واعلم أن صحة الحشر مبنية على ثلاث مقدمات، وقد برهن عليها في هاتين الآيتين: أما الأولى فهي:
Bil ki haşrin sıhhati üç öncüle dayalıdır ve bu iki ayette bunlara delil getirilmiştir. Birincisi şudur:
أن مواد الأبدان قابلة للجمع والحياة وأشار إلى البرهان عليها بقوله: وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ فإن تعاقب الافتراق والاجتماع والموت والحياة عليها يدل على أنها قابلة لها بذاتها، وما بالذات يأبى أن يزول ويتغير. وأما الثانية والثالثة: فإنه ﷿ عالم بها وبمواقعها، قادر على جمعها وإحيائها، وأشار إلى وجه إثباتهما بأنه تعالى قادر على إبدائها وإبداء ما هو أعظم خلقاً وأعجب صنعاً فكان أقدر على إعادتهم وإحيائهم، وأنه تعالى خلق ما خلق خلقاً مستوياً محكماً من غير تفاوت واختلال مراعي فيه مصالحهم وسد حاجاتهم.
Bedenlerin maddeleri toplanmayı ve hayatı kabul edicidir. [Allah Teâlâ] buna dair delile: { وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ } “...siz ölüler idiniz de sizi diriltti; sonra sizi öldürecek...” kavliyle işaret etmiştir. Zira bedenler üzerinde ayrılma ve toplanmanın, ölüm ve hayatın birbirini takip etmesi, onların bizzat bunları kabul edici olduğuna delalet eder; zâtî olan bir özellik ise zail olup değişmekten kaçınır. İkinci ve üçüncü [öncüllere] gelince: [O öncüller de] Allah Azze ve Celle'nin o maddeleri ve onların nerelerde bulunduklarını bildiği, onları toplamaya ve diriltmeye kadir olduğudur. Bu ikisinin ispat veçhine ise [şöyle] işaret etmiştir: Allah Teâlâ onları ilk başta yaratmaya ve yaratılışça daha büyük, sanatça daha hayranlık uyandırıcı olan şeyleri var etmeye kadirdir; dolayısıyla onları yeniden yaratmaya ve diriltmeye evleviyetle kadirdir. Ayrıca Allah Teâlâ yarattığı şeyleri hiçbir farklılık ve düzensizlik olmaksızın dosdoğru ve sapasağlam yaratmış, bu yaratışta onların maslahatlarını gözetmiş ve ihtiyaçlarını karşılamıştır.
وذلك دليل على تناهي علمه وكمال حكمته جلت قدرته ودقت حكمته. وقد سَكَّنَ نافع وأبو عمرو والكسائي: الهاء من نحو فهو وهو تشبيهاً له بعضد.
Bu da O'nun ilminin nihayetsizliğine ve hikmetinin kemaline delildir; O'nun kudreti ne yüce, hikmeti ne kadar incedir! Nâfi‘, Ebû Amr ve el-Kisâî, «adud» (عَضُد) kelimesine benzeterek { فَهْوَ } ve { وَهْوَ } gibi yerlerdeki he (هـ) harfini sâkin okumuşlardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 30]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٠)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لا تَعْلَمُونَ (٣٠) } “Hani Rabbin meleklere: «Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim» demişti. Onlar da: «Orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyor ve Seni takdis ediyoruz» dediler. [Allah]: «Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim» buyurdu. (30)”
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً تعداد لنعمة ثالثة تعم الناس كلهم، فإن خلق آدم وإكرامه وتفضيله على ملائكته بأن أمرهم بالسجود له، إنعام يعم ذريته. وإذ: ظرف وضع لزمان نسبة ماضية وقع فيه أخرى، كما وضع إذا لزمان نسبة مستقبلة يقع فيه أخرى، ولذلك يجب إضافتهما إلى الجمل كحيث في المكان، وبنيتا تشبيهاً لهما بالموصولات، واستعملتا للتعليل والمجازاة، ومحلهما النصب أبداً بالظرفية فإنهما من الظروف الغير المتصرفة لما ذكرناه، وأما قوله تعالى: وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ ونحوه، فعلى تأويل: اذكر الحادث إذ كان كذا، فحذف الحادث وأقيم الظرف مقامه، وعامله في الآية قالوا، أو أذكر على التأويل المذكور لأنه جاء معمولاً له صريحاً في القرآن كثيراً، أو مضمر دل عليه مضمون الآية المتقدمة، مثل وبدأ خلقكم إذ قال، وعلى هذا فالجملة معطوفة على خلق لكم داخلة في حكم الصلة. وعن معمر أنه مزيد. والملائكة جمع ملأك على الأصل كالشمائل جمع شمأل، والتاء لتأنيث الجمع، وهو مقلوب مألك من الألوكة وهي: الرسالة، لأنهم وسائط بين الله تعالى، وبين الناس، فهم رسل الله. أو كالرسل إليهم. واختلف العقلاء في حقيقتهم بعد اتفاقهم على أنها ذوات موجودة قائمة بأنفسها. فذهب أكثر المسلمين إلى أنها أجسام لطيفة قادرة على التشكل بأشكال مختلفة، مستدلين بأن الرسل كانوا يرونهم كذلك. وقالت طائفة من النصارى: هي النفوس الفاضلة البشرية المفارقة للأبدان. وزعم الحكماء أنهم جواهر مجردة مخالفة للنفوس الناطقة في الحقيقة، منقسمة إلى قسمين: قسم شأنهم الاستغراق في معرفة الحق ﷻ والتنزه عن الاشتغال بغيره، كما وصفهم في محكم تنزيله فقال تعالى: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لاَ يَفْتُرُونَ وهم العليون والملائكة المقربون. وقسم يُدَبِّرُ الأمر مِنَ السماء إلى الأرض على ما سبق به القضاء وجرى به القلم الإلهي لاَ يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ وهم المدبرات أمراً، فمنهم سماوية، ومنهم أرضية، على تفصيل أثبته في كتاب الطوالع.
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: «Muhakkak ki Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim» demişti.” Bütün insanları kapsayan üçüncü bir nimetin sayılmasıdır. Zira Âdem'in yaratılması, ikram görmesi ve meleklere ona secde etmelerinin emredilmesiyle meleklerine üstün kılınması, onun zürriyetini de kapsayan bir nimettir. İz (إِذْ): İçinde başka bir nispetin meydana geldiği geçmiş zamana ait bir nispet için konulmuş bir zarftır; nitekim izâ (إِذَا) da içinde başka bir nispetin meydana geleceği gelecek zamana ait bir nispet için konulmuştur. Bu sebeple mekândaki haysü (حَيْثُ) gibi bunların da cümlelere muzaf kılınması vaciptir. İsm-i mevsûllere benzetildikleri için mebnî kılınmışlardır; ta'lil ve ceza için de kullanılmışlardır. İrab mahalleri, zikrettiğimiz sebepten ötürü gayr-i mütasarrıf zarflardan oldukları için daima zarfiyetten dolayı nasbtır. Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ } “Âd kavminin kardeşini de an; hani o Ahkâf'ta kavmini uyarmıştı...” kavli ve benzerlerine gelince; bunlar «Şu durum olduğu vakitteki hadiseyi an» tevilindedir; hadise hazfedilmiş ve zarf onun yerine ikame edilmiştir. Ayetteki âmili ya { قالُوا } “dediler” fiilidir ya da zikredilen tevil üzere [takdirî] «üzkür» (اذكر) [yani «an»] fiilidir; çünkü Kur'an'da açıkça onun mamulü olarak çokça gelmiştir; yahut da önceki ayetin mazmununun delalet ettiği «Rabbin dediği vakit sizin yaratılışınızı başlattı» gibi gizli bir fiildir. Bu duruma göre cümle, { خَلَقَ لَكُمْ } “sizin için yarattı” ifadesine matuftur ve sıla hükmüne dâhildir. Ma'mer'den onun zâid olduğu da rivayet edilmiştir. Melâike (الْمَلائِكَةِ), asıl itibarıyla tıpkı «şemâil»in (الشمائل) «şem'el»in (شمأل) çoğulu olması gibi «mel'ek»in (ملأك) çoğuludur; tâ (ة) harfi cemi müennesliği içindir. O, risalet/elçilik manasındaki «elûke»den (الألوكة) türeyen «me'lek»in (مألك) maklubudur (harfleri yer değiştirmiş halidir); çünkü melekler Allah Teâlâ ile insanlar arasında vasıtalardır, dolayısıyla onlar Allah'ın elçileridir veya insanlara gönderilen elçiler gibidirler. Akıl sahipleri, meleklerin kendi zatlarıyla kaim mevcut varlıklar olduğu hususunda ittifak ettikten sonra onların hakikati hakkında ihtilaf etmişlerdir. Müslümanların çoğu, peygamberlerin onları bu şekilde görmüş olmalarını delil getirerek, onların farklı şekillere girmeye güç yetiren latif cisimler olduğu görüşüne varmışlardır. Hristiyanlardan bir topluluk: «Onlar, bedenlerden ayrılmış üstün beşerî nefislerdir» demiştir. Felsefeciler ise meleklerin hakikat bakımından nâtık nefislerden farklı, mücerret cevherler olduğunu ve iki kısma ayrıldığını iddia etmişlerdir: Birinci kısım: İşleri Hak celle celâluhû'nun marifetine dalmak ve O'ndan başkasıyla meşgul olmaktan münezzeh bulunmaktır; nitekim O, muhkem tenzilinde onları vasfederek şöyle buyurmuştur: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لاَ يَفْتُرُونَ } “Gece gündüz O'nu tesbih ederler, hiç ara vermezler.” İşte bunlar İlliyyûn ve Mukarreb meleklerdir. İkinci kısım: Kaderin önceden takdir ettiği ve ilahî kalemin cereyan ettiği üzere { لاَ يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” gereğince işleri semadan yere doğru tedbir ve idare ederler; onlar işleri çekip çevirenlerdir (müdebbirât). Onlardan bir kısmı semavî, bir kısmı da arzdadır; bu husus et-Tavâli‘ adlı kitapta tespit ettiğim ayrıntı üzeredir.
والمقول لهم: الملائكة كلهم لعموم اللفظ وعدم المخصص، وقيل ملائكة الأرض، وقيل إبليس ومن
Kendilerine hitap edilenler: Lafzın umumiliği ve tahsis edici bir delilin bulunmaması sebebiyle meleklerin tamamıdır. Bir görüşe göre yer melekleridir; bir görüşe göre de İblis ve
كان معه في محاربة الجن، فإنه تعالى أسكنهم في الأرض أولاً فأفسدوا فيها، فبعث إليهم إبليس في جند من الملائكة فدمرهم وفرقهم في الجزائر والجبال. وجاعل: من جعل الذي له مفعولان وهما في الْأَرْضِ خَلِيفَةً أعمل فيهما، لأنه بمعنى المستقبل ومعتمد على مسند إليه. ويجوز أن يكون بمعنى خالق. والخليفة من يخلف غيره وينوب منابه، والهاء فيه للمبالغة، والمراد به آدم ﵊ لأنه كان خليفة الله في أرضه، وكذلك كل نبي استخلفهم الله في عمارة الأرض وسياسة الناس وتكميل نفوسهم وتنفيذ أمره فيهم، لا لحاجة به تعالى إلى من ينوبه، بل لقصور المستخلف عليه عن قبول فيضه، وتلقي أمره بغير وسط، ولذلك لم يستنبئ ملكاً كما قال الله تعالى: وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا ألا ترى أن الأنبياء لما فاقت قوتهم، واشتعلت قريحتهم بحيث يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لم تمسسه نار، أرسل إليهم الملائكة ومن كان منهم أعلى رتبة كلمه بلا واسطة، كما كلم موسى ﵇ في الميقات، ومحمدا ﷺ ليلة المعراج، ونظير ذلك في الطبيعة أن العظم لما عجز عن قبول الغذاء من اللحم لما بينهما من التباعد، جعل الباري تعالى بحكمته بينهما الغضروف المناسب لهما ليأخذ من هذا ويعطي ذلك. أو خليفة من سكن الأرض قبله، أو هو وذريته لأنهم يخلفون من قبلهم، أو يخلف بعضهم بعضاً. وإفراد اللفظ: إما للاستغناء بذكره عن ذكر بنيه كما استغني بذكر أبي القبيلة في قولهم: مضر وهاشم. أو على تأويل من يخلفكم، أو خلفاً يخلفكم. وفائدة قوله تعالى هذا للملائكة، تعليم المشاورة، وتعظيم شأن المجعول، بأن بشّر ﷿ بوجود سكان ملكوته، ولقبه بالخليفة قبل خلقه، وإظهار فضله الراجح على ما فيه من المفاسد بسؤالهم، وجوابه وبيان أن الحكمة تقتضي إيجاد ما يغلب خيره، فإن ترك الخير الكثير لأجل الشر القليل شر كثير إلى غير ذلك.
