[سورة آل عمران (٣) : آية ٨٩]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 89]
إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)
{ إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) } “Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (89)
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ أي من بعد الارتداد. وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا، ويجوز أن لا يقدر له مفعول بمعنى ودخلوا في الصلاح. فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ يقبل توبته. رَحِيمٌ يتفضل عليه. قيل: إنها نزلت في الحارث بن سويد حين ندم على ردته فأرسل إلى قومه أن سلوا هل لي من توبة، فأرسل إليه أخوه الجلاس بالآية فرجع إلى المدينة فتاب.
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ Yani dinden döndükten (irtidattan) sonra. وَأَصْلَحُوا Bozdukları şeyleri [ıslah edenler]; fiile bir mef'ûl (nesne) takdir edilmeyip "salâha girdiler (düzelttiler)" manasında olması da caizdir. فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ Tövbesini kabul eder. رَحِيمٌ Ona lütufta bulunur. Şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet, irtidadına pişman olup kavmine "Benim için bir tövbe imkânı var mı, sorun?" diye haber gönderen el-Hâris b. Süveyd hakkında inmiştir. Bunun üzerine kardeşi el-Cülâs ona bu ayeti göndermiş, o da Medine'ye dönüp tövbe etmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٠]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 90]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar sapıkların ta kendileridir.” (90)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً كاليهود كفروا بعيسى والإِنجيل بعد الإِيمان بموسى والتوراة، ثم ازدادوا كفرا بمحمد والقرآن، أو كفروا بمحمد بعد ما آمنوا به قبل مبعثه ثم ازدادوا كفراً بالإصرار والعناد والطعن فيه والصد عن الإيمان ونقض الميثاق، أو كقوم ارتدوا ولحقوا بمكة ثم ازدادوا كفراً بقولهم نتربص بمحمد ريب المنون أو نرجع إليه وننافقه بإظهاره. لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ لأنهم لا يتوبون، أو لا يتوبون إلا إذا أشرفوا على الهلاك فكني عن عدم توبتهم بعدم قبولها تغليظاً في شأنهم وإبرازاً لحالهم في صورة حال الآيسين من الرحمة، أو لأن توبتهم لا تكون إلا نفاقاً لارتدادهم وزيادة كفرهم، ولذلك لم تدخل الفاء فيه.
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً Musa'ya ve Tevrat'a iman ettikten sonra İsa'yı ve İncil'i inkâr eden, ardından Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr etmekle küfürlerini artıran Yahudiler gibi; yahut peygamber olarak gönderilmeden önce Muhammed'e iman etmişken gönderildikten sonra onu inkâr eden, ardından [bu inkârda] ısrar, inat, ona dil uzatma, imandan alıkoyma ve ahdi bozma yoluyla küfürlerini artıranlar gibi; yahut dinden dönüp Mekke'ye katılan, sonra da "Muhammed'in başına gelecek felaketleri gözetliyoruz yahut ona geri döner görünüşte inanıp nifak yaparız" diyerek küfürlerini artıran bir topluluk gibi. لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ Çünkü onlar tövbe etmezler yahut ancak helak olma eşiğine geldiklerinde tövbe ederler; dolayısıyla durumlarının vahametini vurgulamak ve hallerini rahmetten ümidini kesmiş kimselerin suretinde göstermek amacıyla tövbe etmeyişleri tövbelerinin kabul edilmeyişiyle kinaye yoluyla ifade edilmiştir; yahut dinden dönmeleri ve küfürlerini artırmaları sebebiyle onların tövbesi nifaktan ibaret olacağı içindir. Bundan dolayı [cümlenin başına] فَ harfi girmemiştir.
وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ الثابتون على الضلال.
وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ Sapıklık üzere sabit kalanlardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩١]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 91]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١) } “Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, dünya dolusu altını fidye olarak verse dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” (91)
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً لما كان الموت على الكفر سبباً لامتناع قبول الفدية أدخل الفاء ها هنا للإِشعار به، وملء الشيء ما يملؤه. وذَهَباً نصب على التمييز. وقرئ بالرفع على البدل من مِلْءُ أو الخبر لمحذوف. وَلَوِ افْتَدى بِهِ محمول على المعنى كأنه قيل: فلن يقبل من أحدهم فدية ولو افتدى بملء الأرض ذهباً، أو معطوف على مضمر تقديره فلن يقبل من أحدهم ملء الأرض ذهباً لو تقرب به في الدنيا ولو افتدى به من العذاب في الآخرة، أو المراد ولو افتدى
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً Küfür üzere ölmek fidyenin kabul edilmesine engel bir sebep olduğundan, buna dikkat çekmek için buraya فَ harfi getirilmiştir. Bir şeyin mil'i (مِلْءُ), onu dolduran miktardır. ذَهَباً kelimesi temyiz olarak mansubdur. مِلْءُ lafzından bedel veya mahzûf bir mübtedânın haberi olarak merfû da okunmuştur. وَلَوِ افْتَدى بِهِ ifadesi manaya hamledilmiştir; sanki "Onların birinden fidye asla kabul edilmeyecektir, dünya dolusu altın ile fidye vermiş olsa bile" denilmiş gibidir. Yahut takdiri "Dünyada onu hayır olarak takdim etmiş olsa da, ahirette kendisini azaptan kurtarmak için fidye vermiş olsa da onların birinden dünya dolusu altın asla kabul edilmeyecektir" şeklinde olan gizli bir ifadeye matuftur; yahut bununla murat edilen, [dünya dolusu altının] fidye olarak verilmesidir
بمثله كقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَّا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ والمثل يحذف ويراد كثيراً لأن المثلين في حكم شيء واحد أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ مبالغة في التحذير وإقناط لأن من لا يقبل منه الفداء ربما يعفى عنه تكرماً وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ في دفع العذاب ومن مزيدة للاستغراق.
onun bir misliyle [birlikte fidye olarak verilmesidir]. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ } “Eğer yeryüzünde olanların tümü ve onunla birlikte bir misli daha zulmedenlerin olsaydı...”. Misil (benzer) kelimesi çokça hazfedilir ve kastedilir; zira iki misil tek bir şey hükmündedir. أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ Sakındırmada ve ümitsiz bırakmada mübalağadır; zira kendisinden fidye kabul edilmeyen kimse bazen bir lütuf olarak affedilebilir. وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ Azabı savmada [hiçbir yardımcıları yoktur]. مِنْ edatı istiğrâk (kapsamlı olumsuzluk) için zâiddir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٢]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 92]
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢)
{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (birr) eremezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.” (92)
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ أي لن تبلغوا حقيقة البر الذي هو كمال الخير، أو لن تنالوا بر الله الذي هو الرحمة والرضى والجنة. حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ أي من المال، أو ما يعمه وغيره كبذل الجاه في معاونة الناس، والبدن في طاعة الله والمهجة في سبيله.
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ Yani hayrın kemali olan birrin (iyiliğin) hakikatine asla ulaşamazsınız; yahut Allah'ın rahmeti, rızası ve cenneti olan birrine asla nail olamazsınız. حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ Yani maldan yahut insanlara yardımda makam ve mevkisini, Allah'a itaatte bedenini ve O'nun yolunda canını harcamak gibi malı ve mal dışındakileri de kapsayan şeylerden [infak etmedikçe].
روي (أنها لما نزلت جاء أبو طلحة فقال: يا رسول الله إن أحب أموالي إلي بيرحاء فضعها حيث أراك الله، فقال: بخ بخ ذاك مال رابح أو رائح، وإني أرى أن تجعلها في الأقربين. وجاء زيد بن حارثة بفرس كان يحبها فقال: هذه في سبيل الله فحمل عليها رسول الله ﷺ أسامة بن زيد فقال: زيد إنما أردت أن أتصدق بها فقال ﵇: إن الله قد قبلها منك)
Şöyle rivayet edilmiştir: (Bu ayet indiğinde Ebû Talha gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Mallarımın içinde bana en sevimli olanı Beyruhâ'dır. Onu Allah'ın sana gösterdiği yere sarf et" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: "Aferin sana! Bu, kârlı veya devamlı gelir getiren bir maldır. Ben onu akrabalarına vermeni uygun görüyorum" buyurdu. Zeyd b. Hârise de çok sevdiği bir atı getirip: "Bu Allah yolundadır" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o ata Üsâme b. Zeyd'i bindirdi. Zeyd: "Ben onu sadece sadaka vermek istemiştim" deyince, o aleyhisselâm: "Şüphesiz Allah onu senden kabul etmiştir" buyurdu.)
