Binûn

(2) Bakara Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وعيد على ذلك، وقرأ ابن كثير ونافع ويعقوب وخلف وأبو بكر بالياء ضما إلى ما بعده، والباقون بالتاء.

{ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” [ifadesi], bu duruma yönelik bir tehdittir. İbn Kesîr, Nâfi', Ya'kūb, Halef ve Ebû Bekr, sonrasına bağlayarak yâ ile [ya'melûn şeklinde]; diğerleri ise tâ ile [ta'melûn şeklinde] okumuşlardır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٧٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 75]

أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Şimdi siz, onların size inanacaklarını mı umuyorsunuz? Oysa onlardan bir zümre vardı ki Allah'ın kelamını işitirler, sonra da onu akılları erdikten sonra bile bile tahrif ederlerdi.”

أَفَتَطْمَعُونَ الخطاب لرسول الله ﷺ والمؤمنين أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ أن يصدقوكم، أو يؤمنوا لأجل دعوتكم. يعني اليهود. وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ طائفة من أسلافهم يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ يعني التوراة. ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ كنعت محمد ﷺ، وآية الرجم. أو تأويله فيفسرونه بما يشتهون. وقيل هؤلاء من السبعين المختارين سمعوا كلام الله تعالى حين كلم موسى ﵇ بالطور، ثم قالوا سمعنا الله تعالى يقول في آخره: إن استطعتم أن تفعلوا هذه الأشياء فافعلوا وإن شئتم فلا تفعلوا. مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ أي فهموه بعقولهم ولم يبق لهم فيه ريبة. وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنهم مفترون مبطلون، ومعنى الآية: أن أحبار هؤلاء ومقدميهم كانوا على هذه الحالة، فما ظنك بسفلتهم وجهالهم، وأنهم إن كفروا وحرفوا فلهم سابقة في ذلك.

{ أَفَتَطْمَعُونَ } “Şimdi siz umuyor musunuz...” Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminleredir. { أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ } “...onların size inanacaklarını...” sizi tasdik edeceklerini veya davetiniz sebebiyle iman edeceklerini [mi umuyorsunuz]? Yani Yahudilerin. { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “Oysa onlardan bir zümre vardı ki...” geçmişlerinden bir taife, { يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ } “Allah'ın kelamını işitirler...” yani Tevrat'ı. { ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } “...sonra onu tahrif ederlerdi...” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfı ve recim ayeti gibi hususları; yahut onun tevilini [tahrif edip] heva ve heveslerine göre yorumlarlardı. Bunların, seçilen yetmiş kişiden olduğu da söylenmiştir; onlar Mûsâ aleyhisselâm ile Tur'da konuştuğu vakit Allah Teâlâ'nın kelamını işitmişler, sonra da: “Biz Allah Teâlâ'nın kelamının sonunda şöyle dediğini işittik: Bu şeyleri yapmaya güç yetirirseniz yapın, dilerseniz yapmayın” demişlerdi. { مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ } “...akılları erdikten sonra...” yani akıllarıyla onu tam olarak kavradıktan ve onda hiçbir şüpheleri kalmadıktan sonra. { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “...bile bile...” iftiracı ve batıl üzere olduklarını bile bile [yaparlardı]. Ayetin manası şudur: Bunların hahamları ve önderleri bu haldeyken, ayak takımından olan cahillerini var sen düşün! Onlar inkâr edip tahrifte bulunmuşlarsa, bu konuda zaten bir geçmişleri vardır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 76-77]

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧)

{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٧٦) أَوَلا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٧) } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman: «İman ettik» derler. Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise: «Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye mi Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyorsunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?» derler. Onlar bilmezler mi ki Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir!”

وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا يعني منافقيهم. قالُوا آمَنَّا بأنكم على الحق، وإن رسولكم هو المبشر به في التوراة وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا أي الذين لم ينافقوا منهم عاتبين على من نافق. أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بما بين لكم في التوراة من نعت محمد ﷺ، أو الذين نافقوا لأعقابهم إظهاراً للتصلب في اليهودية، ومنعاً لهم عن إبداء ما وجدوا في كتابهم، فينافقون الفريقين. فالاستفهام على الأول تقريع وعلى الثاني إنكار ونهي لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ ليحتجوا عليكم بما أنزل ربكم في كتابه، جعلوا محاجتهم بكتاب الله وحكمه محاجة عنده كما يقال عند الله كذا، ويراد به أنه جاء في كتابه وحكمه، وقيل عند ذكر ربكم، أو بين يدي رسول ربكم. وقيل عند ربكم في القيامة وفيه نظر إذ الإخفاء لا يدفعه. أَفَلا تَعْقِلُونَ إما من تمام كلام اللائمين وتقديره: أفلا تعقلون أنهم يحاجونكم به فيحجونكم، أو خطاب من الله تعالى للمؤمنين متصل بقوله: أَفَتَطْمَعُونَ، والمعنى: أفلا تعقلون حالهم وأن لا مطمع لكم في إيمانهم.

{ وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenlerle karşılaştıkları zaman...” yani onların münafıkları. { قالُوا آمَنَّا } “«İman ettik» derler.” sizin hak üzere olduğunuza ve peygamberinizin Tevrat'ta müjdelenen peygamber olduğuna [inandık derler]. { وَإِذا خَلا بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ قالُوا } “Birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise derler ki...” yani içlerinden nifaka sapmamış olanlar nifak çıkaranları azarlayarak: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın size açıkladığı şeyleri onlara anlatıyor musunuz?” Tevrat'ta Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfına dair Allah'ın size bildirdiği şeyleri [mi anlatıyorsunuz]? Yahut nifak çıkaranlar, Yahudilikte taassup göstermek ve kitaplarında buldukları şeyleri açığa vurmaktan onları alıkoymak için kendi adamlarına böyle demişlerdir; böylece her iki zümreye karşı da münafıklık yapmaktadırlar. Birinci ihtimale göre istifham azarlama (takrî') içindir; ikinciye göre ise inkâr ve nehiy içindir. { لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ } “...Rabbinizin huzurunda size karşı delil olarak kullansınlar diye...” Rabbinizin kitabında indirdiği şeyler ile size karşı delil getirsinler diye. Allah'ın kitabı ve hükmüyle hüccet getirmeyi, O'nun huzurunda hüccet getirmek gibi kabul ettiler; nitekim “Allah katında şöyledir” denir ve bununla O'nun kitabında ve hükmünde böyle geldiği kastedilir. “Rabbinizin anıldığı yerde” veya “Rabbinizin elçisinin huzurunda” anlamına geldiği de söylenmiştir. “Kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda” anlamında olduğu da söylenmiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır, zira [dünyada] gizlemek [kıyametteki] bu durumu engellemez. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” Ya kınayanların sözünün tamamındandır ve takdiri şöyledir: “Onların bununla size hüccet getirip sizi mağlup edeceklerini akıl etmiyor musunuz?” Yahut Allah Teâlâ'dan müminlere yöneltilmiş, { أَفَتَطْمَعُونَ } “Şimdi siz umuyor musunuz...” kavline bağlı bir hitaptır; manası ise: “Onların durumunu ve iman etmelerine dair bir umudunuz olmadığını akıl etmiyor musunuz?” demektir.

أَوَلا يَعْلَمُونَ يعني هؤلاء المنافقين، أو اللائمين، أو كليهما، أو إياهم والمحرفين. أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ ومن جملتهما إسرارهم الكفر وإعلانهم الإيمان، وإخفاء ما فتح الله عليهم، وإظهار غيره، وتحريف الكلم عن مواضعه ومعانيه.

{ أَوَلا يَعْلَمُونَ } “Onlar bilmezler mi...” yani bu münafıklar yahut kınayanlar veya her ikisi birden, yahut hem onlar hem de tahrif edenler. { أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “...Allah, onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da bilir!” Bunların cümlesinden olarak küfürlerini gizlemelerini, imanlarını açığa vurmalarını, Allah'ın kendilerine açıkladığı hakikatleri gizleyip başkasını ortaya koymalarını ve kelimeleri yerlerinden ve manalarından saptırmalarını da [bilir].

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 78-79]

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩)

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ (٧٨) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ (٧٩) } “İçlerinde bir de ümmîler vardır ki, Kitab'ı bilmezler, ancak birtakım kuruntular bilirler ve onlar sadece zanda bulunurlar. Elleriyle Kitab'ı yazıp sonra az bir bedel karşılığında satmak için: «Bu Allah katındandır» diyenlerin vay haline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların!”

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتابَ جهلة لا يعرفون الكتابة فيطالعوا التوراة، ويتحققوا ما فيها. أو التوراة إِلَّا أَمانِيَّ استثناء منقطع. والأماني: جمع أمنية وهي في الأصل ما يقدره الإنسان في نفسه من منى إذا قدر، ولذلك تطلق، على الكذب وعلى ما يتمنى وما يقرأ والمعنى لكن يعتقدون أكاذيب أخذوها تقليداً من المحرفين أو مواعيد فارغة. سمعوها منهم من أن الجنة لا يدخلها إلا من كان هوداً، وأن النار لن تمسهم إلا أياماً معدودة. وقيل إلا ما يقرءون قراءة عارية عن معرفة المعنى وتدبره من قوله:

{ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْكِتابَ } “İçlerinde bir de ümmîler vardır ki, Kitab'ı bilmezler...” Yazı bilmeyen cahillerdir ki Tevrat'ı okuyup içindekileri tahkik edemezler; yahut Tevrat'ı [bilmezler]. { إِلَّا أَمانِيَّ } “...ancak birtakım kuruntular bilirler...” munkatı' istisnadır. Emânî (الأماني), ümniyye (أمنية) kelimesinin çoğuludur. Aslında insanın takdir etmesinden türeyerek [menâ / takdir etti kökünden] içinde tasarladığı şeydir; bu sebeple hem yalana, hem temenni edilen şeye, hem de okumaya ıtlak olunur. Manası: Fakat onlar tahrifçilerden taklit yoluyla aldıkları yalanlara yahut onlardan işittikleri boş vaatlere inanırlar; cennete sadece Yahudi olanların gireceği ve ateşin kendilerine sayılı günler dışında dokunmayacağı gibi. Şairin şu sözünde geçtiği üzere manasını bilmekten ve üzerinde düşünmekten yoksun kuru bir okuyuşla okudukları şeyler müstesnadır, denilmiştir:

تَمَنَّى كِتَابَ الله أَوَّلَ لَيْلِه ... تَمني دَاودَ الزبُورَ على رِسْلِ

Gecesinin ilk vaktinde Allah'ın Kitabı'nı okudu, / Dâvûd'un Zebûr'u sükûnetle, tane tane okuyuşu gibi.

وهو لا يناسب وصفهم بأنهم أميون. وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ما هم إلا قوم يظنون لا علم لهم، وقد يطلق الظن بإزاء العلم على كل رأي واعتقاد من غير قاطع، وإن جزم به صاحبه: كاعتقاد المقلد والزائغ عن الحق لشبهة.