cinlerle savaşta onunla birlikte olanlardır; çünkü Allah Teâlâ öncelikle cinleri yeryüzüne yerleştirmişti de onlar orada bozgunculuk çıkardılar; bunun üzerine [Allah], İblis'i meleklerden bir ordu içinde onlara gönderdi, o da onları helak etti ve adalara, dağlara dağıttı. Câil (جاعِلٌ) kelimesi: İki mef'ul alan ceale (جعل) fiilindendir; o iki mef'ul { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde” ve { خَلِيفَةً } “bir halife” kelimeleridir; [câil kelimesi] gelecek manasında olduğu ve müsnedün ileyhe dayandığı için bu ikisinde amel etmiştir. Yaratıcı (hâlik) manasında olması da caizdir. Halife: Başkasının ardı sıra gelen ve onun yerine vekâlet eden kimsedir; sonundaki hâ (ة) harfi mübalağa içindir. Bununla kastedilen Âdem aleyhisselâm'dır; çünkü o, yeryüzünde Allah'ın halifesiydi. Yeryüzünün imarı, insanların siyaseti, nefislerinin tekâmülü ve aralarında O'nun emrinin infazı hususunda Allah'ın kendilerini halife kıldığı her peygamber de böyledir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın Kendisine vekillik edecek birine ihtiyacı olduğundan değil, bilakis halife kılınanların [yani insanların], O'nun feyzini kabul etmekten ve vasıtasız olarak emrini almaktan aciz olmalarındandır; bu sebepledir ki bir meleği peygamber yapmamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا } “Eğer onu bir melek kılsaydık, elbette onu bir adam suretinde yapardık...” Görmez misin ki peygamberlerin güçleri üstün gelip anlayış kabiliyetleri { يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ } “Neredeyse ateş dokunmasa bile onun yağı ışık verir” derecesinde parlayınca onlara melekler gönderilmiştir; onlardan mertebesi en yüksek olanla da aracısız konuşmuştur; nitekim Mîkat'ta Mûsâ aleyhisselâm ile, Miraç gecesinde de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştuğu gibi. Tabiatta bunun benzeri şudur: Kemik, aralarındaki uzaklıktan ötürü etten gelen gıdayı doğrudan kabul etmekten aciz kalınca, Bârî Teâlâ hikmetiyle aralarında her ikisine de münasip kıkırdağı var etti ki bundan alsın ve ötekine versin. Yahut [Âdem], kendisinden önce yeryüzünde ikamet edenlerin halifesidir; yahut o ve zürriyetidir; çünkü onlar kendilerinden öncekilerin ardı sıra gelirler veya bir kısmı diğerinin ardı sıra gelir. Lafzın müfred olması: Ya kabile babasının anılmasıyla yetinilen «Mudar» ve «Hâşim» sözlerinde olduğu gibi çocuklarının anılmasından müstağni kılındığı içindir; ya «sizden sonrakiler» yahut «ardınızdan gelecek bir nesil» teviledir. Allah Teâlâ'nın bunu meleklere söylemesinin faydası; istişareyi öğretmek, mülkünün sâkinlerine onun varlığını müjdeleyip yaratılmasından önce onu «halife» diye isimlendirmek suretiyle yaratılacak varlığın şanını yüceltmek, onların sorusu ve Kendi cevabıyla onun bünyesindeki fesatlara galebe çalan üstün faziletini ortaya koymak ve hikmetin, hayrı galip gelen şeyi var etmeyi gerektirdiğini açıklamaktır; zira az bir şer uğruna çok hayrı terk etmek çok büyük bir şerdir; ve benzeri faydalardır.
قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ تَعَجُبٌ من أن يستخلف لعمارة الأرض وإصلاحها من يفسد فيها، أو يستخلف مكان أهل الطاعة أهل المعصية، واستكشاف عما خفي عليهم من الحكمة التي بهرت تلك المفاسد وألغتها، واستخبار عما يرشدهم ويزيح شبهتهم كسؤال المتعلم معلمه عما يختلج في صدره، وليس باعتراض على الله تعالى جلت قدرته، ولا طعن في بني آدم على وجه الغيبة، فإنهم أعلى من أن يظن بهم ذلك لقوله تعالى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وإنما عرفوا ذلك بإخبار من الله تعالى، أو تلق من اللوح، أو استنباط عما ركز في عقولهم أن العصمة من خواصهم، أو قياس لأحد الثقلين على الآخر. والسُفْكُ والسَّبْكُ والسَّفْحُ والشَّنُّ أنواع من الصب، فالسفك يقال في الدم والدمع، والسبك في الجواهر المذابة، والسفح في الصب من أعلى، والشن في الصب من فم القربة ونحوها، وكذلك السن، وقرئ «يُسْفِكُ» على البناء للمفعول، فيكون الراجع إلى مَنْ، سواء جعل موصولاً أو موصوفًا محذوفاً، أي: يسفك الدماء فيهم.
{ قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ } “Onlar da: «Orada bozgunculuk çıkaracak ve kanlar dökecek birini mi var edeceksin?» dediler.” Yeryüzünün imarı ve ıslahı için orada fesat çıkaracak birinin halife kılınmasına yahut itaat ehlinin yerine masiyet ehlinin halife yapılmasına bir hayret etme; o fesatları bastırıp hükümsüz kılan ve kendilerine gizli kalan hikmeti açığa çıkarma isteği ve öğrencinin, göğsünde kıpırdayan bir şeyi hocasına sorması gibi kendilerini irşad edip şüphelerini giderecek bir şeyi öğrenme talebidir. Yoksa kudreti yüce olan Allah Teâlâ'ya bir itiraz olmadığı gibi, gıybet tarzında Âdemoğullarına bir dil uzatma da değildir. Zira onlar, Allah Teâlâ'nın: { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ لاَ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “Aksine onlar ikram olunmuş kullardır; O'ndan önce söz söylemezler ve O'nun emriyle amel ederler” buyruğu gereğince, haklarında böyle bir zan beslenmekten çok daha yücedirler. Onlar bunu ancak Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle yahut Levh-i Mahfuz'dan öğrenmeyle yahut ismet sıfatının kendi özelliklerinden olduğuna dair akıllarına yerleştirilen bilgiden istinbat ederek yahut da iki mükellef zümreden (insan ve cin) birini diğerine kıyaslayarak bilmişlerdir. Sefk (السُفْكُ), sebk (السَّبْكُ), sefh (السَّفْحُ) ve şenn (الشَّنُّ) dökmek/akıtmak türleridir: Sefk kan ve gözyaşı için, sebk eritilmiş madenler için, sefh yukarıdan dökmek için, şenn ise kırba ve benzerlerinin ağzından dökmek için kullanılır; senn (السن) de böyledir. { يُسْفِكُ } şeklinde meçhul sigayla da okunmuştur; bu durumda meful ister ism-i mevsûl ister mahzuf bir mevsûf kılınsın zamir { مَنْ } kelimesine döner; yani: Onların arasında kan dökülür.
وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ حال مقررة لجهة الإشكال كقولك: أتحسن إلى أعدائك وأنا الصديق المحتاج القديم. والمعنى: أتستخلف عصاة ونحن معصومون أحقاء بذلك، والمقصود منه، الاستفسار عما رجحهم ومع ما هو متوقع منهم. على الملائكة المعصومين في الاستخلاف، لا العجب والتفاخر. وكأنهم علموا أن المجعول خليفة ذو ثلاث قوى عليها مدار أمره: شهوية وغضبية تؤديان به إلى الفساد وسفك الدماء، وعقلية تدعوه إلى المعرفة والطاعة. ونظروا إليها مفردة وقالوا: ما الحكمة في استخلافه، وهو باعتبار تينك القوتين لا تقتضي الحكمة إيجاده فضلاً عن استخلافه، وأما باعتبار القوة العقلية فنحن نقيم ما يتوقع منها سليماً عن معارضة تلك المفاسد. وغفلوا عن فضيلة كل واحدة من القوتين إذا صارت مهذبة مطواعة للعقل، متمرنة على الخير كالعفة والشجاعة ومجاهدة الهوى والإنصاف. ولم يعلموا أن التركيب يفيد ما يقصر عنه الآحاد، كالإحاطة بالجزئيات واستنباط الصناعات واستخراج منافع الكائنات من القوة إلى الفعل الذي هو المقصود من الاستخلاف، وإليه أشار تعالى إجمالاً بقوله: قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ
{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Oysa biz Seni hamdinle tesbih ediyor ve Seni takdis ediyoruz.” Tıpkı: «Ben [Senin] muhtaç, eski dostun iken düşmanlarına mı ihsanda bulunuyorsun?» sözünde olduğu gibi, işkâl tarafını pekiştiren bir hâl cümlesidir. Mana şudur: Bizler masum ve buna layık kimseler iken günahkârları mı halife kılacaksın? Bundan maksat, kibirlenmek ve övünmek değil; hilafet hususunda masum meleklere kıyasla ve kendilerinden [kötülük] beklenmesine rağmen onları üstün kılan şeyin ne olduğunu sormaktır. Sanki onlar, halife kılınacak varlığın, durumunun ekseni olan üç kuvvete sahip olduğunu bilmişlerdi: Onu fesada ve kan dökmeye sevk eden şehvet ve öfke kuvvetleri ile onu marifete ve itaate çağıran akıl kuvveti. Bunlara ayrı ayrı baktılar ve şöyle dediler: «Onun halife kılınmasındaki hikmet nedir? Oysa bu iki [hayvanî] kuvvet bakımından hikmet, onun halife kılınmasını bir yana bırak, var edilmesini bile gerektirmez. Akıl kuvveti bakımından ise ondan beklenen şeyi, o fesatların zıddı olarak biz kusursuzca yerine getiriyoruz.» Bu iki kuvvetin; iffet, cesaret, nefisle mücadele ve insaf gibi terbiye edilip akla boyun eğdirildiği ve hayra alıştırıldığı zamanki faziletinden gaflet ettiler. Birleşimin; cüzlerin tek başlarına güç yetiremediği tümel bilgileri kuşatma, sanatları istinbat etme ve hilafetten asıl maksat olan varlıkların faydalarını kuvveden fiile çıkarma gibi şeyleri kazandırdığını bilemediler. Allah Teâlâ şu kavliyle icmâlî olarak buna işaret etmiştir: { قالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ }
تَعْلَمُونَ
{ تَعْلَمُونَ } “[Allah]: «Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim» buyurdu.”
والتسبيح تبعيد الله تعالى عن السوء وكذلك التقديس، من سَبَح في الأرض والماء، وقدس في الأرض إذا ذهب فيها وأبعد، ويقال قَدُسَ إذا طهر لأن مطهر الشيء مبعد له عن الأقذار. وبِحَمْدِكَ في موضع الحال، أي: متلبسين بحمدك على ما ألهمتنا معرفتك ووفقتنا لتسبيحك، تداركوا به ما أوهم إسناد التسبيح إلى أنفسهم، ونقدس لك نطهر نفوسنا عن الذنوب لأجلك، كأنهم قابلوا الفساد المفسر بالشرك عند قوم بالتسبيح، وسفك الدماء الذي هو أعظم الأفعال الذميمة بتطهير النفوس عن الآثام وقيل: نقدسك واللام مزيدة.
