[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 59-60]
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠)
{ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir. Onu topraktan yarattı, sonra ona “Ol!” dedi, o da hemen oluverdi.” (59) { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “[Bu,] Rabbinden [gelen] haktır; sakın şüpheye düşenlerden olma!” (60)
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ إن شأنه الغريب كشأن آدم ﵊. خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ جملة مفسرة للتمثيل مبينة لما به الشبه، وهو أنه خلق بلا أب كما خلق آدم من التراب بلا أب وأم، شبه حاله بما هو أعرب منه إفحاماً للخصم وقطعاً لمواد الشبهة والمعنى خلق قالبه من التراب. ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ أي أنشأه بشراً كقوله تعالى: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ أو قدر تكوينه من التراب ثم كونه، ويجوز أن يكون ثم لتراخي الخبر لا المخبر. فَيَكُونُ حكاية حال ماضية.
إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ Şüphesiz onun hayret verici durumu, Âdem aleyhisselâm'ın durumu gibidir. خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ Benzetmeyi tefsir eden ve benzerliğin yönünü beyan eden bir cümledir; o da Âdem'in babasız ve annesiz olarak topraktan yaratıldığı gibi onun da babasız yaratılmış olmasıdır. Hasmı ilzam etmek ve şüphe kaynaklarını kesip atmak için onun durumunu, kendisinden daha hayret verici olana benzetmiştir. Manası: Onun kalıbını topraktan yarattı [demektir]. ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ Yani Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu başka bir yaratılışla inşa ettik” buyruğu gibi onu bir beşer olarak inşa etti yahut topraktan var edilmesini takdir etti, sonra da onu var etti. ثُمَّ (sümme) lafzının haber verilen şeydeki değil, haberin kendisindeki sonralık (terâhî) için olması da caizdir. فَيَكُونُ Geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ خبر محذوف أي هو الحق، وقيل الْحَقُّ مبتدأ ومِنْ رَبِّكَ خبره أي الحق المذكور من الله تعالى. فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ خطاب للنبي ﷺ على طريقة التهييج لزيادة الثبات أو لكل سامع.
الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ Mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “O haktır” takdirindedir. الْحَقُّ lafzının mübteda, مِنْ رَبِّكَ ifadesinin de onun haberi olduğu söylenmiştir; yani zikredilen hak, Allah Teâlâ'dandır. فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ Sebâtı artırmak amacıyla teşvik yoluyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut her dinleyene yönelik bir hitaptır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 61]
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)
{ فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ } “Sana gelen ilimden sonra, kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: “Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden dua edip Allah'ın lânetini yalancıların üzerine kılalım!”” (61)
فَمَنْ حَاجَّكَ من النصاري. فِيهِ في عيسى. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ أي من البينات الموجبة للعلم. فَقُلْ تَعالَوْا هلموا بالرأي والعزم. نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ أي يدع كل منا ومنكم نفسه وأعزة أهله وألصقهم بقلبه إلى المباهلة ويحمل عليها، وإنما قدمهم على الأنفس لأن الرجل يخاطر بنفسه لهم ويحارب دونهم. ثُمَّ نَبْتَهِلْ أي نتباهل بأن نلعن الكاذب منا. والبهلة بالضم والفتح اللعنة وأصله الترك من قولهم بهلت الناقة إذا تركتها بلا صرار. فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ عطف فيه بيان
فَمَنْ حَاجَّكَ Hristiyanlardan kim seninle tartışırsa. فِيهِ Îsâ hakkında. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ Yani ilmi gerektiren apaçık delillerden sonra. فَقُلْ تَعالَوْا Fikir ve azim birliğiyle haydi gelin. نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ Yani bizim ve sizin her biriniz kendisini, ailesinin en değerlilerini ve kalbine en yakın olanlarını mülâane/mübâhele yapmaya çağırsın ve bunu üstlensin. Onları nefislerin önüne geçirmesi, kişinin onlar uğruna canını tehlikeye atması ve onlar uğrunda savaşması sebebiyledir. ثُمَّ نَبْتَهِلْ Yani aramızdaki yalancıya lânet okuyarak karşılıklı lânetleşelim. el-Behle (Bahle) damme ve fetha ile (Buhle/Bahle) lânet demektir; aslı ise 'terk etmek' anlamındadır; nitekim deveyi bağsız/sağımsız bıraktıklarında 'beheletü'n-nâkate' derler. فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ İçinde beyan bulunan bir atıftır.
روي (أنهم لما دعوا إلى المباهلة قالوا حتى ننظر فلما تخالوا قالوا للعاقب وكان ذا رأيهم: ما ترى؟
Rivayet edildiğine göre (Onlar mübâheleye davet edildiklerinde: “Hele bir düşünelim” dediler. Baş başa kaldıklarında, görüşlerine başvurdukları Âkıb'a: “Ne dersin?” diye sordular.
فقال: والله لقد عرفتم نبوته، ولقد جاءكم بالفصل في أمر صاحبكم والله ما باهل قوم نبياً إلا هلكوا، فإن أبيتم إلا إلف دينكم فوادعوا الرجل وانصرفوا، فأتوا رسول الله ﷺ وقد غدا محتضناً الحسين آخذاً بيد الحسن وفاطمة تمشي خلفه وعلي ﵁ خلفها وهو يقول: إذا أنا دعوت فأمنوا، فقال أسقفهم يا معشر النصارى إني لأرى وجوهاً لو سألوا الله تعالى أن يزيل جبلاً من مكانه لأزاله فلا تباهلوا فتهلكوا، فأذعنوا
O da şöyle dedi: “Vallahi siz onun peygamberliğini pek iyi öğrendiniz. O, arkadaşınız [Îsâ] hakkındaki meselede size kesin ve net hükmü getirdi. Vallahi hiçbir kavim bir peygamberle lânetleşmemiştir ki helak olmuş olmasın. Eğer dininize olan bağlılığınızdan vazgeçmeyecekseniz, o adamla sulh yapın ve dönüp gidin.” Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiler. O, Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma arkasından, Ali radıyallâhu anhümâ da onun arkasından yürür halde sabah vakti çıkmıştı ve şöyle buyuruyordu: “Ben dua ettiğim zaman siz âmin deyin!” Onların piskoposu şöyle dedi: “Ey Hristiyan topluluğu! Şüphesiz ben öyle yüzler görüyorum ki, eğer onlar Allah Teâlâ'dan bir dağı yerinden oynatmasını isteseler, elbette onu yerinden oynatır. Sakın lânetleşmeyin, yoksa helak olursunuz!” Bunun üzerine boyun eğdiler
لرسول الله ﷺ وبذلوا له الجزية ألفي حلة حمراء وثلاثين درعاً من حديد، فقال ﵊: والذي نفسي بيده لو تباهلوا لمسخوا قردة وخنازير، ولاضطرم عليهم الوادي ناراً، ولاستأصل الله نجران وأهله حتى الطير على الشجر)
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e cizye olarak iki bin kırmızı elbise ve demirden otuz zırh vermeyi taahhüt ettiler. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer lânetleşselerdi maymunlara ve domuzlara dönüştürülürlerdi, vadi üzerlerine ateş kesilip alev alırdı ve Allah Necran'ı ve ahalisini, hatta ağaçtaki kuşlara varıncaya kadar kökünden yok ederdi” buyurdu.)
. وهو دليل على نبوته وفضل من أتى بهم من أهل بيته.
Bu, onun peygamberliğine ve Ehl-i Beyt'inden getirdiği kimselerin faziletine bir delildir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 62-63]
إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣)
{ إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, elbette mutlak güç ve hikmet sahibidir.” (62) “Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir.” (63)
إِنَّ هَذَا أي ما قص من نبأ عيسى ومريم. لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ بجملتها خبر إن، أو هو فصل يفيد أن ما ذكره في شأن عيسى ومريم حق دون ما ذكروه، وما بعده خبر واللام دخلت فيه لأنه أقرب إلى المبتدأ من الخبر، وأصلها أن تدخل على المبتدأ وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ صرح فيه ب مِنْ المزيدة للاستغراق تأكيداً للرد على النصارى في تثليثهم وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ لا أحد سواه يساويه في القدرة التامة والحكمة البالغة ليشاركه في الألوهية.