Fakat bu [anlam], onların ümmî olarak nitelendirilmesine uygun düşmez. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ } “...ve onlar sadece zanda bulunurlar.” Onlar sadece zanda bulunan, hiçbir ilmi olmayan bir topluluktur. Zan kelimesi, ilmin zıddı olarak, sahibi kesin inansa bile kesin bir delile dayanmayan her türlü görüş ve inanç için de kullanılır; mukallidin inancı ve bir şüpheden ötürü haktan sapanın inancı gibi.

فَوَيْلٌ أي تحسر وهلك. ومن قال إنه واد أو جبل في جهنم فمعناه: أن فيها موضعاً يتبوأ فيه من جعل له الويل، ولعله سماه بذلك مجازاً. وهو في الأصل مصدر لا فعل له وإنما ساغ الابتداء به نكرة لأنه دعاء. لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ يعني المحرفين، ولعله أراد به ما كتبوه من التأويلات الزائغة. بِأَيْدِيهِمْ تأكيد كقولك: كتبته بيميني ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا كي يحصلوا به عرضاً من أعراض الدنيا، فإنه وإن جعل قليل بالنسبة إلى ما استوجبوه من العقاب الدائم. فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ يعني المحرف. وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ يريد به الرشى.

{ فَوَيْلٌ } “Vay haline!” yani hasret ve helak [onlaradır]. Onun cehennemde bir vadi veya dağ olduğunu söyleyen kimseye göre manası: Cehennemde kendisi için veyl kılınan kimsenin yerleşeceği bir mekân vardır; belki de orayı mecazen bu isimle adlandırmıştır. Aslında fiili olmayan bir masdardır; nekire olduğu halde mübteda olması ancak dua [ve beddua] bildirmesi sebebiyledir. { لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ } “...o Kitab'ı yazanların...” yani tahrif edenlerin. Belki de bununla yazdıkları sapkın tefilleri kastetmiştir. { بِأَيْدِيهِمْ } “...elleriyle...” “Bunu sağ elimle yazdım” sözünde olduğu gibi tekit içindir. { ثُمَّ يَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا } “...sonra az bir bedel karşılığında satmak için: «Bu Allah katındandır» diyenlerin...” onunla dünya metaından bir meta elde etmek için [böyle yaparlar]. Bu meta her ne kadar çok kılınsa da, hak ettikleri ebedî azaba nispetle azdır. { فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ } “Elleriyle yazdıklarından ötürü vay haline onların!” yani tahrif edilmiş şeylerden ötürü. { وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarından ötürü vay haline onların!” bununla rüşvetleri kastetmektedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 80]

وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٨٠)

{ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ (٨٠) } “Ve dediler ki: «Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır.» De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız -ki Allah asla sözünden dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?»”

وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ المس اتصال الشيء بالبشرة بحيث تتأثر الحاسة به، واللمس كالطلب له ولذلك يقال ألمسه فلا أجده. إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً محصورة قليلة، روي أن بعضهم قالوا نعذب بعدد أيام عبادة العجل أربعين يوماً، وبعضهم قالوا مدة الدنيا سبعة آلاف سنة وإنما نعذب مكان كل ألف سنة يوماً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً خبراً أو وعد بما تزعمون. وقرأ ابن كثير وحفص بإظهار الذال. والباقون بإدغامه فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ جواب شرط مقدر أي: إن اتخذتم عند الله عهداً فلن يخلف الله عهده، وفيه دليل على أن الخلف في خبره محال.

{ وَقالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ } “Ve dediler ki: «Ateş bize asla dokunmayacaktır...»” Mes (المس), duyunun ondan etkileneceği şekilde bir şeyin tene temas etmesidir; lems (اللمس) ise onu aramak gibidir, nitekim “Onu arıyorum ama bulamıyorum” denir. { إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “...sayılı birkaç gün dışında...” sınırlı, az [günler]. Rivayet olunduğuna göre bazısı: “Buzağıya tapma günlerinin sayısı kadar, kırk gün azap göreceğiz” demiş; bazısı da: “Dünyanın müddeti yedi bin yıldır, biz her bin yıla karşılık sadece bir gün azap göreceğiz” demiştir. { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْداً } “De ki: «Allah katından bir söz mü aldınız...»” iddia ettiğiniz şey hakkında bir haber veya vaat mi aldınız? İbn Kesîr ve Hafs zâl harfini izhar ile; diğerleri ise idgam ile okumuştur. { فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “...ki Allah asla sözünden dönmez...” Takdir edilen bir şartın cevabıdır; yani: Eğer Allah katından bir söz almışsanız, Allah asla sözünden dönmez. Bunda Allah'ın haberinde hilaf bulunmasının muhal olduğuna dair delil vardır.

أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ أم معادلة لهمزة الاستفهام بمعنى أي الأمرين كائن، على سبيل التقرير للعلم بوقوع أحدهما، أو منقطعة بمعنى: بل أتقولون، على التقرير والتقريع.

{ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ } “...yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz?»” Em (أَمْ), iki durumdan birinin vuku bulduğunun bilinmesi üzerine ikrar (takrîr) yoluyla “bu iki durumdan hangisi var?” anlamında istifham hemzesinin muadilidir; yahut ikrar ve takrî' (azarlama) yoluyla “bilakis söylüyor musunuz?” manasında munkatıdır.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨١ الى ٨٢]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 81-82]

بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢)

{ بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٨٢) } “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”

بَلى إثبات لما نفوه من مساس النار لهم زماناً مديداً ودهراً طويلاً على وجه أعم، ليكون كالبرهان على بطلان قولهم، وتختص بجواب النفي مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً قبيحة، والفرق بينها وبين الخطيئة أنها قد تقال فيما يقصد بالذات، والخطيئة تغلب فيما يقصد بالعرض لأنه من الخطأ، والكسب: استجلاب النفع. وتعليقه بالسيئة على طريق قوله: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ.

{ بَلى } “Hayır!” Sözlerinin batıllığına dair bir delil olsun diye, ateşin kendilerine uzun bir zaman ve mühlet boyunca dokunmayacağı yönündeki nefiylerini daha genel bir surette ispat etmektedir; Belâ (بلى) ise nefiy cevabına mahsustur. { مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً } “...kim bir kötülük kazanır...” çirkin bir iş. Seyyie ile hatîe arasındaki fark şudur: Seyyie bizzat kastedilen şey için söylenebilir; hatîe ise hata kökünden geldiği için bil'araz (dolaylı olarak) kastedilen şeyde galiptir. Kesb (الكَسْب) ise menfaat celbetmektir. Bunun seyyieye taalluk ettirilmesi, { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onlara can yakıcı bir azabı müjdele!” kavli tarzındadır.

وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ أي استولت عليه، وشملت جملة أحواله حتى صار كالمحاط بها لا يخلو عنها شيء من جوانبه، وهذا إنما يصح في شأن الكافر لأن غيره وإن لم يكن له سوى تصديق قلبه وإقرار لسانه فلم تحط الخطيئة به، ولذلك فسرها السلف بالكفر. وتحقيق ذلك: أن من أذنب ذنباً ولم يقلع عنه استجره إلى معاودة مثله والانهماك فيه وارتكاب ما هو أكبر منه، حتى تستولي عليه الذنوب وتأخذ بمجامع قلبه فيصير بطبعه مائلاً إلى المعاصي، مستحسناً إياها معتقداً أن لا لذة سواها، مبغضاً لمن يمنعه عنها مكذباً لمن ينصحه فيها، كما قال الله تعالى: ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ. وقرأ نافع خطيئاته.

{ وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ } “...ve günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa...” yani onu istila eder ve bütün hallerini kaplar, öyle ki onunla kuşatılmış gibi olup hiçbir tarafı ondan hâlî kalmaz. Bu ise ancak kâfir hakkında sahih olur; çünkü onun dışındakilerin kalbinin tasdiki ve dilinin ikrarından başka bir şeyi olmasa bile, günah onu çepeçevre kuşatmış olmaz. Bu sebeple Selef bunu küfürle tefsir etmiştir. Bunun tahkiki şudur: Bir günah işleyip ondan vazgeçmeyen kimseyi bu durum benzerini tekrar işlemeye, ona dalmaya ve ondan daha büyüğünü irtikâp etmeye sürükler; ta ki günahlar onu istila edip kalbini bütünüyle esir alır; böylece tabiatı gereği masiyetlere meyilli, onları güzel gören, onlardan başka lezzet olmadığına inanan, kendisini onlardan alıkoyana buğzeden ve bu konuda kendisine nasihat edeni yalanlayan biri haline gelir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ } “Sonra kötülük edenlerin sonu, Allah'ın ayetlerini yalanlamaları sebebiyle en kötüsü oldu.” Nâfi' [hatîetuhu kelimesini çoğul olarak] hatîâtuhu (خطيئاته) şeklinde okumuştur.

وقرئ «خطيته» و «خطياته» على القلب والإدغام فيهما. فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ ملازموها في الآخرة كما أنهم ملازمون أسبابها في الدنيا هُمْ فِيها خالِدُونَ دائمون، أو لابثون لبثاً طويلاً. والآية كما ترى لا حجة فيها على خلود صاحب الكبيرة وكذا التي قبلها.

Her ikisinde de kalp ve idgam ile “hatiytühû” (خطيته) ve “hatiyyâtühû” (خطياته) şeklinde de okunmuştur. { فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ } “...işte onlar cehennemliklerdir...” dünyada onun sebeplerine mülazemet ettikleri gibi ahirette de onun ayrılmaz yoldaşlarıdır. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “...onlar orada ebedî kalıcıdırlar.” devamlıdırlar yahut pek uzun bir süre kalıcılardır. Ayet, gördüğün üzere, büyük günah sahibinin [cehennemde] ebedî kalacağına delalet etmez; nitekim önceki ayet de böyledir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ جرت عادته ﷾ على أن يشفع وعده بوعيده، لترجى رحمته ويخشى عذابه، وعطف العمل على الإيمان يدل على خروجه عن مسماه.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, işte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar.” Rahmeti umulsun ve azabından korkulsun diye vaadini vaîdine bitiştirmek Allah celle celâlühü'nün âdeti olagelmiştir. Amelin imana atfedilmesi, onun imanın müsemmasından (tanımından) hariç olduğuna delalet eder.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 83]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاَّ اللَّهَ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (٨٣) } “Hani İsrailoğullarından: «Allah'tan başkasına kulluk etmeyin, ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın, zekâtı verin» diye sağlam söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna, yüz çevirerek döndünüz.”