Tesbih (التسبيح), Allah Teâlâ'yı kötülükten uzak tutmaktır; takdis (التقديس) de böyledir; bu kelimeler, bir kimse karada veya suda yüzüp gittiğinde ve uzaklaştığında kullanılan «sebeha fi'l-ardı ve'l-mâi» (سَبَح في الأرض والماء) ve «kaddese fi'l-ardı» (قدس في الأرض) ifadelerinden gelir. Temizlendiği zaman «kudise» (قَدُسَ) denir; çünkü bir şeyi temizleyen kimse onu kirlerden uzaklaştırmış olur. { بِحَمْدِكَ } “hamdinle” ifadesi hâl makamındadır; yani: Bize zatını tanımayı ilham ettiğin ve tesbihine muvaffak kıldığın için hamdine bürünmüş olarak [tesbih ederiz]. Böylece tesbihi kendilerine isnat etmenin vehmettirdiği şeyi telafi etmişlerdir. { وَنُقَدِّسُ لَكَ } “ve Seni takdis ediyoruz” [ifadesi], Senin rızan için nefislerimizi günahlardan arındırıyoruz demektir. Sanki onlar, bir topluluğa göre şirk olarak tefsir edilen fesadın karşısına tesbihi; kötü fiillerin en büyüğü olan kan dökmeyi de nefisleri günahlardan arındırmayı koymuşlardır. Şöyle de denilmiştir: «Nükaddisüke» (نقدسك) [Seni takdis ederiz] manasındadır ve lâm (ل) harfi zâiddir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣١]
[Bakara Suresi (2), Ayet 31]
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١)
{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti. Sonra onları meleklere arz edip: «Eğer doğru sözlü iseniz, şunların isimlerini Bana bildirin» buyurdu. (31)”
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها إما بخلق علم ضروري بها فيه، أو إلقاء في روعه، ولا يفتقر إلى سابقة اصطلاح ليتسلسل. والتعليم فعل يترتب عليه العلم غالباً، ولذلك يقال علمته فلم يتعلم. وآدَمَ اسم أعجمي كآزر وشالح، واشتقاقه من الأُدْمة أو الأَدْمة بالفتح بمعنى الأسوة، أو من أديم الأرض لما
{ وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti.” [Bu öğretme], ya onda o isimlere dair zorunlu bir ilim yaratmakla ya da kalbine ilham etmekle olmuştur; teselsüle düşmemesi için önceden bir uzlaşmaya (ıstılaha) muhtaç değildir. Öğretmek (ta‘lîm), çoğunlukla ardından bilmenin hâsıl olduğu bir fiildir; bu sebeple «Ona öğrettim ama öğrenmedi» denir. Âdem (آدَمَ), tıpkı «Âzer» ve «Şâlih» gibi acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isimdir. Onun türetilişinin; nümune/örnek manasındaki udme (الأُدْمة) veya fetha ile edme (الأَدْمة) kelimesinden, yahut yerin yüzü manasındaki edîmü'l-arzdan (أديم الأرض) olduğu söylenmiştir; nitekim
روي عنه ﵊ «أنه تعالى قبض قبضة من جميع الأرض سهلها وحزنها فخلق منها آدم»
ondan aleyhisselâm rivayet edildiğine göre: «Allah Teâlâ yeryüzünün tamamından, yumuşağından ve sertinden bir avuç almış ve Âdem'i ondan yaratmıştır.»
فلذلك يأتي بنوه أخيافاً، أو من الأدم أو الأدمة بمعنى الألفة، تعسف كاشتقاق إدريس من الدرس، ويعقوب من العقب، وإبليس من الإبلاس. والاسم باعتبار الاشتقاق ما يكون علامة للشيء ودليلاً يرفعه إلى الذهن مع الألفاظ والصفات والأفعال، واستعماله عرفاً في اللفظ الموضوع لمعنى سواء كان مركباً أو مفرداً مخبراً عنه أو خبراً أو رابطة بينهما. واصطلاحاً: في المفرد الدال على معنى في نفسه غير مقترن بأحد الأزمنة الثلاثة. والمراد في الآية إما الأول أو الثاني وهو يستلزم الأول، لأن العلم بألفاظ من حيث الدلالة متوقف على العلم بالمعاني، والمعنى أنه تعالى خلقه من أجزاء مختلفة وقوى متباينة، مستعداً لإدراك أنواع المدركات من المعقولات والمحسوسات، والمتخيلات والموهومات. وألهمه معرفة ذوات الأشياء وخواصها وأسمائها وأصول العلوم وقوانين الصناعات وكيفية آلاتها.
İşte bu yüzden onun çocukları farklı mizaçlarda gelirler. Yahut ülfet manasındaki üdm (الأدم) veya üdme (الأدمة) kelimesinden [türetildiği söylenmiştir]; tıpkı İdris'in dersten, Yâkub'un akibden, İblis'in iblâstan türetilmesi gibi zorlamadır (tekellüftür). İsim, türetiliş itibarıyla bir şeyin alameti olan ve lafızlar, sıfatlar ve fiillerle birlikte onu zihne yükselten bir delildir. Örfteki kullanımı; ister mürekkep ister müfred, müsnedün ileyh, müsned veya ikisi arasındaki rabıta olsun bir mana için konulmuş lafızdır. Terim (ıstılah) olarak ise: Kendi başına bir manaya delalet eden ve üç zamandan birine bitişik olmayan müfred lafızdır. Ayette kastedilen ya birinci ya da ikinci manadır; bu da birinciyi gerektirir; çünkü lafızların delalet bakımından bilinmesi, manaların bilinmesine bağlıdır. Mana şudur: Allah Teâlâ onu akledilenler, hissedilenler, hayal edilenler ve vehmedilenlerden ibaret idrak türlerini kavramaya hazır olarak farklı cüzlerden ve değişik kuvvetlerden yarattı. Ona eşyanın zatlarını, özelliklerini, isimlerini, ilimlerin esaslarını, sanatların kurallarını ve aletlerinin nasıl olduğunu ilham etti.
ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ الضمير فيه للمسميات المدلول عليها ضمناً إذ التقدير أسماء المسميات، فحذف المضاف إليه لدلالة المضاف عليه وعوض عنه اللام كقوله تعالى: وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً لأن العرض للسؤال عن أسماء المعروضات فلا يكون المعروض نفس الأشياء سيما إن أريد به الألفاظ، والمراد به ذوات الأشياء، أو مدلولات الألفاظ، وتذكيره ليغلب ما اشتمل عليه من العقلاء، وقرئ «عرضهن» و «عرضها» على معنى عرض مسمياتهن أو مسمياتها.
{ ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ } “Sonra onları meleklere arz edip...” Buradaki zamir, zımnen delalet edilen isimlendirilen varlıklara (müsemmeyâta) aittir; zira takdir «müsemmeyâtın isimleri» şeklindedir; muzafın delaleti sebebiyle muzafun ileyh hazfedilmiş ve Allah Teâlâ'nın: { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } “...ve baş bembeyaz alev aldı” kavlinde olduğu gibi onun yerine harf-i tarif (lâm) getirilmiştir. Çünkü arz etme işlemi, arz edilenlerin isimlerini sormak içindir; bu yüzden arz edilen şey -özellikle onunla lafızlar kastedilmişse- bizzat eşyanın kendisi olamaz. Bununla kastedilen eşyanın zatları veya lafızların medlulleridir. Zamirin müzekker kılınması, içerdiği akıl sahiplerini galip kılmak içindir. «Onların müsemmeyâtını arz etti» manasında «aradahünne» (عرضهن) ve «aradahâ» (عرضها) şeklinde de okunmuştur.
فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ تبكيت لهم وتنبيه على عجزهم عن أمر الخلافة، فإن التصرف والتدبير إقامة المعدلة قبل تحقق المعرفة، والوقوف على مراتب الاستعدادات وقدر الحقوق محال، وليس بتكليف ليكون من باب التكليف بالمحال، والإنباء: إخبار فيه إعلام، ولذلك يجري مجرى كل واحد منهما.
{ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ } “«...şunların isimlerini Bana bildirin» buyurdu.” Onları susturma ve hilafet işinden aciz olduklarına bir uyarıdır; zira tasarruf ve tedbir, adaleti ikame etmek; marifet gerçekleşmeden, kabiliyetlerin mertebeleri ve hakların miktarı bilinmeden imkânsızdır. Bu bir teklif değildir ki imkânsızı teklif etme kabilinden olsun. İnbâ (الإنباء): İçinde bilgilendirme (i‘lâm) olan haber vermektir; bu sebeple her ikisinin de yerine geçer.
إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في زعمكم أَنكُم أَحقاء بالخلافة لعصمتكم، أو أن خلقهم واستخلافهم وهذه صفتهم لا يليق بالحكيم، وهو وإن لم يصرحوا به لكنه لازم مقالهم. والتصديق كما يتطرق إلى الكلام باعتبار منطوقه قد يتطرق إليه بفرض ما يلزم مدلوله من الأخبار، وبهذا الاعتبار يعتري الإنشاءات.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...Eğer doğru sözlü iseniz...” İsmetiniz sebebiyle hilafete daha layık olduğunuz veya onların bu nitelikleriyle yaratılıp halife kılınmalarının Hakîm olan zâta yakışmadığı zannınızda [doğru iseniz]. Onlar bunu açıkça söylememiş olsalar da sözlerinin gereği budur. Doğrulama (tasdik), sözün mantûku (açık ifadesi) itibarıyla söze dâhil olabileceği gibi, medlulünün gerektirdiği haberlerin farz edilmesiyle de dâhil olabilir; bu mülahazayla inşaî ifadelere de arız olur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٢]
[Bakara Suresi (2), Ayet 32]
قالُوا سُبْحانَكَ لاَ عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)
{ قالُوا سُبْحانَكَ لاَ عِلْمَ لَنا إِلاَّ مَا عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) } “Dediler ki: «Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla bilensin, tam hikmet sahibisin.» (32)”
قالُوا سُبْحانَكَ لاَ عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا اعتراف بالعجز والقصور، وإشعار بأن سؤالهم كان استفساراً ولم يكن اعتراضاً، وأنه قد بان لهم ما خفي عليهم من فضل الإنسان والحكمة في خلقه، وإظهار لشكر نعمته
{ قالُوا سُبْحانَكَ لاَ عِلْمَ لَنا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنا } “Dediler ki: «Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur...»” Acziyet ve kusuru itiraf etmek, sorularının bir itiraz değil bir öğrenme talebi olduğunu hissettirmek, insanın üstünlüğü ve yaratılışındaki hikmetten kendilerine gizli kalan şeyin açığa çıktığını bildirmek ve O'nun nimetine şükrü izhar etmektir;
بما عرفهم وكشف لهم ما اعتقل عليهم، ومراعاة للأدب بتفويض العلم كله إليه. وسبحان: مصدر كغفران ولا يكاد يستعمل إلا مضافاً منصوباً بإضمار فعله، كمعاذ الله. وقد أُجْرِيَ علماً للتسبيح بمعنى التنزيه على الشذوذ في قوله: سبحان من علقمة الفاخر. وتصدير الكلام به اعتذار عن الاستفسار والجهل بحقيقة الحال، ولذلك جعل مفتاح التوبة فقال موسى ﵇: سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وقال يونس: سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ.
kendilerine bildirdiği ve kendilerine kapalı kalan şeyleri açtığı için [şükürdür] ve bütün ilmi O'na havale etmek suretiyle edebi gözetmektir. Sübhân (سبحان): «Gufrân» (غفران) gibi bir mastardır ve «Me‘âzallâh» (معاذ الله) gibi fiilinin gizlenmesiyle mansub olarak muzaf dışında pek kullanılmaz. «Sübhâne min Alkame el-Fâhir» (سبحان من علقمة الفاخر) sözünde şâz olarak tenzih manasındaki tesbihe özel isim kılınmıştır. Söze bununla başlamak, durumun hakikatini bilmemekten ve soru sormaktan ötürü bir özür dilemedir; bu sebeple tövbenin anahtarı kılınmıştır; nitekim Mûsâ aleyhisselâm: { سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ } “Seni tenzih ederim, Sana tövbe ettim” demiş; Yûnus da: { سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Seni tenzih ederim; şüphesiz ben zalimlerden oldum” demiştir.
إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الذي لا يخفى عليه خافية. الْحَكِيمُ المحكم لمبدعاته الذي لا يفعل إلا ما فيه حكمة بالغة. وأنت فصل، وقيل: تأكيد للكاف كما في قولك: مررت بك أنت، وإن لم يجز: مررت بأنت، إذ التابع يسوغ فيه ما لا يسوغ في المتبوع، ولذلك جاز: يا هذا الرجل، ولم يجز: يا الرجل، وقيل: مبتدأ خبره ما بعده والجملة خبر إن.
{ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz Sen, hakkıyla bilensin...” Kendisine hiçbir gizli şey saklı kalmayan. { الْحَكِيمُ } “...tam hikmet sahibisin.” Yarattıklarını sapasağlam yapan, ancak içinde yetkin bir hikmet bulunan şeyi yapandır. { أَنْتَ } zamîr-i fasldır. Bir görüşe göre, tıpkı «Merartü bike ente» (مررت بك أنت) sözündeki gibi -«Merartü bi-ente» (مررت بأنت) caiz olmasa bile- kâf (ك) zamirinin tekididir; zira tâbide caiz olan şey metbûda caiz olmayabilir; bu sebeple «Yâ heze'r-racül» (يا هذا الرجل) caiz olmuş, «Yâ er-racül» (يا الرجل) caiz olmamıştır. Bir görüşe göre ise mübtedadır, haberi kendisinden sonraki kısımdır ve bu cümle «inne»nin (إنّ) haberidir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٣]
[Bakara Suresi (2), Ayet 33]
قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣)
{ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) } “[Allah]: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir» buyurdu. O, bunların isimlerini onlara bildirince [Allah]: «Ben size, muhakkak ki göklerin ve yerin gaybını bilirim; açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim, dememiş miydim?» buyurdu. (33)”
قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ أي: أعلمهم، وقرئ بقلب الهمزة ياء وحذفها بكسر الهاء فيهما.
{ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } “[Allah]: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir» buyurdu.” Yani: Onlara öğret/haber ver. Hemzenin yâ'ya (ي) kalbiyle ve her iki okuyuşta da hâ (هـ) harfinin kesresiyle hemzenin hazfiyle de okunmuştur.
فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ استحضار لقوله تعالى: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ لكنه جاء به على وجه أبسط ليكون كالحجة عليه، فإنه تعالى لما علم ما خفي عليهم من أمور السماوات والأرض، وما ظهر لهم من أحوالهم الظاهرة والباطنة علم ما لا يعلمون، وفيه تعريض بمعاتبتهم على ترك الأولى، وهو أن يتوقفوا مترصدين لأن يبين لهم، وقيل: مَا تُبْدُونَ قولهم: أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فيها. وما تَكْتُمُونَ استبطانهم أنهم أحقاء بالخلافة، وأنه تعالى لا يخلق خلقاً أفضل منهم. وقيل: ما أظهروا من الطاعة، وأسر إبليس منهم من المعصية، والهمزة للإنكار دخلت حرف الجحد فأفادت الإثبات والتقرير.
{ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “O, bunların isimlerini onlara bildirince [Allah]: «Ben size, muhakkak ki göklerin ve yerin gaybını bilirim; açıkladığınızı da gizlemekte olduğunuzu da bilirim, dememiş miydim?» buyurdu.” Allah Teâlâ'nın: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz Ben sizin bilmediklerinizi bilirim” kavlini hatırlatmadır; fakat ona bir hüccet olsun diye daha tafsilatlı bir şekilde getirmiştir. Zira Allah Teâlâ göklerin ve yerin işlerinden kendilerine gizli kalanları ve onların zahirî ve bâtınî hallerinden kendilerine aşikâr olanları bildiğine göre, onların bilmediklerini de bilmektedir. Bunda, evlâ olanı terk etmelerinden -ki o da kendilerine açıklanmasını bekleyerek duraklamalarıydı- dolayı üstü kapalı bir sitem vardır. Şöyle de denilmiştir: { مَا تُبْدُونَ } “açıkladığınız”, onların: { أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فيها } “Orada bozgunculuk çıkaracak birini mi var edeceksin?” sözleridir; { وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “gizlemekte olduğunuz” ise içlerinde kendilerinin hilafete layık olduklarını ve Allah Teâlâ'nın kendilerinden daha üstün bir varlık yaratmayacağını saklamalarıdır. Bir görüşe göre de: [Açıkladıkları şey] izhar ettikleri itaat, İblis'in gizlediği şey ise içindeki masiyettir. Baştaki hemze inkâr içindir; olumsuzluk harfinin üzerine dâhil olarak ispat ve takrir ifade etmiştir.
واعلم أن هذه الآيات تدل على شرف الإنسان، ومزية العلم وفضله على العبادة، وأنه شرط في الخلافة بل العمدة فيها، وأن التعليم يصح إسناده إلى الله تعالى، وإن لم يصح إطلاق المعلم عليه لاختصاصه بمن يحترف به، وأن اللغات توقيفية، فإن الأسماء تدل على الألفاظ بخصوص أو عموم، وتعليمها ظاهر في إلقائها على المتعلم مبيناً له معانيها، وذلك يستدعي سابقة وضع، والأصل ينفي أن يكون ذلك الوضع ممن كان قبل آدم فيكون من الله ﷾، وأن مفهوم الحكمة زائد على مفهوم العلم وإلا لتكرر قوله: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ وأن علوم الملائكة وكمالاتهم تقبل الزيادة، والحكماء منعوا ذلك في الطبقة العليا منهم، وحملوا عليه قوله تعالى: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وأن آدم أفضل من هؤلاء الملائكة لأنه أعلم منهم، والأعلم أفضل لقوله تعالى: هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ وأنه تعالى يعلم الأشياء قبل حدوثها.
Bil ki bu ayetler insanın şerefine, ilmin meziyetine ve ibadete olan üstünlüğüne; ilmin hilafetin bir şartı, hatta onun en temel dayanağı olduğuna; meslek edinen kimseye tahsis edilmiş olmasından ötürü Allah Teâlâ'ya «muallim» (öğretici) isminin verilmesi sahih olmasa bile öğretme fiilinin O'na isnadının sahih olduğuna; dillerin tevkîfî (ilâhî bildirimle) olduğuna -zira isimler hususi veya umumi olarak lafızlara delalet eder, onların öğretilmesi ise manaları açıklanarak öğrenene aktarılmasında açıktır; bu da önceden bir vaz‘ı (dili koymayı) gerektirir; aslolan ise bu vaz‘ın Âdem'den öncekilerden olmasını nefyeder, öyleyse bu Allah Azze ve Celle'dendir-; hikmet kavramının ilim kavramından fazla bir mana taşıdığına -aksi takdirde { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz Sen, her şeyi hakkıyla bilensin, tam hikmet sahibisin” kavlinin bir tekrar olacağına-; meleklerin ilimlerinin ve kemalatlarının artışı kabul ettiğine -oysa felsefeciler meleklerin üst tabakasında bunu men etmişler ve Allah Teâlâ'nın: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } “Bizden her birinin mutlaka malum bir makamı vardır” kavlini buna hamletmişlerdir-; Âdem'in bu meleklerden daha üstün olduğuna, çünkü onlardan daha bilgili olduğuna -daha bilgili olan ise Allah Teâlâ'nın: { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” kavli gereğince daha faziletlidir-; ve Allah Teâlâ'nın eşyayı meydana gelmesinden önce bildiğine delalet eder.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٤]
[Bakara Suresi (2), Ayet 34]
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) } “Hani meleklere: «Âdem için secde edin» demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O dayattı, büyüklendi ve kâfirlerden oldu. (34)”
وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ لما أنبأهم بأسمائهم وعلمهم ما لم يعلموا أمرهم بالسجود له، اعترافاً بفضله، وأداء لحقه واعتذاراً عما قالوا فيه، وقيل: أمرهم به قبل أن يسوي خلقه لقوله تعالى: فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ امتحاناً لهم وإظهاراً لفضله. والعاطف عطف الظرف على الظرف السابق إن نصبته بمضمر، وإلا عطفه بما يقدر عاملاً فيه على الجملة المتقدمة، بل القصة بأسرها على القصة الأخرى، وهي نعمة رابعة عدها عليهم. والسجود في الأصل تذلل مع تطامن قال الشاعر:
{ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Hani meleklere: «Âdem için secde edin» demiştik...” [Âdem] onlara isimlerini haber verip bilmediklerini kendilerine öğretince, onun faziletini itiraf, hakkını eda ve hakkında söylediklerinden ötürü bir özür olmak üzere ona secde etmelerini emretti. Bir görüşe göre ise Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } “Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın” kavli gereğince, onları imtihan etmek ve onun faziletini ortaya çıkarmak için yaratılışını tamamlamadan önce bunu onlara emretmiştir. Atıf harfi, şayet [iz zarfını] gizli bir fiille mansub kılarsan bu zarfı önceki zarfa atfeder; aksi takdirde onda amel ettiği takdir edilen fiille birlikte önceki cümleye, hatta bir kıssayı diğer kıssaya bütünüyle atfeder; bu da onlara saydığı dördüncü nimettir. Secde, asıl itibarıyla eğilmekle birlikte tevazu göstermektir; şair şöyle demiştir:
تَرَى الأَكمَ فيها سُجَّداً للحَوافِر وقال آخر:
«Orada tepelerin nallara secde ettiğini (boyun eğdiğini) görürsün.» Başka biri de şöyle demiştir:
وَقُلْنَ لَه اسْجُدْ لِلَيلى فَاسْجَدَا يعني البعير إذا طأطأ رأسه. وفي الشرع: وضع الجبهة على قصد العبادة، والمأمور به إما المعنى الشرعي فالمسجود له بالحقيقة هو الله تعالى، وجعل آدم قبلة لسجودهم تفخيماً لشأنه، أو سبباً لوجوبه فكأنه تعالى لما خلقه بحيث يكون نموذجاً للمبدعات كلها بل الموجودات بأسرها، ونسخة لما في العالم الروحاني والجسماني وذريعة للملائكة إلى استيفاء ما قدر لهم من الكمالات، ووصلة إلى ظهور ما تباينوا فيه من المراتب والدرجات، أمرهم بالسجود تذللاً لما رأوا فيه من عظيم قدرته وباهر آياته، وشكراً لما أنعم عليهم بواسطته، فاللام فيه كاللام في قول حسان رضي الله تعالى عنه:
«Ona: Leyla için secde et dediler, o da secde etti.» Yani deve başını eğdiği vakit. Şeriatta ise: İbadet kastıyla alnı [yere] koymaktır. Emredilen secde ya şer'î manadır; bu durumda hakikatte kendisine secde edilen Allah Teâlâ'dır; Âdem ise şanını yüceltmek için onların secdesine bir kıble kılınmıştır; yahut secdenin vacip kılınış sebebi yapılmıştır; sanki Allah Teâlâ onu bütün yaratılmışların, hatta tüm varlıkların bir nümunesi, ruhani ve cismani âlemdekilerin bir nüshası, meleklere kendileri için takdir edilen kemalatı elde etmelerine bir vesile ve mertebe ile derecelerindeki farklılıkların ortaya çıkmasına bir vasıta kılınca, onda gördükleri büyük kudretine ve parlak ayetlerine boyun eğerek ve onun vasıtasıyla kendilerine ihsan ettiği nimetlere şükrederek secde etmelerini emretmiştir. Buradaki lâm (ل) harfi, Hassân radıyallâhu teâlâ anh'ın şu sözündeki lâm gibidir:
أَليْسَ أَوَّلَ مَنْ صَلَّى لقبلتِكُمْ ... وأَعْرَفَ الناسِ بالقرآنِ والسُّنَنِ
«Kıblenize doğru ilk namaz kılan... Ve insanların Kur'an'ı ve sünnetleri en iyi bileni o değil midir?»
أو في قوله تعالى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ.
Yahut Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kayması sebebiyle namazı kıl...” kavlindeki [lâm gibidir].
وأما المعنى اللغوي وهو التواضع لآدم تحية وتعظيماً له، كسجود إخوة يوسف له، أو التذلل والإنقياد بالسعي في تحصيل ما ينوط به معاشهم ويتم به كمالهم. والكلام في أن المأمورين بالسجود، الملائكة كلهم، أو طائفة منهم ما سبق.
Lügat manasına gelince; o da Yûsuf'un kardeşlerinin ona secde etmesi gibi, bir selamlama ve tazim olarak Âdem'e tevazu göstermek yahut onların maişetlerinin bağlı olduğu ve kemallerinin kendisiyle tamamlandığı şeyleri elde etmeye çalışarak boyun eğip itaat etmektir. Secde ile emrolunanların meleklerin tamamı mı yoksa onlardan bir grup mu olduğu hususundaki söz daha önce geçmişti.
فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ امتنع عما أمر به، استكباراً من أن يتخذه وصلة في عبادة ربه، أو يعظمه ويتلقاه بالتحية، أو يخدمه ويسعى فيما فيه خيره وصلاحه. والإباء: امتناع باختيار. والتكبر: أن يرى الرجل نفسه أكبر من غيره. والاستكبار طلب ذلك بالتشبع.
{ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ } “İblis hariç hepsi secde ettiler. O dayattı ve büyüklendi.” Onu Rabbinin ibadetinde bir vesile kılmaktan veya ona tazim edip selamlama ile karşılamaktan yahut ona hizmet edip onun hayrı ve salahına olan şeylere çabalamaktan kibirlenerek emrolunduğu şeyden kaçındı. İbâ (الإباء): İhtiyarî (kendi tercihiyle) bir kaçınmadır. Tekebbür (التكبر): Kişinin kendini başkasından büyük görmesidir. İstikbâr (الاستكبار) ise doymuş görünerek [yapmacık şekilde] bunu talep etmektir.
وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أي في علم الله تعالى، أو صار منهم باستقباحه أمر الله تعالى إياه بالسجود لآدم اعتقاداً بأنه أفضل منه، والأفضل لا يحسن أن يؤمر بالتخضع للمفضول والتوسل به كما أشعر به قوله: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ جواباً لقوله: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ. لا بترك الواجب وحده. والآية تدل على أن آدم ﵇ أفضل من الملائكة المأمورين بالسجود له، ولو من وجه، وأن إبليس كان من الملائكة وإلا لم يتناوله أمرهم ولا يصح استثناؤه منهم، ولا يرد على ذلك قوله ﷾: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ لجواز أن يقال إنه كان من الجن فعلاً ومن الملائكة نوعاً، ولأن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما روي: أن من الملائكة ضرباً يتوالدون يقال لهم الجن ومنهم إبليس. ولمن زعم أنه لم يكن من الملائكة أن يقول: إنه كان جنياً نشأ بين أظهر الملائكة، وكان مغموراً بالألوف منهم فغلبوا عليه، أو الجن أيضاً كانوا مأمورين مع الملائكة لكنه استغنى بذكر الملائكة عن ذكرهم، فإنه إذا علم أن الأكابر مأمورون بالتذلل لأحد والتوسل به، علم أن الأصاغر أيضاً مأمورون به. والضمير في فسجدوا راجع إلى القبيلين كأنه، قال فسجد المأمورون بالسجود إلا إبليس، وأن من الملائكة من ليس بمعصوم وإن كان الغالب فيهم العصمة، كما أن من الإنس معصومين والغالب فيهم عدم العصمة، ولعل ضرباً من الملائكة لا يخالف الشياطين بالذات، وإنما يخالفهم بالعوارض والصفات كالبررة والفسقة من الإنس والجن يشملهما.
{ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “...ve kâfirlerden oldu.” Yani Allah Teâlâ'nın ilminde [öyleydi] yahut Âdem'e secde etmesini emrettiğinde kendisinin ondan daha üstün olduğuna inanarak Allah Teâlâ'nın emrini çirkin bulması sebebiyle kâfirlerden oldu. Zira üstün olanın, üstün olmayana boyun eğmek ve onu vesile kılmakla emrolunması uygun düşmez; nitekim: { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ } “İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden neydi? Büyüklendin mi, yoksa yücelerden mi oldun?” hitabına karşı verdiği: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” cevabı bunu hissettirmektedir; yoksa sırf vacibi terk etmekle [kâfir olmuş] değildir. Bu ayet; Âdem aleyhisselâm'ın bir yönden de olsa kendisine secde etmekle emrolunan meleklerden daha üstün olduğuna; İblis'in meleklerden olduğuna -aksi takdirde onların emri onu kapsamaz ve onlardan istisnası sahih olmazdı; Allah Azze ve Celle'nin: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” kavli buna engel teşkil etmez; zira onun fiil bakımından cinden, tür bakımından ise meleklerden olduğunu söylemek caizdir ve İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'dan rivayet edildiğine göre: Meleklerden üreyen bir zümre vardır ki onlara cin denir ve İblis de onlardandır- delalet eder. Meleklerden olmadığını iddia eden kimse ise şöyle diyebilir: O, melekler arasında yetişmiş, onların binlercesi içinde kaybolmuş bir cindi de ona üstün geldiler [ve melekler arasında zikredildi]; yahut meleklerle birlikte cinler de emrolunmuştu fakat meleklerin anılmasıyla onların anılmasından müstağni kalındı; zira büyüklerin birine boyun eğmekle ve onu vesile kılmakla emrolunduğu bilinince, küçüklerin de onunla emrolunduğu anlaşılır. { فَسَجَدُوا } “secde ettiler” ifadesindeki zamir her iki gruba döner; sanki: «İblis hariç secde ile emrolunanlar secde etti» demiştir. Yine ayet, melekler arasında çoğunluk masum olmakla birlikte masum olmayanların da bulunduğuna delalet eder; tıpkı insanlar arasında çoğunluk masum olmamakla birlikte masum olanların bulunduğu gibi. Belki de meleklerden bir zümre zât bakımından şeytanlardan farklı değildir; sadece tıpkı hem insanları hem cinleri kapsayan iyi ve kötü kimseler gibi arazlar ve sıfatlar bakımından onlardan farklıdırlar.
وكان إبليس من هذا الصنف كما قاله ابن عباس رضي الله تعالى عنهما فلذلك صح عليه التغير عن حاله والهبوط من محله، كما أشار إليه بقوله عز وعلا: إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ لا يقال:
İblis de İbn Abbas radıyallâhu teâlâ anhümâ'nın dediği gibi bu sınıftandı; bu sebeple onun hâlinin değişmesi ve makamından düşmesi sahih olmuştur; nitekim Allah Azze ve Alâ: { إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “İblis hariç; o cinlerdendi de Rabbinin emrinden çıktı” kavliyle buna işaret etmiştir. Şöyle denilemez:
كيف يصح ذلك والملائكة خلقت من نور والجن من نار؟ لما
Melekler nurdan, cinler ise ateşten yaratılmışken bu nasıl sahih olur? Zira
روت عائشة رضي الله تعالى عنها أنه ﵊ قال: «خلقت الملائكة من النور، وخلق الجن مِن مَّارِجٍ من نار»
Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ'nın rivayet ettiğine göre o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Melekler nurdan yaratıldı, cinler ise dumansız saf ateşten yaratıldı.»
لأنه كالتمثيل لما ذكرنا، فإن المراد بالنور الجوهر المضيء والنار كذلك، غير أن ضوءها مكدر مغمور بالدخان محذور عنه بسبب ما
Çünkü bu, zikrettiğimiz şey için bir temsil gibidir. Zira nur ile kastedilen aydınlatıcı cevherdir; ateş de böyledir; şu kadar var ki onun ışığı bulanıktır, dumanla kaplıdır ve beraberinde getirdiği
يصحبه من فرط الحرارة والإحراق، فإذا صارت مهذبة مصفاة كانت محض نور، ومتى نكصت عادت الحالة الأولى جذعة ولا تزال تتزايد حتى ينطفئ نورها ويبقى الدخان الصرف، وهذا أشبه بالصواب وأوفق للجمع بين النصوص، والعلم عند الله ﷾.
aşırı sıcaklık ve yakıcılık sebebiyle sakınılması gereken bir durumdadır. Terbiye edilip saflaştırıldığı zaman sırf nur olur; gerisin geri döndüğünde ise ilk taze haline döner ve nuru sönüp geriye sırf duman kalıncaya kadar eksilmeye devam eder. Bu izah doğruya daha yakındır ve nassları uzlaştırmaya daha uygundur; en doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir.
ومن فوائد الآية استقباح الاستكبار وأنه قد يفضي بصاحبه إلى الكفر، والحث على الائتمار لأمره وترك الخوض في سره، وأن الأمر للوجوب، وأن الذي علم الله تعالى مّن حاله أنه يتوفى على الكفر هو الكافر على الحقيقة، إذ العبرة بالخواتم وإن كان بحكم الحال مؤمناً وهو الموافاة المنسوبة إلى شيخنا أبي الحسن الأشعري رحمه الله تعالى.
Ayetin faydalarından bazıları şunlardır: Kibrin çirkin görülmesi ve onun sahibini küfre sürükleyebileceği; O'nun emrine uymaya ve sırrını kurcalamayı terk etmeye teşvik; emrin vücup (farziyet) ifade ettiği; Allah Teâlâ'nın halinden küfür üzere vefat edeceğini bildiği kimsenin hakikatte kâfir olduğu -çünkü mevcut halin hükmüne göre mümin olsa bile itibar son nefesedir; bu da şeyhimiz Ebu'l-Hasan el-Eş‘arî rahimehullâhu teâlâ'ya nispet edilen «Muvâfât» meselesidir-.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 35]
وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥)
{ وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) } “Ve dedik ki: «Ey Âdem! Sen ve eşin Cennet'e yerleşin, orada dilediğiniz yerde bol bol yiyin; ancak şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.» (35)”
وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ السكنى من السكون لأنها استقرار ولبث، وأَنْتَ تأكيد أكد به المستكن ليصح العطف عليه، وإنما لم يخاطبهما أولاً تنبيهاً على أنه المقصود بالحكم والمعطوف عليه تبع له. والجنة دار الثواب، لأن اللام للعهد ولا معهود غيرها. ومن زعم أنها لم تخلق بعد قال إنه بستان كان بأرض فلسطين، أو بين فارس وكرمان خلقه الله تعالى امتحاناً لآدم، وحمل الإهباط على الانتقال منه إلى أرض الهند كما في قوله تعالى: اهْبِطُوا مِصْراً وَكُلا مِنْها رَغَداً واسعاً رافهاً، صفة مصدر محذوف.
{ وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Ve dedik ki: «Ey Âdem! Sen ve eşin Cennet'e yerleşin...»” Sükna (ikamet etmek), sükûndan gelir; çünkü o bir yerleşme ve kalmadır. { أَنْتَ } “sen” zamiri, üzerine matuf yapılmasının sahih olması için [fiildeki] müstetir zamirin kendisiyle pekiştirildiği bir tekiddir. Hükümde asıl kastedilenin o olduğuna ve matufun ona tâbi olduğuna dikkat çekmek için başlangıçta her ikisine birden hitap edilmemiştir. Cennet: Sevap yurdudur; çünkü harf-i tarif (el-) ahd içindir ve bilinen de ondan başkası değildir. Onun henüz yaratılmadığını iddia eden kimse; onun Filistin topraklarında veya Fars ile Kirman arasında Allah Teâlâ'nın Âdem'i imtihan etmek için yarattığı bir bahçe olduğunu söylemiş ve Allah Teâlâ'nın: { اهْبِطُوا مِصْراً } “Bir şehre inin...” kavlinde olduğu gibi [oradan] indirilmeyi de oradan Hindistan topraklarına intikal etmeye hamletmiştir. { وَكُلا مِنْها رَغَداً } “...orada bol bol yiyin...” Bol, geniş ve rahatça [yiyin; «ragaden» kelimesi] mahzuf bir mastarın sıfatıdır.
حَيْثُ شِئْتُما أي مكان من الجنة شئتما، وسع الأمر عليهما إزاحة للعلة، والعذر في التناول من الشجرة المنهي عنها من بين أشجارها الفائتة للحصر.
{ حَيْثُ شِئْتُما } “...dilediğiniz yerde...” Cennet'in dilediğiniz herhangi bir yerinde [yiyin]. Mazereti ve sınırlanamayacak kadar çok olan Cennet ağaçları arasından yasaklanan ağaçtan yeme bahanesini ortadan kaldırmak için onlara [bu konuda] genişlik tanımıştır.
وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ فيه مبالغات، تعليق النهي بالقرب الذي هو من مقدمات التناول مبالغة في تحريمه، ووجوب الاجتناب عنه، وتنبيهاً على أن القرب من الشيء يورث داعية، وميلاً يأخذ بمجامع القلب ويلهيه عما هو مقتضى العقل والشرع، كما
{ وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ } “...ancak şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.” ifadesinde mübalağalar vardır: Yasağın, yemenin öncüllerinden olan yaklaşmaya bağlanması; onun haram kılınmasında, ondan kaçınmanın vacip oluşunda bir mübalağa ve bir şeye yaklaşmanın, kalbi bütünüyle saran ve aklın ve şeriatın gerektirdiği şeylerden onu alıkoyan bir arzu ve meyil doğuracağına dikkat çekmektir; nitekim
روي «حبك الشيء يعمي ويصم»
«Bir şeye olan sevgin seni kör ve sağır eder» şeklinde rivayet edilmiştir.