أو ذلك يدل على أن إنفاق أحب الأموال على أقرب الأقارب أفضل، وأن الآية تعم الإِنفاق الواجب والمستحب. وقرئ «بعض ما تحبون» وهو يدل على أن من للتبعيض ويحتمل التبيين. وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ أي من أي شيء محبوب أو غيره ومن لبيان ما. فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ فيجازيكم بحسبه.
Bu rivayet, en sevilen malların en yakın akrabalara infak edilmesinin daha faziletli olduğuna ve ayetin hem farz hem de nafile (müstehap) infakı kapsadığına delalet eder. «بعض ما تحبون» (sevdiğiniz şeylerin bir kısmını) şeklinde de okunmuştur ki bu da مَنْ edatının teb'îz (kısmîlik) ifade ettiğine delalet eder, beyân (açıklama) ihtimali de vardır. وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ Yani sevilen veya sevilmeyen herhangi bir şeyden ne infak ederseniz; مِنْ edatı مَا lafzını açıklamak içindir. فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ Ona göre size karşılığını verir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٣]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 93]
كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣)
{ كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) } “Tevrat indirilmeden önce İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldıkları dışında, yiyeceklerin hepsi İsrailoğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'” (93)
كُلُّ الطَّعامِ أي المطعومات والمراد أكلها. كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ حلالاً لهم، وهو مصدر نعت به ولذلك يستوي فيه الواحد والجمع والمذكر والمؤنث قال تعالى: لاَ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ. إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ يعقوب. عَلى نَفْسِهِ كلحوم الإِبل وألبانها. وقيل كان به عرق النسا فنذر إن شفي لم يأكل أحب الطعام إليه وكان ذلك أحبه إليه. وقيل: فعل ذلك للتداوي بإشارة الأطباء. واحتج به من جوز للنبي أن يجتهد، وللمانع أن يقول ذلك بإذن من الله فيه فهو كتحريمه ابتداء. مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ أي من قبل إنزالها مشتملة على تحريم ما حرم عليهم لظلمهم وبغيهم عقوبة وتشديداً، وذلك رد على اليهود في دعوى البراءة مما نعى عليهم في قوله تعالى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ وقوله: وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ الآيتين، بأن قالوا لسنا أول من حرمت عليه وإنما كانت محرمة على نوح وإبراهيم ومن بعده حتى انتهى الأمر إلينا فحرمت علينا كما حرمت على من قبلنا، وفي منع النسخ والطعن في دعوى الرسول ﵇ موافقة إبراهيم ﵇ بتحليله لحوم الإِبل وألبانها. قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أمر بمحاجتهم بكتابهم وتبكيتهم بما فيه من أنه قد حرم عليهم بسبب ظلمهم ما لم يكن محرماً.
كُلُّ الطَّعامِ Yani yiyecek maddeleri; murat edilen ise onların yenilmesidir. كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ Onlara helal idi. Bu lafız kendisiyle sıfat yapılan bir masdardır; bundan dolayı tekil, çoğul, müzekker ve müenneste eşittir. Nitekim Allah Teâlâ: { لاَ هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ } “Onlar bunlara helal değildir” buyurmuştur. إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ Yakub. عَلى نَفْسِهِ Deve eti ve deve sütü gibi. Denildi ki onda siyatik hastalığı (ırku'n-nesâ) vardı; şayet şifa bulursa en sevdiği yiyeceği yememeyi adadı ve en sevdiği şey de buydu. Tedavi amacıyla tabiplerin tavsiyesiyle böyle yaptığı da söylenmiştir. Peygamberin içtihat yapmasını caiz görenler buna dayanmışlardır; meneden kimse ise bunun Allah'ın izniyle olduğunu, dolayısıyla baştan haram kılması gibi olduğunu söyleyebilir. مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ Yani zulüm ve taşkınlıkları sebebiyle bir ceza ve ağırlaştırma olmak üzere kendilerine haram kılınan şeyleri içeren Tevrat indirilmeden önce. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine temiz şeyleri haram kıldık...” ve: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık...” ayetlerinde kendilerine ayıplanan hususlardan beri olduklarını iddia eden Yahudilere bir reddiyedir. Şöyle ki onlar: "Kendisine [bunlar] haram kılınan ilk kimseler biz değiliz; bu Nuh'a, İbrahim'e ve ondan sonrakilere haram kılınmıştı, nihayet iş bize ulaştı da öncekilere haram kılındığı gibi bize de haram kılındı" demişlerdi. Ayrıca neshin imkânsız olduğunu iddia etmelerine ve Peygamber aleyhisselâm'ın deve eti ile sütünü helal saymasıyla İbrahim aleyhisselâm'a uyduğu iddiasına dil uzatmalarına da bir reddiyedir. قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ Kendi kitaplarıyla onlara karşı delil getirilmesi ve içinde zulümleri sebebiyle daha önce haram olmayan şeylerin kendilerine haram kılındığının yer almasıyla susturulup mahcup edilmeleri emredilmektedir.
روي: أنه ﵇ لما قاله لهم بهتوا ولم يجسروا أن يخرجوا التوراة. وفيه دليل على نبوته
Rivayet edildiğine göre, o aleyhisselâm bunu onlara söylediğinde dehşete kapılıp şaşırdılar ve Tevrat'ı çıkarmaya cesaret edemediler. Bunda onun peygamberliğine bir delil vardır
. [سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٤ الى ٩٥]
. [Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 94-95]
فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥)
{ فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.” (94) “De ki: 'Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanîf olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.'” (95)
فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [Kim bundan sonra Allah'a karşı yalan uydurursa]
ابتدعه على الله بزعمه أنه حرم ذلك قبل نزول التوراة على بني إسرائيل ومن قبلهم. مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
Bunu Tevrat'ın inişinden önce İsrailoğullarına ve onlardan öncekilere haram kıldığını iddia ederek Allah adına uydurursa. مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
من بعد ما لزمتهم الحجة. فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
Delil aleyhlerine sabit olduktan sonra. فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ
الذين لا ينصفون من أنفسهم ويكابرون الحق بعد ما وضح لهم.
Kendi nefislerine karşı insaflı davranmayan ve hak kendilerine açıklandıktan sonra ona karşı kibirlenip direnenlerdir.
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ تعريض بكذبهم، أي ثبت أن الله صادق فيما أنزل وأنتم الكاذبون. فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ
قُلْ صَدَقَ اللَّهُ Onların yalancılığına üstü kapalı bir tarizdir; yani Allah'ın indirdiği şeylerde doğru söylediği, sizin ise yalancı olduğunuz sabit olmuştur. فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ
حَنِيفاً
حَنِيفاً [Hanîf olarak (bâtıldan yüz çevirip yalnızca Hakk'a yönelerek)]
أي ملة الإِسلام التي هي في الأصل ملة إبراهيم، أو مثل ملته حتى تتخلصوا من اليهودية التي اضطرتكم إلى التحريف والمكابرة لتسوية الأغراض الدنيوية، وألزمتكم تحريم طيبات أحلها الله لإِبراهيم ومن تبعه. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فيه إشارة إلى أن اتباعه واجب في التوحيد الصرف والاستقامة في الدين والتجنب عن الإِفراط والتفريط، وتعريض بشرك اليهود.