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ إخبار في معنى النهي كقوله تعالى: وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ. وهو أبلغ من صريح النهي لما فيه من إيهام أن المنهي سارع إلى الانتهاء فهو يخبر عنه ويعضده قراءة: «لا تعبدوا» . وعطف قُولُوا عليه فيكون على إرادة القول. وقيل: تقديره أن لا يعبدوا فلما حذف أن رفع كقوله:

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ } “Hani İsrailoğullarından: «Allah'tan başkasına kulluk etmeyin...» diye sağlam söz almıştık...” Allah Teâlâ'nın: { وَلا يُضَارَّ كاتِبٌ وَلا شَهِيدٌ } “Ne yazan ne de şahit olan zarara uğratılsın” kavlinde olduğu gibi nehiy manasında bir ihbardır. Nehyedilen kimsenin yasağa uymakta acele ettiği vehmini verdiği için sarih nehiyden daha beliğdir; zira [yasaklanan fiili terk ettiği] haber verilmektedir. “Lâ ta'büdû” (لا تعبدوا) okuyuşu da bunu destekler. { قُولُوا } “...söyleyin...” emrinin ona atfedilmesi ise sözün takdir edilmesi (irâdetü'l-kavl) iledir. Denildi ki: Takdiri “en lâ ya'büdû” şeklindedir; “en” hazfedilince şairin şu sözünde olduğu gibi merfû olmuştur:

أَلا أَيّهذا الزَّاجِرِي أَحضُرَ الوَغَى ... وأَنْ أشَهدَ اللذاتِ هَلْ أنتَ مُخلِدي

Ey beni savaşa katılmaktan ve lezzetleri tatmaktan meneden adam! Sen beni ebedî mi kılacaksın?

ويدل عليه قراءة: «ألا تعبدوا» ، فيكون بدلاً عن الميثاق، أو معمولاً له بحذف الجار. وقيل إنه جواب قسم دل عليه المعنى كأنه قال: وحلفناهم لا يعبدون. وقرأ نافع وابن عامر وأبو عمرو وعاصم ويعقوب بالتاء حكاية لما خوطبوا به، والباقون بالياء لأنهم غيب وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً تعلق بمضمر تقديره: وتحسنون، أو أحسنوا وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ عطف على الوالدين. وَالْيَتامى جمع يتيم كنديم وندامى وهو قليل. ومسكين مفعيل من السكون، كأن الفقر أسكنه وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً أي قولاً حسناً، وسماه حُسْناً للمبالغة. وقرأ حمزة والكسائي ويعقوب حُسْناً بفتحتين. وقرئ «حَسَنًا» بضمتين وهو لغة أهل الحجاز، وحسنى على المصدر كبشرى والمراد به ما فيه تخلق وإرشاد وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ يريد بهما ما فرض عليهم في ملتهم ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ على طريقة الالتفات، ولعل الخطاب مع الموجودين منهم في عهد رسول الله ﷺ ومن قبلهم على التغليب، أي أعرضتم عن الميثاق ورفضتموه إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ يريد به من أقام اليهودية على وجهها قبل النسخ، ومن أسلم منهم وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ قوم عادتكم الإعراض عن الوفاء والطاعة. وأصل الإعراض الذهاب عن المواجهة إلى جهة العرض.

“Ellâ ta'büdû” (ألا تعبدوا) okuyuşu da buna delalet eder; bu durumda o mîsaktan bedel veya cer harfinin hazfiyle onun ma'mûlü olur. Mananın delalet ettiği bir yeminin cevabı olduğu da söylenmiştir; sanki: “Onlara kulluk etmeyeceklerine dair yemin ettirdik” demiştir. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kūb, kendilerine hitap edilen şeyi hikâye ederek tâ ile [lâ ta'büdûne şeklinde]; diğerleri ise gaip oldukları için yâ ile [lâ ya'büdûne şeklinde] okumuşlardır. { وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } “...ana babaya iyilik yapın...” Takdiri “ve tuhsinûne” (iyilik edersiniz) yahut “ahsinû” (iyilik edin) olan gizli bir fiile taalluk etmektedir. { وَذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } “...akrabaya, yetimlere, yoksullara...” ana babaya atfedilmiştir. Yetâmâ (الْيَتامى), nedîm ve nedâmâ gibi yetîm kelimesinin az kullanılan bir çoğuludur. Miskîn (مسكين) kelimesi sükûn kökünden “mif'îl” veznindedir; sanki fakirlik onu hareketsiz kılmış (sâkinleştirmiş) gibidir. { وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً } “...insanlara güzel söz söyleyin...” yani güzel bir söz söyleyin; mübalağa maksadıyla onu hüsn (güzellik) olarak adlandırmıştır. Hamza, Kisâî ve Ya'kūb iki fetha ile [hasenen şeklinde] okumuştur. Hicaz ehlinin lügati olarak iki damme ile “hüsunen” (حَسَنًا) ve büşrâ gibi masdar olarak “hüsnâ” şeklinde de okunmuştur; bundan murat ahlaka ve irşada dair olan sözlerdir. { وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ } “...namazı kılın, zekâtı verin...” Bununla kendi dinlerinde kendilerine farz kılınan şeyleri kastetmektedir. { ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ } “Sonra döndünüz...” iltifat yoluyladır; hitap muhtemelen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mevcut olanlara ve tağlib yoluyla onlardan öncekileredir; yani mîsaktan yüz çevirip onu reddettiniz. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ } “...pek azınız müstesna...” Bununla nesihten önce Yahudiliği gereği gibi ikame edenleri ve onlardan Müslüman olanları kastetmektedir. { وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ } “...yüz çevirerek.” Âdeti vefadan ve itaatten yüz çevirmek olan bir topluluksunuz. İ'râzın (yüz çevirmenin) aslı, karşı karşıya durmaktan yan (arz) tarafına dönüp gitmektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٤]

[Bakara Suresi (2), Ayet 84]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٨٤) } “Hani sizden: «Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye sağlam söz almıştık. Sonra bunu ikrar ettiniz ve sizler de buna şahitsiniz.”

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ على نحو ما سبق والمراد به أن لا يتعرض بعضهم بعضاً بالقتل والإجلاء عن الوطن. وإنما جعل قتل الرجل غيره قتل نفسه، لاتصاله به نسباً. أو ديناً، أو لأنه يوجبه قصاصاً. وقيل معناه لا ترتكبوا ما يبيح سفك دمائكم وإخراجكم من دياركم، أو لا تفعلوا ما يرديكم ويصرفكم عن الحياة الأبدية فإنه القتل في الحقيقة، ولا تقترفوا ما تمنعون به عن الجنة التي هي داركم، فإنه الجلاء الحقيقي ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ بالميثاق واعترفتم بلزومه وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ توكيد كقولك.

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لاَ تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَلا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ } “Hani sizden: «Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız» diye sağlam söz almıştık...” daha önce geçtiği üzeredir; bundan murat bir kısmının diğerine öldürme ve vatandan sürme yoluyla ilişmemesidir. Kişinin başkasını öldürmesi, nesep yahut din cihetiyle ona bağlılığı sebebiyle veya kısası gerektireceği için kişinin kendi nefsini öldürmesi gibi kabul edilmiştir. Manasının: Kanlarınızın dökülmesini ve yurtlarınızdan çıkarılmanızı mubah kılacak şeyleri irtikâp etmeyin; yahut sizi helak edecek ve ebedî hayattan uzaklaştıracak şeyleri yapmayın -ki hakiki ölüm budur- ve yurdunuz olan cennetten alıkonulmanıza sebep olacak şeyleri işlemeyin -ki hakiki sürgün budur- şeklinde olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ } “Sonra bunu ikrar ettiniz...” mîsakı kabul edip onun lüzumunu itiraf ettiniz. { وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ } “...ve sizler de buna şahitsiniz.” Şunun gibi bir tekittir:

أقر فلان شاهداً على نفسه. وقيل وأنتم أيها الموجودون تشهدون على إقرار أسلافكم، فيكون إسناد الإقرار إليهم مجازا.

“Falan kimse kendi aleyhine şahit olarak ikrarda bulundu.” Denildi ki: Siz ey hazır olanlar, geçmişlerinizin ikrarına şahitlik ediyorsunuz; bu durumda ikrarın onlara isnat edilmesi mecaz olur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٥]

[Bakara Suresi (2), Ayet 85]

ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥)

{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلاَّ خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٨٥) } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyor, içinizden bir zümreyi yurtlarından çıkarıyor, onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz. Onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz; halbuki onların yurtlarından çıkarılması size haram kılınmıştı. Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir? Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.”

ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ استبعاد لما ارتكبوه بعد الميثاق والإقرار به والشهادة عليه. وأنتم مبتدأ وهؤلاء خبره على معنى أنتم بعد ذلك هؤلاء الناقصون، كقولك أنت ذلك الرجل الذي فعل كذا، نزل تغير الصفة منزلة تغير الذات، وعدهم باعتبار ما أسند إليهم حضوراً وباعتبار ما سيحكي عنهم غيباً. وقوله تعالى: تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ إما حال والعامل فيها معنى الإشارة، أو بيان لهذه الجملة. وقيل:

{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki...” Mîsaktan, onun ikrarından ve ona şahitlikten sonra irtikâp ettikleri şeyi yadırgamaktır. En-tüm (أَنْتُمْ) mübtedadır; hâülâi (هؤُلاءِ) ise “bundan sonra sizler şu noksan kimselersiniz” manasında onun haberidir; nitekim “sen şöyle yapan o adamsın” dersin ve sıfatın değişmesini zatın değişmesi menzilesine koyarsın. Kendilerine isnat edilen şey itibariyle onları muhatap, kendilerinden hikâye edilecek şey itibariyle de gaip saymıştır. Allah Teâlâ'nın: { تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ } “...birbirinizi öldürüyor, içinizden bir zümreyi yurtlarından çıkarıyorsunuz...” kavli ya haldir ve amili işaret manasıdır; yahut bu cümlenin beyanıdır. Denildi ki:

هؤلاء تأكيد، والخبر هو الجملة. وقيل بمعنى الذين والجملة صلته والمجموع هو الخبر، وقرئ «تَقْتُلُونَ» على التكثير. تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ حال من فاعل تخرجون، أو من مفعوله، أو كليهما.

Hâülâi tekit, haber ise bu cümledir. Ellezîne (الذين) manasında olup cümlenin onun sılası olduğu ve mecmuunun haber olduğu da söylenmiştir. Çokluk bildirmek üzere “tuktillûne” (تَقْتُلُونَ) şeklinde de okunmuştur. { تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوانِ } “...onlara karşı günah ve düşmanlıkta yardımlaşıyorsunuz.” [ifadesi], tuhricûne fiilinin failinden yahut mefulünden veya her ikisinden haldir.

والتظاهر التعاون من الظهر. وقرأ عاصم وحمزة والكسائي بحذف إحدى التاءين. وقرئ بإظهارها، وتظهرون بمعنى تتظهرون وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ روي أن قريظة كانوا حلفاء الأوس، والنضير حلفاء الخزرج، فإذا اقتتلا عاون كل فريق حلفاءه في القتل وتخريب الديار وإجلاء أهلها، وإذا أسر أحد من الفريقين جمعوا له حتى يفدوه. وقيل معناه إن يأتوكم أسارى في أيدي الشياطين تتصدوا لإنقاذهم بالإرشاد والوعظ مع تضييعكم أنفسكم كقوله تعالى: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ. وقرأ حمزة أسرى وهو جمع أسير كجريح وجرحى، وأسارى جمعه كسكرى وسكارى. وقيل هو أيضاً جمع أسير، وكأنه شبه بالكسلان وجمع جمعه.