فينبغي أن لا يحوما حول ما حرم الله عليهما مخافة أن يقعا فيه، وجعله سبباً لأن يكونا من الظالمين الذين ظلموا أنفسهم بارتكاب المعاصي، أو بنقص حظهما بالإتيان بما يخل بالكرامة والنعيم، فإن الفاء تفيد السببية سواء جعلت للعطف على النهي أو الجواب له. والشجرة هي الحنطة، أو الكرمة، أو التينة، أو شجرة من أكل منها أحدث، والأولى أن لا تعين من غير قاطع كما لم تعين في الآية لعدم توقف ما هو المقصود عليه. وقرئ بكسر الشين، و «تقربا» بكسر التاء و «هذي» بالياء.
Bu yüzden, içine düşme korkusuyla Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeyin etrafında dolaşmamaları gerekirdi. [Ağaca yaklaşmayı], günahları işlemek suretiyle kendilerine zulmeden yahut ikrama ve nimete halel getirecek şeyi yapmakla nasiplerini eksilten zalimlerden olmalarına sebep kılmıştır; zira «fâ» harfi, ister nehy üzerine atıf kılınsın ister onun cevabı kılınsın sebebiyet ifade eder. Söz konusu ağaç buğday, asma, incir yahut kendisinden yiyenin abdest bozduğu bir ağaçtır. Kesin bir delil olmaksızın bunu tayin etmemek en evlasıdır; nitekim kastedilen şey buna bağlı olmadığı için ayette de tayin edilmemiştir. [«Şecere» kelimesi] şîn harfinin kesresiyle, { تقربا } tâ harfinin kesresiyle ve { هذي } yâ harfiyle de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 36]
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)
{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) } “Bunun üzerine Şeytan onları oradan kaydırdı da içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı. Biz de dedik ki: «Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşme ve bir geçinme vardır.» (36)”
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها أصدر زلتهما عن الشجرة وحملهما على الزلة بسببها، ونظير «عن» هذه في قوله تعالى وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي. أو أزلهما عن الجنة بمعنى أذهبهما، ويعضده قراءة حمزة «فأزالهما» وهما متقاربان في المعنى، غير أن أزل يقتضي عثرة مع الزوال، وإزلاله قوله: هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى وقوله: مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ ومقاسمته إياها بقوله: إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ. واختلف في أنه تمثل لهما فقاولهما بذلك، أو ألقاه إليهما على طريق الوسوسة، وأنه كيف توصل إلى إزلالهما بعد ما قيل له: فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ. فقيل: إنه منع من الدخول على جهة التكرمة كما كان يدخل مع الملائكة، ولم يمنع أن يدخل للوسوسة ابتلاء لآدم وحواء.
{ فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها } “Bunun üzerine Şeytan onları oradan kaydırdı...” [ifadesi], onların ayaklarını ağaç sebebiyle kaydırdı ve bu sebeple onları hataya sevk etti demektir. Buradaki { عَنْ } harf-i cerrinin benzeri, Allah Teâlâ'nın: { وَما فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “Ben bunu kendi emrimle yapmadım...” kavlinde bulunmaktadır. Yahut onları Cennet'ten kaydırdı, yani onları oradan giderip uzaklaştırdı demektir; Hamza'nın «فأزالهما» (onları oradan uzaklaştırdı) kıraati de bunu destekler. Bu iki kıraat anlamca birbirine yakındır; ancak «ezelle» fiili zeval ile birlikte bir tökezlemeyi de gerektirir. Onun ayaklarını kaydırması şu sözüdür: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لاَّ يَبْلى } “Sana sonsuzluk ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?” ve şu sözüdür: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدِينَ } “Rabbiniz size bu ağacı sırf iki melek olmayasınız yahut ebedi kalanlardan bulunmayasınız diye yasakladı.” ve: { إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحِينَ } “Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim” diyerek onlara yemin etmesidir. [Şeytan'ın] onlara temessül edip bizzat bu sözleri mi söylediği, yoksa vesvese yoluyla mı onlara telkin ettiği; ayrıca kendisine: { فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ } “Oradan çık, çünkü sen kovulmuşsun!” denildikten sonra onların ayaklarını kaydırmaya nasıl yol bulduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, meleklerle birlikte girdiği gibi ikram tarikiyle girmekten menedilmiştir; Âdem ve Havva'yı imtihan etmek üzere vesvese için girmekten menedilmemiştir.
وقيل: قام عند الباب فناداهما. وقيل: تمثل بصورة دابة فدخل ولم تعرفه الخزنة. وقيل: دخل في فم الحية
Denildi ki: Kapının yanında durup onlara seslendi. Denildi ki: Bir binek hayvanı suretine girip girdi ve [Cennet'in] bekçileri onu tanıyamadı. Denildi ki: Yılanın ağzına girdi
حتى دخلت به. وقيل: أرسل بعض أتباعه فأزلهما، والعلم عند الله ﷾.
ve yılan onu içeri soktu. Denildi ki: Bazı tâbilerini gönderdi ve onlar [Âdem ile Havva'nın] ayağını kaydırdı. En doğrusunu Allah Azze ve Celle bilir.
فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ أي من الكرامة والنعيم.
{ فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كَانَا فِيهِ } “...da içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı.” Yani ikram ve nimetten [çıkardı].
وَقُلْنَا اهْبِطُوا خطاب لآدم ﵊ وحواء لقوله ﷾: قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً. وجمع الضمير لأنهما أصلا الجنس فكأنهما الإنس كلهم. أو هما وإبليس أخرج منها ثانيا بعد ما كان يدخلها للوسوسة، أو دخلها مسارقة أو من السماء.
{ وَقُلْنَا اهْبِطُوا } “Biz de dedik ki: «İnin!...»” [ifadesi], Azze ve Celle'nin: { قالَ اهْبِطا مِنْها جَمِيعاً } “İkiniz birden oradan inin...” kavli gereğince Âdem aleyhisselâm ve Havva'ya hitaptır. İkisi türün aslı olduğu için çoğul zamiri kullanılmıştır; zira sanki bütün insanlık onlardır. Yahut [muhataplar] o ikisi ile İblis'tir; İblis vesvese vermek için oraya girdikten sonra, ya da oraya gizlice girdikten sonra, yahut semadan ikinci defa oradan çıkarılmıştır.
بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ حال استغني فيها عن الواو بالضمير، والمعنى متعادين يبغي بعضكم على بعض بتضليله.
{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “...birbirinize düşman olarak...” [cümlesi], zamir sayesinde «vâv» harfine ihtiyaç bırakmayan bir haldir; anlamı şudur: birbirini saptırmak suretiyle bir kısmınız diğerine taşkınlık eden düşmanlar olarak [inin].
وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ موضع استقرار، أو استقرارٍ.
{ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } “Yeryüzünde sizin için bir yerleşme yeri... vardır” yerleşecek bir mekân yahut bir yerleşme [vardır].
وَمَتاعٌ تمتع. إِلى حِينٍ يريد به وقت الموت أو القيامة.
{ وَمَتاعٌ } “ve bir geçinme” faydalanma. { إِلى حِينٍ } “bir vakte kadar.” Bununla ölüm vaktini veya kıyameti murat etmektedir.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٧]
[Bakara Suresi (2), Ayet 37]
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧)
{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı ve O da tövbesini kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olandır. (37)”
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ استقبلها بالأخذ والقبول والعمل بها حين علمها. وقرأ ابن كثير بنصب آدَمُ ورفع الكلمات على أنها استقبلته وبلغته وهي قوله تعالى: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا الآية، وقيل: سبحانك اللهم وبحمدك، وتبارك اسمك، وتعالى جدك لاَّ إله إِلاَّ أَنتَ ظلمت نفسي فاغفر لي، إنه لا يغفر الذنوب إلا أنت. وعن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما قال: يا رب ألم تخلقني بيدك، قال: بلى، قال: يا رب ألم تنفخ في الروح من روحك، قال: بلى، قال: يا رب ألم تسبق رحمتك غضبك، قال: بلى، قال: ألم تسكني جنتك، قال: بلى، قال: يا رب إن تبت وأصلحت أراجعي أنت إلى الجنة قال: نعم. وأصل الكلمة:
{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı...” Onları öğrendiği vakit alarak, kabul ederek ve onlarla amel ederek karşıladı. İbn Kesir { آدَمُ } kelimesini nasb ile, kelimeleri ise [Âdem'i] karşıladığı ve ona ulaştığı anlamında ref ile okumuştur. O kelimeler, Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik...” ayetidir. Denildi ki: «Allah'ım! Seni hamdinle tenzih ederim; ismin mübarektir, şanın yücedir; Senden başka ilah yoktur. Kendime zulmettim, beni bağışla; çünkü günahları Senden başkası bağışlamaz» [sözleridir]. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Âdem şöyle dedi: «Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?» [Allah]: «Evet» buyurdu. «Ey Rabbim! Bana kendi ruhundan üflemedin mi?» dedi. [Allah]: «Evet» buyurdu. «Ey Rabbim! Rahmetin gazabının önüne geçmedi mi?» dedi. [Allah]: «Evet» buyurdu. «Beni Cennet'ine yerleştirmedin mi?» dedi. [Allah]: «Evet» buyurdu. «Ey Rabbim! Şayet tövbe edip ıslah olursam, beni tekrar Cennet'e döndürür müsün?» dedi. [Allah]: «Evet» buyurdu. Kelime (كَلِمَة) kelimesinin aslı:
الكلم، وهو التأثير المدرك بإحدى الحاستين السمع والبصر كالكلام والجراحة والحركة.
«Kelm»dir (كَلْم); o da söz, yara ve hareket gibi işitme ve görme duyularından biriyle idrak edilen etkidir.
فَتابَ عَلَيْهِ رجع عليه بالرحمة وقبول التوبة، وإنما رتبه بالفاء على تلقي الكلمات لتضمنه معنى التوبة: وهو الإعتراف بالذنب والندم عليه والعزم على أن لا يعود إليه. وأكتفي بذكر آدم لأن حواء كانت تبعاً له في الحكم ولذلك طوي ذكر النساء في أكثر القرآن والسنن.
{ فَتابَ عَلَيْهِ } “...ve O da tövbesini kabul etti.” Rahmet ve tövbenin kabulü ile ona yöneldi. Bunu «fâ» ile kelimeleri almaya bağlaması, onun tövbe anlamını içermesinden dolayıdır; o da günahı itiraf etmek, ona pişman olmak ve bir daha dönmemeye azmetmektir. Yalnızca Âdem'in zikredilmesiyle yetinilmiştir; çünkü Havva hükümde ona tâbidir, bu sebeple Kur'an'ın ve sünnetlerin çoğunda kadınların zikri örtülü geçilmiştir.
إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرجاع على عباده بالمغفرة، أو الذي يكثر إعانتهم على التوبة، وأصل التوبة:
{ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ } “Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul edendir...” Mağfiret ile kullarına çokça dönendir yahut onların tövbeye olan yardımlarını artıran kimsedir. Tevbe (تَوْبَة) kelimesinin aslı:
الرجوع، فإذا وصف بها العبد كان رجوعاً عن المعصية، وإذا وصف بها الباري تعالى أريد بها الرجوع عن العقوبة إلى المغفرة.
Dönmektir (rücû); kul bununla nitelendirildiğinde günahtan dönmek olur, Yüce Yaratıcı bununla nitelendirildiğinde ise cezadan mağfirete dönmek murat edilir.
الرَّحِيمُ المبالغ في الرحمة، وفي الجمع بين الوصفين، وعد للتائب بالإحسان مع العفو.