إِنَّ هَذَا Yani Îsâ ve Meryem'in haberinden anlatılanlar. لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ Cümlesi bütünüyle inne'nin haberidir; yahut 'hüve' zamir-i fasıldır ve Îsâ ile Meryem hakkında zikrettiği şeylerin, onların zikrettiklerinin aksine hak olduğunu ifade eder; ondan sonrası ise haberdir. Lâm harfi, habere kıyasla mübtedaya daha yakın olduğu için onun üzerine dahil olmuştur, asıl olan ise mübtedanın üzerine girmesidir. وَما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ Hristiyanların teslis iddialarına reddiyeyi pekiştirmek amacıyla istiğrâk (kapsam) bildiren zâid 'min' harf-i cerri ile açıkça ifade edilmiştir. وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ Ulûhiyette O'na ortak olacak derecede tam kudret ve yetkin hikmette O'na denk olan O'ndan başka hiçbir kimse yoktur.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ وعيد لهم ووضع المظهر موضع المضمر ليدل على أن التولي عن الحجج والإِعراض عن التوحيد، إفساد للدين والاعتقاد المؤدي إلى فساد النفس بل وإلى فساد العالم.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ Onlar için bir tehdittir; delillerden yüz çevirmenin ve tevhitten sapmanın, nefsin ve hatta âlemin fesadına yol açan din ve inanç fesadı olduğunu göstermek için zamir yerine zâhir isim getirilmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 64]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } “De ki: “Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.” Eğer yüz çevirirlerse de ki: “Şahit olun ki biz Müslümanlarız!”” (64)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ يعم أهل الكتابين. وقيل يريد به وفد نجران، أو يهود المدينة. تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ لا يختلف فيها الرسل والكتب ويفسرها ما بعدها. أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ أن نوحده بالعبادة ونخلص فيها. وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً ولا نجعل غيره شريكاً له في استحقاق العبادة ولا نراه أهلاً لأن يعبد.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ Her iki kitap ehlini de kapsar. Bununla Necran heyetinin veya Medine Yahudilerinin kastedildiği de söylenmiştir. تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ Peygamberlerin ve kitapların onda ihtilaf etmediği; kendisinden sonra gelen kısmın onu tefsir ettiği [bir kelimeye gelin]. أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ İbadeti yalnızca O'na has kılarak O'nu birleyelim ve onda ihlaslı olalım. وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً İbadete lâyık olmada başkasını O'na ortak kılmayalım ve [başkalarını] ibadet edilmeye ehil görmeyelim.
وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ ولا نقول عزير ابن الله، ولا المسيح ابن الله، ولا نطيع الأحبار فيما أحدثوا من التحريم والتحليل لأن كلا منهم بعضنا بشر مثلنا
وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ “Üzeyir Allah'ın oğludur”, “Mesih Allah'ın oğludur” demeyelim ve din bilginlerinin sonradan ortaya koydukları haram ve helal kılma hususlarında onlara itaat etmeyelim; çünkü onların her biri de bizim gibi birer insandır.
روي أنه لما نزلت اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ قال عدي بن حاتم: ما كنا نعبدهم يا رسول الله قال «أليس يحلون لكم ويحرمون فتأخذون بقولهم قال نعم قال: هو ذاك»
Rivayet edildiğine göre: { اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onlar hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edindiler” ayeti indiğinde Adiy b. Hâtim: “Ey Allah'ın Resûlü, biz onlara ibadet etmiyorduk ki” dedi. Resûlullah: «Onlar size [bir şeyi] helal kılıp haram kıldıklarında siz onların sözünü kabul etmiyor muydunuz?» buyurdu. O: “Evet” deyince, Resûlullah: «İşte bu [ibadettir]» buyurdu.
. فَإِنْ تَوَلَّوْا عن التوحيد. فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أي لزمتكم الحجة فاعترفوا بأنا مسلمون دونكم، أو اعترفوا بأنكم كافرون بما نطقت به الكتب وتطابقت عليه الرسل.
فَإِنْ تَوَلَّوْا Tevhitten yüz çevirirlerse. فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ Yani delil aleyhinize kesinleşti, artık sizin değil bizim Müslüman olduğumuzu itiraf edin; yahut kitapların beyan ettiği ve peygamberlerin üzerinde birleştiği şeyleri inkâr ettiğinizi itiraf edin.
(تنبيه) أنظر إلى ما راعى في هذه القصة من المبالغة في الإِرشاد وحسن التدرج في الحجاج بين: أولاً، أحوال عيسى ﵊ وما تعاور عليه من الأطوار المنافية للألوهية، ثم ذكر ما يحل عقدتهم ويزيح شبهتهم، فلما رأى عنادهم ولجاجهم دعاهم إلى المباهلة بنوع من الإِعجاز، ثم لما أعرضوا عنها وانقادوا بعض الانقياد عاد عليهم بالإِرشاد وسلك طريقاً أسهل، وألزم بأن دعاهم إلى ما وافق عليه عيسى والإِنجيل وسائر الأنبياء والكتب، ثم لما لم يجد ذلك أيضاً عليهم وعلم أن الآيات والنذر لا تغني عنهم أعرض عن ذلك وقال فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ.
(Uyarı) Bu kıssada irşadda ne derece mübalağa yapıldığına ve tartışmadaki güzel derecelendirmeye bir bak: Önce Îsâ aleyhisselâm'ın hallerini ve onda cereyan eden ulûhiyete zıt durumları açıkladı; sonra düğümlerini çözecek ve şüphelerini giderecek hususları zikretti. İnat ve diretmelerini görünce onları bir nevi mucize ile mübâheleye davet etti. Bundan yüz çevirip kısmen boyun eğdiklerinde, onlara irşad ile tekrar dönüp daha kolay bir yol izledi ve onları Îsâ'nın, İncil'in, diğer peygamberlerin ve kitapların üzerinde ittifak ettiği şeye çağırarak daha bağlayıcı oldu. Bunun da onlara fayda vermediğini ve ayetler ile uyarıların kendilerine kâr etmediğini görünce bundan yüz çevirdi ve فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ “De ki: Şahit olun ki biz Müslümanlarız!” dedi.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 65]
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥)
{ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Ey Ehl-i Kitap! Tevrat ve İncil ancak ondan sonra indirilmişken, İbrâhim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Hiç akıl erdirmiyor musunuz?” (65)
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ تنازعت اليهود
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلَّا مِنْ بَعْدِهِ [Âyet-i kerîmesinin iniş sebebi şöyledir:] Yahudiler
والنصارى في إبراهيم ﵊، وزعم كل فريق أنه منهم وترافعوا إلى رسول الله ﷺ فنزلت.
ve Hristiyanlar İbrâhim aleyhisselâm hakkında tartıştılar; her iki fırka da onun kendilerinden olduğunu iddia etti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular; bunun üzerine indi.
والمعنى أن اليهودية والنصرانية حدثتا بنزول التوراة والإِنجيل على موسى وعيسى عليهما الصلاة والسلام، وكان إبراهيم قبل موسى بألف سنة وعيسى بألفين فكيف يكون عليهما. أَفَلا تَعْقِلُونَ فتدعون المحال.
Manası şudur: Yahudilik ve Hristiyanlık, Tevrat ve İncil'in Mûsâ ve Îsâ aleyhimesselâtü vesselâm'a indirilmesiyle ortaya çıkmıştır. İbrâhim ise Mûsâ'dan bin yıl, Îsâ'dan iki bin yıl önce idi; o halde nasıl onların dini üzere olabilir? أَفَلا تَعْقِلُونَ İmkânsız olanı iddia etmeyecek kadar [akıl erdirmiyor musunuz?]