Tezâhur (التظاهر), zahr (sırt) kelimesinden türeyen yardımlaşmadır. Âsım, Hamza ve Kisâî iki tâ harfinden birini hazfederek okumuşlardır. İki tâ'nın izharıyla ve “tetazahharûne” manasında “tezzehharûne” şeklinde de okunmuştur. { وَإِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ } “Onlar size esir olarak gelirlerse fidyelerini verip kurtarıyorsunuz...” Rivayet edildiğine göre Kurayza Evs'in, Nadîr ise Hazrec'in müttefiki idi. Birbiriyle savaştıklarında her taife öldürmede, yurtları yıkmada ve halkını sürmede kendi müttefiklerine yardım ederdi; iki taifeden biri esir düştüğünde ise onun fidyesini ödemek için toplanırlardı. Denildi ki: Manası şudur: Şeytanların elinde esir olarak gelirlerse, nefislerinizi zayi ettiğiniz halde irşat ve vaaz ile onları kurtarmaya yeltenirsiniz; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ } “İnsanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz?” Hamza, cerîh ve cerhâ gibi esîr kelimesinin çoğulu olan “esrâ” (أسرى) şeklinde okumuştur; usârâ (أسارى) ise sekrâ ve sekârâ gibi onun çoğuludur. Esîr kelimesinin çoğulu olduğu ve sanki keslân kelimesine benzetilerek çoğulunun çoğulu yapıldığı da söylenmiştir.

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة وابن عامر «تفدوهم» وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ متعلق بقوله وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ، وما بينهما اعتراض، والضمير للشأن، أو مبهم ويفسره إخراجهم، أو راجع إلى ما دل عليه تخرجون من المصدر. وإخراجهم بدل أو بيان أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ يعني الفداء.

İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve İbn Âmir “tefdûhüm” (تفدوهم) şeklinde okumuşlardır. { وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ } “...halbuki onların yurtlarından çıkarılması size haram kılınmıştı.” [ifadesi], { وَتُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ } kavline taalluk etmektedir; aralarındaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir). Zamir şe'n zamiridir yahut mübhemdir ve “ihrâcuhum” onu tefsir eder; ya da tuhricûne fiilinin delalet ettiği masdara dönmektedir. “İhrâcuhum” ise bedel veya beyandır. { أَفَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ } “Yoksa siz Kitab'ın bir kısmına inanıp...” yani fidyeye.

وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ يعني حرمة المقاتلة والإجلاء. فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا كقتل قريظة وسبيهم. وإجلاء بني النضير، وضرب الجزية على غيرهم. وأصل الخزي ذل يستحيا منه، ولذلك يستعمل في كل منهما. وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ لأن عصيانهم أشد. وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ تأكيد للوعيد، أي الله ﷾ بالمرصاد لا يغفل عن أفعالهم. وقرأ عاصم في رواية المفضل، «تردون» على الخطاب لقوله مِنْكُمْ. وابن كثير ونافع وعاصم في رواية أبي بكر، وخلف ويعقوب «يعملون» على أن الضمير لمن.

{ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ } “...bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?” yani savaşmanın ve sürgünün haram oluşunu. { فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Sizden böyle yapanların cezası dünya hayatında rezillikten başka nedir?” Kurayza'nın öldürülmesi ve esir alınması, Benî Nadîr'in sürülmesi ve diğerlerine cizye konulması gibi. Hızy (الخزي) kelimesinin aslı, kendisinden utanılan zillettir; bu sebeple her ikisi için de kullanılır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشَدِّ الْعَذابِ } “Kıyamet gününde ise onlar azabın en şiddetlisine uğratılırlar.” Çünkü onların isyanı daha şiddetlidir. { وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.” Tehdidi tekit içindir; yani Allah celle celâlühü gözetlemektedir, onların fiillerinden gafil değildir. Âsım, Mufaddal rivayetinde { مِنْكُمْ } kavlinden ötürü muhatap sığasıyla “türaddûne” (تردون) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım Ebû Bekr rivayetinde, Halef ve Ya'kūb ise zamirin “men” kelimesine raci olması sebebiyle “ya'melûne” (يعملون) şeklinde okumuşlardır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 86]

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٨٦) } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir. Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez ve onlara yardım da edilmez.”

أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ آثروا الحياة الدنيا عَلَى الآخرة. فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ بنقض الجزية في الدنيا، والتعذيب في الآخرة. وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ بدفعهما عنهم.

{ أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “İşte onlar, ahirete karşılık dünya hayatını satın alan kimselerdir.” Dünya hayatını ahirete tercih ettiler. { فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ } “Bu yüzden onlardan azap hafifletilmez...” dünyada cizyenin kaldırılmasıyla, ahirette de azabın hafifletilmesiyle [azap eksilmez]. { وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ } “...ve onlara yardım da edilmez.” her ikisinin de kendilerinden defedilmesi suretiyle yardım olunmazlar.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 87]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ اسْتَكْبَرْتُمْ فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ (٨٧) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve ondan sonra da ardı ardına peygamberler gönderdik. Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Demek size ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse büyüklük tasladınız; öyle ki bir kısmını yalanladınız, bir kısmını da öldürüyorsunuz!”

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ أي التوراة وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ أي أرسلنا على أثره الرسل، كقوله ﷾: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا. يقال قفاه إذا تبعه، وقفاه به إذا أتبعه إياه من القفا، نحو ذنبه من الذنب وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ المعجزات الواضحات كإحياء الموتى وإبراء الأكمة والأبرص، والإِخبار بالمغيبات. أو الإنجيل، وعيسى بالعبرية أبشوع. ومريم بمعنى الخادم، وهو بالعربية من النساء كالزير من الرجال، قال رؤبة: قُلْتُ لِزِيْرٍ لَمْ تَصُلْهُ مَرْيمه. ووزنه مفعل إذ لم يثبت فعيل وَأَيَّدْناهُ وقويناه،

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik...” yani Tevrat'ı. { وَقَفَّيْنا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ } “...ve ondan sonra da ardı ardına peygamberler gönderdik...” yani onun peşi sıra elçiler yolladık; nitekim Allah celle celâlühü: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik” buyurmuştur. Onu takip ettiği zaman “kaffâhu”, birini onun arkasından gönderdiği zaman ise ense (kafâ) kökünden hareketle “kaffâhu bihî” denir; nitekim kuyruk (zeneb) kökünden türetilerek “zennebehû” denmesi gibi. { وَآتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ } “Meryem oğlu İsa'ya da apaçık deliller verdik...” ölüleri diriltmek, körü ve alacalıyı iyileştirmek, gayptan haber vermek gibi apaçık mucizeler; yahut İncil'i verdik. Îsâ İbranicede Ebşû'dur. Meryem ise hizmetçi manasındadır ve Arapçada erkekler için zîr (kadınlara düşkün) ne ise, kadınlar için de öyledir. Ru'be şöyle demiştir: “Meryem'in kendisine kavuşmadığı zîr'e (kadın düşkününe) dedim ki...”. [Meryem kelimesinin] vezni mef'aldir; zira fe'yîl vezni sabit olmamıştır. { وَأَيَّدْناهُ } “...ve onu destekledik...” onu güçlendirdik.

وقرئ «آيدناه» بالمد بِرُوحِ الْقُدُسِ بالروح المقدسة كقولك: حاتم الجود، ورجل صدق، وأراد به جبريل.

Med ile “âyyednâhü” (آيدناه) şeklinde de okunmuştur. { بِرُوحِ الْقُدُسِ } “...Rûhu'l-Kudüs ile...” Mukaddes Ruh ile; nitekim “Hâtimü'l-Cûd” (cömertliğin Hâtem'i) ve “Reculü Sıdk” (sadakat adamı) dersin. Bununla Cebrail'i kastetmiştir.

وقيل: روح عيسى ﵊، ووصفها به لطهارته عن مس الشيطان، أو لكرامته على الله ﷾ ولذلك أضافه الى نفسه تعالى، أو لأنه لم تضمه الأصلاب والأرحام الطوامث، أو الإنجيل، أو اسم الله الأعظم الذي كان يحيي به الموتى، وقرأ ابن كثير الْقُدُسِ بالإسكان في جميع القرآن أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لاَ تَهْوى أَنْفُسُكُمُ بما لا تحبه. يقال هَوِيَ بالكسر هوى إذا أحب وهوى بالفتح هويا بالضم إذا سقط. ووسطت الهمزة بين الفاء وما تعلقت به توبيخاً لهم على تعقيبهم ذاك بهذا وتعجيباً من شأنهم، ويحتمل أن يكون استئنافاً والفاء للعطف على مقدر، اسْتَكْبَرْتُمْ عن الإيمان واتباع الرسل. فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ كموسى وعيسى ﵉، والفاء للسببية أو للتفصيل وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ كزكريا ويحيى ﵉، وإنما ذكر بلفظ المضارع على حكاية الحال الماضية استحضاراً لها في النفوس، فإن الأمر فظيع. أو مراعاة للفواصل، أو للدلالة على أنكم بعد فيه فإنكم تحومون حول قتل محمد ﷺ، لولا أني أعصمه منكم، ولذلك سحرتموه وسممتم له الشاة.

Şeytanın dokunmasından temiz olduğu için yahut Allah celle celâlühü katındaki şerefinden ötürü -ki bu sebeple onu zâtına izafe etmiştir- ya da beller ve hayızlı rahimler onu kapsamadığı için Îsâ aleyhisselâm'ın ruhu olduğu da söylenmiştir; yahut İncil'dir veya kendisiyle ölüleri dirilttiği İsm-i Âzam'dır. İbn Kesîr, Kur'an'ın tamamında [el-Kudüs kelimesini dâl harfinin] sükûnu ile { الْقُدُسِ } şeklinde okumuştur. { أَفَكُلَّما جاءَكُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُكُمُ } “Demek size ne zaman bir peygamber nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse...” sevmediği şey getirdiyse. Kesre ile [hevaye], sevdiği zaman “heviye-hevâ”; fetha ile [hevâ], düştüğü zaman “hevâ-hüviyyen” denir. Hemze, o [nimetin] ardından bunu getirdikleri için onları azarlamak ve durumlarını hayretle karşılamak amacıyla fâ ile taalluk ettiği cümlenin arasına girmiştir; istinaf olup fâ'nın mukadder bir cümleye atfedilmesi de muhtemeldir. { اسْتَكْبَرْتُمْ } “...büyüklük tasladınız...” imandan ve elçilere uymaktan kibre kapıldınız. { فَفَرِيقاً كَذَّبْتُمْ } “...öyle ki bir kısmını yalanladınız...” Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâm gibi; fâ harfi sebebiyet yahut tafsil içindir. { وَفَرِيقاً تَقْتُلُونَ } “...bir kısmını da öldürüyorsunuz!” Zekeriyyâ ve Yahyâ aleyhimesselâm gibi. Geçmiş halin hikâyesi olarak muzari lafzıyla zikredilmesi, nefislerde onu canlandırmak içindir; çünkü bu pek korkunç bir iştir. Yahut ayet sonlarındaki fasılalara riayet etmek içindir; ya da henüz o hal üzere olduğunuza delalet etmek içindir; nitekim ben sizi ondan korumasaydım Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmenin etrafında dönüp duruyordunuz; bu yüzden ona sihir yaptınız ve onun için koyunu zehirlediniz.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 88]

وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ (٨٨)

{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً ما يُؤْمِنُونَ } “«Kalplerimiz perdelidir» dediler. Hayır, inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir; bu yüzden pek az inanırlar.”

وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ مغشاة بأغطية خلقية لا يصل إليها ما جئت به ولا تفقهه، مستعار من الأغلف الذي لم يختن وقيل أصله غلف جمع غلاف فخفف، والمعنى أنها أوعية للعلم لا تسمع علماً إلا وعته، ولا تعي ما تقول. أو نحن مستغنون بما فيها عن غيره. بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ رد لما قالوه، والمعنى أنها خلقت على الفطرة والتمكن من قبول الحق، ولكن الله خذلهم بكفرهم فأبطل استعدادهم، أو أنها لم تأب قبول ما تقوله لخلل فيه، بل لأن الله تعالى خذلهم بكفرهم كما قال تعالى: فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ، أو هم كفرة ملعونون، فمن أين لهم دعوى العلم والاستغناء عنك؟ فَقَلِيلًا مَّا يُؤْمِنُونَ فإيماناً قليلاً يؤمنون، وما مزيده للمبالغة في التقليل، وهو إيمانهم ببعض الكتاب. وقيل: أراد بالقلة العدم.

{ وَقالُوا قُلُوبُنا غُلْفٌ } “«Kalplerimiz perdelidir» dediler...” Yaratılıştan gelen örtülerle kaplıdır, getirdiğin şey ona ulaşmaz ve onu anlamaz. Sünnet edilmemiş kimse için kullanılan ağlef (أَغْلَف) kelimesinden istiare edilmiştir. [Ğulf] kelimesinin aslının kılâf (غِلَاف) kelimesinin çoğulu olan ğuluf (غُلُف) olduğu ve hafifletildiği de söylenmiştir. Anlamı: Kalplerimiz ilim kaplarıdır; duyduğu her ilmi kavrar, ancak senin söylediğini kavramaz. Yahut içindeki [ilim] sebebiyle başkasına ihtiyaç duymamaktayız. { بَلْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “...Hayır, inkârları sebebiyle Allah onlara lanet etmiştir...” söylediklerini reddir. Manası: Kalpler fıtrat üzere ve hakkı kabul etme kabiliyetinde yaratılmıştır, ancak inkârları sebebiyle Allah onları yardımsız bırakmış ve istidatlarını iptal etmiştir. Yahut kalpleri getirdiğin şeyi kendisinde bir kusur olduğu için kabul etmemezlik etmemiştir, bilakis Allah Teâlâ'nın: { فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } “...Onları sağırlaştırdı ve gözlerini kör etti.” buyurduğu gibi inkârları sebebiyle onları yardımsız bıraktığı içindir. Ya da onlar lanetlenmiş kâfirlerdir, öyleyse ilim ve senden müstağni olma iddiası nereden olsun? { فَقَلِيلًا مَّا يُؤْمِنُونَ } “...bu yüzden pek az inanırlar.” Yani pek az bir imanla inanırlar. Mâ (مَا) harfi, azlığı abartmak için zâiddir; bu da Kitab'ın bir kısmına iman etmeleridir. Azlık ile yokluğun kastedildiği de söylenmiştir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٨٩]

[Bakara Suresi (2), Ayet 89]

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ (٨٩)

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayıcı bir kitap gelince -ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isteyip dururlardı- işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Allah'ın laneti kâfirlerin üzerine olsun!”

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ يعنى القرآن مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ من كتابهم، وقرئ بالنصب على الحال من كتاب لتخصصه بالوصف، وجواب لما، محذوف دل عليه جواب لما الثانية. وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا أي يستنصرون على المشركين ويقولون: اللهم انصرنا بنبي آخر الزمان المنعوت، في التوراة. أو يفتحون عليهم ويعرفونهم أن نبياً يبعث منهم، وقد قرب زمانه، والسين للمبالغة والإشعار أن الفاعل يسأل ذلك عن نفسه فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا من الحق. كَفَرُوا بِهِ حسداً وخوفاً على الرياسة. فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ أي عليهم، وأتى بالمظهر للدلالة على أنهم لعنوا لكفرهم، فتكون اللام للعهد، ويجوز أن تكون للجنس ويدخلون فيه دخولاً أولياً لأن الكلام فيهم.

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Onlara Allah katından bir kitap gelince...” yani Kur'an; { مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “...yanlarındakini doğrulayıcı...” yani kitaplarını. Sıfatla özelleştiği için [kitap] kelimesinden hal yapılarak mensub olarak da okunmuştur. Lammâ'nın cevabı hazfedilmiş olup ikinci lammâ'nın cevabı ona delalet etmektedir. { وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا } “...ki daha önce inkâr edenlere karşı fetih/zafer isteyip dururlardı...” Yani müşriklere karşı yardım isterler ve: “Allahım! Tevrat'ta nitelenen ahir zaman peygamberi ile bize yardım et!” derlerdi. Yahut müşriklere kapı açıp (açıklayıp), kendilerinden bir peygamberin gönderileceğini ve zamanının yaklaştığını bildirirlerdi. [İsteftaha fiilindeki] sin harfi mübalağa ve failin bunu bizzat kendisi için istediğini hissettirmek içindir. { فَلَمَّا جاءَهُمْ مَّا عَرَفُوا } “...işte tanıdıkları o şey kendilerine gelince...” haktan tanıdıkları şey. { كَفَرُوا بِهِ } “...onu inkâr ettiler...” hasetlerinden ve reisliklerini kaybetme korkusundan ötürü. { فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرِينَ } “...Allah'ın laneti kâfirlerin üzerine olsun!” Yani onların üzerine. Zamir yerine açık ismin (el-kâfirîn) getirilmesi, inkârları sebebiyle lanetlendiklerine delalet etmek içindir; böylece lâm harfi ahid için olur. Cins için olması da caizdir ve söz onlar hakkında olduğu için [kâfirler cinsine] öncelikle dahil olurlar.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٠]

[Bakara Suresi (2), Ayet 90]

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ (٩٠)

{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “Allah'ın, kullarından dilediğine lütfundan indirmesini çekemeyerek O'nun indirdiğini inkâr etmekle kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür! Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar. Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.”

بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ ما نكرة بمعنى شيء مميزة لفاعل بئس المستكن، واشتروا صفته ومعناه باعوا، أو اشتروا بحسب ظنهم، فإنهم ظنوا أنهم خلصوا أنفسهم من العقاب بما فعلوا. أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ هو المخصوص بالذم بَغْياً طلباً لما ليس لهم وحسداً، وهو علة أَنْ يَكْفُرُوا دون اشْتَرَوْا

{ بِئْسَمَا اشْتَرَوْا بِهِ أَنْفُسَهُمْ } “...kendilerini karşılığında sattıkları şey ne kötüdür!” Mâ (مَا), şey manasında belirsiz bir isim (nekre) olup bi'se'nin müstetir failinin temyizidir; işte rav (اشْتَرَوْا) ise onun sıfatıdır ve manası “sattılar” demektir veya kendi zanlarına göre “satın aldılar” demektir; zira onlar yaptıklarıyla kendilerini azaptan kurtardıklarını zannetmişlerdi. { أَنْ يَكْفُرُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “...Allah'ın indirdiğini inkâr etmekle...” yergiye tahsis edilen (mahsûs bi'z-zemm) kısımdır. { بَغْياً } “...çekemeyerek...” kendilerine ait olmayanı talep etmek ve haset etmek suretiyle. Bu, araya fasıla girdiği için işte rav'ın değil,

للفصل. أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ لأن ينزل، أي حسدوه على أن ينزل الله. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وسهل ويعقوب بالتخفيف. مِنْ فَضْلِهِ يعني الوحي. عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ على من اختاره للرسالة فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ للكفر والحسد على من هو أفضل الخلق. وقيل: لكفرهم بمحمد ﷺ بعد عيسى ﵇، أو بعد قولهم عزير ابنُ الله وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ يراد به إذلالهم، بخلاف عذاب العاصي فإنه طهرة لذنوبه.

en yekfurû (أَنْ يَكْفُرُوا) fiilinin illetidir. { أَنْ يُنَزِّلَ اللَّهُ } “...Allah'ın indirmesini...” [li-en yünezzile takdirinde olup] indirmesinden dolayıdır; yani Allah'ın indirmesine haset ettiler. İbn Kesîr, Ebû Amr, Sehl ve Ya'kûb şeddesiz (تخفيف) [yünzile] okumuşlardır. { مِنْ فَضْلِهِ } “...lütfundan...” yani vahyi; { عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “...kullarından dilediğine...” peygamberlik için seçtiği kimseye. { فَباؤُ بِغَضَبٍ عَلى غَضَبٍ } “...Böylece gazap üstüne gazaba uğradılar.” inkâr ve mahlukatın en faziletlisine haset etmeleri sebebiyle. Îsâ aleyhisselâm'dan sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr etmeleri yahut “Üzeyir Allah'ın oğludur” demelerinden sonra olduğu da söylenmiştir. { وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ } “...Kâfirler için alçaltıcı bir azap vardır.” Bununla onları alçaltmak murat edilmiştir; günahkâr müminin azabı ise bunun aksine günahları için bir temizlenmedir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 91]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩١)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Onlara: «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiğinde: «Bize indirilene inanırız» derler ve ondan başkasını inkâr ederler. Halbuki o, yanlarındakini doğrulayan haktır. De ki: «Eğer gerçekten inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?»”

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ يعم الكتب المنزلة بأسرها. قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا أي بالتوراة وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ حال من الضمير في قالوا، ووراء في الأصل جعل ظرفاً، ويضاف إلى الفاعل فيراد به ما يتوارى به وهو خلفه، وإلى المفعول فيراد به ما يواريه وهو قدامه، ولذلك عد من الأضداد. وَهُوَ الْحَقُّ الضمير لما وراءه، والمراد به القرآن مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ حال مؤكدة تتضمن رد مقالهم، فإنهم لما كفروا بما يوافق التوراة فقد كفروا بها قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ اعتراض عليهم بقتل الأنبياء مع إدعاء الإيمان بالتوراة والتوراة لا تسوغه، وإنما أسنده إليهم لأنه فعل آبائهم، وأنهم راضون به عازمون عليه.