{ الرَّحِيمُ } “çok merhametli olandır.” Rahmeti pek ziyade olandır. İki vasfın bir arada toplanmasında, tövbe edene af ile birlikte ihsanda bulunma vaadi vardır.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٨]
[Bakara Suresi (2), Ayet 38]
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨)
{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) } “Dedik ki: «Hepiniz oradan inin! Benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.» (38)”
قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً كرر للتأكيد، أو لاختلاف المقصود فإن الأول دل على أن هبوطهم إلى دار بلية يتعادون فيها ولا يخلدون، والثاني أشعر بأنهم أهبطوا للتكليف، فمن اهتدى الهدى نجا ومن ضله هلك، والتنبيه على أن مخافة الإهباط المقترن بأحد هذين الأمرين وحدها كافية للحازم أن تعوقه عن مخالفة حكم الله ﷾، فكيف بالمقترن بهما، ولكنه نسي وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً، وأن كل واحد منهما كفى به نكالاً لّمَنْ أَرَادَ أَن يَذَّكَّرَ. وقيل الأول من الجنة إلى السماء الدنيا، والثاني منها إلى الأرض وهو كما ترى. وجَمِيعاً حال في اللفظ تأكيد في المعنى كأنه قيل: اهبطوا أنتم أجمعون، ولذلك لا يستدعي اجتماعهم على الهبوط في زمان واحد كقولك: جاءوا جميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ
{ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً } “Dedik ki: «Hepiniz oradan inin!...»” [ifadesi], pekiştirme için yahut kastedilenin farklılığı sebebiyle tekrarlanmıştır; çünkü birincisi onların birbirine düşmanlık edeceği ve ebedi kalmayacağı bir imtihan yurduna indirilişlerini gösterirken, ikincisi teklif (sorumluluk) için indirildiklerini hissettirmektedir; nitekim hidayete eren kurtulur, sapan ise helak olur. [Ayrıca] bu iki husustan birine bağlı olan indirilme korkusunun tek başına bile basiretli bir kimseyi Allah Azze ve Celle'nin hükmüne muhalefet etmekten alıkoymaya yeteceğine, her ikisine birden bağlı olduğunda ise bunun nasıl olacağına dikkat çekmektir; fakat o unuttu { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “ve biz onda bir azim bulamadık”; ve [yine dikkat çekmektir ki] bu iki husustan her biri, ibret almak isteyen kimse için başlı başına yeterli bir cezadır. Denildi ki: Birincisi Cennet'ten dünya semasına, ikincisi ise oradan yeryüzünedir; fakat bu görüşün durumu ortadadır. { جَمِيعاً } “hepiniz” lafzen hal, mana bakımından tekiddir; sanki «hepiniz toptan inin» denilmiştir. Bu yüzden senin «hepsi birlikte geldi» sözün gibi onların aynı zamanda inmelerini gerektirmez. { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ }
يَحْزَنُونَ
{ يَحْزَنُونَ } “...Benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur ve onlar mahzun da olmayacaklardır.”
الشرط الثاني مع جوابه جواب الشرط الأول، وما مزيدة أكدت به إن ولذلك حسن تأكيد الفعل بالنون وإن لم يكن فيه معنى الطلب، والمعنى: إن يأتينكم مني هدى بإنزال أو إرسال، فمن تبعه منكم نجا وفاز، وإنما جيء بحرف الشك، وإتيان الهدى كائن لا محالة لأنه محتمل في نفسه غير واجب عقلاً، وكرر لفظ الهدى ولم يضمر لأنه أراد بالثاني أعم من الأول، وهو ما أتى به الرسل واقتضاه العقل، أي: فمن تبع ما أتاه مراعياً فيه ما يشهد به العقل فلا خوف عليهم فضلاً عن أن يحل بهم مكروه، ولا هم يفوت عنهم محبوب فيحزنوا عليه، فالخوف على المتوقع والحزن على الواقع نفى عنهم العقاب وأثبت لهم الثواب على آكد وجه وأبلغه. وقرئ «هدى» على لغة هذيل و «لا خوف» بالفتح.
İkinci şart cevabıyla birlikte, birinci şartın cevabıdır. { ما } zaidedir ve onunla { إنْ } şart edatı pekiştirilmiştir; bu sebeple talep anlamı içermese bile fiilin [şeddeli] nûn ile tekit edilmesi güzel olmuştur. Anlamı şudur: Şayet benden vahiy indirmek yahut peygamber göndermek suretiyle size bir hidayet gelirse, sizden kim ona uyarsa kurtulur ve kazanır. Hidayetin gelişi kesinlikle vaki olacakken şüphe harfiyle getirilmesi, onun kendi zatında imkân dahilinde olup aklen vacip olmamasındandır. Hidayet lafzı zamir olarak getirilmeyip tekrarlanmıştır; çünkü ikinci ile birinciden daha genel olanı murat etmiştir; o da peygamberlerin getirdiği ve aklın gerektirdiği şeylerdir. Yani: Kim aklın şehadet ettiği şeyleri gözeterek kendisine gelene uyarsa, başlarına hoşlanmadıkları bir şey gelmesi bir yana, onlara hiçbir korku yoktur; sevdikleri bir şey de ellerinden kaçmaz ki ona üzülsünler. Korku (havf) beklenen şeye, hüzün (hüzn) ise vaki olmuş şeye yöneliktir; böylece onlardan azabı nefyetmiş ve en tekitli, en beliğ biçimde onlar için sevabı ispat etmiştir. Hüzeyl kabilesinin lügatine göre «hüden» ve fetha ile «lâ havfe» şeklinde de okunmuştur.
[سورة البقرة (٢) : آية ٣٩]
[Bakara Suresi (2), Ayet 39]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩) } “İnkâr eden ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedi kalıcıdırlar. (39)”
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ عطف على فَمَنْ تَبِعَ إلى آخره قسيم له كأنه قال: ومن لم يتبع بل كفروا بالله، وكذبوا بآياته، أو كفروا بالآيات جناناً، وكذبوا بها لساناً فيكون الفعلان متوجهين إلى الجار والمجرور. والآية في الاصل العلامة الظاهرة، ويقال للمصنوعات من حيث إنها تدل على وجود الصانع وعلمه وقدرته، ولكل طائفة من كلمات القرآن المتميزة عن غيرها بفصل، واشتقاقها من آي لأنها تبين آياً من أي أو من أوى إليه، وأصلها أية أو أوية كتمرة، فأبدلت عينها ألفاً على غير قياس. أو أيية. أو أوية كرمكة فأعلت. أو آئية كقائلة فحذفت الهمزة تخفيفا. والمراد بِآياتِنا الآيات المنزلة، أو ما يعمها والمعقولة. وقد تمسكت الحشوية بهذه القصة على عدم عصمة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام من وجوه:
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İnkâr eden ve ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar ateş ehlidirler; onlar orada ebedi kalıcıdırlar.” [ifadesi], { فَمَنْ تَبِعَ } “kim uyarsa...” ifadesinin sonuna kadar olan kısmına atıftır ve onun dengidir; sanki şöyle demiştir: «Kim de uymaz, aksine Allah'ı inkâr eder ve O'nun ayetlerini yalanlarsa» yahut «ayetleri kalben inkâr eder ve dille yalanlarsa». Bu durumda iki fiil de car ve mecrura yönelmiş olur. Ayet (آيَة) kelimesi aslen açık alamet demektir. Yaratıcının varlığına, ilmine ve kudretine delalet etmesi bakımından yaratılmışlara ve Kur'an'ın fasıla ile diğerlerinden ayrılan kelime topluluklarının her birine de denir. Türetilişi «ây» (آي) kökündendir; zira bir şeyi diğerinden ayırt eder veya «ilgisini ona yöneltti» manasındaki «evâ ileyhi»dendir. Aslı «temre» gibi «eyyetün» veya «evyetün» idi; kıyasa aykırı olarak aynul-fiili elife dönüştürüldü. Yahut «remeketün» gibi «eyyetün» veya «evyetün» idi de ta'lile uğradı. Yahut «kāiletün» gibi «âiyetün» idi de hafifletmek için hemzesi hazfedildi. { بِآياتِنا } “ayetlerimizi” ile murat edilen; indirilen ayetlerdir yahut hem onları hem de akli delilleri içine alan genel manadır. Haşviyye fırkası, nebilerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- ismet sıfatına sahip olmadıklarına dair bu kıssaya birkaç yönden tutunmuştur:
الأول: أن آدم صلوات الله عليه كان نبياً، وارتكب المنهي عنه والمرتكب له عاص.
Birincisi: Âdem salavâtullâhi aleyh nebi idi ve nehyedilen şeyi irtikâp etti; nehyedileni irtikâp eden ise âsidir.
والثاني: أنه جعل بارتكابه من الظالمين والظالم ملعون لقوله تعالى: أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ.
İkincisi: O, bunu irtikâp etmesiyle zalimlerden kılınmıştır; zalim ise Allah Teâlâ'nın: { أَلا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ } “Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!” kavli gereğince lanetlenmiştir.
والثالث: أنه تعالى أسند إليه العصيان، فقال وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى.
Üçüncüsü: Allah Teâlâ isyanı ona nispet etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı.”
والرابع: أنه تعالى لقنه التوبة، وهي الرجوع عن الذنب والندم عليه.
Dördüncüsü: Allah Teâlâ ona tövbeyi telkin etmiştir; tövbe ise günahtan dönmek ve ona pişman olmaktır.
والخامس: اعترافه بأنه خاسر لولا مغفرة الله تعالى إياه بقوله: وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ والخاسر من يكون ذا كبيرة.
Beşincisi: { وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَتَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz” sözüyle, Allah Teâlâ'nın kendisini bağışlamaması durumunda hüsrana uğrayacağını itiraf etmesidir; hüsrana uğrayan kimse ise büyük günah sahibi kimsedir.
والسادس: أنه لو لم يذنب لم يجر عليه ما جرى. والجواب من وجوه.
Altıncısı: Şayet günah işlemeseydi, başına gelenler gelmezdi. [Onlara] cevap birkaç yöndendir:
الأول: أنه لم يكن نبياً حينئذ، والمدعي مطالب بالبيان.
Birincisi: O sırada nebi değildi; bunu iddia eden delil getirmekle yükümlüdür.
والثاني: أن النهي للتنزيه، وإنما سمي ظالماً وخاسراً لأنه ظلم نفسه وخسر حظه بترك الأولى له. وأما إسناد الغي والعصيان إليه، فسيأتي الجواب عنه في موضعه إن شاء الله تعالى. وإنما أمر بالتوبة تلافياً لما فات عنه، وجرى عليه ما جرى معاتبة له على ترك الأولى، ووفاء بما قاله للملائكة قبل خلقه.
İkincisi: Yasak tenzihidir. Zalim ve hüsrana uğrayan diye isimlendirilmesi ise kendisi için daha evla olanı terk etmek suretiyle nefsine zulmettiği ve nasibini eksilttiği içindir. Azgınlık ve isyanın ona isnat edilmesine gelince, inşâallâhu teâlâ bunun cevabı kendi yerinde gelecektir. Kendisine tövbenin emredilmesi elden kaçırdığı şeyi telafi etmesi içindir; başına gelenler de daha evla olanı terk ettiği için bir azarlama ve yaratılmasından önce meleklere söylediği sözün yerine gelmesi kabilindendir.
والثالث: أنه فعله ناسياً لقوله ﷾: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ولكنه عوتب بترك التحفظ عن أسباب النسيان، ولعله وإن حط عن الأمة لم يحط عن الأنبياء لعظم قدرهم كما
Üçüncüsü: O bunu Azze ve Celle'nin: { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık” kavli gereğince unutarak yaptı; ancak unutma sebeplerinden korunmayı terk ettiği için muaheze edildi. Nitekim bu durum ümmetten kaldırılmış olsa bile, derecelerinin büyüklüğünden dolayı nebilerden kaldırılmamış olabilir; nitekim
قال ﵊ «أشد الناس بلاء الأنبياء، ثم الأولياء، ثم الأمثل فالأمثل»
[Peygamber] aleyhisselâm: «İnsanların en şiddetli belaya uğrayanı peygamberlerdir, sonra veliler, sonra derece derece en faziletlileridir» buyurmuştur.