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٦]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 66]
هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦)
{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ } “İşte siz böylesiniz! Hakkında bilgi sahibi olduğunuz şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Allah bilir, siz bilmezsiniz.” (66)
هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ ها حرف تنبيه نبهوا بها على حالهم التي غفلوا عنها، وأنتم مبتدأ وهؤُلاءِ خبره وحاجَجْتُمْ جملة أخرى مبينة للأولى. أي أنتم هؤلاء الحمقى وبيان حماقتكم أنكم جادلتم فيما لكم به علم مما وجدتموه في التوراة والإِنجيل عناداً، أو تدعون وروده فيه فلم تجادلون فيما لا علم لكم به ولا ذكر له في كتابكم من دين إبراهيم. وقيل هؤُلاءِ بمعنى الذين وحاجَجْتُمْ صلته. وقيل ها أنتم أصله أأنتم على الاستفهام للتعجب من حماقتهم فقلبت الهمزة هاء. وقرأ نافع وأبو عمرو هَا أَنْتُمْ حيث وقع بالمد من غير همز، وورش أقل مداً، وقنبل بالهمز من غير ألف بعد الهاء والباقون بالمد والهمز، والبزي بقصر المد على أصله. وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما حاججتم فيه.
هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ هَا (hâ) tenbih harfidir; gafil oldukları durumlarına dikkat çekilmiştir. أَنْتُمْ mübteda, هؤُلاءِ ise onun haberidir; حاجَجْتُمْ ise birinci cümleyi açıklayan diğer bir cümledir. Yani: “Siz o ahmaklarsınız; ahmaklığınızın beyanı ise şudur: Tevrat ve İncil'de bulduğunuz, hakkında bilgi sahibi olduğunuz hususta inatlaşarak tartıştınız -yahut onun kitapta yer aldığını iddia ediyorsunuz-; peki hakkında hiçbir bilginiz bulunmayan ve kitabınızda İbrâhim'in dinine dair zikri geçmeyen şeyde niçin tartışıyorsunuz?” هؤُلاءِ lafzının الَّذِينَ (ellezîne) manasında olup حاجَجْتُمْ fiilinin onun sılası olduğu da söylenmiştir. ها أنتم terkibinin aslının, ahmaklıklarına hayret ifade eden istifham ile أأنتم şeklinde olduğu ve hemzenin 'hâ' harfine dönüştürüldüğü de söylenmiştir. Nâfi ve Ebû Amr, geçtiği her yerde هَا أَنْتُمْ lafzını hemzesiz med ile okumuşlardır; Verş daha kısa bir med ile okumuştur; Kunbul 'hâ'dan sonra elif olmaksızın hemze ile okumuştur; diğerleri ise med ve hemze ile okumuştur; Bezzî ise kendi kuralı gereğince meddi kısaltarak kasr ile okumuştur. وَاللَّهُ يَعْلَمُ Hakkında tartıştığınız şeyi.
وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ وأنتم جاهلون به.
وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ Siz ise onu bilmemektesiniz.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 67-68]
مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)
{ مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } “İbrâhim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, bâtıl dinlerden uzaklaşıp bir olan [Allah]'a yönelmiş bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi.” (67) “Şüphesiz insanlardan İbrâhim'e en yakın olanlar, elbette ona tâbi olanlar, şu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin velîsidir.” (68)
مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا تصريح بمقتضى ما قرره من البرهان. وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مائلاً عن العقائد الزائغة. مُسْلِماً منقاداً لله وليس المراد أنه كان على ملة الإِسلام وإلا لاشترك الإِلزام. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ تعريض بأنهم مشركون لإِشراكهم به عزيراً والمسيح ورد لادعاء المشركين أنهم على ملة إبراهيم ﵇.
مَا كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا Ortaya koyduğu delilin gerektirdiğinin açık bir ifadesidir. وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً Eğri/sapık inançlardan yüz çeviren. مُسْلِماً Allah'a boyun eğen; bundan kasıt İslâm ümmeti üzere olması değildir, aksi takdirde ilzam müşterek olurdu. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ Üzeyir'i ve Mesih'i O'na ortak koştukları için onların müşrik olduğuna bir tariz ve müşriklerin İbrâhim aleyhisselâm'ın dini üzere oldukları iddialarına bir reddiyedir.
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ إن أخصهم به وأقربهم منه، من الولي وهو القرب، لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ من أمته. وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا لموافقتهم له في أكثر ما شرع لهم على الأصالة. وقرئ والنبي بالنصب عطفاً على الهاء في اتبعوه، وبالجر عطفاً على إبراهيم. وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ ينصرهم ويجازيهم الحسنى لإيمانهم.
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ İnsanların ona en has ve en yakın olanları; bu da yakınlık manasındaki el-velî lafzındandır. لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ Ümmetinden ona tâbi olanlardır. وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا Asıl itibariyle kendilerine teşri kılınan şeylerin çoğunda ona uygun düştükleri için. وَالنَّبِيَّ lafzı اتبعوه fiilindeki 'hâ' zamirine atıfla nasb ile ve إِبْراهِيمَ lafzına atıfla cer ile de okunmuştur. وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ Onlara yardım eder ve imanları sebebiyle onları en güzel şekilde mükâfatlandırır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٦٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 69]
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩)
{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Ehl-i Kitap'tan bir topluluk sizi saptırmayı çok istedi. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar.” (69)
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ نزلت في اليهود لما دعوا حذيفة وعماراً ومعاذاً إلى اليهودية ولَوْ بمعنى أن. وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وما يتخطاهم الإِضلال ولا يعود وباله إلا عليهم إذ يضاعف به عذابهم، أو ما يضلون إلا أمثالهم. وَما يَشْعُرُونَ وزره واختصاص ضرره بهم.
وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ Yahudiler; Huzeyfe, Ammâr ve Muâz'ı Yahudiliğe davet ettiklerinde indi. Buradaki لَوْ (lev) lafzı أَنْ (en) manasındadır. وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ Saptırma fiili onları aşıp başkasına geçmez ve vebali ancak kendilerine döner; zira bununla azapları katlanır yahut ancak kendileri gibileri saptırırlar. وَما يَشْعُرُونَ Bunun günahını ve zararının sadece kendilerine ait olduğunu [fark etmezler].
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٠ الى ٧١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 70-71]
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)
{ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Ey Ehl-i Kitap! Siz şahit olup dururken, niçin Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorsunuz?” (70) “Ey Ehl-i Kitap! Niçin hakkı bâtıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz?” (71)
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ بما نطقت به التوراة والإنجيل ودلت على نبوة محمد ﷺ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ أنها آيات الله أو بالقرآن وأنتم تشهدون نعته في الكتابين أو تعلمون بالمعجزات أنه حق.
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ Tevrat ve İncil'in beyan ettiği ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine delalet eden şeyleri [niçin inkâr ediyorsunuz]? وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ Onların Allah'ın ayetleri olduğuna [şahitlik ettiğiniz halde]; yahut Kur'ân'ı [inkâr ediyorsunuz], halbuki siz onun niteliğini her iki kitapta da müşahede etmektesiniz yahut mucizeler sebebiyle onun hak olduğunu bilmektesiniz.
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ بالتحريف وإبراز الباطل في صورته، أو بالتقصير في التمييز بينهما. وقرئ «تلبّسون» بالتشديد و «تلبسون» بفتح الباء أي تلبسون الحق مع الباطل
يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ Tahrif ederek ve bâtılı onun suretinde göstererek yahut ikisini birbirinden ayırt etmede kusur göstererek [hakkı bâtıla karıştırıyorsunuz]. Şedde ile «تلبّسون» ve 'bâ'nın fethasıyla «تلبسون» şeklinde de okunmuştur; yani hakkı bâtıl ile birlikte giyiyorsunuz demektir;
كقوله ﵇ «كلابس ثوبي زور»
nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «İki yalan elbisesi giyen kimse gibi» buyruğunda olduğu gibidir.
وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ نبوة محمد ﵇ ونعته. وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ عالمين بما تكتمونه.
وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini ve vasfını. وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ Gizlediğiniz şeyi bildiğiniz halde.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 72]
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢)
{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Ehl-i Kitap'tan bir topluluk şöyle dedi: “İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda ise inkâr edin; belki onlar da dönerler.”” (72)
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ أي أظهروا الإِيمان بالقرآن أول النهار. وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ واكفروا به آخره لعلهم يشكون في دينهم ظناً بأنكم رجعتم لخلل ظهر لكم، والمراد بالطائفة كعب بن الأشرف ومالك بن الصيف قالا لأصحابهما لما حولت القبلة: آمنوا بما أنزل عليهم من الصلاة إلى الكعبة وصلوا إليها أول النهار ثم وصلوا إلى الصخرة آخره لعلهم يقولون هم أعلم منا وقد رجعوا فيرجعون. وقيل اثنا عشر من أحبار خيبر تقاولوا بأن يدخلوا في الإِسلام أول النهار ويقولوا آخره نظرنا في كتابنا وشاورنا علماءنا فلم نجد محمداً ﵊ بالنعت الذي ورد في التوراة لعل أصحابه يشكون فيه.
وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ Yani günün evvelinde Kur'ân'a iman ettiğinizi gösterin. وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ Günün sonunda da onu inkâr edin ki, sizin kendinize aşikâr olan bir kusur sebebiyle döndüğünüzü zannederek belki onlar da dinlerinde şüpheye düşerler. Bu topluluktan kasıt Kâ'b b. el-Eşref ile Mâlik b. es-Sayf'tır. Kıble çevrildiğinde arkadaşlarına şöyle demişlerdi: “Günün başında onlara indirilen Kâbe'ye doğru namaz kılma emrine inanın ve oraya doğru namaz kılın; günün sonunda ise Sahra'ya [Kudüs'e] doğru namaz kılın ki, belki onlar: 'Bunlar bizden daha bilgilidir ve geri döndüler' derler de onlar da dönerler.” Hayber hahamlarından on iki kişinin günün başında İslâm'a girip sonunda: “Kitabımıza baktık ve âlimlerimize danıştık; Muhammed aleyhisselâm'ı Tevrat'ta geçen nitelikte bulamadık” diyerek arkadaşları belki onda şüpheye düşer diye aralarında sözleştikleri de söylenmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٣ الى ٧٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 73-74]
وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ } ““Ve sizin dininize uyandan başkasına inanmayın!” De ki: “Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir. Size verilenin benzeri bir başkasına veriliyor yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışacaklar diye mi [böyle yapıyorsunuz]?” De ki: “Şüphesiz lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”” (73) “O, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (74)
وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ولا تقروا عن تصديق قلب إلا لأهل دينكم، أو لا تظهروا إيمانكم وجه النهار لمن كان على دينكم فإن رجوعهم أرجي وأهم. قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ هو يهدي من يشاء إلى الإِيمان ويثبته عليه. أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ متعلق بمحذوف أي دَبَّرْتُمْ ذلك وقلتم لأن يؤتى أحد، والمعنى أن الحسد حملكم على ذلك أو بلا تؤمنوا أي ولا تظهروا إيمانكم بأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم إلا لأشياعكم، ولا تفشوه إلى المسلمين لئلا يزيد ثباتهم ولا إلى المشركين لئلا يدعوهم إلى الإسلام وقوله:
وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ Kendi dininize mensup olanlardan başkasına kalbî bir tasdikle ikrar etmeyin; yahut günün başında [gösterdiğiniz] imanınızı sadece kendi dininizden olan kimseye izhar etmeyin; zira onların geri dönmesi daha çok umulur ve daha mühimdir. قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ O, dilediğini imana iletir ve onda sabit kılar. أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ Mahzuf bir ifadeye taalluk eder; yani: “Bunu planladınız ve bir kimseye verilecek diye söylediniz” takdirindedir. Manası şudur: Haset sizi buna sevk etti; yahut وَلا تُؤْمِنُوا ifadesine bağlıdır; yani: Size verilenin bir benzerinin bir başkasına verildiğine dair inancınızı kendi taraftarlarınızdan başkasına belli etmeyin, sebatları artmasın diye bunu Müslümanlara yaymayın ve onları İslâm'a davet etmesin diye de müşriklere açmayın. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:
قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ اعتراض يدل على أن كيدهم لا يجدي بطائل، أو خبر إن على أن هدى الله بدل من الهدى. وقراءة ابن كثير أَنْ يُؤْتى على الاستفهام للتقريع، تؤيد الوجه الأول أي إلا أن يؤتى أحد دبرتم. وقرئ «إِن» على أنها نافية فيكون من كلام الطائفة أي ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم وقولوا لهم ما يؤتى أحد مثل ما أوتيتم. أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ عطف على أَنْ يُؤْتى على الوجهين الأولين وعلى الثالث معناه: حتى يحاجوكم عند ربكم فيدحضوا حجتكم عند ربكم، والواو ضمير أحد لأنه في معنى الجمع إذ المراد به غير أتباعهم. قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.
قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ Cümle-i mu'tarıza (ara cümle) olup onların tuzaklarının hiçbir fayda sağlamayacağına delalet eder; yahut هُدَى اللَّهِ ifadesinin الْهُدى kelimesinden bedel olması takdiriyle إِنَّ'nin haberidir. İbn Kesîr'in azarlama amaçlı istifham (soru) ile أَنْ يُؤْتى şeklindeki kıraati birinci vechi teyit eder; yani: "Sırf bir kimseye verilecek diye mi bu tuzağı kurdunuz?" demektir. [Buradaki] «إِنْ» edatının nâfiye (olumsuzluk bildiren) olduğu da kıraat edilmiştir; bu takdirde [ifade] o grubun sözlerinden olur; yani: "Sizin dininize uyandan başkasına inanmayın ve onlara size verilenin benzerinin hiç kimseye verilmeyeceğini söyleyin!" demek olur. أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ İlk iki veche göre أَنْ يُؤْتى ifadesine matuftur; üçüncü veche göre ise manası: "Tâ ki Rabbinizin katında sizinle tartışıp Rabbinizin huzurunda hüccetinizi (delilinizi) çürütsünler" demektir. [Fiildeki] vâv zamiri أحد kelimesine döner; zira kendisiyle onların tâbilerinden başkası kastedildiği için mana bakımından cemidir (çoğuldur). قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ رد وإبطال لما زعموه بالحجة الواضحة.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ Onların iddialarına açık bir delille verilmiş bir cevap ve onu iptal ediştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 75]
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)
{ وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Ehl-i Kitap'tan öylesi vardır ki, ona yüklerle altın emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir tek dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: “Ümmîler hakkında bizim aleyhimize bir sorumluluk yoktur” demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” (75)
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ كعبد الله بن سلام استودعه قرشي ألفاً ومائتي أوقية ذهباً فأداه إليه وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ كفنحاص بن عازوراء استودعه قرشي آخر ديناراً
وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ Tıpkı Kureyşli bir kimsenin kendisine bin iki yüz ukıyye altın emanet ettiği ve onun da bunu kendisine aynen geri ödediği Abdullah b. Selâm gibi. وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لاَّ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ Tıpkı bir başka Kureyşlinin kendisine bir dinar emanet ettiği
فجحده. وقيل المأمونون على الكثير النصارى إذ الغالب فيهم الأمانة، والخائنون في القليل اليهود إذ الغالب عليهم الخيانة. وقرأ حمزة وأبو بكر وأبو عمرو يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ ولا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ بإسكان الهاء وقالون باختلاس كسرة الهاء وكذا روي عن حفص والباقون بإشباع الكسرة. إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً إلا مدة دوامك قائماً على رأسه مبالغاً في مطالبته بالتقاضي والترافع وإقامة البينة. ذلِكَ إشارة إلى ترك الأداء المدلول عليه بقوله لاَّ يُؤَدِّهِ. بِأَنَّهُمْ قالُوا بسبب قولهم. لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ أي ليس علينا في شأن من ليسوا من أهل الكتاب، ولم يكونوا على ديننا، عتاب وذم. وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ بادعائهم ذلك وَهُمْ يَعْلَمُونَ أنهم كاذبون، وذلك لأنهم استحلوا ظلم من خالفهم وقالوا: لم يجعل لهم في التوراة حرمة. وقيل عامل اليهود رجالاً من قريش فلما أسلموا تقاضوهم فقالوا سقط حقكم حيث تركتم دينكم وزعموا أنه كذلك في كتابهم.
