيردها عن أفعالها فقيل: حيي الرجل كما يقال نسي وحشي، إذا اعتلت نساه وحشاه. وإذا وصف به الباري تعالى كما
Türetilişi hayat (canlılık) kelimesindendir; zira o, hayvani güce arız olup onu eylemlerinden alıkoyan bir kırılmadır. Nitekim siyatik damarı ve iç organları hastalandığında adam için «nesiye» (نسي) ve «hasiye» (حشي) denildiği gibi, [haya hissettiğinde de] «hayiye'r-racül» (حيي الرجل) denilmiştir. Bu sıfat Yüce Yaratıcı hakkında kullanıldığında, nitekim
جاء في الحديث «إن الله يستحيي من ذي الشيبة المسلم أن يعذبه»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Şüphesiz Allah, Müslüman olarak saçını sakalını ağartmış kimseye azap etmekten haya eder.»
. «إن الله حي كريم يستحيي إذا رفع العبد يديه أن يردهما صفراً حتى يضع فيهما خيراً»
«Şüphesiz Allah çok hayâ sahibidir, cömerttir; kulu ellerini O'na kaldırdığında, onları içine bir hayır koymadan boş çevirmekten haya eder.»
فالمراد به الترك اللازم للانقباض، كما أن المراد من رحمته وغضبه إصابة المعروف والمكروه اللازمين لمعنييهما، ونظيره قول من يصف إبلا:
Buradaki maksat, nefsin çekilmesinin gereği olan terk etmektir; tıpkı O'nun rahmet ve gazabından maksadın, bu iki mananın gereği olan iyilik ve kötülüğün isabet etmesi olması gibidir. Develeri vasfeden şairin şu sözü de bunun benzeridir:
إذا ما اسْتَحينَ الماءَ يعْرضُ نَفْسَه ... كَرَعْنَ بسَبْتٍ في إناءٍ من الوَرْدِ
«Kendini sunan sudan çekindiklerinde, su kabı içerisindeki tabaklanmış deri gibi eğilip kana kana içtiler.»
وإنما عدل به عن الترك، لما فيه من التمثيل والمبالغة، وتحتمل الآية خاصة أن يكون مجيئه على المقابلة لما وقع في كلام الكفرة. وضرب المثل اعتماله من ضرب الخاتم، وأصله وقع شيء على آخر، وأَنْ بصلتها مخفوض المحل عند الخليل بإضمار من، منصوب بإفضاء الفعل إليه بعد حذفها عند سيبويه. وما إبهامية تزيد النكرة إبهاماً وشياعاً وتسد عنها طرق التقييد، كقولك أعطني كتاباً ما، أي: أي كتاب كان. أو مزيدة للتأكيد كالتي في قوله تعالى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ ولا نعني بالمزيد اللغو الضائع، فإن القرآن كله هدى وبيان، بل ما لم يوضع لمعنى يراد منه، وإنما وضعت لأن تذكر مع غيرها فتفيد له وثاقةً وقوةً وهو زيادة في الهدى غير قادح فيه. وبعوضة عطف بيان لمثلاً. أو مفعول ليضرب، ومثلاً حال تقدمت عليه لأنه
Burada terk etmek lafzından haya lafzına geçilmesi, onda temsil ve mübalağa bulunduğu içindir; ayete has olarak bu ifadenin kâfirlerin sözüne bir mukabele şeklinde gelmiş olması da muhtemeldir. Misal getirmek (darb-ı mesel); mühür basmaktan (darb-ı hâtem) türemiş bir eylemdir; aslı bir şeyin diğeri üzerine vurulmasıdır. { أَنْ } harfi sılasıyla birlikte Halil'e göre "min" (من) edatının takdiriyle cer mahallindedir; Sibeveyh'e göre ise cer harfi hazfedildikten sonra fiilin doğrudan geçişiyle mansuptur. { ما } ise belirsizliği artıran, nekra lafza daha da yaygınlık kazandıran ve kayıt yollarını kapatan mübhemlik bildiren bir edattır; nitekim «Bana herhangi bir kitap ver (أعطني كتاباً ما)» demen, «Hangi kitap olursa olsun» demektir. Yahut Allah Teâlâ'nın: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle...” kavlindeki gibi pekiştirme için ziyade kılınmıştır. Ziyadeden kastımız boş ve faydasız bir lafız demek değildir; zira Kur'an'ın tamamı hidayet ve beyandır; bilakis kastımız, kendisinden müstakil bir mana kastedilmek için konulmamış olan, ancak bir başkasıyla zikredildiğinde ona sağlamlık ve kuvvet kazandıran lafızdır; bu da hidayette bir fazlalıktır, ona bir kusur getirmez. { بَعُوضَةً } “Sivrisinek” kelimesi { مَثَلاً } kelimesinin atf-ı beyânıdır yahut "yedribe" fiilinin mef'ûlüdür; { مَثَلاً } ise öne geçmiş haldir, çünkü...
نكرة. أو هما مفعولاه لتضمنه معنى الجعل. وقرئت بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، وعلى هذا يحتمل مَا وجوهاً أخر: أن تكون موصولة حذف صدر صلتها، كما حذف في قوله: تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وموصوفة بصفة كذلك، ومحلها النصب بالبدلية على الوجهين. واستفهامية هي المبتدأ، كأنه لما رد استبعادهم ضرب الله الأمثال، قال بعده: ما البعوضة فما فوقها حتى لا يضرب به المثل، بل له أن يمثل بما هو أحقر من ذلك. ونظيره فلان لا يبالي مما يهب ما دينار وديناران. والبعوض: فعول من البعض، وهو القطع كالبضع والعضب، غلب على هذا النوع كالخموش.
nekradır. Veyahut ikisi, yapma/kılma (ce'l) anlamını içermesinden ötürü onun iki mef'ûlüdür. Mahzûf bir mübtedanın haberi olarak merfû da okunmuştur; bu durumda { مَا } lafzı başka ihtimalleri de barındırır: Sılasının başı hazfedilmiş bir ism-i mevsûl olmasıdır; nitekim: { تَماماً عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ } “...iyilik eden kimseye nimetimizi tamamlamak...” kavlinde hazfedildiği gibidir. Aynı şekilde sıfatla nitelenmiş bir mevsûfe de olabilir; her iki vecihte de mahalli bedel olarak mansuptur. Mübteda olan bir istifham [edatı] da olabilir; sanki Allah'ın misaller getirmesini uzak görmelerini reddedince ardından şöyle demiştir: «Sivrisinek ve onun üstündeki de nedir ki onunla misal getirilmesin? Bilakis O'nun bundan daha değersiziyle de misal getirme hakkı vardır.» «Falanca ne hibe ettiğine aldırmaz; bir dinar, iki dinar nedir ki!» sözü de bunun benzeridir. el-Ba'ûd (البعوض - sivrisinek): Ba'd (bazı/parça) kökünden fa'ûl veznindedir; o da kıt'a ve bıd' gibi kesip koparmak demektir. Hamûş (küçük sinekler) gibi bu türe galip isim olmuştur.