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Onlara: «Allah'ın indirdiğine iman edin» denildiğinde...” indirilen kitapların tamamını kapsar. { قالُوا نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “...«Bize indirilene inanırız» derler...” yani Tevrat'a. { وَيَكْفُرُونَ بِما وَراءَهُ } “...ve ondan başkasını inkâr ederler.” [kâlû fiilindeki] zamirden haldir. Verâ (وَرَاء) kelimesi aslen zarf yapılmıştır; faile izafe edildiğinde onun arkasında gizlenen şey kastedilir, mef'ûle izafe edildiğinde ise onun önünde örtülen şey kastedilir; bu sebeple zıt anlamlı kelimelerden (ezdâd) sayılmıştır. { وَهُوَ الْحَقُّ } “...Halbuki o haktır...” zamir ondan başkasına (mâ verâehû) aittir ve bununla Kur'an kastedilmektedir. { مُصَدِّقاً لِما مَعَهُمْ } “...yanlarındakini doğrulayan...” sözlerini reddetmeyi içeren tekid edici bir haldir; zira Tevrat'a uygun olanı inkâr ettiklerinde bizzat Tevrat'ı da inkâr etmiş olurlar. { قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِياءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “De ki: «Eğer gerçekten inanıyor idiyseniz daha önce Allah'ın peygamberlerini niçin öldürüyordunuz?»” Tevrat'a iman iddiasında bulunmalarına rağmen peygamberleri öldürmeleri sebebiyle onlara bir itirazdır; zira Tevrat buna cevaz vermez. Bunu onlara nispet etmesi, atalarının fiili olması ve kendilerinin de buna razı olup aynı azimde bulunmaları sebebiyledir.

وقرأ نافع وحده أَنْبِياءَ اللَّهِ مهموزاً في جميع القرآن.

Nâfi tek başına, Kur'an'ın tamamında { أَنْبِياءَ اللَّهِ } lafzını hemzeli [enbiyâ'] olarak okumuştur.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٢]

[Bakara Suresi (2), Ayet 92]

وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٩٢)

{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti, sonra onun ardından -zalimler olarak- buzağıyı [ilah] edindiniz.”

وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ يعني الآيات التسع المذكورة في قوله تعالى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ أي إلَهاً مِنْ بَعْدِهِ من بعد مجيء موسى، أو ذهابه إلى الطور وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ حال، بمعنى اتخذتم العجل ظالمين بعبادته، أو بالإخلال بآيات الله تعالى، أو اعتراض بمعنى وأنتم قوم عادتكم الظلم. ومساق الآية أيضاً لإبطال قولهم نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا والتنبيه على أن طريقتهم مع الرسول طريقة أسلافهم مع موسى عليهما الصلاة والسلام، لا لتكرير القصة وكذا ما بعدها.

{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki Mûsâ size apaçık delillerle gelmişti...” yani Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسى تِسْعَ آياتٍ بَيِّناتٍ } “Andolsun Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet vermiştik” buyruğunda zikredilen dokuz mucizedir. { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ } “...sonra buzağıyı edindiniz...” yani ilah edindiniz; { مِنْ بَعْدِهِ } “...onun ardından...” Mûsâ'nın gelişinden sonra yahut Tûr'a gidişinden sonra. { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “...zalimler olarak.” haldir; yani ona tapınarak yahut Allah Teâlâ'nın ayetlerini çiğneyerek zulmedici bir halde buzağıyı ilah edindiniz manasındadır veya “Siz âdeti zulüm olan bir kavimsiniz” anlamında bir itiraz (ara cümle)dir. Ayetin gelişi kıssayı tekrar etmek için değil, bilakis { نُؤْمِنُ بِما أُنْزِلَ عَلَيْنا } “Bize indirilene inanırız” sözlerini iptal etmek ve Peygamber'e karşı tuttukları yolun, atalarının Mûsâ aleyhimesselâtü vesselâm'a karşı tuttukları yol ile aynı olduğuna dikkat çekmek içindir; bundan sonraki ayetler de böyledir.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٣]

[Bakara Suresi (2), Ayet 93]

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٩٣)

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا قالُوا سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin» [demiştik]. «İşittik ve isyan ettik» dediler. İnkârları sebebiyle buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi. De ki: «Eğer mümin iseniz, imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!»”

وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا أي قلنا لهم: خذوا ما أمرتم به في التوراة بجد واسمعوا سماع طاعة. قالُوا سَمِعْنا قولك وَعَصَيْنا أمرك وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ تداخلهم حبه ورسخ في قلوبهم صورته، لفرط شغفهم به، كما يتداخل الصبغ الثوب، والشراب أعماق البدن. وفي قلوبهم: بيان لمكان الإشراب كقوله تعالى: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نارا بِكُفْرِهِمْ بسبب كفرهم وذلك لأنهم كانوا مجسمة، أو حلولية ولم يروا جسماً أعجب منه، فتمكن في قلوبهم ما سول لهم السامري قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ أي بالتوراة، والمخصوص بالذم محذوف نحو هذا الأمر، أو ما يعمه وغيره من قبائحهم المعدودة في الآيات الثلاث إلزاماً عليهم إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ تقرير للقدح. في دعواهم الإيمان بالتوراة، وتقديره إن كنتم مؤمنين بها لم يأمركم بهذه القبائح ولا يرخص لكم فيها إيمانكم بها، أو إن كنتم مؤمنين بها فبئسما يأمركم به إيمانكم بها، لأن المؤمن ينبغي أن لا يتعاطى إلا ما يقتضيه إيمانه، لكن الإيمان بها لا يأمر به، فإذا لستم بمؤمنين.

{ وَإِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ وَرَفَعْنا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاسْمَعُوا } “Hani sizden kesin söz almış, Tûr'u da üzerinize kaldırmıştık: «Size verdiğimize sımsıkı sarılın ve dinleyin» [demiştik].” Yani onlara: Tevrat'ta emrolunduğunuz şeyi ciddiyetle tutun ve itaat dinleyişiyle dinleyin, dedik. { قالُوا سَمِعْنا } “«İşittik...» dediler” sözünü, { وَعَصَيْنا } “«...ve isyan ettik» [dediler]” emrine. { وَأُشْرِبُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ } “...buzağı [sevgisi] kalplerine sindirildi.” Ona aşırı tutkunluklarından ötürü sevgisi içlerine işlemiş ve sureti kalplerinde yer etmiştir; tıpkı boyanın kumaşa, içeceğin bedenin derinliklerine işlemesi gibi. { فِي قُلُوبِهِمُ } “kalplerine” ifadesi, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نارا } “Onlar ancak karınlarına ateş doldururlar” buyruğunda olduğu gibi içirmenin/sindirmenin mekânını beyandır. { بِكُفْرِهِمْ } “İnkârları sebebiyle” inkârları yüzünden; çünkü onlar mücessime yahut hulûliyye idiler ve ondan daha acayip bir cisim görmemişlerdi; böylece Sâmirî'nin kendilerine süsleyip gösterdiği şey kalplerine yerleşti. { قُلْ بِئْسَما يَأْمُرُكُمْ بِهِ إِيمانُكُمْ } “De ki: «İmanınızın size emrettiği şey ne kötüdür!»” yani Tevrat'a olan imanınız. Yergiye tahsis edilen (mahsûs bi'z-zemm) kısım hazfedilmiştir; “bu emir” takdirinde veya onları ilzam etmek için üç ayette sayılan çirkinliklerini ve başkalarını kapsayan bir şey takdirindedir. { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “...eğer mümin iseniz!” Tevrat'a iman iddialarındaki kusurun pekiştirilmesidir. Takdiri şöyledir: Eğer ona inanıyorsanız, ona olan imanınız size bu çirkinlikleri emretmez ve bunlara ruhsat vermez; yahut eğer ona inanıyorsanız, ona olan imanınızın size emrettiği şey ne kötüdür; çünkü müminin ancak imanının gerektirdiği şeyle amel etmesi gerekir, oysa Tevrat'a iman bunu emretmez, öyleyse siz mümin değilsiniz.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 94-95]

قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٩٥)

{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٤) وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu diğer insanlara değil de sadece size ait ise, ve bunda da samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!» Fakat ellerinin önden gönderdiği (işledikleri günahlar) sebebiyle onu hiçbir zaman temenni edemeyeceklerdir. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”

قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً خاصة بكم كما قلتم: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً ونصبها على الحال من الدار. مِنْ دُونِ النَّاسِ سائرهم، واللام للجنس، أو المسلمين واللام للعهد فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ لأن من أيقن أنه من أهل الجنة اشتاقها، وأحب التخلص إليها من الدار ذات الشوائب، كما

{ قُلْ إِنْ كانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خالِصَةً } “De ki: «Eğer Allah katında ahiret yurdu sadece size ait ise...»” dediğiniz gibi sadece size mahsus ise: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً } “Yahudi olanlardan başkası cennete asla girmeyecektir”. [Hâlisa kelimesinin] mensub olması [ed-dâr] kelimesinden hal olmasındandır. { مِنْ دُونِ النَّاسِ } “...diğer insanlara değil de...” diğer bütün insanlara [değil], lâm harfi cins içindir; yahut Müslümanlara [değil], bu durumda lâm harfi ahid içindir. { فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “...ve bunda da samimi iseniz, haydi ölümü temenni edin!” Çünkü cennet ehlinden olduğuna kesin inanan kimse onu arzular ve kusurlarla dolu bu yurttan oraya kurtulmayı sever; nitekim

قال علي رضي الله تعالى عنه: (لا أبالي سقطت على الموت، أو سقط الموت علي) .

Ali radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: “Ben ölümün üzerine mi düştüm, yoksa ölüm mü benim üzerime düştü, aldırmam.”

وقال عمار رضي الله تعالى عنه بصفين: (الآن ألاقي الأحبة محمداً وحزبه) . وقال حذيفة ﵁ حين احتضر: (جاء حبيب على فاقة لا أفلح من ندم) أي: على التمني، سيما إذا علم أنها سالمة له لا يشاركه فيها غيره.

Ammâr radıyallâhu teâlâ anh Sıffîn'de: “Şimdi sevgililere; Muhammed'e ve onun topluluğuna kavuşuyorum!” demiştir. Huzeyfe radıyallâhu anh ise vefat edeceği sırada şöyle demiştir: “Sevilen, ihtiyaç anında geldi; pişman olan felah bulmasın!” Yani [ölümü] temenni etmek hususunda böyledir; hele ki ahiretin başkası ortak olmaksızın sırf kendisine ait olduğunu bildiği zaman.

وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ من موجبات النار، كالكفر بمحمد ﷺ، والقرآن، وتحريف التوراة. ولما كانت اليد العاملة مختصة بالإنسان، آلة لقدرته بها عامة صنائعه ومنها أكثر منافعه، عبر بها عن النفس تارة والقدرة أخرى، وهذه الجملة إخبار بالغيب وكان كما أخبر، لأنهم لو تمنوا لنقل واشتهر، فإن التمني ليس من عمل القلب ليخفى، بل هو أن يقول: ليت لي كذا، ولو كان بالقلب لقالوا: تمنينا.

{ وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Fakat ellerinin önden gönderdiği (işledikleri günahlar) sebebiyle onu hiçbir zaman temenni edemeyeceklerdir.” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve Kur'an'ı inkâr etmek, Tevrat'ı tahrif etmek gibi cehennemi gerektiren ameller sebebiyle. Çalışan el insana mahsus olup onun kudretinin aleti, sanatlarının genelinin vasıtası ve faydalarının çoğunun kaynağı olduğu için, el ile bazen nefis bazen de kudret ifade edilmiştir. Bu cümle gaybdan bir haberdir ve haber verildiği gibi de vuku bulmuştur; çünkü temenni etselerdi bu nakledilir ve meşhur olurdu. Zira temenni gizli kalacak şekilde kalbin ameli değildir; bilakis “Keşke benim şöyle olsaydı” demektir. Kalple olsaydı bile “Biz temenni ettik” derlerdi.

وعن النبي ﷺ «لو تمنوا الموت لغص كل إنسان بريقه فمات مكانه، وما بقي على وجه الأرض يهودي»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Eğer ölümü temenni etselerdi, her biri tükürüğüyle boğulur ve olduğu yerde ölürdü; yeryüzünde de hiçbir Yahudi kalmazdı.”

وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ تهديد لهم وتنبيه على أنهم ظالمون في دعوى ما ليس لهم، ونفيه عمن هو لهم.

{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir.” Onlara yönelik bir tehdittir ve kendilerine ait olmayanı iddia etmekte ve hak sahiplerinden bunu nefyetmekte zalim olduklarına bir uyarıdır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٦]

[Bakara Suresi (2), Ayet 96]

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (٩٦)

{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Andolsun sen onları hayata karşı insanların en düşkünü ve hatta şirk koşanlardan bile daha hırslı bulursun. Onlardan her biri bin yıl yaşatılmayı arzular. Halbuki çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir.”

وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ من وجد بعقله الجاري مجرى علم، ومفعولاه هم وأحرص الناس، وتنكير حياة لأنه أريد بها فرد من أفرادها وهي: الحياة المتطاولة، وقرئ باللام. وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا محمول على المعنى وكأنه قال: أحرص من الناس على الحياة ومن الذين أشركوا. وإفراده بالذكر للمبالغة، فإن حرصهم شديد إذ لم يعرفوا إلا الحياة العاجلة، والزيادة في التوبيخ والتقريع، فإنهم لما زاد حرصهم. وهم مقرون بالجزاء على حرص المنكرين. دل ذلك على علمهم بأنهم صائرون إلى النار، ويجوز أن يراد وأحرص من الذين أشركوا، فحذف أحرص لدلالة الأول عليه، وأن يكون خبر مبتدأ محذوف صفته يَوَدُّ أَحَدُهُمْ على أنه أريد بالذين أشركوا اليهود لأنهم قالوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، أي: ومنهم ناس يود أحدهم، وهو على الأولين بيان لزيادة حرصهم على طريق الاستئناف. لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ حكاية لودادتهم، ولو بمعنى ليت وكان أصله: لو أعمر، فأجرى على الغيبة لقوله: يود، كقولك حلف بالله ليفعلن وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ الضمير لأحدهم، وأن يعمر فاعل مزحزحه، أي وما أحدهم بمن يزحزحه من العذاب تعميره، أو لما دل عليه يعمر. وأن يعمر بدل منه. أو مبهم، وأن يعمر موضحه وأصل سنة سنوة لقولهم سنوات. وقيل سنهة كجبهة لقولهم سانهته وتسنهت النخلة إذا أتت عليها السنون، والزحزحة التبعيد وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ فيجازيهم.

{ وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلى حَياةٍ } “Andolsun sen onları hayata karşı insanların en düşkünü... bulursun” [Fiil], “bildi” (alime) manasında akılla bulup bilmekten gelir; iki mef'ûlü “hüm” (هم) zamiri ile “ahrasa'n-nâs” (أحرص الناس) ifadesidir. “Hayât” kelimesinin nekre gelmesi onun fertlerinden bir ferdin, yani uzun bir ömrün kastedilmiş olmasındandır; lâm ile [el-hayât şeklinde] de okunmuştur. { وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا } “...ve şirk koşanlardan...” manaya hamledilmiştir; sanki: “İnsanlardan ve şirk koşanlardan hayata en hırslı olanı...” demiştir. Onların ayrıca zikredilmesi mübalağa içindir; zira onlar sadece dünya hayatını bildikleri için hırsları pek şiddetlidir; ayrıca azarlama ve kınamayı artırmak içindir. Çünkü ahiret cezasını inkâr edenlerin hırsına kıyasla, hesabı ikrar ettikleri halde hırslarının daha fazla olması, cehenneme gideceklerini bildiklerine delalet etmiştir. “Ve şirk koşanlardan daha hırslı” manasının kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda birincisinin delalet etmesi sebebiyle “ahras” kelimesi hazfedilmiştir. Yahut sıfatı { يَوَدُّ أَحَدُهُمْ } “onlardan her biri arzular” olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; bu takdirde müşriklerden murat, “Üzeyir Allah'ın oğludur” dedikleri için Yahudilerdir; yani: “Onlardan bir grup vardır ki her biri arzular...” demek olur. Bu ifade ilk iki takdire göre istinaf yoluyla hırslarının fazlalığını beyandır. { لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ } “...bin yıl yaşatılmayı...” arzularının hikâyesidir; lev (لَوْ) burada leyte (لَيْتَ / keşke) anlamındadır ve aslı “keşke bana uzun ömür verilse” (lev uammer) şeklinde idi, fakat “yeveddü” sözünden ötürü gaiplik sîgasına çekilmiştir; nitekim “vallahi yapacağına yemin etti” demen gibidir. { وَما هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذابِ أَنْ يُعَمَّرَ } “Halbuki çok yaşatılması onu azaptan uzaklaştıracak değildir.” Zamir onlardan birine (ehadühüm) aittir; “en yüammere” ise “müzahzihıhî”nin failidir; yani onlardan biri, çok yaşatılması kendisini azaptan uzaklaştıracak kimse değildir. Yahut zamir “yüammer” fiilinin delalet ettiği manaya (yaşatılmaya) aittir; “en yüammere” de ondan bedeldir veya mübhemdir, “en yüammere” ise onu açıklayandır. Sene (سَنَة) kelimesinin aslı, “senevât” (سنوات) dedikleri için senevedir (سنوة). “Cebhe” gibi senehe (سنهة) olduğu da söylenmiştir; nitekim “sânehtühû” (سانهته) ve yıllar üzerinden geçtiğinde “tesenneheti'n-nahletü” (تسنهت النخلة) derler. Zahzaha (زحزحة), uzaklaştırmak demektir. { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ } “Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir” dolayısıyla onları cezalandıracaktır.

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٧]

[Bakara Suresi (2), Ayet 97]

قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٩٧)

{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “De ki: «Kim Cebrail'e düşman ise, bilsin ki onu Allah'ın izniyle kendinden öncekileri doğrulayıcı, bir hidayet ve müminlere bir müjde olarak senin kalbine indiren odur.»”

قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ نزل في عبد الله بن صوريا،

{ قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ } “De ki: «Kim Cebrail'e düşman ise...»” Abdullah b. Sûriyâ hakkında nazil olmuştur;

سأل رسول الله ﷺ عمن ينزل عليه بالوحي؟

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisine vahyi kimin indirdiğini sormuştu.

فقال: جبريل، فقال: ذاك عدونا عادانا مراراً، وأشدَّها أنه أنزل على نبينا أن بيت المقدس سيخربه بختنصر، فبعثنا من يقتله فرآه ببابل فدفع عنه جبريل. وقال: إن كان ربكم أمره بهلاككم فلا يسلطكم عليه وإلا فيم تقتلونه؟.

[Peygamber]: “Cebrail” buyurunca şöyle dedi: “O bizim düşmanımızdır, defalarca bize düşmanlık etmiştir; bunların en şiddetlisi ise, peygamberimize Beytü'l-Makdis'i Buhtunnasr'ın harap edeceğini indirmesidir. Bunun üzerine biz onu öldürecek birini gönderdik; o da onu Babil'de gördü fakat Cebrail onu korudu ve: «Eğer Rabbiniz sizin helak edilmenizi ona emretmişse, sizi ona musallat etmez; şayet böyle değilse onu niçin öldürüyorsunuz?» dedi.”

وقيل: دخل عمر رضي الله تعالى عنه مدارس اليهود يوماً، فسألهم عن جبريل فقالوا: ذاك عدونا يطلع محمداً على أسرارنا وإنه صاحب كل خسف وعذاب، وميكائيل صاحب الخصب والسلام، فقال: وما منزلتهما من الله؟ قالوا: جبريل عن يمينه وميكائيل عن يساره وبينهما عداوة، فقال لئن كانا كما تقولون فليسا بعدوين ولأنتم أكفر من الحمير، ومن كان عدو أحدهما فهو عدو الله. ثم رجع عمر فوجد جبريل قد سبقه بالوحي فقال ﵊ «لقد وافقك ربك يا عمر»

Şöyle de denilmiştir: Ömer radıyallâhu teâlâ anh bir gün Yahudilerin dershanelerine (Midraş) girdi ve onlara Cebrail'i sordu. Dediler ki: “O bizim düşmanımızdır, Muhammed'e sırlarımızı bildirmektedir ve o her türlü yerin dibine geçirme ve azabın sahibidir; Mikail ise bereket ve esenliğin sahibidir.” Ömer: “Onların Allah katındaki mertebeleri nedir?” diye sordu. Dediler ki: “Cebrail O'nun sağında, Mikail ise solundadır ve aralarında düşmanlık vardır.” Bunun üzerine Ömer: “Eğer dediğiniz gibilerse onlar düşman değillerdir; siz ise eşeklerden daha kâfirsiniz! Kim onlardan birine düşman olursa o Allah'ın da düşmanıdır” dedi. Sonra Ömer döndüğünde Cebrail'in vahiy ile kendisinden önce gelmiş olduğunu gördü; bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Rabbin seni doğruladı (sözüne muvafık kıldı) ey Ömer!” buyurdu.

. وفي جبريل ثمان لغات قرئ بهن أربع في:

Cibrîl kelimesinde sekiz lügat/okuyuş vardır; bunlardan dördü ile meşhur kıraatlerde okunmuştur:

المشهور جبرئل كسلسبيل قراءة حمزة والكسائي، و «جبريل» بكسر الراء وحذف الهمزة قراءة ابن كثير، و «جبرئل» كجحمرش قراءة عاصم برواية أبي بكر، و «جبريل» كقنديل قراءة الباقين. وأربع في الشواذ: جبرئل و «جبرائيل» كجبراعيل، و «جبريل» وجبرين ومنع صرفه للعجمة، والتعريف، ومعناه عبد الله. فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ البارز الأول لجبريل، والثاني للقرآن، وإضماره غير مذكور يدل على فخامة شأنه كأنه لتعينه وفرط شهرته لم يحتج إلى سبق ذكره. عَلى قَلْبِكَ فإنه القابل الأول للوحي، ومحل الفهم والحفظ، وكان حقه على قلبي لكنه جاء على حكاية كلام الله تعالى كأنه قال: قل ما تكلمت به. بِإِذْنِ اللَّهِ بأمره، أو تيسيره حال من فاعله نزله. مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ أحوال من مفعوله، والظاهر أن جواب الشرط فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ، والمعنى من عادى منهم جبريل فقد خلع ربقة الإنصاف، أو كفر بما معه من الكتاب بمعاداته إياه لنزوله عليك بالوحي، لأنه نزول كتاباً مصدقاً للكتب المتقدمة، فحذف الجواب وأقيم علته مقامه، أو من عاداه فالسبب في عداوته أنه نزله عليك. وقيل محذوف مثل: فليمت غيظاً، أو فهو عدو لي وأنا عدو له.

Selsebîl vezninde “Cibre'îl” (جبرئل) Hamza ve Kisâî'nin kıraatidir; râ'nın kesresi ve hemzenin hazfiyle “Cibrîl” (جبريل) İbn Kesîr'in kıraatidir; cahmeriş vezninde “Cibre'l” (جبرئل) Ebû Bekr rivayetiyle Âsım'ın kıraatidir; kandîl vezninde “Cibrîl” (جبريل) ise diğerlerinin kıraatidir. Şâzz kıraatlerdeki dört okuyuş ise: “Cebra'l” (جبرئل), Cebra'îl gibi “Cebrâîl” (جبرائيل), “Cebrîl” (جبريل) ve “Cibrîn” (جبرين)dir. Gayri munsarif oluşu yabancı dilden olması (ucme) ve alem oluşu (marife) sebebiyledir; manası ise “Abdullah”tır. { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } “...bilsin ki onu... indiren odur.” İlk bariz zamir Cebrail'e, ikincisi ise Kur'an'a aittir. Zikredilmemiş olduğu halde Kur'an'ın zamirle karşılanması şanının yüceliğine delalet eder; sanki tayin edilmiş olması ve aşırı şöhretinden ötürü önceden zikredilmeye ihtiyaç duymamış gibidir. { عَلى قَلْبِكَ } “...senin kalbine...” zira vahyi ilk kabul eden, anlama ve ezberleme mahalli odur. Aslında hakkı “kalbime” denmesi idi; fakat sanki “Söylediğimi söyle” buyrulmuş gibi Allah Teâlâ'nın kelamının hikâyesi üzere gelmiştir. { بِإِذْنِ اللَّهِ } “...Allah'ın izniyle...” O'nun emriyle yahut kolaylaştırmasıyla; “nezzele” fiilinin failinden haldir. { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ } “...kendinden öncekileri doğrulayıcı, bir hidayet ve müminlere bir müjde olarak...” fiilin mef'ûlünden haldirler. Zâhir olan odur ki şartın cevabı { فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ } cümlesidir. Manası: Onlardan her kim Cebrail'e düşmanlık ettiyse insaf bağını koparmıştır yahut sana vahiy indirmesi sebebiyle ona düşmanlık ederek yanındaki kitabı da inkâr etmiştir; çünkü o, önceki kitapları doğrulayan bir kitap indirmiştir. Bu sebeple cevap hazfedilmiş ve illeti onun yerine ikame edilmiştir; yahut kim ona düşman olursa düşmanlığının sebebi onu sana indirmiş olmasıdır. “Öfkesinden ölsün” veya “O bana düşmandır, ben de ona düşmanım” şeklinde [cevabın] mahzuf olduğu da söylenmiştir.

كما قال:

Nitekim şöyle buyurmuştur:

[سورة البقرة (٢) : آية ٩٨]

[Bakara Suresi (2), Ayet 98]

مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ (٩٨)

{ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } “Kim Allah'a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail'e ve Mikail'e düşman olursa bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır.”

مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ أراد بعداوة الله مخالفته عناداً، أو معاداة المقربين من عباده، وصدر الكلام بذكره تفخيماً لشأنهم كقوله تعالى: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ. وأفرد الملكين بالذكر لفضلهما كأنهما من جنس آخر، والتنبيه على أن معاداة الواحد والكل سواء في الكفر واستجلاب العداوة من الله تعالى، وأن من عادى أحدهم فكأنه عادى الجميع، إذ الموجب لعداوتهم ومحبتهم على الحقيقة واحد، ولأن المحاجة كانت فيهما. ووضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على أنه تعالى عاداهم لكفرهم، وأن عداوة الملائكة والرسل كفر. وقرأ نافع مِيكالَ كميكاعل، وأبو عمرو ويعقوب وعاصم برواية حفص مِيكالَ كميعاد، والباقون مِيكالَ بالهمزة والياء بعدها. وقرئ «ميكئل» كميكعل، و «ميكئيل» كميكعيل، وميكايل.

{ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِلَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ فَإِنَّ اللَّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ } Allah'a düşmanlıktan murat, O'na inatla muhalefet etmek yahut kullarından O'na yakın olanlara düşmanlık etmektir. Sözün başına Allah'ın zikrinin getirilmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Allah ve Resûlü, hoşnut edilmeye daha layıktır” buyruğunda olduğu gibi onların şanını yüceltmek içindir. İki meleğin ayrıca zikredilmesi faziletlerinden ötürüdür; sanki başka bir cinsten gibidirler. Ayrıca birine düşmanlık etmek ile hepsine düşmanlık etmenin inkârda ve Allah Teâlâ'nın düşmanlığını celbetmekte eşit olduğuna ve onlardan birine düşman olanın sanki hepsine düşman olmuş sayılacağına dikkat çekmek içindir; zira gerçekte onlara düşman olmanın veya onları sevmenin gerektirici sebebi birdir ve tartışma da bu ikisi hakkında cereyan etmiştir. Zamir yerine açık ismin konulması, Allah Teâlâ'nın inkârları sebebiyle onlara düşman olduğuna ve meleklere ve peygamberlere düşmanlığın küfür olduğuna delalet etmek içindir. Nâfi, { مِيكالَ } lafzını Mîkâ'ile (كميكاعل) gibi okumuştur; Ebû Amr, Ya'kûb ve Hafs rivayetiyle Âsım mî'âd gibi { مِيكالَ } [Mîkâle] okumuştur; diğerleri ise hemze ve ardından gelen yâ ile { مِيكائِيلَ } şeklinde okumuşlardır. Şâzz olarak “Mîke'le” (كميكعل), “Mîke'île” (كميكعيل) ve “Mîkâyil” şeklinde de okunmuştur.

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٩٩ الى ١٠٠]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 99-100]

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ (١٠٠)

{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلاَّ الْفاسِقُونَ (٩٩) أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ } “Andolsun sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez. Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa, içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı? Bilakis onların çoğu iman etmezler.”

وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ أي المتمردون من الكفرة، والفسق إذا استعمل في نوع من المعاصي دل على عظمه كأنه متجاوز عن حده. نزل في ابن صوريا حين قال لرسول الله ﷺ، ما جئتنا بشيء نعرفه، وما أنزل عليك من آية فنتبعك.

{ وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ } “Andolsun sana apaçık ayetler indirdik. Onları fasıklardan başkası inkâr etmez.” Yani kâfirlerin haddi aşan azgınları. Fısk kelimesi günah türlerinden birinde kullanıldığında, haddini aşmış gibi onun büyüklüğüne delalet eder. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Bize bildiğimiz bir şey getirmedin, sana uymamız için sana bir ayet de indirilmedi” diyen İbn Sûriyâ hakkında inmiştir.

أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً الهمزة للإنكار، والواو للعطف على محذوف تقديره أكفروا بالآيات وكلما عاهدوا، وقرئ بسكون الواو على أن التقدير إلا الذين فسقوا، أَوَكُلَّما عاهَدُوا، وقرئ «عوهدوا» و

{ أَوَكُلَّما عاهَدُوا عَهْداً } “Onlar ne zaman bir ahitte bulundularsa...” Hemze inkâr içindir; vâv harfi ise “Ayetleri inkâr mı ettiler ve her ne zaman ahdettilerse...” takdirindeki mahzuf bir cümleye atıftır. Vâv harfinin sükûnu ile [ev küllemâ] şeklinde de okunmuştur ki takdiri: “Fasıklık edenler müstesna; onlar her ne zaman ahdettilerse...” şeklindedir. “Ûhidû” (عوهدوا) ve

«عهدوا» . نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ نقضه، وأصل النبذ الطرح، لكنه يغلب فيما ينسى، وإنما قال فريق لأن بعضهم لم ينقض بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ رد لما يتوهم من أن الفريق هم الأقلون، أو أن من لم ينبذ جهاراً فهم مؤمنون به خفاء.

“ahadû” (عهدوا) şeklinde de okunmuştur. { نَبَذَهُ فَرِيقٌ مِنْهُمْ } “...içlerinden bir fırka onu bozup atmadı mı?” onu bozdu. Nebz kelimesinin aslı fırlatıp atmaktır, fakat unutulan şey hakkında daha çok kullanılır. “Bir fırka” denmesi, bazılarının ahdi bozmamış olmasındandır. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ } “Bilakis onların çoğu iman etmezler.” O fırkanın azınlıkta olduğu yahut açıkça bozmayanların gizlice ona iman ettikleri şeklindeki vehmi reddetmektir.

[سورة البقرة (٢) : آية ١٠١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 101]

وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ (١٠١)

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ وَراءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنَّهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir peygamber gelince, kendilerine kitap verilenlerden bir fırka sanki bilmiyorlarmış gibi Allah'ın kitabını arkalarına atıverdiler.”

وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ كعيسى ومحمد عليهما الصلاة والسلام. نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ يعني التوراة، لأن كفرهم بالرسول المصدق لها كفر بها فيما يصدقه، ونبذ لما فيها من وجوب الإيمان بالرسل المؤيدين بالآيات. وقيل ما مع الرسول ﷺ هو القرآن.

{ وَلَمَّا جاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ } “Onlara Allah katından yanlarındakini doğrulayan bir peygamber gelince...” Îsâ ve Muhammed aleyhimesselâtü vesselâm gibi. { نَبَذَ فَرِيقٌ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ كِتابَ اللَّهِ } “...kendilerine kitap verilenlerden bir fırka... Allah'ın kitabını... atıverdiler” yani Tevrat'ı; çünkü onu doğrulayan peygamberi inkâr etmeleri, doğruladığı hususlarda Tevrat'ı da inkâr etmeleridir ve onda yer alan, mucizelerle desteklenmiş peygamberlere iman etme zorunluluğunu arkaya atmalarıdır. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olanın Kur'an olduğu da söylenmiştir.

وَراءَ ظُهُورِهِمْ مثل لإِعراضهم عنه رأساً، بالإعراض عما يرمي به وراء الظهر لعدم الالتفات إليه.

{ وَراءَ ظُهُورِهِمْ } “...arkalarına...” [ifadesi], dönüp bakılmadığı için arkaya fırlatılıp atılan şeye benzetilerek, ondan büsbütün yüz çevirmelerini anlatan bir temsildir.