Yani aslında İbrahim'in dini olan İslam dinine yahut onun dininin benzerine uyun ki dünyevî gayeleri denkleştirmek için sizi tahrife ve inada mecbur bırakan, Allah'ın İbrahim'e ve ona uyanlara helal kıldığı temiz şeyleri haram kılmayı size yükleyen Yahudilikten kurtulasınız. وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ Bu ifadede, sırf tevhidde, dinde dosdoğru olmakta, ifrat ve tefritten sakınmakta ona uymanın vacip olduğuna bir işaret ve Yahudilerin şir تعطirine bir tariz vardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٦]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 96]
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦)
{ إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev (mabet), Bekke'deki (Mekke'deki) çok mübarek ve âlemler için bir hidayet kaynağı olan [ev]dir.” (96)
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ أي وضع للعبادة وجعل متعبداً لهم، والواضع هو الله تعالى. ويدل عليه أنه قرئ على البناء للفاعل. لَلَّذِي بِبَكَّةَ للبيت الذي بِبَكَّةَ، وهي لغة في مكة كالنبيط والنميط، وأمر راتب وراتم ولازب ولازم، وقيل هي موضع المسجد. ومكة البلد من بكة إذا زحمه، أو من بكه إذا دقه فإنها تبك أعناق الجبابرة
إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ Yani ibadet için konulan ve onlar için bir ibadethane kılınan ilk ev; onu koyan ise Allah Teâlâ'dır. Etken (mâlum) fiil sığasıyla okunmuş olması da buna delalet eder. لَلَّذِي بِبَكَّةَ Bekke'de bulunan evdir. Bu, en-Nebît ve en-Nemît, râzib ve râzim, lâzib ve lâzim lafızlarında olduğu gibi Mekke'nin bir lehçesidir. Mescidin bulunduğu yerin adı olduğu da söylenmiştir. Mekke ise şehirdir; izdiham oluşturmak anlamına gelen بكة kelimesinden yahut boyun kırmak manasındaki بكه fiilinden türemiştir; zira o, zorbaların boyunlarını kırar.
روي (أنه ﵇ سئل عن أول بيت وضع للناس فقال: المسجد الحرام، ثم بيت المقدس. وسئل كم بينهما فقال أربعون سنة)
Rivayet edildiğine göre: (O aleyhisselâm'a insanlar için konulan ilk evin hangisi olduğu soruldu; "Mescid-i Haram, sonra Mescid-i Aksâ" buyurdu. İkisi arasında ne kadar süre olduğu sorulunca "Kırk yıl" dedi.)
. وقيل أول من بناه إبراهيم ثم هدم فبناه قوم من جرهم، ثم العمالقة، ثم قريش. وقيل هو أول بيت بناه آدم فانطمس في الطوفان، ثم بناه إبراهيم. وقيل: كان في موضعه قبل آدم بيت يقال له الضراح يطوف به الملائكة، فلما أهبط آدم أمر بأن يحجه ويطوف حوله ورفع في الطوفان إلى السماء الرابعة تطوف به ملائكة السموات وهو لا يلائم ظاهر الآية. وقيل المراد إنه أول بيت بالشرف لا بالزمان. مُبارَكاً كثير الخير والنفع لمن حجه واعتمره واعتكف دونه وطاف حوله، حال من المستكن في الظرف وَهُدىً لِلْعالَمِينَ لأنه قبلتهم ومتعبدهم، ولأن فيه آيات عجيبة كما قال:
Onu ilk bina edenin İbrahim olduğu, sonra yıkılıp Cürhüm'den bir topluluğun, ardından Amâlika'nın, sonra da Kureyş'in inşa ettiği söylenmiştir. Âdem'in inşa ettiği ilk ev olduğu, Tufan'da silinip kaybolduğu, sonra İbrahim'in onu inşa ettiği de söylenmiştir. Âdem'den önce onun yerinde meleklerin tavaf ettiği ed-Durâh denilen bir evin bulunduğu, Âdem yeryüzüne indirildiğinde onu haccedip etrafında tavaf etmekle emrolunduğu, Tufan'da ise semaların meleklerinin tavaf ettiği dördüncü semaya kaldırıldığı da söylenmiştir; ancak bu ayetin zahirine uygun düşmemektedir. Zaman bakımından değil, şeref bakımından ilk ev olduğunun murat edildiği de söylenmiştir. مُبارَكاً Onu hacceden, umre yapan, yanında itikâfa giren ve etrafında tavaf eden kimse için hayrı ve menfaati pek çok olan; bu lafız zarftaki gizli zamirden hâldir. وَهُدىً لِلْعالَمِينَ Çünkü o onların kıblesi ve ibadethanesidir; ayrıca onda harika ayetler (deliller) bulunduğu içindir; nitekim şöyle buyurmuştur:
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٧]
[Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyet 97]
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)
{ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Yoluna gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır. Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir).” (97)
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ كانحراف الطيور عن موازاة البيت على مدى الأعصار، وأن ضواري السباع تخالط الصيود في الحرم ولا تتعرض لها، وإن كل جبار قصده بسوء قهره الله كأصحاب الفيل. والجملة مفسرة للهدى، أو حال أخرى. مَقامُ إِبْراهِيمَ مبتدأ محذوف خبره أي منها مقام إبراهيم، أو بدل من آيات بدل البعض من الكل. وقيل عطف بيان على أن المراد بالآيات أثر القدم في الصخرة الصماء وغوصها فيها إلى الكعبين، وتخصيصها بهذه الإلانة من بين الصخار وإبقاؤه دون سائر آثار الأنبياء وحفظه مع كثرة أعدائه ألوف سنة. ويؤيده أنه قرئ «آية» بينة على التوحيد. وسبب هذا الأثر أنه لما ارتفع بنيان الكعبة قام على هذا الحجر ليتمكن من رفع الحجارة فغاصت فيه قدماه. وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً جملة ابتدائية، أو شرطية معطوفة من حيث المعنى على مقام لأنه في معنى أمن من دخله أي ومنها أمن من دخله، أو فيه آيات بينات مقام إبراهيم وأمن من دخله. اقتصر بذكرهما من الآيات الكثيرة وطوى ذكر غيرهما
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ Çağlar boyunca kuşların Kâbe'nin hizasından sapıp üzerinden uçmaması, yırtıcı hayvanların Harem bölgesinde av hayvanlarıyla bir arada bulunup onlara dokunmaması ve ona kötülük kasteden her zorbanın, Fil ashabı gibi, Allah tarafından kahredilmesi gibi. Bu cümle, hidayet lafzını tefsir edicidir yahut ikinci bir hâldir. مَقامُ إِبْراهِيمَ Haberi mahzûf mübtedadır; yani "Onlardan biri İbrahim'in makamıdır"; yahut آياتٌ lafzından bedel-i ba'z minel-küldür (bütünün bir parçasından bedeldir). Âyetler ile sert kayadaki ayak izinin, topuklara kadar batmasının, taşlar arasından sadece onun bu şekilde yumuşatılmasının, diğer peygamberlerin eserleri kalmamışken onun muhafaza edilmesinin ve binlerce yıl düşmanlarının çokluğuna rağmen korunmasının kastedildiği üzere atf-ı beyân olduğu da söylenmiştir. Tekil olarak «آية» şeklinde okunmuş olması da bunu destekler. Bu izin sebebi şudur: Kâbe'nin duvarları yükselince taşları yukarıya kaldırabilmek için bu taşın üzerine çıkmış ve ayakları taşa batmıştır. وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً İbtidâiyye (başlangıç) cümlesidir; yahut mana bakımından مقام lafzına matuf şart cümlesidir, zira o "oraya girenin güvende olması" manasındadır; yani "Onlardan biri de oraya girenin güvende olmasıdır" yahut "Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı ve oraya girenin güvende olması vardır". Pek çok ayetten sadece bu ikisinin zikriyle yetinilmiş, diğerleri zikredilmemiştir;
كقوله ﵇ «حبب إليَّ من دنياكم ثلاث: الطيب والنساء وقرة عيني في الصلاة»
Nitekim o aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Dünyanızdan bana üç şey sevdirildi: Güzel koku, kadınlar ve gözümün nuru olan namaz.»
لأن فيها غنية عن غيرها في الدارين بقاء الأثر مدى الدهر والأمن من العذاب يوم القيامة،
Çünkü bu ikisinde her iki cihanda da diğerlerine ihtiyaç bırakmayacak özellik vardır: İzin ebediyen kalması ve kıyamet günü azaptan güvende olmak.
قال ﵇: «من مات في أحد الحرمين، بعث يوم القيامة آمناً»
O aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «İki Harem'den birinde vefat eden kimse, kıyamet günü güvende olarak diriltilir.»