فَما فَوْقَها عطف على بعوضة، أو ما إن جعل اسماً، ومعناه ما زاد عليها في الجثة كالذباب والعنكبوت، كأنه قصد به رد ما استنكروه. والمعنى: أنه لا يستحيي ضرب المثل بالبعوض فضلاً عما هو أكبر منه، أو في المعنى الذي جعلت فيه مثلاً، وهو الصغر والحقارة كجناحها فإنه ﵊ ضربه مثلاً للدنيا، ونظيره في الاحتمالين ما
{ فَما فَوْقَها } “...ve onun üstündekini...” ifadesi, { بَعُوضَةً } lafzına matuftur; yahut şayet isim kabul edilirse { ما } lafzına matuftur. Anlamı ise karasinek ve örümcek gibi cüssece ondan büyük olan şeylerdir; sanki bununla onların yadırgadığı şeyi reddetmek kastolunmuştur. Mana şudur: Allah sivrisinekle misal getirmekten haya etmez; nerede kaldı ki ondan daha büyüğüyle [haya etsin]. Yahut kendisinde mesel kılındığı mana cihetiyledir ki o da küçüklük ve değersizliktir; tıpkı onun kanadı gibi; zira Peygamber aleyhisselâm onu dünya için misal getirmiştir. Bu iki ihtimalin benzeri şu rivayettir:
روي أن رجلاً بمنى خَرَّ على طنب فسطاط فقالت عائشة ﵂ سمعت رسول الله ﷺ قال: «ما من مسلم يشاك شوكة فما فوقها، إلا كتبت له بها درجة، ومحيت عنه بها خطيئة»
Rivayet edildiğine göre Mina'da bir adam çadırın ipine takılıp düştü. Bunun üzerine Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Bir Müslümana bir diken veya daha üstünde bir şey batıp acı verirse, mutlaka bununla ona bir derece yazılır ve kendisinden bir günah silinir.»
. فإنه يحتمل ما تجاوز الشوكة في الألم كالخرور وما زاد عليها في القلة كنخبة النملة،
Zira bu ifade, düşmek gibi acı bakımından dikeni aşan şeyi de, karınca ısırması gibi küçüklük bakımından ondan daha az olan şeyi de muhtemeldir;
لقوله ﵊ «ما أصاب المؤمن من مكروه فهو كفارة لخطاياه حتى نخبة النملة» .
nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «Mümine isabet eden her sıkıntı, karınca ısırmasına varıncaya kadar, onun günahlarına bir kefarettir» buyruğu da böyledir.
فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ أما حرف تفصيل يفصل ما أجمل ويؤكد ما به صدر ويتضمن معنى الشرط، ولذلك يجاب بالفاء. قال سيبويه: أما زيد فذاهب معناه، مهما يكن من شيء فزيد ذاهب، أي هو ذاهب لا محالة وأنه منه عزيمة، وكان الأصل دخول الفاء على الجملة لأنها الجزاء، لكن كرهوا إيلاءها حرف الشرط فأدخلوها على الخبر، وعوضوا المبتدأ عن الشرط لفظاً، وفي تصديره الجملتين به إحماد لأمر المؤمنين واعتداد بعلمهم، وذم بليغ للكافرين على قولهم، والضمير في أَنَّهُ للمثل، أو لأن يضرب. والْحَقُّ الثابت الذي لا يسوغ إنكاره، يعم الأعيان الثابتة والأفعال الصائبة والأقوال الصادقة، من قولهم حق الأمر، إذا ثبت ومنه: ثوب محقق أي: محكم النسج.
{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ } “İman edenlere gelince, onlar bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu bilirler.” { أَمَّا } edatı, mücmel olanı tafsil eden, kendisiyle başlanan sözü pekiştiren ve şart manası içeren bir tafsil harfidir; bu sebeple cevabı fâ (ف) ile gelir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Ammâ Zeydün fe-zâhibün (أما زيد فذاهب)» ifadesinin anlamı, «Her ne olursa olsun Zeyd mutlaka gidicidir» demektir; yani o kesinlikle gidicidir ve bu onun kesin kararıdır. Aslolan, ceza cümlesi olduğu için fâ harfinin cümlenin başına gelmesiydi; fakat fâ harfinin doğrudan şart harfinin peşine gelmesini hoş görmeyip onu haberin başına getirdiler ve lafızda şart yerine mübtedayı koydular. İki cümlenin de onunla başlatılmasında müminlerin durumunu övme, onların ilmine değer verme ve kâfirlerin sözlerini veciz ve beliğ bir şekilde yerme vardır. { أَنَّهُ } “onun...” ifadesindeki zamir mesele yahut misal getirmeye aittir. { الْحَقُّ } “hak” ise inkârı caiz olmayan sabit gerçektir; sabit varlıkları, isabetli fiilleri ve doğru sözleri kapsar. Nitekim bir şey sabit olduğunda «hakka'l-emr» (حق الأمر) denir; sağlam dokunmuş elbiseye «sevbün muhakkak» (ثوب محقق) denilmesi de bundandır.
وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ كان من حقه: وأما الذين كفروا فلا يعلمون، ليطابق قرينه ويقابل قسيمه، لكن لما كان قولهم هذا دليلاً واضحاً على كمال جهلهم عدل إليه على سبيل الكناية ليكون كالبرهان عليه.
{ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ } “İnkâr edenlere gelince: ...derler.” Sözün gereği, dengiyle uyumlu olması ve karşıtıyla örtüşmesi için «İnkâr edenlere gelince, onlar bilmezler» şeklinde olmasıydı; fakat onların bu sözü tam bir cehalet içinde olduklarına açık bir delil teşkil ettiği için, ona adeta bir bürhan olsun diye kinaye yoluyla [bu ifadeye] geçilmiştir.
مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا يحتمل وجهين: أن تكون «مَا» استفهامية و «ذا» بمعنى الذي وما بعده صلته، والمجموع خبر ما. وأن تكون «ما» مع «ذا» اسماً واحداً بمعنى: أي شيء، منصوب المحل على المفعولية مثل ما أراد الله، والأحسن في جوابه الرفع على الأول، والنصب على الثاني، ليطَابق الجواب السؤال.
{ مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } “...Allah bu misalle neyi murat etti?” ifadesi iki veçhi muhtemeldir: Birincisi, { مَا } lafzının istifham [edatı], { ذَا } lafzının «ellezî» (الذي) anlamında [ism-i mevsûl], sonrasının da onun sılası olmasıdır; bu bütünlük { مَا }'nın haberidir. İkincisi ise { مَا } ile { ذَا }'nın birlikte «hangi şey» anlamında tek bir isim olmasıdır; bu durumda «Mâ erâdallâhu» (ما أراد الله) gibi mef'ûliyyet üzere mahallen mansuptur. Cevabında ise sorunun cevaba uyması için birinciye göre ref, ikinciye göre nasb daha uygundur.
والإرادة: نزوع النفس وميلها إلى الفعل بحيث يحملها عليه، وتقال للقوة التي هي مبدأ النزوع، والأول مع الفعل والثاني قبله، وكلا المعنيين غير متصور اتصاف الباري تعالى به، ولذلك اختلف في معنى إرادته فقيل:
İrade; nefsin fiile, kendisini ona sevk edecek derecede yönelmesi ve meyletmesidir. Bazen de yönelmenin başlangıcı olan kuvvete denir; birincisi fiille beraberdir, ikincisi ise fiilden öncedir. Her iki anlamla da Yüce Yaratıcı'nın nitelenmesi tasavvur olunamaz. Bu sebeple O'nun iradesinin anlamında ihtilaf edilmiş ve şöyle denilmiştir:
إرادته لأفعاله أنه غير ساه ولا مكره، ولأفعال غيره أمره بها. فعلى هذا لم تكن المعاصي بإرادته، وقيل:
O'nun kendi fiillerini irade etmesi; gafil ve mecbur olmamasıdır, başkalarının fiillerini irade etmesi ise onları emretmesidir. Buna göre günahlar O'nun iradesiyle olmamış olur. Şöyle de denilmiştir:
علمه باشتمال الأمر على النظام الأكمل، والوجه الأصلح فإنه يدعو القادر إلى تحصيله، والحق: أنه ترجيح أحد مقدوريه على الآخر وتخصيصه بوجه دون وجه، أو معنى يوجب هذا الترجيح، وهي أعم من الاختيار فإنه ميل مع تفضيل وفي هذا استحقار واسترذال. ومَثَلًا نصب على التمييز، أو الحال كقوله تعالى:
İrade; işin en mükemmel nizamı ve en maslahatlı vechi içerdiğini O'nun bilmesidir; zira bu, kudret sahibini onu gerçekleştirmeye sevk eder. Hak olan ise şudur: O, kudret yetirdiği iki şeyden birini diğerine tercih etmesi ve onu belli bir veche tahsis etmesidir yahut bu tercihi gerektiren bir manadır. İrade, ihtiyardan daha geneldir; zira ihtiyar üstün tutmakla beraber olan bir meyildir. Bu sözde bir küçümseme ve değersiz görme vardır. { مَثَلًا } “misal olarak” kelimesi temyiz yahut hal olarak mansuptur; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibidir:
هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً.
{ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً } “İşte şu, sizin için bir ayet (mucize) olarak Allah'ın devesidir.”
يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً جواب ماذا، أي: إضلال كثير وإهداء كثير، وضع الفعل موضع المصدر للإشعار بالحدوث والتجدد، أو بيان للجملتين المصدرتين بإما، وتسجيل بأن العلم بكونه حقاً هدى وبيان، وأن الجعل بوجه إيراده والإنكار لحسن مورده ضلال وفسوق، وكثرة كل واحد من القبيلتين بالنظر إلى أنفسهم لا بالقياس إلى مقابليهم، فإن المهديين قليلون بالإضافة إلى أهل الضلال كما قال تعالى: وَقَلِيلٌ مَّا
{ يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } “[Allah] onunla birçoklarını saptırır, birçoklarını da doğru yola iletir.” ifadesi { مَاذَا } sorusunun cevabıdır; yani «birçoğunu saptırmak ve birçoğunu doğru yola iletmek [murat etmiştir]». Yenilenmeyi ve meydana gelişi hissettirmek için masdar yerine fiil konulmuştur; yahut { أَمَّا } ile başlayan iki cümlenin beyanıdır ve misalin hak olduğunu bilmenin bir hidayet ve açıklama olduğuna, getiriliş vechini bilmemenin ve geliş güzelliğini inkâr etmenin ise bir sapıklık ve fısk olduğuna dair bir tescildir. İki fırkadan her birinin çokluğu, karşıtlarına kıyasla değil bizzat kendi nefislerine göredir; zira doğru yola erenler, sapıklık ehline nispetle azdır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَلِيلٌ مَّا }
هُمْ
{ هُمْ } “...onlar ne kadar da azdır!”
، وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ ويحتمل أن يكون كثرة الضالين من حيث العدد، وكثرة المهديين باعتبار الفضل والشرف كما قال:
ve: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } “Kullarımdan şükredenler pek azdır.” Sapanların çokluğunun sayı bakımından, doğru yola erenlerin çokluğunun ise fazilet ve şeref bakımından olması da muhtemeldir; nitekim şair şöyle demiştir:
قَليلُ إذا عُدُّوا كَثيرٌ إِذا شَدُّوا وقال:
«Sayıldıklarında azdırlar, savaşa hücum ettiklerinde ise pek çokturlar.» Şair şöyle de demiştir:
إنَّ الكِرامَ كثيرٌ في البلادِ وإِن ... قَلُّوا كما غيرَهُم قلٌّ وإنْ كَثُرُوا
«Şüphesiz cömert ve şerefli kimseler memleketlerde çokturlar, sayıca az olsalar bile; tıpkı onların dışındakilerin çok olsalar da az olmaları gibi.»
وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ أي الخارجين عن حد الإيمان، كقوله تعالى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ من قولهم: فسقت الرُطَبة عن قشرها إذا خرجت. وأصل الفسق: الخروج عن القصد قال رؤبة:
{ وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } “Oysa O, onunla ancak fasıkları saptırır.” Yani iman sınırının dışına çıkanları; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ هُمُ الْفاسِقُونَ } “Şüphesiz münafıklar, fasıkların ta kendileridir” buyurmuştur. Taze hurma kabuğundan çıktığında denilen «fesakati'r-rutabetü an kışrihâ» (فسقت الرطبة عن قشرها) sözünden gelir. Fıskın aslı, doğrudan/istikametten çıkmaktır. Ru'be şöyle demiştir:
فواسِقاً عَنْ قَصْدِهَا جَوائراً والفاسق في الشرع: الخارج عن أمر الله بارتكاب الكبيرة، وله درجات ثلاث:
«İstikametlerinden çıkmış, haktan sapmış olarak.» Şeriatta fasık ise büyük günah işleyerek Allah'ın emrinden çıkandır; bunun üç derecesi vardır:
الأولى: التغابي وهو أن يرتكبها أحياناً مستقبحاً إياها.
Birincisi: Tegābîdir (gaflet/aldanma); o da büyük günahı çirkin görerek ara sıra işlemesidir.
الثانية: الانهماك وهو أن يعتاد ارتكابها غير مبال بها.
İkincisi: İnhimâktır (düşkünlük/ısrar); o da ona hiç aldırmaksızın işlemeyi adet haline getirmesidir.
الثالثة: الجحود وهو أن يرتكبها مستصوباً إياها، فإذا شارف هذا المقام وتخطى خططه خلع ربقة الإيمان من عنقه، ولابس الكفر. وما دام هو في درجة التغابي أو الانهماك فلا يسلب عنه اسم المؤمن لاتصافه بالتصديق الذي هو مسمى الإيمان، ولقوله تعالى: وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا والمعتزلة لما قالوا:
Üçüncüsü: Cuhûddur (inkâr); o da onu doğru bularak işlemesidir. İşte kişi bu makama yaklaşıp sınırlarını aştığında iman bağını boynundan çıkarıp atar ve küfre bürünür. Tegābî veya inhimâk derecesinde kaldığı müddetçe, imanın hakikati olan tasdike sahip bulunması ve Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” kavli sebebiyle ondan mümin ismi çekilip alınmaz. Mu'tezile ise şöyle dediğinde:
الإيمان: عبارة عن مجموع التصديق والإقرار والعمل، والكفر تكذيب الحق وجحوده. جعلوه قسماً ثالثاً نازلاً بين منزلتي المؤمن والكافر لمشاركته كل واحد منهما في بعض الأحكام، وتخصيص الإضلال بهم مرتباً على صفة الفسق يدل على أنه الذي أعدهم للإضلال، وأدى بهم إلى الضلال. وذلك لأن كفرهم وعدولهم عن الحق وإصرارهم بالباطل صرفت وجوه أفكارهم عن حكمة المثل إلى حقارة الممثل به، حتى رسخت به جهالتهم وازدادت ضلالتهم فأنكروه واستهزءوا به. وقرئ (يضل) بالبناء للمفعول و «الفاسقون» بالرفع.
«İman; tasdik, ikrar ve amelin toplamından ibarettir; küfür ise hakkı yalanlamak ve inkâr etmektir.» Fasıkı, bazı hükümlerde her iki gruptan biriyle ortak olması sebebiyle mümin ile kâfir arasında orta bir yerde duran üçüncü bir kısım kılmışlardır. Saptırmanın fısk sıfatına bağlanarak fasıklara tahsis edilmesi, onları saptırılmaya hazırlayan ve sapıklığa sürükleyen şeyin bu [fısk] olduğuna delalet eder. Çünkü onların inkârı, haktan yüz çevirmeleri ve batıldaki ısrarları, düşüncelerinin yönünü meselin hikmetinden mesel kılınanın değersizliğine çevirmiş; nihayet bu sebeple cehaletleri kökleşmiş ve sapıklıkları artmıştır da onu inkâr edip onunla alay etmişlerdir. (يُضَلُّ) meçhul sîgasıyla, «el-Fâsikūne» (الفاسقون) ise ref ile de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 27]
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧)
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Onlar ki Allah'ın ahdini kesin sözleştikten sonra bozarlar, Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte ziyana uğrayanlar onlardır.” (27)
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ صفة للفاسقين للذم وتقرير الفسق. والنقض: فسخ التركيب، وأصله في طاقات الحبل، واستعماله في إبطال العهد من حيث إن العهد يستعار له الحبل لما فيه من ربط أحد المتعاهدين بالآخر، فإن أطلق مع لفظ الحبل كان ترشيحاً للمجاز، وإن ذكر مع العهد كان رمزاً إلى ما هو من روادفه وهو أن العهد حبل في ثبات الوصلة بين المتعاهدين كقولك شجاع يفترس أقرانه وعالم يفترق منه الناس فإن فيه تنبيها على أنه أسد في شجاعته بحر بالنظر إلى إفادته. والعهد: الموثق ووضعه لما من شأنه أن يراعي ويتعهد كالوصية واليمين، ويقال للدار، من حيث إنها تراعي بالرجوع إليها. والتاريخ لأنه يحفظ، وهذا العهد: إما العهد المأخوذ بالعقل، وهو الحجة القائمة على عباده الدالة على توحيده ووجوب وجوده وصدق رسوله، وعليه أُوِّلَ قوله تعالى: وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ. أو: المأخوذ بالرسل على الأمم، بأنهم إذا بعث إليهم رسول مصدق بالمعجزات صدقوه واتبعوه، ولم يكتموا أمره ولم يخالفوا حكمه، وإليه أشار بقوله:
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini bozarlar” ifadesi, kınama ve fıskı teyit etme amacıyla fasıkların sıfatıdır. Nakz (bozmak); terkibi/örgüyü çözmektir, aslı urganın katlarındadır. Ahdi geçersiz kılmakta kullanılması ise ahit için, iki ahitleşeni birbirine bağlamasından dolayı ip istiaresi yapılmasındandır. Şayet ip lafzıyla mutlak kullanılırsa mecaz için terşîh olur; ahit ile beraber zikredilirse onun ayrılmaz vasıflarından birine remiz olur ki o da ahdin iki ahitleşen arasındaki bağın sağlamlığında bir ip gibi oluşudur; tıpkı senin «Akranlarını parçalayan yiğit» ve «İnsanların ondan [kana kana içmek için] ayrıldığı âlim» demen gibidir; zira bunda onun cesarette aslan, fayda vermede ise deniz olduğuna bir dikkat çekme vardır. Ahit; sağlam sözleşmedir; kendisine riayet edilip sahip çıkılması gereken vasiyet ve yemin gibi şeyler için konulmuştur. Kendisine geri dönülerek sahip çıkıldığı için yurda da ahit denir. Korunduğu için tarihe de denir. Bu ahit; ya akıl yoluyla alınan ahittir ki o da O'nun birliğine, varlığının zorunluluğuna ve peygamberinin doğruluğuna delalet eden, kulları aleyhine kaim olan hüccettir; Allah Teâlâ'nın: { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ } “...ve onları kendilerine şahit tuttu...” kavli de buna göre tevil edilmiştir; yahut mucizelerle doğrulanmış bir peygamber gönderildiğinde onu tasdik edip ona uyacaklarına, onun durumunu gizlemeyeceklerine ve hükmüne muhalefet etmeyeceklerine dair peygamberler vasıtasıyla ümmetlerden alınan ahittir; nitekim şu kavliyle de buna işaret etmiştir:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ ونظائره. وقيل: عهود الله تعالى ثلاثة: عهد أخذه على جميع ذرية آدم بأن يقروا بربوبيته، وعهد أخذه على النبيين بأن يقيموا الدين ولا يتفرقوا فيه، وعهد أخذه على العلماء بأن يبينوا الحق ولا يكتموه.