. أو أدى فعله إلى ما جرى عليه على طريق السببية المقدرة دون المؤاخذة على تناوله، كتناول السم على الجاهل بشأنه. لا يقال إنه باطل لقوله تعالى: مَا نَهاكُما رَبُّكُما، وقاسَمَهُما الآيتين، لأنه ليس فيهما ما يدل على أن تناوله حين ما قال له إبليس، فلعل مقاله أورث فيه ميلاً طبيعياً، ثم إنه كف نفسه عنه مراعاة لحكم الله تعالى إلى أن نسي ذلك، وزال المانع فحمله الطبع عليه.
Yahut onun bu fiili, ondan yemesinden dolayı muaheze edilmeksizin, takdir edilmiş bir sebebiyet yoluyla başına gelenlere yol açmıştır; zehrin durumunu bilmeyen kimsenin zehir alması gibi. Allah Teâlâ'nın: { مَا نَهاكُما رَبُّكُما } “Rabbiniz size yasaklamadı...” ve { وَقاسَمَهُما } “Onlara yemin etti...” ayetlerinden ötürü bunun batıl olduğu söylenemez; çünkü bu iki ayette onun İblis'in söylediği anda yediğine delalet eden bir husus yoktur. Belki de onun sözü [Âdem'de] fıtri bir meyil doğurdu; sonra o, bunu unutuncaya kadar Allah Teâlâ'nın hükmünü gözeterek nefsini ondan menetti, engel ortadan kalkınca da fıtratı onu bunu yapmaya sevk etti.
والرابع: أنه ﵇ أقدم عليه بسبب اجتهاد أخطأ فيه، فإنه ظن أن النهي للتنزيه، أو الإشارة إلى عين تلك الشجرة فتتناول من غيرها من نوعها وكان المراد بها الإشارة إلى النوع، كما
Dördüncüsü: O aleyhisselâm hata ettiği bir ictihad sebebiyle buna yöneldi; zira yasağın tenzihi olduğunu yahut o ağacın bizzat aynına işaret ettiğini zannederek onun türünden başka bir ağaçtan yedi; oysa murat edilen onun türüne işaret etmekti; nitekim
روي أنه ﵊ «أخذ حريراً وذهباً بيده وقال: «هذان حرام على ذكور أمتي حل لإناثها»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın eline ipek ve altın alıp şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şu ikisi ümmetimin erkeklerine haram, kadınlarına helaldir.»
. وإنما جرى عليه ما جرى تعظيماً لشأن الخطيئة ليجتنبها أولاده. وفيها دلالة على أن الجنة مخلوقة وأنها في جهة عالية، وأن التوبة مقبولة، وأن متبع الهدى مأمون العاقبة، وأن عذاب النار دائم، وأن الكافر فيه مخلد، وأن غيره لا يخلد فيه بمفهوم قوله تعالى: هُمْ فِيها خالِدُونَ.
Başına gelenler, çocuklarının ondan sakınması için günahın ağırlığını göstermek gayesiyle gerçekleşmiştir. Bu kıssada Cennet'in yaratılmış olduğuna, yüksek bir mekânda bulunduğuna, tövbenin makbul olduğuna, hidayete uyanın akıbetinden emin olduğuna, cehennem azabının devamlı olduğuna, kâfirin orada ebedi kalacağına ve Allah Teâlâ'nın: { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedi kalıcıdırlar” kavlinin mefhumu gereğince başkasının orada ebedi kalmayacağına delalet vardır.
واعلم أنه ﷾ لما ذكر دلائل التوحيد والنبوة والمعاد، وعقبها تعداد النعم العامة تقريراً لها وتأكيداً، فإنها من حيث إنها حوادث محكمة تدل على محدث حكيم له الخلق والأمر وحده لا شريك له، ومن حيث إن الإخبار بها على ما هو مثبت في الكتب السابقة ممن لم يتعلمها، ولم يمارس شيئاً منها إخبار بالغيب معجز يدل على نبوة المخبر عنها، ومن حيث اشتمالها على خلق الإنسان وأصوله وما هو أعظم من ذلك، تدل على أنه قادر على الإعادة كما كان قادراً على الإبداء، خاطب أهل العلم والكتاب منهم، وأمرهم أن يذكروا نعم الله تعالى عليهم، ويوفوا بعهده في اتباع الحق واقتفاء الحجج ليكونوا أول من آمن بمحمد ﷺ وما أنزل عليه فقال:
Bilesin ki Azze ve Celle tevhit, nübüvvet ve mead delillerini zikredip bunların peşinden onları teyit ve tekit etmek üzere umumi nimetleri saydığında -çünkü bu nimetler muhkem hadiseler olmaları hasebiyle, yaratma ve emir tek başına kendisine ait olan, ortağı bulunmayan hikmet sahibi bir yaratıcıya delalet eder; bunları önceki kitaplarda sabit olduğu üzere onları öğrenmemiş ve bunlarla hiç meşgul olmamış bir kimseden haber verilmesi yönüyle, haber verenin peygamberliğine delalet eden mucizevi bir gayb haberidir; insanın ve köklerinin yaratılışını ve bundan daha büyüğünü içermesi yönüyle de ilk başta yaratmaya kadir olduğu gibi yeniden diriltmeye de kadir olduğuna delalet eder- onların içindeki ilim ve Kitap ehline hitap etmiş ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ona indirilene ilk iman edenler olsunlar diye onlara Allah Teâlâ'nın üzerlerindeki nimetlerini hatırlamalarını, hakka uymak ve delillerin peşinden gitmek hususundaki ahdine vefa göstermelerini emrederek şöyle buyurmuştur:
[سورة البقرة (٢) : آية ٤٠]
[Bakara Suresi (2), Ayet 40]
يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠)
{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın; ahdime vefa gösterin ki ben de ahdinize vefa göstereyim. Ve yalnız benden korkun! (40)”
يا بَنِي إِسْرائِيلَ أي أولاد يعقوب، والابن من البناء لأنه مبني أبيه، ولذلك ينسب المصنوع إلى صانعه فيقال: أبو الحرب، وبنت الفكر. وإسرائيل لقب يعقوب ﵇ ومعناه بالعبرية: صفوة الله، وقيل: عبد الله وقرئ «إسرائل» بحذف الياء و «إسرال» بحذفهما و «إسراييل» بقلب الهمزة ياء.
{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ } “Ey İsrailoğulları!...” Yani Yakub'un çocukları. Oğul (el-ibn), bina kökünden gelir; çünkü o babasının binasıdır (yapısıdır), bu yüzden yapılan şey yapana nispet edilir de «harp babası» ve «fikir kızı» denir. İsrail, Yakub aleyhisselâm'ın lakabıdır ve İbranicede anlamı «Allah'ın seçkini», denildi ki «Allah'ın kulu» demektir. [Bu kelime] yâ harfinin hazfiyle «İsrâil», her iki [harfin] hazfiyle «İsrâl» ve hemzenin yâ'ya dönüştürülmesiyle «İsrâyîl» şeklinde de okunmuştur.
اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ أي بالتفكر فيها والقيام بشكرها، وتقييد النعمة بهم لأن الإنسان غيور حسود بالطبع، فإذا نظر إلى ما أنعم الله على غيره حمله الغيرة والحسد على الكفران والسخط، وإن نظر إلى ما أنعم الله به عليه حمله حب النعمة على الرضى والشكر. وقيل أراد بها ما أنعم الله به على آبائهم من الإنجاء من فرعون والغرق، ومن العفو عن اتخاذ العجل، وعليهم من إدراك زمن محمد ﷺ وقرئ اذْكُرُوا والأصل إذتكروا. ونعمتي بإسكان الياء وقفاً وإسقاطها درجاً هو مذهب من لا يحرك الياء المكسور ما قبلها.
{ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ } “Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın...” Yani onu tefekkür ederek ve şükrünü yerine getirerek [hatırlayın]. Nimetin onlara tahsis edilmesi şundandır: İnsan tabiatı gereği kıskanç ve hasetçidir; Allah'ın başkasına verdiği nimete baktığında kıskançlık ve haset onu nankörlüğe ve hoşnutsuzluğa sevk eder; şayet Allah'ın kendisine verdiği nimete bakarsa, nimet sevgisi onu rızaya ve şükre sevk eder. Denildi ki: Bununla Allah'ın Firavun'dan ve boğulmaktan kurtarmak, buzağıya tapmalarını affetmek suretiyle babalarına verdiği nimetleri ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına yetişmek suretiyle kendilerine verdiği nimeti murat etmiştir. [«Uzkürû» kelimesi] aslı «iztekirû» olmak üzere { اذْكُرُوا } şeklinde de okunmuştur. { نِعْمَتِيَ } ifadesinde vakıf halinde yâ harfini sakin kılmak, vasıl halinde ise düşürmek, kendisinden önceki harf kesreli olan yâ harfini harekeleStop.
وَأَوْفُوا بِعَهْدِي بالإيمان والطاعة.
{ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي } “...ahdime vefa gösterin...” İman ve itaat ile.
أُوفِ بِعَهْدِكُمْ بحسن الإثابة والعهد يضاف إلى المعاهِد والمعاهَد، ولعل الأول مضاف إلى الفاعل والثاني إلى المفعول، فإنه تعالى عهد إليهم بالإيمان والعمل الصالح بنصب الدلائل وإنزال الكتب، ووعد لهم بالثواب على حسناتهم، وللوفاء بهما عرض عريض فأول مراتب الوفاء منا هو الإتيان بكلمتي الشهادة، ومن الله تعالى حقن الدم والمال، وآخرها منا الاستغراق في بحر التوحيد بحيث يغفل عن نفسه فضلاً عن غيره، ومن الله تعالى الفوز باللقاء الدائم. وما روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما: أوفوا بعهدي في اتباع محمد ﷺ، أوف بعهدكم في رفع الآصار والإغلال. وعن غيره أوفوا بأداء الفرائض وترك الكبائر أوف بالمغفرة والثواب. أو أوفوا بالاستقامة على الطريق المستقيم، أوف بالكرامة والنعيم المقيم، فبالنظر إلى الوسائط. وقيل كلاهما مضاف إلى المفعول والمعنى: أوفوا بما عاهدتموني من الإيمان والتزام الطاعة، أوف بما عاهدتكم من حسن الإثابة. وتفصيل العهدين في سورة المائدة في قوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ إلى قوله: وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ. وقرئ «أوفِّ» بالتشديد للمبالغة.
{ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “...ki ben de ahdinize vefa göstereyim...” güzel bir mükâfatla [karşılık vereyim]. Ahit hem antlaşma yapana (muâhid) hem de antlaşma yapılana (muâhed) izafe edilir. Muhtemelen birincisi faile, ikincisi ise mef'ule izafe edilmiştir; zira Allah Teâlâ deliller koyarak ve kitaplar indirerek onlara iman etmeyi ve salih ameller işlemeyi emretmiş (ahit almış), güzel amellerine karşılık da onlara sevap vaat etmiştir (onların ahdi). Her iki ahde vefa göstermenin pek geniş mertebeleri vardır: Bizim tarafımızdan vefanın ilk mertebesi kelime-i şehadeti getirmektir; Allah Teâlâ tarafından ise canın ve malın dokunulmaz kılınmasıdır. Bizden olanın son mertebesi, başkası bir yana kendi nefsinden bile gafil olacak derecede tevhit denizine dalmaktır; Allah Teâlâ tarafından ise ebedî vuslata nail kılınmaktır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olma hususundaki ahdime vefa gösterin ki, ağır yükleri ve zincirleri kaldırma hususundaki ahdinize vefa göstereyim» sözü ile başkasından [rivayet edilen]: «Farzları eda edip büyük günahları terk ederek [ahdime] vefa gösterin ki, mağfiret ve sevap ile [ahdinize] vefa göstereyim» veya «Dosdoğru yol üzere istikamet göstererek [ahdime] vefa gösterin ki, ikram ve daimî nimet ile [ahdinize] vefa göstereyim» şeklindeki sözler vasıtalara itibar iledir. Her ikisinin de mef'ule muzaf olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: «İman etmek ve itaate sarılmak hususunda bana verdiğiniz ahde vefa gösterin ki, güzel mükâfat hususunda size verdiğim ahde vefa göstereyim» şeklinde olur. İki ahdin tafsilatı Mâide Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Andolsun ki Allah İsrailoğullarından kesin söz almıştı...” kavlinden { وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “...ve sizi mutlaka altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım” kavline kadar olan kısımdadır. [«Ûfi» kelimesi] mübalağa için şedde ile «Üveffi» şeklinde de okunmuştur.