fakat inkâr edip vermediği Finhâs b. Âzûrâ gibi. Çok miktara karşı güvenilir olanların Hristiyanlar olduğu, zira aralarında emanete riayetin galip olduğu; az miktarda bile hıyanet edenlerin ise Yahudiler olduğu, zira onlarda da hıyanetin galip olduğu söylenmiştir. Hamza, Ebû Bekir ve Ebû Amr, يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ ve لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ lafızlarını he'nin sükûnu ile (cizimli olarak); Kālûn ve Hafs'tan gelen bir rivayette ise he'nin kesresinin ihtilâsıyla okumuştur; diğer kıraat imamları ise kesrenin işbâı (uzatılması) ile okumuşlardır. إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً Ancak hak talebinde bulunarak, mahkemeye başvurarak ve delil getirerek aşırı bir ısrarla onun başında dikilip durduğun müddetçe [öder]. ذلِكَ ifadesi, لاَّ يُؤَدِّهِ kavlinin delalet ettiği ödemeyi terk etme durumuna işarettir. بِأَنَّهُمْ قالُوا [Bu,] onların şu sözleri sebebiyledir: لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ Yani: Ehl-i Kitap'tan olmayan ve bizim dinimize mensup bulunmayan kimseler hakkında üzerimize hiçbir kınama ve vebal yoktur. وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ Bunu iddia etmekle [Allah'a yalan isnat ederler]. وَهُمْ يَعْلَمُونَ Kendilerinin yalancı olduklarını da bilirler. Zira onlar kendilerine muhalif olanlara zulmetmeyi helal saymışlar ve: "Tevrat'ta onlar için bir dokunulmazlık kılınmamıştır" demişlerdir. Yahudilerin Kureyş'ten bazı adamlarla muamelede bulunduğu, onlar Müslüman olunca haklarını istedikleri, Yahudilerin de: "Dininizi terk ettiğiniz için hakkınız düştü" dedikleri ve bunun kitaplarında da böyle olduğunu iddia ettikleri söylenmiştir.
وعن النبي ﷺ أنه قال عند نزولها «كذب أعداء الله ما من شيء في الجاهلية إلا وهو تحت قدمي إلا الأمانة فإنها مؤداة إلى البر والفاجر»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde şöyle buyurmuştur: «Allah'ın düşmanları yalan söyledi! Cahiliye dönemine ait her şey ayaklarımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o, iyiye de kötüye de mutlaka ödenir.»
. [سورة آل عمران (٣) : آية ٧٦]
. [Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 76]
بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦)
{ بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) } “Hayır! Kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa, şüphesiz Allah o sakınanları sever.” (76)
بَلى إثبات لما نفوه أي بلى عليهم فيهم سبيل. مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ استئناف مقرر للجملة التي سدت بَلى مسدها، والضمير المجرور لمن أو لله وعموم المتقين ناب عن الراجع من الجزاء إلى مَنْ، وأشعر بأن التقوى ملاك الأمر وهو يعم الوفاء وغيره من أداء الواجبات والاجتناب عن المناهي.
بَلى Onların nefyettiği (inkâr ettiği) şeyi ispattır; yani bilakis, onlar hakkında üzerlerine sorumluluk ve vebal vardır. مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ بَلى kelimesinin yerini tuttuğu cümleyi pekiştiren bir istînâftır (yeni bir başlangıç cümlesidir). [Ayet-i kerimedeki] mecrûr zamir مَنْ şart ismine yahut Allah'a aittir. "el-Müttakîn" kelimesinin umumî olması (genel lafızla gelmesi), ceza cümlesinden مَنْ şart ismine dönecek olan râbıt zamirin yerine geçmiş ve takvanın her işin temeli olduğunu hissettirmiştir. Bu da ahde vefayı, diğer vacipleri yerine getirmeyi ve yasaklardan kaçınmayı içine alır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 77]
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لاَ خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لاَ خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) } “Şüphesiz Allah'a verdikleri ahdi ve yeminlerini az bir bedel karşılığında satanlar var ya; işte onların ahirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet günü onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem verici bir azap vardır.” (77)
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ يستبدلون. بِعَهْدِ اللَّهِ بما عاهدوا الله عَلَيْهِ من الإِيمان بالرسول والوفاء بالأمانات. وَأَيْمانِهِمْ وبما حلفوا به من قولهم والله لنؤمنن به ولننصرنه، ثَمَناً قَلِيلًا متاع الدنيا. أُولئِكَ لاَ خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ بما يسرهم أو بشيء أصلاً، وأن الملائكة يسألونهم يوم القيامة، أو لا ينتفعون بكلمات الله وآياته، والظاهر أنه كناية عن غضبه عليهم لقوله: وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فإن من سخط على غيره واستهان به أعرض عنه وعن التكلم معه والالتفات نحوه، كما أن من اعتد بغيره يقاوله ويكثر النظر إليه. وَلا يُزَكِّيهِمْ ولا يثني عليهم وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ على ما فعلوه. قيل: إنها نزلت في أحبار حرفوا التوراة وبدلوا نعت محمد ﷺ وحكم الأمانات وغيرهما وأخذوا على ذلك رشوة. وقيل: نزلت في رجل أقام سلعة في السوق فحلف لقد اشتراها بما لم يشترها به. وقيل: نزلت في ترافع كان بين الأشعث بن قيس ويهودي في بئر أو أرض وتوجه الحلف على اليهودي.
إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ Değişirler, satarlar. بِعَهْدِ اللَّهِ Resul'e iman etmek ve emanetlere vefa göstermek hususunda Allah'a verdikleri ahdi. وَأَيْمانِهِمْ Ve: "Vallahi biz mutlaka ona iman edeceğiz ve ona mutlaka yardım edeceğiz" diyerek ettikleri yeminleri. ثَمَناً قَلِيلًا Dünya metaı [karşılığında]. أُولئِكَ لاَ خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ Kendilerini sevindirecek bir sözle [konuşmaz] yahut hiçbir şekilde konuşmaz ve kıyamet gününde onları melekler sorgular; veya Allah'ın kelimelerinden ve ayetlerinden faydalanamazlar. Zahir olan şudur ki bu ifade, O'nun şu kavlinden dolayı kendilerine olan gazabından kinayedir: وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ Çünkü bir kimse başkasına öfkelenip onu küçük gördüğünde, ondan yüz çevirir, onunla konuşmaktan ve ona dönüp bakmaktan kaçınır; nitekim bir kimseye değer veren kişi de onunla konuşur ve ona bolca bakar. وَلا يُزَكِّيهِمْ Onları övmez ve temize çıkarmaz. وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ Yaptıklarından ötürü elem dolu bir azap vardır. Bu ayetin Tevrat'ı tahrif eden, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını, emanetlerin hükmünü ve başka şeyleri değiştirip bunun karşılığında rüşvet alan hahamlar hakkında indiği söylenmiştir. Çarşıda bir malı satışa sunup onu satın almadığı fiyata aldığını söyleyerek yalan yere yemin eden bir adam hakkında indiği de söylenmiştir. el-Eş'as b. Kays ile bir Yahudi arasında bir kuyu veya bir arazi sebebiyle çıkan ve yeminin Yahudiye yöneltildiği bir dava hakkında indiği de söylenmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٨]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 78]
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨)
{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) } “Şüphesiz onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı halde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler ve: “Bu, Allah katındandır” derler. Oysa o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler.” (78)
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يعني المحرفين ككعب ومالك وحيي بن أخطب. يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ يفتلونها بقراءته فيميلونها عن المنزل إلى المحرف، أو يعطفونها بشبه الكتاب. وقرئ «يلون» على قلب الواو المضمومة همزة ثم تخفيفها بحذفها وإلقاء حركتها على الساكن قبلها. لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ الضمير للمحرف المدلول عليه بقوله يَلْوُونَ. وقرئ «ليحسبوه» بالياء والضمير أيضاً للمسلمين.