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Hani Allah kendilerine kitap verilenlerden kesin söz almıştı...” ve benzerleridir. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın ahitleri üçtür: Bütün Âdemoğullarından Rabliğini ikrar etmelerine dair aldığı ahit; peygamberlerden dini ayakta tutup onda ayrılığa düşmemelerine dair aldığı ahit; âlimlerden ise hakkı açıklayıp onu gizlememelerine dair aldığı ahit.
مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ الضمير للعهد والميثاق: اسم لما يقع به الوثاقة وهي الاستحكام، والمراد به ما وَثَقَ
{ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “...kesin sözleştikten sonra...” Zamir ahde racidir; mîsak ise kendisiyle pekiştirmenin, yani sağlamlaştırmanın meydana geldiği şeyin adıdır. Bundan maksat, Allah'ın
الله به عهده من الآيات والكتب، أو ما وثقوه به من الالتزام والقبول، ويحتمل أن يكون بمعنى المصدر. ومِنْ للابتداء فإن ابتداء النقض بعد الميثاق.
ayetler ve kitaplarla ahdini sağlamlaştırdığı şey yahut onların bağlanma ve kabul ile onu sağlamlaştırdıkları şeydir; masdar manasında olması da muhtemeldir. { مِنْ } harfi ibtidâ (başlangıç) içindir; zira bozmanın başlangıcı kesin sözleşmeden sonradır.
وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ يحتمل كل قطيعة لا يرضاها الله تعالى، كقطع الرحم، والإعراض عن موالاة المؤمنين، والتفرقة بين الأنبياء ﵈، والكتب في التصديق، وترك الجماعات المفروضة، وسائر ما فيه رفض خير. أو تعاطي شر فإنه يقطع الوصلة بين الله وبين العبد المقصودة بالذات من كل وصل وفصل، والأمر هو للقول الطالب للفعل، وقيل: مع العلو، وقيل: مع الاستعلاء، وبه سمي الأمر الذي هو واحد الأمور تسمية للمفعول به بالمصدر، فإنه مما يؤمر به كما قيل: له شأن وهو الطلب. والقصد يقال:
{ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “...ve Allah'ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler...” ifadesi, akrabalık bağını koparmak, müminleri dost edinmekten yüz çevirmek, tasdikte peygamberlerin aleyhimüsselâm ve kitapların arasını ayırmak, farz kılınan cemaatleri terk etmek ve içinde bir hayrı reddetmek bulunan diğer bütün şeyleri kapsar. Veyahut bir şerri irtikâp etmektir; zira o da her birleşme ve ayrılmadan bizzat maksat olan kul ile Allah arasındaki bağı koparır. Emir; fiili talep eden sözdür; bir görüşe göre alî olma şartıyla (yüksek makamdan olma), bir görüşe göre ise istila (üstten buyurma) şartıyladır. İşlerin tekili olan «el-emr» (الأمر) de mef'ûlün masdar ile isimlendirilmesi kabilinden bu kökle isimlendirilmiştir; zira o emredilen şeylerdendir; nitekim talep ve kastetmek anlamında «lehû şe'n» (له شأن) denildiği gibi «şe'ntü şe'nehû» (شأنت شأنه),
شأنت شأنه، إذا قصدت قصده. وأَنْ يُوصَلَ يحتمل النصب والخفض على أنه بدل من ما، أو ضميره.
yani «Onun kastını kastettim» denir. { أَنْ يُوصَلَ } “birleştirilmesini” ifadesi, { مَا } lafzından veya onun zamirinden bedel olarak nasb ve cer mahallinde olmayı muhtemel kılar.
والثاني أحسن لفظاً ومعنى.
İkincisi lafız ve mana bakımından daha güzeldir.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ بالمنع عن الإيمان والاستهزاء بالحق، وقطع الوصل التي بها نظام العالم وصلاحه.
{ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “...ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar.” İmandan alıkoymakla, hakla alay etmekle ve âlemin nizamı ve salahı kendisiyle kaim olan bağları koparmak suretiyle [bozgunculuk yaparlar].
أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ الذين خسروا بإهمال العقل عن النظر واقتناص ما يفيدهم الحياة الأبدية، واستبدال الإنكار والطعن في الآيات بالإيمان بها، والنظر في حقائقها والاقتباس من أنوارها، واشتراء النقض بالوفاء، والفساد بالصلاح، والعقاب بالثواب.
{ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “İşte ziyana uğrayanlar onlardır.” Aklı tefekkürden ve kendilerine ebedî hayatı kazandıracak şeyleri elde etmekten alıkoyarak; ayetlere iman etme, onların hakikatlerini tefekkür etme ve nurlarından istifade etme yerine inkârı ve onlara dil uzatmayı koyarak; vefaya karşılık ahdi bozmayı, salaha karşılık fesadı, sevaba karşılık ise cezayı satın alarak ziyana uğrayan kimselerdir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 28]
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨)
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Siz ölüler iken sizi dirilten, sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O'na döndürülecek olduğunuz halde Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” (28)
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ استخبار فيه إنكار، وتَعجيب لكفرهم بإنكار الحال التي يقع عليها على الطريق البرهاني، فإن صدوره لا ينفك عن حال وصفة فإذا أنكر أن يكون لكفرهم حال يوجد عليها استلزم ذلك إنكار وجوده، فهو أبلغ وأقوى في إنكار الكفر، من (أتكفرون) وأوفق لما بعده من الحال، والخطاب مع الذين كفروا لما وصفهم بالكفر وسوء المقال وخبث الفعال، خاطبهم على طريقة الالتفات، ووبخهم على كفرهم مع علمهم بحالهم المقتضية خلاف ذلك، والمعنى أخبروني على أي حال تكفرون.
{ كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ } “Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” ifadesi, içinde inkâr barındıran bir soru olup bürhan yoluyla üzerinde vuku bulduğu hali inkâr ederek onların küfürlerini hayretle karşılamadır; zira [küfrün] meydana gelişi bir hal ve sıfattan hali olamaz, dolayısıyla onların küfrü için bulunacağı bir halin varlığı inkâr edilince bu durum onun bizzat varlığının inkârını gerektirir. Bu sebeple küfrü inkâr etmede «E tekfürûne» (أتكفرون - İnkâr mı ediyorsunuz?) ifadesinden daha beliğ ve daha güçlüdür, sonrasındaki hal cümlesine de daha uygundur. İnkâr edenleri küfürle, çirkin sözle ve habis amellerle niteledikten sonra, iltifat üslubuyla onlara hitap etmiş; durumlarının bunun aksini gerektirdiğini bildikleri halde küfürleri sebebiyle onları azarlamıştır. Mana: «Bana haber verin, hangi hal üzere inkâr ediyorsunuz?» demektir.
وَكُنْتُمْ أَمْواتاً أي أجساماً لا حياة لها، عناصر وأغذية، وأخلاطاً ونطفاً، ومضغاً مخلفة وغير مخلفة.
{ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً } “...siz ölüler iken...” Yani hayatı olmayan cisimler; unsurlar, gıdalar, karışımlar, nutfeler, yaratılışı tamamlanmış ve tamamlanmamış et parçaları (mudga) iken.
فَأَحْياكُمْ بخلق الأرواح ونفخها فيكم، وإنما عطفه بالفاء لأنه متصل بما عطف عليه غير متراخ عنه بخلاف البواقي.
{ فَأَحْياكُمْ } “...sizi dirilten...” Ruhları yaratıp içinize üflemek suretiyle [sizi diriltti]. Diğerlerinin aksine bunu fâ (ف) ile atfetmiştir, çünkü kendisine matuf olduğu şeye bitişiktir, arada bir gecikme yoktur.
ثُمَّ يُمِيتُكُمْ عند ما تقضي آجالكم. ثُمَّ يُحْيِيكُمْ بالنشور يَوْمَ يُنفَخُ فِى الصور أو للسؤال في القبور ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ بعد الحشر فيجازيكم بأعمالكم. أو تنشرون إليه من قبوركم للحساب، فما أعجب كفركم مع علمكم بحالكم هذه. فإن قيل: إن علموا أنهم كانوا أمواتاً فأحياهم ثم يميتهم، لم يعلموا أنه يحييهم ثم إليه يرجعون. قلت: تمكنهم من العلم بهما لما نصب لهم من الدلائل منزل منزلة علمهم في إزاحة العذر،.
{ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “...sonra sizi öldürecek...” ecelleriniz tamamlandığında; { ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “...sonra sizi tekrar diriltecek...” sûra üflendiği gün ba's ile yahut kabirlerdeki sorgu için; { ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “...ve nihayet O'na döndürüleceksiniz.” haşirden sonra, böylece amellerinizin karşılığını size verecektir; yahut hesap için kabirlerinizden O'na doğru diriltileceksiniz. Şu halinizi bildiğiniz halde küfrünüz ne kadar da şaşılacak bir şeydir! Şayet: «Ölü olduklarını, sonra O'nun kendilerini dirilttiğini ve sonra öldüreceğini bildilerse de, kendilerini tekrar dirilteceğini ve sonra O'na döndürüleceklerini bilmediler» denilirse; derim ki: Kendileri için dikilen deliller sebebiyle bu ikisini bilmeye imkân bulmaları, mazereti ortadan kaldırma hususunda bizzat bilmeleri konumuna konulmuştur;
سيما وفي الآية تنبيه على ما يدل على صحتهما وهو: أنه تعالى لما قدر على إحيائهم أولاً قدر على أن يحييهم ثانياً، فإن بدء الخلق ليس بأهون عليه من إعادته. أو الخطاب مع القبيلين فإنه ﷾ لما بين دلائل التوحيد والنبوة، ووعدهم على الإيمان، وأوعدهم على الكفر، أكد ذلك بأن عدد عليهم النعم العامة والخاصة، واستقبح صدور الكفر منهم واستبعده عنهم مع تلك النعم الجليلة، فإن عظم النعم يوجب عظم معصية المنعم، فإن قيل: كيف تعد الإماتة من النعم المقتضية للشكر؟ قلت: لما كانت وصلة إلى الحياة الثانية التي هي الحياة الحقيقية كما قال الله تعالى: وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ، كانت من النعم العظيمة
özellikle de ayette bu ikisinin sıhhatine delalet eden şeye bir dikkat çekme vardır ki o da şudur: Yüce Allah onları ilk defa diriltmeye kadir olunca, ikinci defa diriltmeye de kadir olur; zira yaratmaya ilk baştan başlamak, onu yeniden yaratmaktan daha kolay değildir. Yahut bu hitap her iki fırkayadır; zira Allah azze ve celle tevhîd ve nübüvvet delillerini açıklayıp imana karşılık mükâfat vaat edip küfre karşılık da azap tehdidinde bulununca, onlara genel ve özel nimetleri sayarak bunu pekiştirmiş ve bu yüce nimetlerle beraber onlardan küfrün sadır olmasını çirkin bulup bunu onlardan uzak görmüştür; zira nimetlerin büyüklüğü, nimet verene isyanın da büyük olmasını gerektirir. Şayet: «Öldürmek nasıl şükrü gerektiren nimetlerden sayılır?» denilirse; derim ki: Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu ise asıl hayatın ta kendisidir” buyurduğu gibi hakiki hayat olan ikinci hayata bir vesile olduğu için, büyük nimetlerden olmuştur;
مع أن المعدود عليهم نعمة هو المعنى المنتزع من القصة بأسرها، كما أن الواقع حالا هو العلم بها لا كل واحدة من الجمل، فإن بعضها ماض وبعضها مستقبل وكلاهما لا يصح أن يقع حالا. أو مع المؤمنين خاصة لتقرير المنة عليهم، وتبعيد الكفر عنهم على معنى، كيف يتصور منكم الكفر وكنتم أمواتاً جهالاً، فأحياكم بما أفادكم من العلم والإيمان، ثم يميتكم الموت المعروف، ثم يحييكم الحياة الحقيقية، ثم إليه ترجعون، فيثيبكم بما لا عين رأت، ولا أذن سمعت، ولا خطر على قلب بشر. والحياة حقيقة في القوة الحساسة، أو ما يقتضيها وبها سمي الحيوان حيواناً مجازاً في القوة النامية، لأنها من طلائعها ومقدماتها، وفيما يخص الإنسان من الفضائل، كالعقل والعلم والإيمان من حيث إنها كمالها وغايتها، والموت بإزائها يقال على ما يقابلها في كل مرتبة قال تعالى: قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ. وقال: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وقال: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ وإذا وصف به الباري تعالى أريد بها صحة اتصافه بالعلم والقدرة اللازمة لهذه القوة فينا، أو معنى قائم بذاته يقتضي ذلك على الاستعارة. وقرأ يعقوب تُرْجَعُونَ بفتح التاء في جميع القرآن.
bununla birlikte onlara nimet olarak sayılan şey, kıssanın tamamından çıkarılan manadır; nitekim hal olarak vuku bulan şey de cümlelerin her biri değil, bizzat bunları bilmektir; zira bazısı geçmiş bazısı gelecektir ve ikisinin de hal olarak vuku bulması sahih olmaz. Yahut üzerlerindeki minneti perçinlemek ve şu mana üzere küfrü onlardan uzaklaştırmak için özellikle müminleredir: «Siz cahil ölüler iken ve Allah size bahşettiği ilim ve imanla sizi diriltmişken, sonra sizi bilinen ölümle öldürecek, sonra sizi hakiki hayatla diriltecek, sonra da ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşer kalbine gelen şeylerle sizi mükâfatlandırmak üzere O'na döndürülecekken sizden küfür nasıl tasavvur edilebilir?» Hayat; hakikat olarak his kuvvetidir veya bunu gerektiren şeydir ve hayvan bu kuvvetle hayvan diye isimlendirilmiştir; büyüme kuvvetinde ise mecazdır, çünkü onun öncülerinden ve mukaddimelerindendir; akıl, ilim ve iman gibi insana has faziletlerde de mecazdır, zira bunlar insanın kemali ve gayesidir. Ölüm ise onun karşılığı olup her mertebede onun zıddına denir. Nitekim Allah Teâlâ: { قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “De ki: Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür...” buyurmuştur; yine şöyle buyurmuştur: { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Bilin ki Allah, yeryüzünü ölümünden sonra diriltir”; yine şöyle buyurmuştur: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve ona insanlar arasında yürüyeceği bir nur verdiğimiz kimse...” Bu sıfat Yüce Yaratıcı hakkında kullanıldığında ise, bizdeki bu kuvvetin gereği olan ilim ve kudretle nitelenmesinin geçerli olması veya istiare yoluyla bunu gerektiren zâtına kaim bir mana kastedilir. Ya'kūb bütün Kur'an'da { تُرْجَعُونَ } lafzını te harfinin fethasıyla (terci'ûne) okumuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 29]
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (29)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً بيان نعمة أخرى مرتبة على الأولى، فإنها خلقهم أحياء قادرين مرة بعد أخرى، وهذه خلق ما يتوقف عليه بقاؤهم وتم به معاشهم. ومعنى لَكُمْ لأجلكم وانتفاعكم في دنياكم باستنفاعكم بها في مصالح أبدانكم بوسط أو بغير وسط، ودينكم بالاستدلال والاعتبار والتعرف لما يلائمها من لذات الآخرة وآلامها، لا على وجه الغرض، فإن الفاعل لغرض مستكمل به، بل على أنه كالغرض من حيث إنه عاقبة الفعل ومؤداه وهو يقتضي إباحة الأشياء النافعة، ولا يمنع اختصاص بعضها ببعض لأسباب عارضة، فإنه يدل على أن الكل للكل لا أن كل واحد لكل واحد. وما يعم كل ما في الأرض، إلا إذا أريد بها جهة السفل كما يراد بالسماء جهة العلو. وجميعاً: حال من الموصول الثاني.
{ هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } “O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan...” ifadesi, birinciye terettüp eden başka bir nimetin beyanıdır; zira birinci nimet onları peş peşe diri ve kadir kılmaktır; bu ise bekalarının kendisine bağlı olduğu ve maişetlerinin kendisiyle tamamlandığı şeyleri yaratmaktır. { لَكُمْ } “sizin için” ifadesinin anlamı; bir vasıtayla veya vasıtasız bedenlerinizin maslahatlarında onlardan faydalanmanız suretiyle dünyanızda, delil getirme, ibret alma ve ahiretin bunlara uygun lezzetlerini ve elemlerini tanıma suretiyle de dininizde menfaatiniz ve sizin yararınız içindir; bir maksat/gaye veçhiyle değil, zira bir gaye için yapan kimse onunla yetkinleşir; bilakis fiilin akıbeti ve neticesi olması hasebiyle adeta bir gaye gibidir. Bu da faydalı şeylerin mubahlığını gerektirir; ârızî sebeplerle bazısının bazısına tahsis edilmesine engel teşkil etmez; zira bu, her birinin her bir fert için olduğunu değil, tamamının bütün [insanlar] için olduğunu gösterir. { ما } lafzı yeryüzündeki her şeyi kapsar; meğerki sema ile yukarı cihetin kastedildiği gibi yeryüzü ile de aşağı cihet kastedilmiş olsun. { جَمِيعاً } “hepsini” kelimesi ikinci ism-i mevsûlden haldir.
ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ قصد إليها بإرادته، من قولهم استوى إليه كالسهم المرسل، إذا قصده قصداً مستوياً من غير أن يلوي على شيء. وأصل الاستواء طلب السواء، وإطلاقه على الاعتدال لما فيه من تسوية وضع الأجزاء، ولا يمكن حمله عليه لأنه من خواص الأجسام وقيل استوى أي: استولى ومَلَكَ، قال:
{ ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ } “...sonra göğe yönelip...” İradesiyle ona yöneldi; nitekim bir şeye hiç sapmadan dosdoğru yönelindiğinde fırlatılan ok gibi dosdoğru yöneldi anlamında «istevâ ileyhi ke's-sehmi'l-mürsel» (استوى إليه كالسهم المرسل) denir. İstivanın aslı eşitlik aramaktır; itidale/doğrulmaya ıtlak edilmesi ise parçaların konumunun düzeltilmesini içermesindendir; cisimlerin özelliklerinden olduğu için ayetin buna hamledilmesi mümkün değildir. Denildi ki: «İstevâ», yani istila etti ve hâkim oldu; nitekim şair şöyle demiştir:
قَدِ اسْتَوَى بِشْرٌ على العِرَاق ... مِنْ غَير سَيْفٍ ودَمٍ مُهْرَاقِ
«Bişr, kılıçsız ve dökülen bir kan olmaksızın Irak'a hâkim oldu.»
والأول أوفق للأصل والصلة المعدى بها والتسوية المترتبة عليه بالفاء، والمراد بالسماء هذه الأجرام العلوية، أو جهات العلو، وثُمَّ لعله لتفاوت ما بين الخلقين وفضل خلق السماء على خلق الأرض كقوله تعالى: ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا لا للتراخي في الوقت، فإنه يخالف ظاهر قوله تعالى: وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها فإنه يدل على تأخر دحو الأرض المتقدم على خلق ما فيها عن خلق السماء وتسويتها، إلا أن تستأنف بدحاها مقدراً لنصب الأرض فعلاً آخر دل عليه أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً مثل تعرف الأرض وتدبر أمرها بعد ذلك لكنه خلاف الظاهر.
Birinci mana, kelimenin aslına, geçişli kılındığı edata (harf-i cerre) ve fâ harfiyle ona bağlanan düzenlemeye (tesviyeye) daha uygundur. Sema ile maksat ise bu ulvî cisimler veya yukarı cihetlerdir. { ثُمَّ } “sonra” edatı, belki de Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ كانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Sonra iman edenlerden olmak...” kavlindeki gibi iki yaratılış arasındaki mertebe farkı ve semanın yaratılışının yerin yaratılışına olan üstünlüğü içindir; zamandaki gecikme için değildir; zira bu, Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها } “Ondan sonra da yeryüzünü yayıp döşedi” kavlinin zahirine aykırı olur; çünkü bu ayet, yeryüzündeki şeylerin yaratılmasından önce olan yerin döşenmesinin, semanın yaratılmasından ve düzenlenmesinden sonraya kaldığına delalet eder; meğerki yerin nasbı için { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً } “Sizi yaratmak mı daha zor...” kavlinin delalet ettiği «bundan sonra yeri tanırsın ve onun işini tedbir edersin» gibi başka bir fiil takdir edilerek { دَحاها } ile istinaf yapılsın; fakat bu, zahire aykırıdır.
فَسَوَّاهُنَّ عدلهن وخلقهن مصونة من العوج والفطور. وهن ضمير السماء إن فسرت بالأجرام لأنه جمع. أو هو في معنى الجمع، وإلا فمبهم يفسره ما بعده كقولهم: ربه رجلاً.
{ فَسَوَّاهُنَّ } “...onları düzenleyendir...” Onları denk kıldı ve eğrilikten ve çatlaklardan korunmuş olarak yarattı. { هُنَّ } zamiri, şayet cisimler olarak tefsir edilirse semanın zamiridir, çünkü o cemi kılınmıştır yahut cemi manasındadır; aksi takdirde tıpkı «rabbehû racülen» (ربه رجلاً) sözlerinde olduğu gibi sonrasının açıkladığı mübhem bir zamirdir.
سَبْعَ سَماواتٍ بدل أو تفسير. فإن قيل: أليس إن أصحاب الأرصاد أثبتوا تسعة أفلاك؟ قلت: فيما ذكروه شكوك، وإن صح فليس في الآية نفي الزائد مع أنه إن ضم إليها العرش والكرسي لم يبق خلاف.
{ سَبْعَ سَماواتٍ } “yedi gök olarak” bedel veya tefsirdir. Şayet: «Rasat ehli (astronomlar) dokuz felek tespit etmemişler midir?» denilirse; derim ki: Onların zikrettiklerinde şüpheler vardır; doğru olsa bile ayette fazlasının nefyedilmesi yoktur; bununla birlikte şayet bunlara Arş ve Kürsî eklenirse ortada bir ihtilaf da kalmaz.
وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فيه تعليل كأنه قال: ولكونه عالماً بكنه الأشياء كلها، خلق ما خلق على هذا النمط الأكمل والوجه الأنفع، واستدلال بأن من كان فعله على هذا النسق العجيب، والترتيب الأنيق كان عليماً، فإن إتقان الأفعال وإحكامها وتخصيصها بالوجه الأحسن الأنفع، لا يتصور إلا من عالم حكيم رحيم، وإزاحة لما يختلج في صدورهم من أن الأبدان بعد ما تبددت، وتفتتت أجزاؤها، واتصلت بما يشاكلها، كيف تجمع أجزاء كل بدن مرة ثانية بحيث لا يشذ شيء منها، ولا ينضم إليها ما لم يكن معها فيعاد منها كما كان، ونظيره قوله تعالى: وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ.
{ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “O, her şeyi hakkıyla bilendir.” Bu ifadede bir gerekçelendirme vardır; sanki şöyle buyrulmuştur: Bütün şeylerin künhünü bildiği içindir ki yarattığı şeyleri bu en mükemmel tarzda ve en faydalı veçhede yaratmıştır. Ayrıca bu, fiili böylesine hayranlık uyandırıcı bir düzende ve zarif bir tertipte olan kimsenin her şeyi hakkıyla bilen (alîm) olacağına dair bir delil getirmedir. Zira fiillerin kusursuz ve sağlam yapılması ve en güzel, en faydalı veçheye özgü kılınması, ancak her şeyi bilen, hikmet sahibi ve merhametli bir zâttan tasavvur edilebilir. Yine bu ifade, bedenler dağılıp parçaları ufalandıktan ve benzerlerine karıştıktan sonra her bedenin parçalarının hiçbir şeyi dışarıda kalmayacak ve kendisinden olmayan hiçbir şey de ona katılmayacak şekilde ikinci defa nasıl toplanıp önceki gibi iade edileceğine dair göğüslerinde kıpırdayan [şüpheyi] bertaraf etmektedir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.”