. وعند أبي حنيفة من لزمه القتل بردة أو قصاص أو غيرهما والتجأ إلى الحرم لم يتعرض له ولكن ألجئ إلى الخروج. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ قصده للزيارة على الوجه المخصوص. وقرأ حمزة والكسائي وعاصم في رواية حفص حِجُّ بالكسر وهو لغة نجد. مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا بدل من الناس بدل البعض من الكل مخصص له، وقد فسر رسول الله ﷺ الاستطاعة «بالزاد والراحلة» وهو يؤيد قول الشافعي رضي الله تعالى عنه إنها بالمال، ولذلك أوجب الاستنابة على الزمن إذا وجد أجرة من ينوب عنه. وقال مالك رحمه الله تعالى إنها بالبدن فيجب على من قدر على المشي والكسب في الطريق. وقال أبو حنيفة رحمه الله تعالى إنها
Ebû Hanîfe'ye göre dinden dönme (irtidat), kısas veya başka bir sebeple öldürülmesi gereken kimse Harem'e sığınırsa ona ilişilmez; fakat [oradan] çıkmaya zorlanır. وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ Belirlenen özel şekilde ziyaret etmek üzere orayı kastetmektir. Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım, حِجُّ kelimesini kesre ile okumuştur ki bu Necid lehçesidir. مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا الناس lafzından onu tahsis eden bedel-i ba'z minel-küldür. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem istitaatı (güç yetirmeyi) «azık ve binek» olarak tefsir etmiştir; bu da Şâfiî'nin (Allah Teâlâ ondan razı olsun) onun mal ile olduğu yönündeki görüşünü destekler, bu sebeple kendi yerine gidecek birinin ücretini bulduğunda kötürüm kimseye bedel göndermeyi vacip kılmıştır. Mâlik (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) ise onun beden ile olduğunu söylemiştir; dolayısıyla yürümeye ve yolda kazanmaya gücü yetene farz olur. Ebû Hanîfe (Allah Teâlâ ona rahmet etsin) ise
بمجموع الأمرين. والضمير في إليه للبيت، أو الحج وكل ما أتى إلى الشيء فهو سبيله. وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ وضع كفر موضع من لم يحج تأكيداً لوجوبه وتغليظاً على تاركه، ولذلك
her iki durumun toplamı ile olduğunu söylemiştir. إِلَيْهِ zamiri Beyt'e yahut hacca aittir; bir şeye ulaştıran her vasıta onun sebilidir (yoludur). وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ Haccın farziyetini pekiştirmek ve onu terk edene şiddetli bir tehdit olmak üzere hac etmeyen kimsenin yerine كَفَرَ lafzı konulmuştur. Bundan dolayıdır ki
قال ﵇ «من مات ولم يحج فليمت إن شاء يهودياً أو نصرانياً»
O aleyhisselâm: «Kim hac etmeden ölürse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün» buyurmuştur.
وقد أكد أمر الحج في هذه الآية من وجوه الدلالة على وجوه بصيغة الخبر، وإبرازه في الصورة الإِسمية وإيراده على وجه يفيد أنه حق واجب لله تعالى في رقاب الناس، وتعميم الحكم أولاً ثم تخصيصه ثانياً فإنه كإيضاح بعد إيهام وتثنية وتكرير للمراد، وتسمية ترك الحج كفراً من حيث إنه فعل الكفرة، وذكر الاستغناء فإنه في هذا الموضع مما يدل على المقت والخذلان وقوله:
Bu ayette hac emri; haber kipinde olması, isim cümlesi suretinde getirilmesi, insanların boynunda Allah Teâlâ'ya ait vacip bir hak olduğunu ifade edecek şekilde irat edilmesi, önce hükmün umumi kılınıp sonra hususileştirilmesi -ki bu kapalılıktan sonra bir açıklama ve muradın tekrarı ve tekit edilmesidir-, haccı terk etmenin kâfirlerin fiili olması hasebiyle küfür olarak isimlendirilmesi ve istiğnâ (ihtiyaçsızlık) zikrinin yer alması -ki bu makamda bu durum gazaba ve yardımsız bırakmaya delalet eder- gibi çeşitli yönlerden tekid edilmiştir. Nitekim:
عَنِ الْعالَمِينَ يدل عليه لما فيه من مبالغة التعميم والدلالة على الاستغناء عنه بالبرهان والإِشعار بعظم السخط، لأنه تكليف شاق جامع بين كسر النفس وإتعاب البدن وصرف المال والتجرد عن الشهوات والإِقبال على الله.
عَنِ الْعالَمِينَ lafzı da mübalağalı bir umûmilik, delille O'nun hacdan müstağni olduğuna delalet ve gazabın büyüklüğünü hissettirmesi bakımından buna işaret eder; zira o, nefsi kırmayı, bedeni yormayı, mal harcamayı, şehvetlerden soyutlanmayı ve Allah'a yönelmeyi bir araya getiren meşakkatli bir mükellefiyettir.
روي (أنه لما نزل صدر الآية جمع رسول ﷺ أرباب الملل فخطبهم وقال إن الله تعالى: كتب عليكم الحج فحجوا فآمنت به ملة واحدة وكفرت به خمس ملل فنزل ومن كفر)
Rivayet edildiğine göre: (Ayetin baş kısmı indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem din mensuplarını toplayıp onlara hitap etti ve: "Şüphesiz Allah Teâlâ üzerinize haccı farz kıldı, haccedin" buyurdu. Bir tek din mensupları ona iman etti, beş din mensubu ise onu inkâr etti; bunun üzerine { وَمَنْ كَفَرَ } ayeti indi.)
. [سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
. [Sûre-i Âl-i İmrân (3): Âyetler 98-99]
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)
{ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Allah yaptıklarınıza şahit iken, Allah'ın ayetlerini niçin inkâr ediyorsunuz?'” (98) “De ki: 'Ey Ehl-i Kitap! Şahit olduğunuz halde, onda bir eğrilik arayarak iman edenleri Allah'ın yolundan niçin çeviriyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan gafil değildir.'” (99)
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ أي بآياته السمعية والعقلية الدالة على صدق محمد ﷺ فيما يدعيه من وجوب الحج وغيره، وتخصيص أهل الكتاب بالخطاب دليل على أن كفرهم أقبح، لأن معرفتهم بالآيات أقوى وأنهم وإن زعموا أنهم مؤمنون بالتوراة والإِنجيل فهم كافرون بهما. وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ والحال أنه شهيد مطلع على أعمالكم فيجازيكم عليها لا ينفعكم التحريف والاستسرار.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccın farziyeti ve diğer konulardaki davalarında doğruluğuna delalet eden sem'î (naklî) ve aklî ayetlerini [niçin inkâr ediyorsunuz?] Hitabın Ehl-i Kitab'a tahsis edilmesi, onların küfrünün daha çirkin olduğuna delildir; çünkü onların ayetleri tanıması daha kuvvetlidir ve Tevrat ile İncil'e inandıklarını iddia etseler de aslında her ikisini de inkâr etmektedirler. وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ Oysa O, amellerinize şahittir ve onları hakkıyla görmektedir, dolayısıyla bunların karşılığını size verecektir; tahrif yapmanız ve gizlemeniz size hiçbir fayda sağlamaz.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ كرر الخطاب والاستفهام مبالغة في التقريع ونفي العذر لهم، وإشعاراً بأن كل واحد من الأمرين مستقبح في نفسه مستقل باستجلاب العذاب، وسبيل الله في دينه الحق المأمور بسلوكه وهو الإسلام. قيل كانوا يفتنون المؤمنين ويحرشون بينهم حتى أتوا الأوس والخزرج فذكروهم ما بينهم في الجاهلية من التعادي والتحارب ليعودوا لمثله ويحتالون لصدهم عنه. تَبْغُونَها عِوَجاً حال من الواو أي باغين طالبين لها اعوجاجاً بأن تلبسوا على الناس وتوهموا أن فيه عوجاً عن الحق، بمنع النسخ وتغيير صفة رسول الله ﷺ ونحوهما، أو بأن تحرشوا بين المؤمنين لتختلف كلمتهم ويختل أمر دينهم. وَأَنْتُمْ شُهَداءُ إنها سبيل الله والصد عنها ضلال وإضلال، أو أنتم عدول عند أهل ملتكم يثقون بأقوالكم ويستشهدونكم في القضايا. وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وعيد لهم، ولما كان المنكر في الآية الأولى كفرهم وهم يجهرون به ختمها بقوله: وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ. ولما كان في هذه الآية صدهم للمؤمنين عن الإسلام وكانوا يخفونه ويحتالون فيه قال وَمَا الله بغافل عما تعملون.
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ Kınamayı ve mazeretlerini ortadan kaldırmayı pekiştirmek ve bu iki işten her birinin bizzat çirkin olduğunu ve azabı çekmede tek başına yeterli bulunduğunu hissettirmek için hitap ve istifhamı (soruyu) tekrarladı. Allah'ın yolu, girilmesi emredilen hak dini olan İslam'dır. Müminleri fitneye düşürdükleri ve aralarını bozdukları, hatta Evs ve Hazrec kabilelerine gidip Cahiliye devrindeki düşmanlık ve savaşlarını hatırlatarak onları tekrar benzer duruma döndürmeye çalıştıkları ve onları bundan alıkoymak için hileler kurdukları söylenmiştir. تَبْغُونَها عِوَجاً [Fiildeki] vâv'dan hâldir; yani neshin imkânsız olduğunu söyleyerek, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirerek ve benzeri yollarla insanları yanıltıp onda haktan bir sapma ve eğrilik bulunduğu vehmini vererek, yahut sözleri ayrılsın ve din işleri bozulsun diye müminlerin arasını açarak onda bir eğrilik arayıp duran kimseler olarak [çeviriyorsunuz]. وَأَنْتُمْ شُهَداءُ Onun Allah'ın yolu olduğuna ve ondan alıkoymanın sapıklık ve saptırma olduğuna şahitler olduğunuz halde; yahut siz kendi din mensuplarınız nezdinde sözlerine güvenilen ve meselelerde şahitliğine başvurulan kimselersiniz. وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ Onlar için bir tehdittir. İlk ayetteki münker (kötülük) onların açıktan yaptıkları küfürleri olunca ayet: وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى مَا تَعْمَلُونَ ifadesiyle son buldu. Bu ayette ise müminleri İslam'dan çevirmeleri söz konusu olup bunu gizlice ve hileyle yaptıkları için وَمَا الله بغافل عما تعملون buyuruldu.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 100-101]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi kâfirler olarak döndürürler. (100) Size Allah'ın ayetleri okunurken ve aranızda O'nun Resûlü bulunurken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı tutunursa, muhakkak ki o dosdoğru bir yola iletilmiştir. (101)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ نزلت في نفر من الأوس والخزرج كانوا جلوساً يتحدثون، فمر بهم شاس بن قيس اليهودي فغاظه تألفهم واجتماعهم فأمر شاباً من اليهود أن يجلس إليهم ويذكرهم يوم بعاث وينشدهم بعض ما قيل فيه، وكان الظفر في ذلك اليوم للأوس، ففعل فتنازع القوم وتفاخروا وتغاضبوا وقالوا السلاح السلاح، واجتمع مع القبيلتين خلق عظيم، فتوجه إليهم رسول الله ﷺ وأصحابه
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ Evs ve Hazrec'ten oturup sohbet etmekte olan bir grup hakkında inmiştir. Yahudi Şâs b. Kays onların yanından geçmiş, aralarındaki kaynaşma ve birlik onu öfkelendirmişti. Bunun üzerine Yahudilerden bir gence, gidip onların yanına oturmasını, Buâs gününü hatırlatmasını ve o günde söylenen bazı şiirleri okumasını emretti. O gün zafer Evs'in olmuştu. Genç bunu yapınca topluluk tartışmaya, birbirine karşı övünmeye ve öfkelenmeye başladı; nihayet 'Silah, silah!' dediler ve iki kabileden büyük bir kalabalık toplandı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabı onların yanına gitti
وقال «أتدعون الجاهلية وأنا بين أظهركم بعد أن أكرمكم الله بالإِسلام وقطع به عنكم أمر الجاهلية وألف بين قلوبكم»
ve şöyle buyurdu: «Allah sizi İslam ile şereflendirdikten, Cahiliye davasını aranızdan kesip attıktan ve kalplerinizi birbirine ısındırdıktan sonra, ben aranızdayken yine mi Cahiliye davası güdüyorsunuz?»
فعلموا أنها نزغة من الشيطان وكيد من عدوهم، فألقوا السلاح
Bunun şeytanın bir kışkırtması ve düşmanlarının bir hilesi olduğunu anladılar, silahları bıraktılar,
واستغفروا وعانق بعضهم بعضاً وانصرفوا مع رسول الله ﷺ. وإنما خاطبهم الله بنفسه بعد ما أمر الرسول بأن يخاطب أهل الكتاب إظهاراً لجلالة قدرهم، وإشعاراً بأنهم هم الأحقاء بأن يخاطبهم الله ويكلمهم.
bağışlanma dilediler, birbirlerine sarıldılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte geri döndüler. Resûl'e Ehl-i Kitab'a hitap etmesini emrettikten sonra Allah'ın bizzat onlara [müminlere] hitap etmesi, onların kadrinin yüceliğini göstermek ve Allah'ın hitap edip konuşmasına layık olanların onlar olduğunu bildirmek içindir.
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ إنكار وتعجيب لكفرهم في حال اجتمع لهم الأسباب الداعية إلى الإيمان الصارفة عن الكفر. وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ ومن يتمسك بدينه أو يلتجئ إليه في مجامع أموره. فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فقد اهتدى لا محالة.
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ İmana çağıran ve küfürden alıkoyan sebepler kendilerinde toplanmışken onların inkâr etmelerini yadırgama ve şaşkınlıkla karşılama ifadesidir. وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ Kim O'nun dinine sımsıkı sarılırsa veya bütün işlerinde O'na sığınırsa; فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ muhakkak ki o doğru yolu bulmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 102]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı O'ndan hakkıyla sakınılması gerektiği gibi sakının ve ancak Müslümanlar olarak ölün. (102)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ حق تقواه وما يجب منها، وهو استفراغ الوسع في القيام بالواجب والاجتناب عن المحارم كقوله: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ وعن ابن مسعود رضي الله تعالى عنه: هو أن يطاع فلا يعصي، ويشكر فلا يكفر، ويذكر فلا ينسى. وقيل هو: أن تنزه الطاعة عن الالتفات إليها وعن توقع المجازاة عليها. وفي هذا الأمر تأكيد للنهي عن طاعة أهل الكتاب، وأصل تقاة وقية فقلبت واوها المضمومة تاء كما في تؤده وتخمه والياء ألفاً. وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ أي ولا تكونن على حال سوى حال الإِسلام إذا أدرككم الموت، فإن النهي عن المقيد بحال أو غيرها قد يتوجه بالذات نحو الفعل تارة والقيد أخرى وقد يتوجه نحو المجموع دونهما وكذلك النفي.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ O'ndan hakkıyla ve vacip olduğu üzere sakının; bu da { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” ayetinde olduğu gibi, vacibi yerine getirmede ve haramlardan kaçınmada bütün gücü harcamaktır. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: 'O'na itaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır.' Şöyle de denilmiştir: İtaate [kendi ameline] bakmaktan ve karşılık beklemekten itaati tenzih etmendir. Bu emirde, Ehl-i Kitab'a itaatin yasaklanmasını pekiştirme vardır. 'Tukât' (تقاة) kelimesinin aslı 'vukyetün' (وقية) olup 'tüede' (تؤدة) ve 'tuhame' (تخمة) kelimelerinde olduğu gibi zammeli olan vâv harfi tâ'ya, yâ harfi de elife dönüşmüştür. وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ Yani ölüm size ulaştığında İslam halinden başka bir hal üzere olmayın. Zira bir hal veya başka bir şeyle kayıtlanmış nehiy (yasaklama), bazen bizzat fiile, bazen kayda, bazen de bu ikisi olmaksızın heyet-i mecmuaya (bütüne) yönelebilir; nefy (olumsuzluk) de böyledir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 103]
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)
{ وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, parçalanıp ayrılmayın. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmanlar idiniz de O kalplerinizi birleştirdi; böylece O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Bir ateş çukurunun tam kenarında idiniz de sizi oradan kurtardı. Allah size ayetlerini böylece açıklar ki doğru yola eresiniz. (103)”
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً بدين الإِسلام، أو بكتابه
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً İslam dinine veya O'nun Kitabına,
لقوله ﵇: «القرآن حبل الله المتين»
nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kur'an, Allah'ın kopmaz ipidir»
. استعار له الحبل من حيث إن التمسك به سبب للنجاة من الردي، كما أن التمسك بالحبل سبب للسلامة من التردى والوثوق به والاعتماد عليه الاعتصام ترشيحاً للمجاز. جَمِيعاً مجتمعين عليه وَلا تَفَرَّقُوا أي ولا تتفرقوا عن الحق بوقوع الاختلاف بينكم كأهل الكتاب، أو لا تتفرقوا تفرقكم في الجاهلية يحارب بعضكم بعضاً، أو لا تذكروا ما يوجب التفرق ويزيل الألفة. وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ التي من جملتها الهداية والتوفيق للإِسلام المؤدي إلى التآلف وزوال الغل. إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً في الجاهلية متقابلين. فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ بالإِسلام. فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً متحابين مجتمعين على الأخوة في الله. وقيل كان الأوس والخزرج أخوين لأبوين فوقع بين أولادهما العداوة وتطاولت الحروب مائة وعشرين سنة حتى أطفأها الله بالإِسلام وألف بينهم برسوله ﷺ. وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ مشفين على الوقوع في نار جهنم لكفركم، إذ لو أدرككم الموت على تلك الحالة لوقعتم في النار. فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها بالإِسلام، والضمير للحفرة، أو للنار، أو للشفا. وتأنيثه لتأنيث ما أضيف إليه أو لأنه بمعنى الشفة فإن شفا البئر وشفتها طرفها كالجانب والجانبة، وأصله شفو فقلبت الواو ألفاً في المذكر وحذفت في المؤنث. كَذلِكَ مثل ذلك التبيين. يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ دلائله. لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ إرادة ثباتكم على الهدى وازديادكم فيه.
. İpe tutunmanın helakten kurtulma sebebi olması gibi [dine tutunmanın da helakten kurtulma sebebi olması] yönünden ip istiare edilmiştir; tıpkı ipe sarılmanın düşüp helak olmaktan kurtuluş, ona güven ve dayanma sebebi olması gibi istiareyi güçlendirmek için 'i'tisam' (sımsıkı tutunma) ifadesi kullanılmıştır. جَمِيعاً Onun üzerinde toplanmış olarak. وَلا تَفَرَّقُوا Yani Ehl-i Kitap gibi aranızda ihtilaf çıkararak haktan ayrılmayın; yahut Cahiliye devrinde birbirinizle savaştığınız gibi ayrılığa düşmeyin; yahut ayrılığı doğuracak ve kaynaşmayı yok edecek şeyleri anmayın. وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ Ki bu nimetlerin başında, kaynaşmayı sağlayan ve kini gideren İslam'a ulaştırması ve hidayet etmesi gelir. إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً Cahiliye döneminde birbirinize hasım iken. فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ İslam ile [kalplerinizi birleştirdi]. فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً Birbirini seven ve Allah için kardeşlikte birleşen kimseler oldunuz. Evs ve Hazrec'in anne-baba bir iki kardeş oldukları, sonradan çocukları arasında düşmanlık çıktığı ve Allah İslam ile bunu söndürüp Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem vasıtasıyla aralarını birleştirene kadar savaşların yüz yirmi yıl sürdüğü söylenmiştir. وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ Küfrünüz sebebiyle cehennem ateşine düşmek üzereydiniz; zira o hal üzere ölüm size gelseydi muhakkak ateşe düşerdiniz. فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها İslam ile [sizi oradan kurtardı]. Zamir; çukura, ateşe veya uçuruma (şefâ) aittir. Zamirin müennes olması, kendisine muzaf olanın müennesliğinden dolayıdır veya şefe (kenar/dudak) manasında olduğu içindir; zira kuyunun şefası ve şefesi, canib ve cânibe gibi onun kenarı demektir; aslı 'şefev' (شفو) olup müzekkerde vâv harfi elife dönüşmüş, müenneste ise hazfedilmiştir. كَذلِكَ Bunun gibi bir açıklama ile. يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ Delillerini açıklar. لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ Hidayet üzere sebat etmenizi ve hidayetinizi artırmanızı murad ettiği için.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 104]
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤)
{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (104)”
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ من للتبعيض، لأن الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر من فروض الكفاية، ولأنه لا يصلح له كل أحد إذ للمتصدي له شروط لا يشترط
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ 'Min' (مِنْ) edatı teb'îz (bir kısmını bildirme) içindir; çünkü emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münker farz-ı kifayedir ve buna herkes ehil olamaz; zira bunu üstlenecek kimsede
فيها جميع الأمة كالعلم بالأحكام ومراتب الاحتساب وكيفية إقامتها والتمكن من القيام بها. خاطب الجميع وطلب فعل بعضهم ليدل على أنه واجب على الكل حتى لو تركوه رأساً أثموا جميعاً ولكن يسقط بفعل بعضهم، وهكذا كل ما هو فرض كفاية. أو للتبيين بمعنى وكونوا أمة يدعون كقوله تعالى: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ. والدعاء إلى الخير يعم الدعاء إلى ما فيه صلاح ديني أو دنيوي، وعطف الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر عطف الخاص على العام للإيذان بفضله. وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ المخصوصون بكمال الفلاح
hükümleri bilmek, hisbe (denetim) mertebelerini ve bunların nasıl uygulanacağını bilmek ve bunları yerine getirebilme gücüne sahip olmak gibi ümmetin tamamında aranmayan şartlar aranır. Herkese hitap edip içlerinden bazısının yapmasını istemesi, bunun herkese vacip olduğuna, hatta tamamen terk ederlerse hepsinin günahkâr olacağına, ancak bazılarının yapmasıyla sorumluluğun düşeceğine delalet etmek içindir; bütün farz-ı kifayeler böyledir. Yahut beyan içindir; yani Yüce Allah'ın: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emredersiniz...” buyruğunda olduğu gibi, 'Çağıran bir ümmet olun' anlamındadır. Hayra çağırmak, gerek dinî gerekse dünyevî ıslahı içeren şeylere çağrıyı kapsar; emr-i bi'l-ma'ruf ve nehy-i ani'l-münkerin buna atfedilmesi ise faziletini bildirmek için hâssın (özelin) âmma (genele) atfıdır. وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ Tam kurtuluşa tahsis edilenler işte bunlardır.
وروي أنه ﵇ سئل من خير الناس فقال: «آمرهم بالمعروف وأنهاهم عن المنكر وأتقاهم لله وأوصلهم للرحم»
Rivayet edildiğine göre Aleyhisselâm'a insanların en hayırlısının kim olduğu sorulmuş, O da şöyle buyurmuştur: «İyiliği en çok emredenleri, kötülükten en çok menedenleri, Allah'tan en çok sakınanları ve akrabalık bağını en çok gözetenleridir.»
. والأمر بالمعروف يكون واجباً ومندوباً على حسب ما يؤمر به. والنهي عن المنكر واجب كله لأن جميع ما أنكره الشرع حرام. والأظهر أن العاصي يجب عليه أن ينهى عما يرتكبه لأنه يجب عليه تركه وإنكاره فلا يسقط بترك أحدهما وجوب الآخر.
İyiliği emretmek, emredilen şeyin hükmüne göre vacip veya mendup olur. Kötülükten menetmek ise bütünüyle vaciptir; çünkü şeriatın yasakladığı her şey haramdır. Daha zahir olan görüşe göre, günahkâr bir kimsenin bizzat işlediği kötülükten başkasını menetmesi vaciptir; çünkü onu hem terk etmesi hem de reddetmesi üzerine vaciptir, bu ikisinden birinin terk edilmesiyle diğerinin vacipliği düşmez.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٠٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 105]
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır. (105)”
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا كاليهود والنصارى اختلفوا في التوحيد والتنزيه وأحوال الآخرة على ما عرفت. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ الآيات والحجج المبينة للحق الموجبة للاتفاق عليه. والأظهر أن النهي فيه مخصوص بالتفرق في الأصول دون الفروع
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا Bildiğin üzere tevhid, tenzih ve ahiret hallerinde ihtilafa düşen Yahudiler ve Hristiyanlar gibi. مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ Hakkı açıklayan ve üzerinde ittifak edilmesini gerektiren ayetler ve deliller [geldikten sonra]. Daha zahir olan görüşe göre buradaki nehiy, füruatla (ameli meselelerle) ilgili değil, usulle (inanç esaslarıyla) ilgili ayrılığa mahsustur;
لقوله ﵇ «اختلاف أمتي رحمة» .
nitekim Aleyhisselâm: «Ümmetimin ihtilafı rahmettir» buyurmuştur.
ولقوله ﵊ «من اجتهد فأصاب فله أجران ومن أخطأ فله أجر واحد»
Ve Aleyhisselâm: «İçtihat edip isabet edene iki ecir, hata edene ise bir ecir vardır» buyurmuştur.
. وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ وعيد للذين تفرقوا وتهديد على التشبه بهم.
وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ Fırkalara ayrılanlara bir tehdit ve onlara benzemekten sakındırmadır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 106-107]
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧)
{ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) } “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı o günde, yüzleri kararanlara: 'İnanmanızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan ötürü tadın azabı!' [denilir]. (106) Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (107)”
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ نصب بما في لهم من معنى الفعل، أو بإضمار اذكر. وبياض الوجه وسواده كنايتان عن ظهور بهجة السرور وكآبة الخوف فيه. وقيل يوسم أهل الحق ببياض الوجه والصحيفة وإشراق البشرة وسعي النور بين يديه وبيمينه، وأهل الباطل بأضداد ذلك. فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ على إرادة القول أي فيقال لهم أكفرتم، والهمزة للتوبيخ والتعجيب من حالهم، وهم المرتدون أو أهل الكتاب كفروا برسول الله ﷺ بعد إيمانهم به قبل مبعثه، أو جميع الكفار كفروا بعد ما أقروا به حين أشهدهم على أنفسهم أو تمكنوا من الإِيمان بالنظر في الدلائل والآيات. فَذُوقُوا الْعَذابَ أمر إهانة. بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ بسبب كفركم أو جزاء لكفركم.
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ [Yevme kelimesi], 'lehum'daki fiil manasıyla veya takdiri bir 'izkür' (hatırla) fiili ile mansuptur. Yüzün ağarması ve kararması, yüzde sevinç neşesinin veya korku hüznünün belirmesinden kinayedir. Hak ehlinin; yüzlerinin ve amel defterlerinin beyazlığıyla, tenlerinin parlamasıyla ve nurlarının önlerinde ve sağlarında koşmasıyla; batıl ehlinin ise bunların zıtlarıyla damgalanacağı söylenmiştir. فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ Sözün takdir edilmesiyledir; yani 'Onlara: İnkâr mı ettiniz? denilir.' Hemze, onları azarlama ve hallerine hayret etme anlamındadır. Bunlar mürtedlerdir yahut peygamber olarak gönderilmeden önce Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişken sonradan onu inkâr eden Ehl-i Kitap'tır; yahut [Bezm-i Elest'te] Allah onları kendilerine şahit tuttuğunda ikrar ettikten sonra inkâr eden veya delillere ve ayetlere bakarak iman etme imkânı bulduktan sonra inkâr eden kâfirlerin bütünüdür. فَذُوقُوا الْعَذابَ Aşağılama bildiren bir emirdir. بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ Küfrünüz sebebiyle yahut küfrünüzün cezası olarak.
وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ يعني الجنة والثواب المخلد، عبر عن ذلك بالرحمة تنبيهاً على أن المؤمن وإن استغرق عمره في طاعة الله تعالى لا يدخل الجنة إلا برحمته وفضله، وكان حق الترتيب أن يقدم ذكرهم لكن قصد أن يكون مطلع الكلام ومقطعه حلية المؤمنين وثوابهم. هُمْ فِيها خالِدُونَ أخرجه مخرج الاستئناف للتأكيد كأنه قيل: كيف يكونون فيها؟ فقال هم فيها خالدون.
وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ Yani cennet ve ebedî mükâfattadırlar. Müminin ömrünü Allah Teâlâ'ya itaatte geçirse dahi cennete ancak O'nun rahmeti ve lütfuyla gireceğine dikkat çekmek için bundan 'rahmet' olarak bahsedilmiştir. Tertip gereği önce onların zikredilmesi gerekirdi, fakat kelamın başının ve sonunun müminlerin vasfı ve mükâfatı olması hedeflenmiştir. هُمْ فِيها خالِدُونَ Pekiştirmek amacıyla istînâf (yeni bir başlangıç) olarak getirilmiştir, sanki 'Onlar orada nasıl bulunacaklar?' denilmiş de 'Onlar orada ebedî kalacaklardır' buyurulmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٨ الى ١٠٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 108-109]
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩)
{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108) Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür. (109)”
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ الواردة في وعده ووعيده نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ ملتبسة بالحق لا شبهة فيها. وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ إذ يستحيل الظلم منه لأنه لا يحق عليه شيء فيظلم بنقصه، ولا يمنع عن شيء فيظلم بفعله، لأنه المالك على الإِطلاق كما قال.
تِلْكَ آياتُ اللَّهِ O'nun vaat ve tehdidine dair gelen [ayetleridir]. نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ Onları sana şüpheye yer bırakmayacak şekilde hak ile okuyoruz. وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ Çünkü O'ndan zulüm sadır olması imkânsızdır; zira O'nun üzerine hiçbir şey vacip değildir ki onu eksiltmekle zulmetmiş olsun ve hiçbir şeyden menedilmiş değildir ki onu yapmakla zulmetmiş olsun. Çünkü buyurduğu üzere O mutlak mülk sahibidir:
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ فيجازي كلا بما وعد له وأوعد.
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ Böylece vadettiği ve tehdit ettiği şeylerle herkese karşılığını verecektir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 110]
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠)
{ كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah'a inanırsınız. Eğer Kitap ehli de inansaydı, elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler vardır; fakat çoğu yoldan çıkmış fasıklardır. (110)”
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ دل على خيريتهم فيما مضى ولم يدل على انقطاع طرأ كقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً وقيل كنتم في علم الله أو في اللوح المحفوظ، أو فيما بين الأمم المتقدمين. أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ أي أظهرت لهم. تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ استئناف بين به كونهم خَيْرَ أُمَّةٍ، أو خبر ثان لكنتم. وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ يتضمن الإِيمان بكل ما يجب أن يؤمن به، لأن الإِيمان به إنما يحق ويعتد به إذا حصل الإِيمان بكل ما أمر أن يؤمن به، وإنما أخره وحقه أن يقدم لأنه قصد بذكره الدلالة على أنهم أمروا بالمعروف وَنَهَوْاْ عَنِ المنكر إيماناً بالله وتصديقاً به وإظهاراً لدينه، واستدل بهذه الآية على إن الاجماع حجة لأنها تقتضي كونهم آمرين بكل معروف وناهين عن كل منكر، إذ اللام فيهما للاستغراق فلو أجمعوا على باطل كان أمرهم على خلاف ذلك. وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ إيماناً كما ينبغي لَكانَ خَيْراً لَهُمْ لكان الإِيمان خيراً لهم مما هم عليه. مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ كعبد الله بن سلام وأصحابه. وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ المتمردون في الكفر، وهذه الجملة والتي بعدها واردتان على سبيل الاستطراد.
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” buyruğunda olduğu gibi, geçmişte onların hayırlı olduklarına delalet eder, fakat sonradan gelen bir kesintiye delalet etmez. Allah'ın ilminde, Levh-i Mahfuz'da veya geçmiş ümmetler arasında öyle idiniz de denilmiştir. أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ Yani onlar için ortaya çıkarıldınız. تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ خَيْرَ أُمَّةٍ olmalarını açıklayan bir istînâf (açıklama cümlesi) veya 'küntüm' fiilinin ikinci haberidir. وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ İnanılması gereken her şeye imanı kapsar; çünkü Allah'a iman, ancak inanılması emredilen her şeye iman edildiğinde hakiki ve muteber olur. Öne alınması gerektiği halde sona bırakılması, onların sırf Allah'a iman ettikleri, O'nu tasdik ettikleri ve dinini yüceltmek istedikleri için iyiliği emredip kötülükten nehyettiklerini göstermek murad edildiği içindir. Bu ayet icmânın hüccet olduğuna delil getirilmiştir; çünkü ayet onların her ma'rufu emredip her münkerden sakındırdıklarını gerektirir; zira her iki kelimedeki lâm istiğrak (kapsayıcılık) içindir, dolayısıyla batıl bir şey üzerinde icmâ etselerdi emirleri buna aykırı olurdu. وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ Gerektiği gibi iman etselerdi; لَكانَ خَيْراً لَهُمْ İman, bulundukları halden onlar için daha hayırlı olurdu. مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi. وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ Küfürde haddi aşanlardır. Bu cümle ve bundan sonraki cümle isti'trâd (parantez içi/tamamlayıcı bilgi) kabilinden zikredilmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 111]
لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١)
{ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) } “Onlar size incitmekten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111)”
لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً ضرراً يسيراً كطعن وتهديد. وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ينهزموا ولا يضروكم بقتل وأسر. ثُمَّ لاَ يُنْصَرُونَ ثم لا يكون أحد ينصرهم عليكم أو يدفع بأسكم عنهم، نفي إضرارهم سوى ما يكون بقول وقرر ذلك بأنهم لو قاموا إلى القتال كانت الدبرة عليهم، ثم أخبر بأنه تكون عاقبتهم العجز والخذلان. وقرئ «لا ينصروا» عطفاً على يولوا على أن ثم للتراخي في الرتبة فيكون عدم النصر مقيداً بقتالهم، وهذه الآية من المغيبات التي وافقها الواقع إذ كان ذلك حال قريظة والنضير وبني قينقاع ويهود خيبر.
لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً Kınama ve tehdit gibi az bir zarar [dışında size zarar veremezler]. وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ Bozguna uğrarlar ve öldürme veya esir alma yoluyla size zarar veremezler. ثُمَّ لاَ يُنْصَرُونَ Sonra onlara karşı size yardım edecek ya da sizin gücünüzü onlardan defedecek kimse olmaz. Sözle olanın dışındaki zararlarını nefyetmiş ve bunu, savaşa kalkışsalar bile hezimetin onlara ait olacağını belirterek pekiştirmiş; ardından akıbetlerinin acziyet ve yardımsızlık olacağını bildirmiştir. 'Sümme'nin (ثم) mertebe bakımından sonralık ifade etmesi üzerine 'lâ yunsarû' şeklinde 'yüvellû' fiiline atıfla da okunmuştur; bu durumda yardım görmemeleri savaşmalarıyla kayıtlı olur. Bu ayet, vuku bulan hadiselerin doğruladığı gaybî haberlerdendir; nitekim Kurayza, Nadîr, Benû Kaynuka' ve Hayber Yahudilerinin durumu böyle olmuştur.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 112]
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)
{ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Nerede bulunurlarsa bulunsunlar, Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınmadıkça onlara zillet damgası vurulmuştur. Allah'ın gazabına uğradılar ve üzerlerine miskinlik damgası vuruldu. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyledir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarından ötürüdür. (112)”
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ هدر النفس والمال والأهل، أو ذل التمسك بالباطل والجزية. أَيْنَ ما ثُقِفُوا وجدوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ استثناء من أعم عام الأحوال أي ضربت عليهم الذلة في عامة الأحوال إلا معتصمين، أو ملتبسين بذمة الله أو كتابة الذي آتاهم وذمة المسلمين، أو بدين الإِسلام واتباع سبيل المؤمنين. وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ رجعوا به مستوجبين له وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ فهي محيطة بهم إحاطة البيت المضروب على أهله، واليهود في غالب الأمر فقراء ومساكين. ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من ضرب الذلة والمسكنة والبوء بالغضب. بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ بسبب كفرهم بالآيات وقتلهم الأنبياء. والتقييد بغير حق مع أنه كذلك في نفس الأمر للدلالة على أنه لم يكن حقاً بحسب اعتقادهم أيضاً. ذلِكَ أي الكفر والقتل. بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ بسبب عصيانهم واعتدائهم حدود الله، فإن الإِصرار على الصغائر يفضي إلى الكبائر والاستمرار عليها يؤدي إلى الكفر. وقيل معناه أن ضرب الذلة في الدنيا واستيجاب الغضب في الآخرة كما هو معلل بكفرهم وقتلهم فهو مسبب عن عصيانهم
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ Canlarının, mallarının ve ehillerinin heder olması yahut batıla sarılma zilleti ve cizyedir. أَيْنَ ما ثُقِفُوا Nerede bulunurlarsa. إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ Hallerinin en genelinden istisnadır; yani Allah'ın güvencesine ya da onlara verdiği Kitabına ve Müslümanların güvencesine yahut İslam dinine ve müminlerin yoluna tabi olmaya sığınan veya bunlarla irtibatlı olanlar müstesna, her halükârda üzerlerine zillet vurulmuştur. وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ O gazaba müstahak olarak döndüler. وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ Evin içindekileri kuşatması gibi miskinlik onları kuşatmıştır; nitekim Yahudiler çoğunlukla fakir ve miskindirler. ذلِكَ Zillet ve miskinliğin vurulması ile gazaba uğramaya işarettir. بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ Ayetleri inkâr etmeleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyledir. İşin aslı da böyle olduğu halde 'haksız yere' kaydının getirilmesi, onların kendi inançlarına göre de bunun bir hak olmadığını belirtmek içindir. ذلِكَ Yani bu küfür ve katl. بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ İsyanları ve Allah'ın sınırlarını aşmaları sebebiyledir; zira küçük günahlarda ısrar etmek büyük günahlara, onlara devam etmek ise küfre götürür. Bunun manasının şu olduğu da söylenmiştir: Dünyada zilletin vurulması ve ahirette gazaba müstahak olunması küfürleri ve peygamberleri öldürmeleri ile gerekçelendirildiği gibi, aynı zamanda onların isyanlarından
واعتدائهم من حيث إنهم مخاطبون بالفروع أيضا.
ve haddi aşmalarından kaynaklanmaktadır; zira onlar füruatla da muhataptırlar.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 113]
لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣)
{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) } “Onların hepsi bir değildir. Ehl-i Kitap içinden dosdoğru duran bir topluluk vardır ki, onlar gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113)”
لَيْسُوا سَواءً في المساوي والضمير لأهل الكتاب. مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ استئناف لبيان نفي الاستواء، والقائمة المستقيمة العادلة من أقمت العود فقام وهم الذين أسلموا منهم. يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ يتلون القرآن في تهجدهم. عَبَّر عنه بالتلاوة في ساعات الليل مع السجود ليكون أبين وأبلغ في المدح. وقيل المراد صلاة العشاء لأن أهل الكتاب لا يصلونها لما
لَيْسُوا سَواءً Kötülükte eşit değillerdir; zamir Ehl-i Kitab'a aittir. مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ Eşitliğin olmadığını açıklayan bir istînâftır. 'Kâime' (قائمة), 'ağacı doğrulttum o da doğruldu' ifadesinden hareketle, dosdoğru ve adil olan demektir; bunlar içlerinden Müslüman olanlardır. يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ Teheccüdlerinde Kur'an okurlar. Övgüde daha açık ve daha beliğ olması için gece vakitlerinde secde ile birlikte tilavet şeklinde ifade edilmiştir. Bundan maksadın yatsı namazı olduğu da söylenmiştir; çünkü Ehl-i Kitap bu namazı kılmazlar. Nitekim şöyle
روي (أنه ﵊ أخرها ثم خرج فإذا الناس ينتظرون الصلاة فقال: أما أنه ليس من أهل الأديان أحد يذكر الله هذه الساعة غيركم)
rivayet edilmiştir: (Aleyhisselâm yatsı namazını geciktirdi, sonra çıktı; baktı ki insanlar namazı bekliyor. Bunun üzerine: «Şunu iyi bilin ki, din mensuplarından şu saatte sizden başka Allah'ı zikreden hiç kimse yoktur» buyurdu).
. [سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٤ الى ١١٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 114-115]