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً Yani Kâ'b, Mâlik ve Huyey b. Ahtab gibi tahrifçileri kastetmektedir. يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ Onu okurken dillerini eğip bükerler; böylece onu indirilmiş olandan tahrif edilmiş olana kaydırırlar yahut Kitap benzeri sözlerle eğip bükerler. Zammeli vâv harfinin hemzeye kalbedilip ardından hazfedilerek harekesinin kendisinden önceki sâkin harfe verilmesi suretiyle «يَلُونَ» şeklinde de okunmuştur. لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ Zamir, يَلْوُونَ fiilinin delalet ettiği muharref (değiştirilmiş) söze aittir. Yâ ile «لِيَحْسَبُوهُ» şeklinde de okunmuş olup zamir yine Müslümanlara aittir.
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تأكيد لقوله: وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وتشنيع عليهم وبيان لأنهم
وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ kavlini tekit etmek, onları takbih etmek (kınamak) ve
يزعمون ذلك تصريحاً لا تعريضاً، أي ليس هو نازلاً من عنده. وهذا لا يقتضي أن لا يكون فعل العبد فعل الله تعالى. وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ تأكيد وتسجيل عليهم بالكذب على الله والتعمد فيه.
bunu imâ ile değil açıkça iddia ettiklerini beyan etmek içindir; yani o, Allah katından indirilmiş değildir. Bu durum, kulun fiilinin Allah Teâlâ'nın fiili olmamasını gerektirmez. وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ Onların Allah'a karşı yalan söylediklerini ve bunu kasten yaptıklarını tekit ve tescil etmektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٧٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 79]
ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)
{ ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) } “Hiçbir beşere yakışmaz ki, Allah ona Kitabı, hikmeti ve peygamberliği versin de sonra o insanlara: “Allah'ı bırakıp bana kul olun!” desin. Bilakis: “Kitabı öğrettiğinize ve onu okuyup ders aldığınıza göre Rabbe halis kullar (rabbânîler) olun!” [der].” (79)
ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ تكذيب ورد على عبده عيسى ﵇.
ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ İsa aleyhisselâm'a tapanları yalanlama ve onlara bir reddiyedir.
وقيل (أن أبا رافع القرظي والسيد النجراني قالا: يا محمد أتريد أن نعبدك ونتخذك رباً، فقال: معاذ الله أن نعبد غير الله وأن نأمر بعبادة غير الله، فما بذلك بعثني ولا بذلك أمرني) فنزلت.
(Ebû Râfi' el-Kurazî ile Necranlı Seyyid'in: “Ey Muhammed! Sana tapmamızı ve seni rab edinmemizi mi istiyorsun?” demeleri üzerine Hz. Peygamber'in: “Allah'tan başkasına ibadet etmekten veya Allah'tan başkasına ibadeti emretmekten Allah'a sığınırım! Beni bununla göndermedi ve bana bunu emretmedi” buyurduğu) ve bunun üzerine bu ayetin indiği de söylenmiştir.
وقيل (قال رجل يا رسول الله نسلم عليك كما يسلم بعضنا على بعض أفلا نسجد لك. قال: لا ينبغي أن يسجد لأحد مِن دُونِ الله ولكن أكرموا نبيكم واعرفوا الحق لأهله)
(Bir adamın: “Ey Allah'ın Resulü! Birbirimize selam verdiğimiz gibi sana da selam veriyoruz, sana secde etmeyelim mi?” demesi üzerine Hz. Peygamber'in: “Allah'tan başkasına secde etmek yakışmaz; fakat peygamberinize ikram edin ve hak ehline hakkını tanıyın” buyurduğu) da rivayet edilmiştir.
وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ ولكن يقول كونوا ربانيين، والرباني منسوب إلى الرب بزيادة الألف والنون كاللحياني والرقباني وهو الكامل في العلم والعمل. بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ بسبب كونكم معلمين الكتاب وبسبب كونكم دارسين له، فإن فائدة التعليم والتعلم معرفة الحق والخير للاعتقاد والعمل، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب تعلمون بمعنى عالمين. وقرئ «تَدْرُسُونَ» من التدريس وتدرسون من أدرس بمعنى درس كأكرم وكرم، ويجوز أن تكون القراءة المشهورة أيضاً بهذا المعنى على تقدير وبما كنتم تدرسونه على الناس.
وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ Fakat o: "Rabbânîler olun" der. Rabbânî (الرباني) kelimesi, tıpkı lihyânî (sakallı) ve rakabânî (iri boyunlu) kelimelerinde olduğu gibi elif ve nûn ilavesiyle "Rab" kelimesine mensuptur; ilimde ve amelde kâmil olan kimse demektir. بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ Kitabı öğreten kimseler olmanız ve onu bizzat okuyup ders almanız sebebiyle [böyle olun]. Zira öğrenmenin ve öğretmenin faydası, inanmak ve amel etmek üzere hakkı ve hayrı bilmektir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kûb "âlimler olarak" manasında [şeddesiz] «تَعْلَمُونَ» şeklinde okumuşlardır. «تُدَرِّسُونَ» şeklinde tef'îl babından tedris kökünden de okunmuştur; "ekrame" ve "kerreme" misali "derese" manasında "edrese"den hareketle «تُدْرِسُونَ» şeklinde de okunmuştur. Meşhur kıraatin de "insanlara onu ders vermeniz sebebiyle" takdiriyle bu manada olması caizdir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٠]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 80]
وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠)
{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) } “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi de emretmez. Siz Müslüman olduktan sonra size hiç inkârı emreder mi?” (80)
وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً نصبه ابن عامر وحمزة وعاصم ويعقوب عطفاً على ثم يقول، وتكون لا مزيدة لتأكيد معنى النفي في قوله مَا كانَ، أي ما كان لبشر أن يستنبئه الله ثم يأمر الناس بعبادة نفسه ويأمر باتخاذ الملائكة والنبيين أرباباً، أو غير مزيدة على معنى أنه ليس له أن يأمر بعبادته ولا يأمر باتخاذ أكفائه أرباباً، بل ينهى عنه وهو أدنى من العبادة. ورفعه الباقون على الاستئناف، ويحتمل الحال وقرأ أبو عمرو على أصله برواية الدوري باختلاس الضم. أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ إنكار، والضمير فيه للبشر وقيل لله.
وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً İbn Âmir, Hamza, Âsım ve Ya'kûb, ثُمَّ يَقُولَ ifadesine atıfla bu fiili nasb ile okumuşlardır; bu durumda لَا edatı, مَا كانَ ifadesindeki nefyin (olumsuzluğun) manasını pekiştirmek için zâiddir (fazladandır); yani: "Hiçbir beşere yakışmaz ki, Allah onu peygamber yapsın da sonra o insanlara kendisine ibadet etmeyi emretsin ve melekleri ile peygamberleri rabler edinmeyi emretsin" takdirindedir. Yahut zâid olmayıp: "O beşerin insanlara kendisine ibadeti emretmesi yakışmayacağı gibi, ibadetten daha aşağı derecede olsa bile kendi emsallerini rabler edinmeyi emretmesi de yakışmaz; bilakis bundan nehyeder" manasındadır. Diğer kıraat imamları ise istînâf (yeni cümle) olarak ref ile okumuşlardır; hâl olması da muhtemeldir. Ebû Amr ise kendi usulünce Dûrî rivayetinde zammenin ihtilâsıyla okumuştur. أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ İnkârî bir sorudur. Buradaki zamir beşere aittir; Allah'a ait olduğu da söylenmiştir.
بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ دليل على أن الخطاب للمسلمين وهم المستأذنون لأن يسجدوا له.
بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ Hitabın Müslümanlara yönelik olduğuna ve bunların da kendisine secde etmek için izin isteyen kimseler olduğuna delildir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 81]
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١)
{ وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) } “Hani Allah, peygamberlerin misakını (kesin sözünü) almıştı: “Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim; sonra beraberinizdekini doğrulayan bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz. Bunu ikrar ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi kabul edip üzerinize aldınız mı?” demişti. Onlar: “İkrar ettik” dediler. [Allah da]: “Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim” buyurdu.” (81)
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قيل إنه على ظاهره، وإذا كان هذا حكم الأنبياء كان الأمم به أولى. وقيل معناه أنه تعالى أخذ الميثاق من النبيين وأممهم واستغنى بذكرهم عن ذكر الأمم. وقيل إضافة الميثاق إلى النبيين إضافته إلى الفاعل، والمعنى وإذ أخذ الله الميثاق الذي وثقه الأنبياء على أممهم. وقيل المراد أولاد النبيين على حذف المضاف، وهم بنو إسرائيل، أو سماهم نبيين تهكماً لأنهم كانوا يقولون نحن أولى بالنبوة من محمد لأنا أهل الكتاب والنبيون كانوا منا، واللام في لَما موطئه للقسم لأن أخذ الميثاق بمعنى الاستحلاف، وما تحتمل الشرطية ولتؤمنن ساد مسد جواب القسم والشرط وتحتمل الخبرية. وقرأ حمزة «لما» بالكسر على أن ما مصدرية أي لأجل إيتائي إياكم بعض الكتاب، ثم مجيء رسول مصدق له أخذ الله الميثاق لتؤمنن به ولتنصرنه، أو موصولة والمعنى أخذه للذي آتيتكموه وجاءكم رسول مصدق له. وقرئ «لما» بمعنى حين
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ Bunun zahiri üzere olduğu söylenmiştir; peygamberlerin hükmü bu olunca, ümmetlerin buna uyması evleviyetle gerekir. Bunun manasının: Allah Teâlâ'nın peygamberlerden ve onların ümmetlerinden söz aldığı, ancak peygamberleri anarak ümmetleri zikretmekten müstağni kaldığı da söylenmiştir. Mîsâkın peygamberlere izafe edilmesinin fâile izafe kabilinden olduğu, mananın da: "Hani Allah, peygamberlerin kendi ümmetlerinden aldıkları mîsâkı almıştı" şeklinde olduğu da söylenmiştir. Muzâfın hazfiyle kastedilenlerin peygamberlerin evlatları yani İsrâiloğulları olduğu veya onlar: "Biz Kitap ehliyiz ve peygamberler bizdendi, dolayısıyla peygamberliğe Muhammed'den daha layığız" dedikleri için onlara tehekküm (alay) yollu "peygamberler" dendiği de söylenmiştir. لَما ifadesindeki lâm, yemine hazırlık (müvattıe) lâmıdır; zira mîsâk almak yemin ettirmek manasındadır. مَا lafzının şartiyye olması muhtemel olup لَتُؤْمِنُنَّ cümlesi yemin ve şartın cevabı yerine geçmiştir; haberiyye olması da muhtemeldir. Hamza, mâ edatını masdariyye kabul ederek «لِمَا» şeklinde kesre ile okumuştur; yani: Size Kitabın bir kısmını vermem, sonra da onu tasdik eden bir elçinin gelmesi sebebiyle Allah sizden ona inanıp yardım edeceğinize dair mîsâk aldı, demektir; yahut mevsûledir ve manası: Size verdiğim ve beraberindekini tasdik eden bir elçi gelen şey için onu aldı, takdirindedir. «لَمَّا» edatının
آتيتكم، أو لمن أجل ما آتيتكم على أن أصله لمن ما بالإِدغام فحذف إحدى الميمات الثلاث استثقالاً. وقرأ نافع «آتيناكم» بالنون والألف جميعاً. قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي أي عهدي، سمي به لأنه يؤصر أي يشد. وقرئ بالضم وهو إما لغة فيه كعبر وعبر أو جمع إصار وهو ما يشد به. قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا أي فليشهد بعضكم على بعض بالإِقرار. وقيل الخطاب فيه للملائكة. وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ وأنا أيضاً على إقراركم وتشاهدكم شاهد، وهو توكيد وتحذير عظيم.
آتَيْتُكُمْ ile birlikte "size verdiğim zaman" manasında olduğu yahut aslı idğam ile لِمَنْ مَا iken üç mîm harfinin yan yana gelmesinin ağırlığından ötürü birinin hazfedilmesiyle "size verdiğim şeyden ötürü" manasında olduğu da söylenmiştir. Nâfi' ise hem nûn hem elif ile «آتَيْنَاكُمْ» şeklinde okumuştur. قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي Yani ahdimi [kabul ettiniz mi?]. İsr (ahd), sımsıkı bağlandığı için bu isimle adlandırılmıştır. Zammeli olarak «أُصْرِي» şeklinde de okunmuştur; bu da ya "ıbr" ve "ubr" gibi bir lügattir yahut kendisiyle bağlanılan şey manasındaki "isâr" kelimesinin cemidir (çoğuludur). قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا Yani birbirinizin ikrarına şahitlik edin. Buradaki hitabın meleklere yönelik olduğu da söylenmiştir. وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ Ben de sizin ikrarınıza ve birbirinize şahitlik etmenize şahidim. Bu, büyük bir tekit ve sakındırmadır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 82-83]
فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)
{ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) } “Artık kim bundan sonra yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmış fasıkların ta kendileridir.” (82) “Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez O'na teslim olmuşken ve O'na döndürüleceklerken, onlar Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?” (83)
فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ بعد الميثاق والتوكيد بالإِقرار والشهادة. فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ المتمردون من الكفرة.
فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ Sözleşmeden, ikrar ve şahitlikle pekiştirildikten sonra [yüz çevirirse]. فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ Kafirlerin haktan sapan, haddi aşan azgınlarıdır.
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ عطف على الجملة المتقدمة والهمزة متوسطة بينهما للإِنكار، أو محذوف تقديره أتتولون فغير دين الله تبغون، وتقديم المفعول لأنه المقصود بالإِنكار والفعل بلفظ الغيبة عند أبي عمرو وعاصم في رواية حفص ويعقوب، وبالتاء عند الباقين على تقدير وقل له. وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً أي طائعين بالنظر واتباع الحجة، وكارهين بالسيف ومعاينة ما يلجئ إلى الإِسلام كنتق الجبل وإدراك الغرق، والإِشراف على الموت. أو مختارين كالملائكة والمؤمنين ومسخرين كالكفرة فإنهم لا يقدرون أن يمتنعوا عما قضى عليهم وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ وقرئ بالياء على أن الضمير لمن.
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ Geçen cümleye matuftur; hemze ise inkâr bildirmek üzere ikisinin arasına girmiştir; yahut: "Yüz çevirip de Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar?" takdirinde mahzuf bir cümleye bağlıdır. Mef'ûlün (tümlecin) öne alınması, asıl inkâr edilen husus olmasından dolayıdır. Fiil, Ebû Amr, Hafs rivayetinde Âsım ve Ya'kûb tarafından gāib lafzıyla [yebğûne]; diğerleri tarafından ise "Ve onlara de ki" takdiriyle hitap tasıyla [tebğûne] okunmuştur. وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً Yani delilleri inceleyip hüccete tabi olarak isteyerek; kılıç zoruyla ve dağın üzerlerine kaldırılması, boğulma anına gelinmesi ve ölümün eşiğinde olunması gibi İslâm'a mecbur bırakan halleri görerek de istemeyerek [teslim olmuşlardır]. Yahut melekler ve müminler gibi kendi tercihleriyle, kâfirler gibi de boyun eğdirilerek teslim olmuşlardır; zira onlar da Allah'ın haklarındaki kazâ ve hükmüne mani olmaya güç yetiremezler. وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ Zamirin مَنْ lafzına ait olması takdiriyle yâ ile [yurce'ûne] şeklinde de okunmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٤]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 84]
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤)
{ قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) } “De ki: “Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilene, Mûsâ'ya, İsa'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.”” (84)
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ أمر للرسول ﷺ بأن يخبر عن نفسه ومتابعيه بالإِيمان، والقرآن كما هو منزل عليه منزل عليهم بتوسط تبليغه إليهم وأيضاً المنسوب إلى واحد من الجمع قد ينسب إليهم، أو بأن يتكلم عن نفسه على طريقة الملوك إجلالاً له، والنزول كما يعدى بإلى لأنه ينتهي إلى الرسل يعدى بعلى لأنه من فوق، وإنما قدم المنزل ﵇ على المنزل على سائر الرسل لأنه المعرف له والعيار عليه لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ بالتصديق والتكذيب. وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ منقادون أو مخلصون في عبادته.
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kendisinin ve ona tâbi olanların imanı hakkında haber vermesi için bir emirdir. Kur'an, ona indirildiği gibi, tebliği vasıtasıyla onlara da indirilmiştir; ayrıca topluluktan birine nispet edilen şey bazen hepsine nispet edilir. Yahut ona tazim amacıyla kralların üslubuyla bizzat kendi adına çoğul kipiyle konuşması emredilmiştir. Nüzûl (inme) fiili, elçilerde son bulduğu için ilâ (إلى) harf-i cerriyle geçişli kılındığı gibi, yukarıdan geldiği için alâ (على) harf-i cerriyle de geçişli kılınır. Kendisine indirilenin diğer peygamberlere indirilenden önce zikredilmesi, onun diğerlerini tanıtan ve onlar için bir miyar (ölçü) olmasındandır. لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ Tasdik veya tekzib hususunda onların hiçbirini birbirinden ayırt etmeyiz. وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ O'na boyun eğenleriz yahut O'nun ibadetinde ihlaslı olanlarız.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٥]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 85]
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)
{ وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.” (85)
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً أي غير التوحيد والإِنقياد لحكم الله. فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ الواقعين في الخسران، والمعنى أن المعرض عن الإِسلام والطالب لغيره فاقد للنفع واقع في الخسران بإبطال الفطرة السليمة التى فَطَرَ الناس عَلَيْهَا، واستدل به على أن الإِيمان هُو الإِسلام إذ لو كان غيره لم يقبل. والجواب إنه ينفي قبول كل دين يغايره لا قبول كل ما يغايره، ولعل الدين أيضا للأعمال.
وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً Yani tevhitten ve Allah'ın hükmüne boyun eğmekten başka bir din [ararsa]. فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ Hüsrana düşenlerden [olacaktır]. Manası şudur: İslâm'dan yüz çevirip başka bir din arayan kimse menfaatten mahrum kalır ve Allah'ın insanları üzerinde yarattığı selim fıtratı iptal ederek hüsrana uğrar. Bu ayetle, imanın bizzat İslâm olduğuna delil getirilmiştir; zira ondan başka bir şey olsaydı kabul edilmezdi. Buna verilen cevap şudur: Ayet, İslâm'a aykırı olan her dinin kabulünü nefyetmektedir (reddetmektedir), İslâm'dan gayrı olan her şeyin kabulünü değil. Din lafzının ameller için kullanılmış olması da muhtemeldir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٦]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 86]
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦)
{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) } “İman ettikten, Resul'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir topluluğu Allah nasıl hidayete erdirir? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” (86)
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ استبعاد لأن يهديهم الله فإن الحائد عن الحق بعد ما وضح له منهمك في الضلال بعيد عن الرشاد. وقيل نفي وإنكار له وذلك
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ Allah'ın onları hidayete erdirmesini imkânsız görmektir (istib'âddır); zira hak kendisine açıklandıktan sonra ondan sapan kimse, sapıklığa büsbütün dalmıştır ve doğru yoldan çok uzaktır. Bunun nefy (olumsuzluk) ve inkâr olduğu da söylenmiştir ki bu da
يقتضي أن لا تقبل توبة المرتد، وَشَهِدُوا عطف على ما في إِيمانِهِمْ من معنى الفعل ونظيره فأصدق وأكن، أو حال بإضمار قد من كفروا وهو على الوجهين دليل على أن الإِقرار باللسان خارج عن حقيقة الإِيمان. وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ الذين ظلموا أنفسهم بالإِخلال بالنظر ووضع الكفر موضع الإِيمان فكيف من جاءه الحق وعرفه ثم أعرض عنه.
mürtedin tövbesinin kabul edilmemesini gerektirir. وَشَهِدُوا ifadesi, إِيمانِهِمْ lafzındaki fiil manasına matuftur; bunun benzeri [şu ayettir]: { فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ } “Sadaka vereyim ve olayım...”. Yahut كَفَرُوا fiilinden gizli bir قَدْ edatıyla hâldir. Bu her iki veche göre de dille ikrarın imanın hakikatinin dışında olduğuna bir delildir. وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ Düşünmeyi ve delilleri incelemeyi terk ederek ve imanın yerine küfrü koyarak kendilerine zulmedenleri [hidayete erdirmez]; nitekim hak kendisine gelip onu tanıdıktan sonra ondan yüz çeviren kimsenin hali nasıl olur?
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 87-88]
أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨)
{ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) } “İşte onların cezası, Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır.” (87) “Onun içinde ebedî kalacaklardır; onlardan azap hafifletilmeyecek ve kendilerine mühlet de verilmeyecektir.” (88)
أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ يدل بمنطوقه على جواز لعنهم، وبمفهومه على نفي جواز لعن غيرهم. ولعل الفرق أنهم مطبوعون على الكفر ممنوعون عن الهدى مؤيسون عن الرحمة رأساً بخلاف غيرهم، والمراد بالناس المؤمنون أو العموم فإن الكافر أيضاً يلعن منكر الحق والمرتد عنه ولكن لا يعرف الحق بعينه.
أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ Mantûkuyla (açık ifadesiyle) onlara lanet etmenin caiz olduğuna, mefhûmuyla ise onların dışındakilere lanet etmenin caiz olmadığına delalet eder. Aradaki fark muhtemelen şudur: Onlar diğerlerinin aksine küfür üzere mühürlenmiş, hidayetten menedilmiş ve rahmetten tamamen ümitleri kesilmiş kimselerdir. İnsanlar ile kastedilen müminlerdir yahut umûmdur (bütün insanlardır); zira kâfir de hakkı inkâr edene ve ondan dönene lanet eder fakat hakkın bizzat ne olduğunu bilmez.
خالِدِينَ فِيها في اللعنة، أو العقوبة، أو النار وإن لم يجز ذكرهما لدلالة الكلام عليهما. لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ.
خالِدِينَ فِيها Lanette yahut cezalandırmada veya kelamın delalet etmesi sebebiyle daha önce zikredilmese bile ateşte [ebedî kalıcılar olarak]. لاَ يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ.