Binûn

(3) Âl-i İmrân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥)

{ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (١١٥) } “Onlar Allah'a ve ahiret gününe inanırlar; iyiliği emreder, kötülükten menederler ve hayır işlerinde birbirleriyle yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114) Onların yapacağı hiçbir hayır karşılıksız bırakılmayacaktır. Allah, takva sahiplerini çok iyi bilendir. (115)”

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ صفات أخر لأمة وصفهم بخصائص ما كانت في اليهود، فإنهم منحرفون عن الحق غير متعبدين في الليل مشركون بالله ملحدون في صفاته، واصفون اليوم الآخر بخلاف صفته، مداهنون في الاحتساب متباطئون عن الخيرات.

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ O topluluğun diğer vasıflarıdır; onları Yahudilerde bulunmayan özelliklerle nitelemiştir. Çünkü onlar [Yahudiler] haktan sapmışlardır, gece ibadet etmezler, Allah'a şirk koşup O'nun sıfatlarında sapkınlığa düşerler, ahiret gününü niteliğinin aksine vasfederler, emr-i bi'l-ma'rufta dalkavukluk ederler ve hayırlarda yavaş davranırlar.

وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ أي الموصوفون بتلك الصفات ممن صلحت أحوالهم عند الله واستحقوا رضاه وثناءه.

وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ Yani bu sıfatlarla nitelenenler, Allah katında durumları düzelmiş, O'nun rızasını ve övgüsünü hak etmiş kimselerdendir.

وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فلن تكفروه فلن يضيع ولا ينقص ثوابه ألبتة، سمي ذلك كفراناً كما سمي توفية الثواب شكراً، وتعديته إلى مفعولين لتضمنه معنى الحرمان، وقرأ حفص وحمزة والكسائي وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ بالياء والباقون بالتاء. وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ بشارة لهم وإشعار بأن التقوى مبدأ الخير وحسن العمل، وأن الفائز عند الله هو أهل التقوى.

وَمَا تَفْعَلُواْ مِنْ خَيْرٍ فلن تكفروه Asla zayi edilmeyecek ve sevabı kesinlikle eksiltilmeyecektir. Sevabın tam verilmesine 'şükür' dendiği gibi, buna da 'küfran' (nankörlük/karşılıksız bırakma) denilmiştir. İki mef'ûle geçişi ise mahrum etme anlamı içermesindendir. Hafs, Hamza ve Kisâî, وَما يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ şeklinde 'yâ' ile, diğerleri ise 'tâ' ile okumuşlardır. وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ Onlar için bir müjdedir; takvanın hayrın ve salih amelin başlangıcı olduğuna ve Allah katında kazananların takva ehli olduğuna bir işarettir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٦ الى ١١٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 116-117]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١٦) مَثَلُ مَا يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَأَهْلَكَتْهُ وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٧) } “Şüphesiz inkâr edenlerin ne malları ne de çocukları, Allah'a karşı kendilerine hiçbir fayda vermeyecektir. Onlar ateş ehlidirler ve orada ebedî kalacaklardır. (116) Onların bu dünya hayatında harcadıklarının durumu, kendilerine zulmeden bir topluluğun ekinine isabet edip onu helak eden dondurucu soğuk bir rüzgârın durumu gibidir. Onlara Allah zulmetmedi, lâkin onlar kendilerine zulmediyorlar. (117)”

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً من العذاب، أو من الغناء فيكون مصدراً. وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ ملازموها. هُمْ فِيها خالِدُونَ.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً Azaptan bir şeyi [savamaz] ya da 'gınâ'dan gelip masdar olur (hiçbir fayda vermez). وَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ Oradan ayrılmayacak olanlardır. هُمْ فِيها خالِدُونَ.

َلُ مَا يُنْفِقُونَ

َلُ مَا يُنْفِقُونَ [Onların] harcadıkları şeylerin [durumu/misali]:

ما ينفق الكفرة قربة، أو مفاخرة وسمعة، أو المنافقون رياء أو خوفا. ي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

Kâfirlerin Allah'a yakınlık kazanmak veya övünme ve şöhret için harcadıkları, yahut münafıkların riya ya da korku sebebiyle harcadıkları şeylerdir. فِي هذِهِ الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ

برد شديد والشائع إطلاقة للريح الباردة كالصرصر، فهو في الأصل مصدر نعت به أو نعت وصف به البرد للمبالغة كقولك برد بارد. صابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

Şiddetli soğuktur; yaygın olan kullanımı 'sarsar' gibi soğuk rüzgâr içindir. Aslında niteleme yapılan bir masdardır veya 'bâridun bârid' (soğuk mu soğuk) denmesinde olduğu gibi mübalağa için soğukluğun kendisiyle nitelendiği bir sıfattır. أَصابَتْ حَرْثَ قَوْمٍ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ

بالكفر والمعاصي أَهْلَكَتْهُ

Küfür ve günahlarla [zulmetmişlerdir]. فَأَهْلَكَتْهُ

عقوبة لهم لأن الإِهلاك عن سخط أشد، والمراد تشبيه ما انفقوا في ضياعه بحرث كفار ضربته صر فاستأصلته ولم يبق لهم فيه منفعة ما في الدنيا والآخرة، وهو من التشبيه المركب ولذلك لم يبال بإيلاء كلمة التشبيه للريح دون الحرث، ويجوز أن يقدر كمثل مهلك ريح وهو الحرث. ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Onlara bir ceza olarak [helak etmiştir]; çünkü gazaptan kaynaklanan helak daha şiddetlidir. Kastedilen, harcadıkları şeylerin zayi oluşunu, dondurucu soğuğun vurup kökünü kuruttuğu ve dünyada da ahirette de kendilerine hiçbir faydası kalmayan kâfirlerin ekinine benzetmektir. Bu mürekkep bir teşbihtir, bundan ötürü benzetme edatının ekin yerine rüzgâra bitiştirilmesine aldırış edilmemiştir. 'Rüzgârın helak ettiği şeyin yani ekinin durumu gibi' şeklinde takdir edilmesi de caizdir. وَما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

أي ما ظلم المنفقين بضياع نفقاتهم، ولكنهم ظلموا أنفسهم لما لم ينفقوها بحيث يعتد بها، أو ما ظلم أصحاب الحرث بإهلاكه ولكنهم ظلموا أنفسهم بارتكاب ما استحقوا به العقوبة. وقرئ «ولكن» أي ولكن أنفسهم يظلمونها، ولا يجوز أن يقدر ضمير الشأن لأنه لا يحذف إلا في ضرورة الشعر كقوله:

Yani harcamalarını zayi etmekle harcayanlara zulmetmemiştir; bilakis onlar harcamalarını muteber olacak şekilde yapmadıkları için kendilerine zulmetmişlerdir. Yahut ekini helak etmekle ekin sahiplerine zulmetmemiştir; bilakis onlar cezayı hak edecek şeyleri irtikâp ederek kendilerine zulmetmişlerdir. [Bir kıraatte] «ولكن» şeklinde [şeddesiz] okunmuştur; yani 'lâkin kendilerine zulmetmektedirler'. [Burada] zamîrü'ş-şe'n takdir edilmesi caiz değildir, çünkü o ancak şu beyitte olduğu gibi şiir zaruretinde hazfedilir:

وَمَا كُنْتُ مِمَّنْ يَدْخُلُ العِشْقُ قَلْبَه ... وَلَكِنَّ مَنْ يبصر جفونك يعشق

Aşkın kalbine gireceği biri değildim ben, / Lâkin senin kirpiklerini gören âşık olur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 118]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِكُمْ لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبالاً وَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ (١١٨) } “Ey iman edenler! Kendinizden başkasını sırdaş edinmeyin. Onlar size zarar vermekten geri durmazlar ve sizin sıkıntıya düşmenizi isterler. Gerçekten kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür; göğüslerinin gizlediği ise daha büyüktür. Eğer akıl erdiriyorsanız, ayetleri size açıklamış bulunuyoruz. (118)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا بِطانَةً وليجة، وهو الذي يعرفه الرجل أسراره ثقة به، شبه ببطانة الثوب كما شبه بالشعار

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا بِطانَةً Sırdaş [edinmeyin]. Bu, kişinin güvenerek sırlarını bildirdiği kimsedir; iç giysisine (şiar) benzetildiği gibi elbisenin astarına (bitâne) benzetilmiştir.

قال ﵊: «الأنصار شعار والناس دثار»

Nitekim [Aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Ensâr iç giysisi (şiar), [diğer] insanlar ise dış giysisidir (disâr).»

. مِنْ دُونِكُمْ من دون المسلمين، وهو متعلق بلا تتخذوا، أو بمحذوف هو صفة بطانة أي بطانة كائنة من دونكم. لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبالًا أي لا يقصرون لكم في الفساد، والألو التقصير وأصله أن يعدى بالحرف وعدي إلى مفعولين كقولهم: لا آلوك نصحاً على تضمين معنى المنع أو النقص. وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ تمنوا عنتكم، وهو شدة الضرر والمشقة وما مصدرية. قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ أي في كلامهم لأنهم لا يتمالكون أنفسهم لفرط بغضهم. وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ مما بدا لأن بدوه ليس عن روية واختيار. قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ الدالة على وجوب الإِخلاص وموالاة المؤمنين ومعاداة الكافرين. إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ما بين لكم، والجمل الأربع جاءت مستأنفات على التعليل، ويجوز أن تكون الثلاث الأول صفات لبطانة.

مِنْ دُونِكُمْ Müslümanların dışından. Bu ifade, 'lâ tettehizû' fiiline veya 'bitâne'nin sıfatı olan mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani 'sizden olmayan bir sırdaş' demektir. لاَ يَأْلُونَكُمْ خَبالًا Yani size fesat çıkarmada kusur etmezler. 'El-elv' (الألو) kusur etmek, eksik bırakmaktır; aslen harf-i cer ile geçişli olur, burada ise menetme veya eksiltme anlamı tazammun ettiği için «Sana nasihatte kusur etmem» sözlerinde olduğu gibi iki mef'ûle geçişli kılınmıştır. وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ Sıkıntıya düşmenizi temenni ederler. 'Anet' (عنت) şiddetli zarar ve meşakkattir, 'mâ' ise masdariyyedir. قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ Yani sözlerinde [belirmiştir]; çünkü kinlerinin aşırılığından dolayı kendilerini tutamazlar. وَما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ Açığa çıkandan daha büyüktür; zira açığa çıkması bir düşünme ve tercih sonucu değildir. قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآياتِ İhlasın, müminleri dost edinmenin ve kâfirlere düşmanlık beslemenin gerekliliğine delalet eden ayetleri. إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ Size açıklananları [anlıyorsanız]. Bu dört cümle gerekçe bildiren istînâf cümleleridir; ilk üçünün 'bitâne' için sıfat olması da caizdir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١١٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 119]

ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩)

{ ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١١٩) } “İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz, onlar ise sizi sevmezler. Siz kitabın tamamına inanırsınız. Sizinle karşılaştıklarında «İman ettik» derler; baş başa kaldıklarında ise size olan öfkelerinden parmaklarını ısırırlar. De ki: «Öfkenizle geberin!» Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (119)”

ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ أي أنتم أولاء الخاطئون في موالاة الكفار وتحبونهم ولا يحبونكم، بيان لخطئهم في موالاتهم، وهو خبر ثان أو خبر لأولاء والجملة خبر لأنتم كقولك: أنت زيد تحبه، أو صلته أو حال والعامل فيها معنى الإِشارة، ويجوز أن ينصب أولاء بفعل مضمر يفسره ما بعده وتكون الجملة خبراً. وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ بجنس الكتاب كله، وهو حال من لا يحبونكم والمعنى: إنهم لا يحبونكم والحال أنكم تؤمنون بكتابهم أيضاً فما بالكم تحبونهم وهم لا يؤمنون بكتابكم، وفيه توبيخ بأنهم في باطلهم أصلب منكم في حقكم. وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا نفاقاً وتغريراً وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ من أجله تأسفاً وتحسراً حيث لم يجدوا إلى التشفي سبيلاً. قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ دعاء عليهم بدوام الغيظ وزيادته بتضاعف قوة الإِسلام وأهله حتى يهلكوا به. إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فيعلم ما فى صدورهم من البغضاء والحنق، وهو يحتمل أن يكون من المقول أي وقل لهم إِنَّ الله عَلِيمٌ بِمَا هو أخفى مما تخفونه من عض الأنامل غيظاً، وأن يكون خارجاً عنه بمعنى قل لهم ذلك ولا تتعجب من اطلاعي إياك على أسرارهم فإني عليم بالأخفى من ضمائرهم.

ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلا يُحِبُّونَكُمْ Yani sizler, kâfirleri dost edinmekle hata edenlersiniz; siz onları seviyorsunuz, onlar ise sizi sevmiyorlar. Onları dost edinmelerindeki hatalarının beyanıdır. Bu, ikinci bir haberdir veya 'ulâi'nin haberidir, cümle ise «Sen Zeyd'sin, onu seversin» sözünde olduğu gibi 'entum'un haberidir; yahut onun sılası veya hâldir, amili de işaret manasıdır. 'Ulâi' kelimesinin, sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olması ve cümlenin haber olması da caizdir. وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتابِ كُلِّهِ Bütün kitap cinsine [inananlarsınız]. Bu, 'lâ yuhibbûneküm' ifadesinden hâldir; manası şudur: Siz onların kitabına da inandığınız halde onlar sizi sevmiyorlar, peki onlar sizin kitabınıza inanmazken siz nasıl olur da onları seversiniz? Bunda, onların bâtıllarında sizin hakkınızdakinden daha sebatkâr olduklarına dair bir kınama vardır. وَإِذا لَقُوكُمْ قالُوا آمَنَّا Münafıklık ve aldatma amacıyla [böyle derler]. وَإِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ İçlerini soğutacak bir yol bulamadıkları için keder ve eseflerinden ötürü [parmaklarını ısırırlar]. قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ İslam'ın ve ehlinin gücünün katlanmasıyla öfkelerinin devam etmesi ve artması, nihayet bu yüzden helak olmaları için onlara yapılmış bir bedduadır. إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ Göğüslerindeki kin ve öfkeyi bilir. Bu ifadenin söylenen sözden olması muhtemeldir; yani onlara de ki: «Şüphesiz Allah, öfkeden parmak ısırmak suretiyle gizlediğiniz şeyden daha gizli olanı da bilendir.» Yahut bu sözün dışında olup manası şöyle olur: Onlara bunu söyle ve onların sırlarını sana bildirmeme şaşma; zira Ben onların içlerindeki en gizli şeyleri dahi bilirim.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 120]

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠)

{ إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (١٢٠) } “Size bir iyilik dokunursa bu onları üzer; başınıza bir kötülük gelirse buna sevinirler. Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların hilesi size hiçbir şekilde zarar veremez. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır. (120)”

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها بيان لتناهي عداوتهم إلى حد حسدوا ما نالهم من خير ومنفعة، وشمتوا بما أصابهم من ضر وشدة، والمس مستعار للإِصابة وَإِنْ تَصْبِرُوا على عداوتهم، أو على مشاق التكاليف. وَتَتَّقُوا موالاتهم، أو ما حرم الله ﷻ عليكم. لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً بفضل الله ﷿ وحفظه الموعود للصابرين والمتقين ولأن المحدّ في الأمر، المتدرب بالاتقاء والصبر يكون قليل الانفعال جريئا على الخصم، وضمه الراء للاتباع كضمة مد. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب لاَ يَضُرُّكُمْ من ضاره يضيره. إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ من الصبر والتقوى وغيرهما. مُحِيطٌ أي محيط

إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها Düşmanlıklarının son noktaya ulaştığının beyanıdır; öyle ki onlara [Müslümanlara] ulaşan hayır ve menfaati kıskanırlar, başlarına gelen zarar ve sıkıntıya ise sevinirler. 'Mess' (dokunma) isabet etme anlamında müsteardır. وَإِنْ تَصْبِرُوا Onların düşmanlıklarına veya mükellefiyetlerin meşakkatlerine [sabreder]. وَتَتَّقُوا Onları dost edinmekten veya Allah Celle Celâlühü'nün size haram kıldığı şeylerden [sakınırsanız]. لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً Allah Azze ve Celle'nin lütfu ve sabredenler ile takva sahiplerine vaad ettiği koruması sayesinde [zarar veremez]. Zira işinde ciddi olan, sakınma ve sabırla eğitilmiş kimse az etkilenir ve hasmına karşı cesur olur. Râ harfinin zammesi, 'medde'nin zammesi gibi ittiba' içindir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kûb, dâre-yedîru'dan hareketle 'lâ yedırrukum' (لاَ يَضُرُّكُمْ) şeklinde okumuşlardır. إِنَّ اللَّهَ بِما يَعْمَلُونَ Sabır, takva ve diğer amellerinizi. مُحِيطٌ Yani [ilmiyle] kuşatandır;

علمه فيجازيكم مما أنتم أهله. وقرئ بالياء أي بِما يَعْمَلُونَ، في عداوتكم عليم فيعاقبهم عليه.

İlmi [kuşatıcıdır] ve size layık olduğunuz karşılığı verecektir. [Bir kıraatte] 'yâ' ile okunmuştur; yani onların düşmanlık hususunda 'yaptıklarını' bilendir ve onları bundan dolayı cezalandıracaktır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 121]

وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١)

{ وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٢١) } “Hani sen sabah erkenden ailenden ayrılmış, müminleri savaş mevzilerine yerleştiriyordun. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (121)”

وَإِذْ غَدَوْتَ أي واذكر إذ غدوت. مِنْ أَهْلِكَ أي من حجرة عائشة ﵂. تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ تنزلهم. أو تسوي وتهيئ لهم ويؤيده القراءة باللام. مَقاعِدَ لِلْقِتالِ مواقف وأماكن له، وقد يستعمل المقعد والمقام بمعنى المكان على الاتساع كقوله تعالى: فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ وقوله تعالى: قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ. وَاللَّهُ سَمِيعٌ لأقوالكم. عَلِيمٌ بنياتكم

وَإِذْ غَدَوْتَ Yani sabah erkenden çıktığın vakti hatırla. مِنْ أَهْلِكَ Yani Âişe radıyallâhu anhâ'nın odasından. تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ Onları yerleştiriyordun. Yahut onlar için düzeltip hazırlıyordun; 'lâm' ile olan kıraat de bunu desteklemektedir. مَقاعِدَ لِلْقِتالِ Savaş için durulacak yerler ve mevziler. 'Mak'ad' ve 'makam' kelimeleri mecazen genişletilerek mekân anlamında da kullanılır; nitekim Allah Teâlâ: 'Doğruluk makamında' ve 'Makamından kalkmadan önce' buyurmuştur. وَاللَّهُ سَمِيعٌ Sözlerinizi işitendir. عَلِيمٌ Niyetlerinizi bilendir.

روي (أن المشركين نزلوا بأحد يوم الأربعاء.

Rivayet edildiğine göre müşrikler, çarşamba günü Uhud'a indiler.

ثاني عشر شوال سنة ثلاث من الهجرة. فاستشار الرسول ﵊ أصحابه، وقد دعا عبد الله بن أبي بن سلول ولم يدعه قبل فقال هو وأكثر الأنصار: أقم يا رسول الله بالمدينة ولا تخرج إليهم، فو الله ما خرجنا منها إلى عدو إلا أصاب منا، ولا دخلها علينا إلا أصبنا منه فكيف وأنت فينا؟ فدعهم فإن أقاموا أقاموا بشر محبس، وإن دخلوا قاتلهم الرجال ورماهم النساء والصبيان بالحجارة، وإن رجعوا رجعوا خائبين. وأشار بعضهم إلى الخروج فقال ﵊: «رأيت في منامي بقرة مذبوحة حولي فأولتها خيراً، ورأيت في ذباب سيفي ثلماً فأولته هزيمة، ورأيت كأني أدخلت يدي في درع حصينة فأولتها المدينة، فإن رأيتم أن تقيموا بالمدينة وتدعوهم، فقال رجال فاتتهم بدر وأكرمهم الله بالشهادة يوم أحد اخرج بنا إلى أعدائنا. وبالغوا حتى دخل ولبس لامته، فلما رأوا ذلك ندموا على مبالغتهم وقالوا: اصنع يا رسول الله ما رأيت فقال «لا ينبغي لنبي أن يلبس لامته فيضعها حتى يقاتل» . فخرج بعد صلاة الجمعة وأصبح بشعب أُحُد يوم السبت، ونزل في عدوة الوادي وجعل ظهره وعسكره إلى أحد وسوى صفهم، وَأَمَّر عبد الله بن جبير على الرماة وقال: انضحوا عنا بالنبل لا يأتونا من ورائنا)

Hicretin üçüncü yılı Şevval ayının on ikisi idi. Resûl aleyhisselâm ashabıyla istişare etti. Daha önce çağırmadığı halde Abdullah b. Übey b. Selûl'ü de çağırdı. O ve Ensâr'ın çoğu: 'Ey Allah'ın Resûlü! Medine'de kal, onların karşısına çıkma; vallahi buradan bir düşmana karşı ne zaman çıktıysak bize zarar verdi, üzerimize buraya ne zaman girdilerse biz onlara zarar verdik. Sen aramızdayken bu nasıl olur? Onları bırak; kalırlarsa en kötü hapiste kalmış olurlar, girerlerse adamlar onlarla savaşır, kadınlar ve çocuklar da onları taşa tutar; dönerlerse de hüsran içinde dönerler' dediler. Bazıları ise çıkmayı teklif etti. Bunun üzerine [Aleyhisselâm]: «Rüyamda etrafımda boğazlanmış bir sığır gördüm, bunu hayra yordum. Kılıcımın ucunda bir gedik gördüm, bunu bir hezimete yordum. Elimi sağlam bir zırhın içine soktuğumu gördüm, bunu da Medine olarak tevil ettim. Eğer Medine'de kalmayı ve onları bırakmayı uygun görürseniz [öyle yapalım]» buyurdu. Bedir'e katılamamış ve Allah'ın Uhud günü kendilerine şehadeti nasip edeceği kimseler: 'Bizi düşmanlarımızın karşısına çıkar' dediler. O derece ısrar ettiler ki sonunda [Resûlullah] içeri girip zırhını giydi. Bunu görünce ısrarlarından dolayı pişman oldular ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, uygun gördüğün gibi yap' dediler. O da: «Bir peygambere, zırhını giydikten sonra savaşmadıkça onu çıkarmak yakışmaz» buyurdu. Cuma namazından sonra çıktı ve cumartesi sabahı Uhud vadisine ulaştı. Vadinin yamacına indi, arkasını ve ordusunu Uhud'a verdi, saflarını düzenledi; Abdullah b. Cübeyr'i okçuların başına komutan tayin etti ve: «Ok atarak bizi koruyun, arkamızdan gelmesinler» buyurdu.

. [سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 122]

إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢)

{ إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٢٢) } “Hani sizden iki grup korkup geri çekilmeye yeltenmişti. Hâlbuki Allah onların yardımcısıydı. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (122)”

إِذْ هَمَّتْ متعلق بقوله: سَمِيعٌ عَلِيمٌ أو بدل من إِذْ غدوت. طائِفَتانِ مِنْكُمْ بنو سلمة من الخزرج، وبنو حارثة من الأوس وكانا جناحي العسكر. أَنْ تَفْشَلا أن تجبنا وتضعفا.

إِذْ هَمَّتْ 'Semîun alîm' kavline müteallıktır yahut 'iz gadavte'den bedeldir. طائِفَتانِ مِنْكُمْ Hazrec'den Benî Selime ile Evs'ten Benî Hârise'dir; bunlar ordunun iki kanadı idiler. أَنْ تَفْشَلا Korkaklık göstermeye ve gevşemeye [yeltenmişlerdi].

روي (أنه ﵊ خرج في زهاء ألف رجل ووعد لهم النصر إن صبروا، فلما بلغوا الشوط انخذل ابن أبي في ثلاثمائة رجل وقال: علام نقتل أنفسنا وأولادنا، فتبعهم عمرو بن حزم الأنصاري وقال: أنشدكم الله والإِسلام في نبيكم وأنفسكم. فقال: ابن أبي لو نعلم قتالاً لاتبعناكم، فهم الحيان باتباعه فعصمهم الله فمضوا مع رسول الله ﷺ .

Rivayet edildiğine göre [Aleyhisselâm] yaklaşık bin kişiyle yola çıktı ve sabrederlerse kendilerine zafer vaad etti. Şavt mevkiine vardıklarında İbn Übey üç yüz kişiyle geri çekildi ve: 'Kendimizi ve çocuklarımızı niçin öldürtelim?' dedi. Bunun üzerine Amr b. Hazm el-Ensârî peşlerinden gidip: 'Peygamberiniz ve kendi canlarınız hakkında size Allah'ı ve İslam'ı hatırlatırım' dedi. İbn Übey: 'Savaş olacağını bilseydik sizin peşinizden gelirdik' cevabını verdi. Bunun üzerine o iki kabile de ona uymaya niyetlendi; ancak Allah onları korudu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yollarına devam ettiler.

والظاهر أنها ما كانت عزيمة لقوله تعالى: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما أي عاصمهما من اتباع تلك الخطرة، ويجوز أن يراد والله ناصرهما فما لهما يفشلان ولا يتوكلان على الله. وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ أي فليتوكلوا عليه ولا يتوكلوا على غيره لينصرهم كما نصرهم ببدر.

Zahir olan şu ki, bu kesin bir azim değildi; nitekim Allah Teâlâ: وَاللَّهُ وَلِيُّهُما buyurmuştur; yani bu vesveseye uymaktan onları korumuştur. 'Allah onların yardımcısıdır, o halde nasıl gevşeklik gösterirler ve Allah'a tevekkül etmezler?' manasının kastedilmiş olması da caizdir. وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ Yani Bedir'de kendilerine yardım ettiği gibi yardım etmesi için başkasına değil, yalnızca O'na tevekkül etsinler.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 123-124]

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤)

{ وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (١٢٣) إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ (١٢٤) } “Andolsun ki siz son derece zayıf ve çaresiz bir durumda iken Allah size Bedir'de yardım etmişti. O halde Allah'tan sakının ki şükretmiş olasınız. (123) Hani sen müminlere: «Rabbinizin, indirilmiş üç bin melekle size yardım etmesi size yetmez mi?» diyordun. (124)”

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ تذكير ببعض ما أفادهم التوكل. وبدر ماء بين مكة والمدينة كان لرجل يسمى بدراً فسمي به. وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ حال من الضمير، وإنما قال أذلة ولم يقل ذلائل تنبيهاً على قلتهم مع ذلتهم لضعف الحال وقلة المراكب والسلاح. فَاتَّقُوا اللَّهَ في الثياب. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ بتقواكم ما أنعم به عليكم من نصره، أو لعلكم بنعم الله عليكم فتشكرون، فوضع الشكر موضع الأنعام لأنه سببه.

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ Tevekkülün kendilerine sağladığı faydalardan birini hatırlatmadır. Bedir, Mekke ile Medine arasında bulunan ve Bedir adındaki bir adama ait olan bir suyun adıdır, oraya onun ismi verilmiştir. وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ Zamirden hâldir; hâllerinin zayıflığı, binek ve silahlarının azlığı sebebiyle düşkünlükleriyle beraber azlıklarına da dikkat çekmek için 'zelâil' demeyip 'ezille' demiştir. فَاتَّقُوا اللَّهَ Sevap konusunda [Allah'tan sakının]. لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ Takvanızla, O'nun yardımıyla size bahşettiği nimetlere şükredesiniz diye; yahut Allah'ın nimetleri sebebiyle şükredersiniz diye; böylece nimetin sebebi olduğu için şükür nimetin yerine konulmuştur.

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ ظرف لنصركم. وقيل بدل ثان من إذ غدوت على أن قوله لهم يوم أحد وكان مع

إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِينَ 'Nasarakum' fiilinin zarfıdır. Uhud günü onlara söylediği ve

اشتراط الصبر والتقوى عن المخالفة، فلما لم يصبروا عن الغنائم وخالفوا أمر الرسول ﷺ لم تنزل الملائكة.

emre aykırı hareket etmeyip sabır ve takva gösterme şartına bağlı kılındığı kabul edilerek 'iz gadavte'den ikinci bir bedel olduğu da söylenmiştir. Ganimetler karşısında sabredemeyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine muhalefet edince melekler inmemiştir.

أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ إنكار أن لا يكفيهم، ذلك وإنما جيء بلن إشعاراً بأنهم كانوا كالآيسين من النصر لضعفهم وقلتهم وقوة العدو وكثرتهم. قيل أمدهم الله يوم بدر أولاً بألف من الملائكة ثم صاروا ثلاثة آلاف ثم صاروا خمسة آلاف. وقرأ ابن عامر مُنْزَلِينَ بالتشديد للتكثير أو للتدريج.

أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ أَنْ يُمِدَّكُمْ رَبُّكُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُنْزَلِينَ Bunun onlara yetmeyeceğini inkârdır. 'Len' edatının getirilmesi, onların kendi zayıflıkları ve azlıkları, düşmanın ise gücü ve çokluğu sebebiyle sanki zaferden ümit kesmiş gibi olduklarını hissettirmek içindir. Bedir günü Allah'ın onlara önce bin melekle yardım ettiği, sonra bunların üç bine, ardından da beş bine çıktığı söylenmiştir. İbn Âmir, çokluk veya derece derece indirme manasıyla مُنْزَلِينَ kelimesini şeddeli (münezzeleyn) okumuştur.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 125]

بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥)

{ بَلى إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ مُسَوِّمِينَ (١٢٥) } “Evet! Eğer sabreder, sakınır ve onlar da aniden üzerinize geliverirlerse, Rabbiniz size nişanlı beş bin melekle yardım edecektir. (125)”

بَلى إيجاب لما بعد لن، أي بلى يكفيكم. ثم وعد لهم الزيادة على الصبر والتقوى حثاً عليهما وتقوية لقلوبهم فقال: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ أي المشركون. مِنْ فَوْرِهِمْ هذا من ساعتهم هذه، وهو في الأصل مصدر من فارت القدر إذ غلت، فاستعير للسرعة ثم أطلق للحال التي لا ريث فيها ولا تراخي، والمعنى إن يأتوكم في الحال. يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ في حال إتيانهم بلا تراخ ولا تأخير. مُسَوِّمِينَ معلمين من التسويم الذي هو إظهار سيما الشيء

بَلى 'Len' edatından sonrasını olumlamadır; yani 'Evet, size yetecektir'. Sonra onları teşvik etmek ve kalplerini kuvvetlendirmek amacıyla sabır ve takva üzerine artırmayı vaad ederek şöyle buyurdu: إِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا وَيَأْتُوكُمْ Yani müşrikler [gelirse]. مِنْ فَوْرِهِمْ هذا Şu saatlerinde [gelirlerse]. Bu kelime aslen tencere kaynadığı zaman kullanılan 'fârati'l-kıdru' masdarıdır; sürat için istiare edilmiş, sonra da hiçbir gecikme ve gevşemenin olmadığı durum için kullanılmıştır. Manası: 'Eğer derhal üzerinize gelirlerse' demektir. يُمْدِدْكُمْ رَبُّكُمْ بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ Gecikmeksizin ve tehir edilmeksizin geldikleri anda [yardım eder]. مُسَوِّمِينَ Alametlendirilmiş; bir şeyin alametini ortaya koymak demek olan 'tesvîm'den gelir;

لقوله ﵊ لأصحابه.

Nitekim [Aleyhisselâm] ashabına şöyle buyurmuştur:

«تسوموا فإن الملائكة قد تسومت»

«Kendinize alamet koyun; zira melekler alametlenmişlerdir.»

. أو مرسلين من التسويم بمعنى الأسامة. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم ويعقوب بكسر الواو.

Yahut salıverme manasındaki tesvîmden hareketle 'salınmış olanlar' demektir. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb vâv harfinin kesresiyle (müsevvimîn) okumuşlardır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 126-127]

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧)

{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer ancak mutlak güç sahibi, hüküm ve hikmet sahibi olan Allah katındandır. (126) [Bu yardım] inkâr edenlerden bir kısmını yok etsin veya onları perişan etsin de hayal kırıklığına uğramış olarak geri dönsünler diyedir. (127)”

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ وما جعل إمدادكم بالملائكة. إِلَّا بُشْرى لَكُمْ إلا بشارة لكم بالنصر. وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ ولتسكن إليه من الخوف. وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لاَ من العدة والعدد، وهو تنبيه على أنه لا حاجة في نصرهم إلى مدد وإنما أمدهم ووعد لهم به بشارة لهم وربطاً على قلوبهم، من حيث إن نظر العامة إلى الأسباب أكثر، وحثاً على أن لا يبالوا بمن تأخر عنهم. الْعَزِيزِ الذي لا يغالب في أقضيته. الْحَكِيمِ الذي ينصر ويخذل بوسط وبغير وسط على مقتضى الحكمة والمصلحة.

وَما جَعَلَهُ اللَّهُ Allah, size meleklerle yardım etmeyi kılmadı; إِلَّا بُشْرى لَكُمْ ancak size zafer için bir müjde, وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ ve korkudan kurtulup onunla kalpleriniz yatışsın diye [kıldı]. وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ Zafer teçhizat ve sayıdan değil, sadece Allah katındandır. Bu, onların zafere ulaşmasında bir desteğe ihtiyaç olmadığına; ancak avamın sebeplere daha çok bakması sebebiyle kendilerine bir müjde olması ve kalplerinin pekişmesi için onlara yardım edip bunu vaat ettiğine ve kendilerinden geri kalanlara aldırış etmemelerini teşvik etmeye bir uyarıdır. الْعَزِيزِ Hükümlerinde asla mağlup edilemeyen. الْحَكِيمِ Hikmet ve maslahatın gereğine göre vasıtalı veya vasıtasız yardım eden ve yüzüstü bırakan.

لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا متعلق بنصركم، أو وَمَا النَّصْرُ إن كان اللام فيه للعهد، والمعنى لينقص منهم بقتل بعض وأسر آخرين، وهو ما كان يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين من صناديدهم. أَوْ يَكْبِتَهُمْ أو يخزيهم، والكبت شدة الغيظ، أو وهن يقع في القلب، وأو للتنويع دون الترديد فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ فينهزموا منقطعي الأمال.

لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [İfadesi] "yardımınız" anlamına yahut şayet başındaki lam ahid içinse وَمَا النَّصْرُ ifadesine mütealliktir. Manası: Bir kısmını öldürüp diğerlerini esir ederek onları eksiltmek içindir; bu da Bedir günü ileri gelenlerinden yetmiş kişinin öldürülmesi ve yetmiş kişinin esir alınmasıyla vuku bulmuştur. أَوْ يَكْبِتَهُمْ Yahut onları rezil etsin diye; kebt (kavramı), öfkenin şiddetlenmesi veya kalbe düşen bir yılgınlıktır. Buradaki "ev" (veya) edatı tereddüt için değil, çeşitlendirme (tenvî') içindir. فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ Yani umutları kesilmiş olarak bozguna uğrasınlar.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٢٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 128]

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨)

{ لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) } “Bu işten sana hiçbir şey [düşmez]; [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder. Çünkü onlar zalimlerdir. (128)”

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ اعتراض. أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ عطف على قوله أو يكبتهم، والمعنى أن الله مالك أمرهم فإما أن يهلكهم أو يكبتهم أو يتوب عليهم إن أسلموا أو يعذبهم إن أصروا وليس لك من أمرهم شيء، وإنما أنت عبد مأمور لإِنذارهم وجهادهم. ويحتمل أن يكون معطوفاً على الأمر أو شيء بإضمار أن، أي ليس لك من أمرهم أو من التوبة عليهم أو من تعذيبهم شيء. أو ليس لك من أمرهم شيء، أو التوبة عليهم أو تعذيبهم. وأن تكون أو بمعنى إلا أن. أي ليس لك من أمرهم شيء إلا أن يتوب الله عليهم فتسر به أو يعذبهم فتتشفى منهم.

لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ İtirâziye (ara cümle)dir. أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ İfadesi "ev yekbitehum" sözüne matuftur. Manası: Allah onların işinin tek sahibidir; dolayısıyla ya onları helak eder, ya perişan eder, ya Müslüman olurlarsa tevbelerini kabul eder ya da [küfürde] ısrar ederlerse onlara azap eder; onların işinden sana hiçbir şey [düşmez]. Sen ancak onları uyarmak ve onlarla cihat etmekle emrolunmuş bir kulsun. Gizli bir "en" takdiriyle "el-emr" veya "şey'" üzerine matuf olması da muhtemeldir; yani: Onların işinden yahut tevbelerinin kabul edilmesinden veya onlara azap edilmesinden sana hiçbir şey ait değildir. Yahut: Onların işinden sana hiçbir pay yoktur; ya tevbeleri kabul edilir ya da azap edilirler. "Ev" edatının "illâ en" (ancak/meğerki) manasında olması da mümkündür; yani: Allah onların tevbesini kabul edip sen buna sevininceye yahut onlara azap edip için rahatlayıncaya kadar onların işinden sana hiçbir şey düşmez.

روي (أن عتبة بن أبي وقاص شجهُ يوم أحد وكسر رباعيته، فجعل يمسح الدم عن وجهه ويقول كيف يفلح قوم خضبوا وجه نبيهم بالدم) فنزلت

Rivayet edildiğine göre (Ukbe b. Ebî Vakkâs, Uhud günü onun başını yardı ve ön dişini kırdı. Bunun üzerine o, yüzünden kanı siliyor ve: "Peygamberlerinin yüzünü kana bulayan bir topluluk nasıl kurtuluşa erer?" diyordu.) Bunun üzerine [bu ayet] indi.

. وقيل هم أن يدعوا عليهم فنهاه

Onlara beddua etmeye niyetlendiği, ancak

الله لعلمه بأن فيهم من يؤمن. فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ قد استحقوا التعذيب بظلمهم.

içlerinde iman edecek kimseler olduğunu bildiği için Allah'ın onu bundan menettiği de söylenmiştir. فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ Zulümleri sebebiyle azabı hak etmişlerdir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٩ الى ١٣٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 129-130]

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠)

{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O, dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (129) Ey iman edenler! Kat kat artırılmış olarak faiz yemeyin. Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130)”

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خلقاً وملكاً فله الأمر كله لا لك. يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ صريح في نفي وجوب التعذيب، والتقييد بالتوبة وعدمها كالمنافي له. وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ لعباده فلا تبادر إلى الدعاء عليهم.

وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ Yaratılış ve mülkiyet bakımından [O'nundur]; dolayısıyla bütün emir sana değil, O'na aittir. يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ Azabın [Allah'a] vacip olmasını nefyetmede açıktır; [bunun] tevbe edip etmeme şartına bağlanması ise buna aykırı gibidir. وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ Kullarına karşı [bağışlayıcı ve merhametlidir]; bu yüzden onlara beddua etmede acele etme.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً لا تزيدوا زيادات مكررة، ولعل التخصيص بحسب الواقع. إذ كان الرجل منهم يربي إلى أجل ثم يزيد فيه زيادة أخرى حتى يستغرق بالشيء الطفيف مال المديون. وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب «مضعفة» . وَاتَّقُوا اللَّهَ فيما نهيتم عنه. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ راجين الفلاح.

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً Kat kat artışlar yapmayın. Bu tahsis (kat kat kaydı), muhtemelen vaki olan duruma göredir; zira onlardan bir adam belirli bir vadeye kadar faiz işletir, sonra borçlunun malını önemsiz bir şey karşılığında tamamen yutuncaya kadar üzerine başka bir artış daha eklerdi. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kûb «مضعفة» (muda'afe) şeklinde okumuşlardır. وَاتَّقُوا اللَّهَ Yasaklandığınız hususlarda Allah'tan sakının. لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ Kurtuluşu umarak.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣١ الى ١٣٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 131-132]

وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)

{ وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Resul'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”

وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ بالتحرز عن متابعتهم وتعاطي أفعالهم، وفيه تنبيه على أن النار بالذات معدة للكافرين وبالعرض للعصاة. وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أتبع الوعيد بالوعد ترهيباً عن المخالفة وترغيباً في الطاعة، ولعل وعسى في أمثال ذلك دليل عزة التوصل إلى ما جعل خبرا له.

وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ Onlara uymaktan ve onların fiillerini işlemekten sakınarak [ateşten korunun]. Bunda cehennem ateşinin bizzat (aslen) kâfirler için, arazî olarak (dolaylı yoldan) ise günahkârlar için hazırlandığına bir uyarı vardır. وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ Karşı gelmekten sakındırmak ve itaate teşvik etmek amacıyla tehdidin ardından vaadi getirmiştir. Bu tür yerlerde geçen "lealle" (umulur ki) ve "asâ" (olur ki) edatları, kendisine haber kılınan şeye ulaşmanın zorluğuna ve kıymetine delildir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 133-134]

وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)

{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, takva sahipleri için hazırlanmış cennete koşuşun! (133) Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah ise iyilik yapanları sever. (134)”

وَسارِعُوا بادروا وأقبلوا. إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ إلى ما يستحق به المغفرة، كالإِسلام والتوبة والإِخلاص. وقرأ نافع وابن عامر سارِعُوا بلا واو. وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أي عرضها كعرضهما، وذكر العرض للمبالغة في وصفها بالسعة على طريقة التمثيل، لأنه دون الطول. وعن ابن عباس كسبع سموات وسبع أرضين لو وصل بعضها ببعض، أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ هيئت لهم، وفيه دليل على أن الجنة مخلوقة وإنها خارجة عن هذا العالم.

وَسارِعُوا Acele edin ve yönelin. إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ İslam, tevbe ve ihlas gibi mağfireti hak ettirecek şeylere [yönelin]. Nâfi' ve İbn Âmir, vav harfi olmaksızın سارِعُوا şeklinde okumuşlardır. وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ Yani genişliği onların genişliği gibidir. En (genişlik), boydan daha kısa olduğu için temsil yoluyla cennetin genişliğini nitelemede mübalağa amacıyla eninden bahsedilmiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Birbirine bitişik yedi kat gök ve yedi kat yer gibidir. أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ Onlar için hazırlanmıştır. Bunda cennetin yaratılmış olduğuna ve bu âlemin dışında bulunduğuna delil vardır.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ صفة مادحة للمتقين، أو مدح منصوب أو مرفوع. فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ في حالتي الرخاء والشدة، أو الأحوال كلها إذ الإِنسان لا يخلو عن مسرة أو مضرة، أي لا يخلون في حال ما بإنفاق ما قدروا عليه من قليل أو كثير، وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ الممسكين عليه الكافين عن إمضائه مع القدرة، من كظمت القرية إذا ملأتها وشددت رأسها.

الَّذِينَ يُنْفِقُونَ Müttakilerin övgü sıfatıdır yahut mensub veya merfû bir övgüdür. فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ Bolluk ve darlık hallerinde yahut bütün hallerde; zira insan sevinçten veya zarardan uzak kalmaz. Yani az olsun çok olsun güçlerinin yettiğini harcamayı hiçbir durumda aksatmazlar. وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ Güçleri yettiği halde öfkelerini tutan ve onu uygulamaya koymaktan vazgeçenlerdir; bu da tulumu doldurup ağzını bağladığında söylenen 'kazamtü'l-kırbete' tabirinden gelir.

وعن النبي ﷺ «من كظم غيظاً وهو يقدر على إنقاذه ملأ الله قلبه أمناً وإيماناً

Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den rivayet edildiğine göre: «Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde öfkesini yutarsa, Allah onun kalbini emniyet ve imanla doldurur.»

. وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ التاركين عقوبة من استحقوا مؤاخذته،

وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ Cezalandırılmayı hak eden kimseyi cezalandırmaktan vazgeçenlerdir.

وعن النبي ﵊ «إن هؤلاء في أمتي قليل إلا من عصم الله»

Peygamber [Aleyhisselâm]'dan rivayet edildiğine göre: «Allah'ın korudukları müstesna, bunlar ümmetimin içinde azdır.»

وقد كانوا كثيراً في الأمم التي مضت. وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ يحتمل الجنس ويدخل تحته هؤلاء، والعهد فتكون الإِشارة إليهم.

Halbuki geçmiş ümmetlerde çok idiler. وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ Cins (bütün muhsinler) manasına gelebilir ve bunlar da onun altına girer; ahid için de olabilir, o zaman işaret doğrudan onlaradır.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 135]

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥)

{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) } “Ve onlar çirkin bir iş yaptıkları yahut kendilerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp günahlarının bağışlanmasını dilerler. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Onlar yaptıklarında bile bile ısrar etmezler. (135)”

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً فعلة بالغة في القبح كالزنى. أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بأن أذنبوا أي ذنب كان وقيل الفاحشة الكبيرة وظلم النفس الصغيرة، ولعل الفاحشة ما يتعدى وظلم النفس ما ليس كذلك. ذَكَرُوا

وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً Zina gibi son derece çirkin bir fiil [işledikleri]. أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ Hangi günah olursa olsun bir günah işleyerek kendilerine zulmettikleri [zaman]. Fahişenin büyük günah, nefse zulmün ise küçük günah olduğu da söylenmiştir. Muhtemelen fahişe başkasına sirayet eden, nefse zulüm ise öyle olmayan günahtır. ذَكَرُوا

اللَّهَ

اللَّهَ Allah'ı hatırlarlar;

تذكروا وعيده أو حكمه أو حقه العظيم. فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ بالندم والتوبة. وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ استفهام بمعنى النفي معترض بين المعطوفين، والمراد به وصفه تعالى بسعة الرحمة وعموم المغفرة والحث على الاستغفار والوعد بقبول التوبة وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا ولم يقيموا على ذنوبهم غير مستغفرين

O'nun tehdidini, hükmünü yahut yüce hakkını hatırlarlar. فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ Pişmanlık ve tevbe ile günahlarının bağışlanmasını dilerler. وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ İki matuf arasına giren nefy manasında bir istifhamdır. Bununla kastedilen, Yüce Allah'ı rahmetinin genişliği ve mağfiretinin kapsayıcılığı ile nitelemek, istiğfara teşvik etmek ve tevbenin kabulünü vaat etmektir. وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى مَا فَعَلُوا İstiğfar etmeksizin günahları üzerinde ısrarla durmazlar;

لقوله ﷺ «ما أصر من استغفر وإن عاد في اليوم سبعين مرة»

Nitekim [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Günde yetmiş defa tekrarlasa bile istiğfar eden kimse ısrar etmiş sayılmaz.»

. وَهُمْ يَعْلَمُونَ حال من يصروا أي ولم يصروا على قبيح فعلهم عالمين به.

وَهُمْ يَعْلَمُونَ [İfadesi] "yusırrû" fiilinin halidir; yani çirkin olduğunu bildikleri halde fiillerinde ısrar etmezler.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 136]

أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)

{ أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦) } “İşte onların mükafatı, Rablerinden bir bağışlanma ve içinde ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetlerdir. Amel edenlerin ecri ne güzeldir! (136)”

أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها خبر للذين إن ابتدأت به، وجملة مستأنفة مبينة لما قبلها إن عطفته على المتقين، أو على الذين ينفقون. ولا يلزم من إعداد الجنة للمتقين والتائبين جزاء لهم إن لا يدخلها المصرون، كما لا يلزم من إعداد النار للكافرين جزاء لهم أن لا يدخلها غيرهم، وتنكير جنات على الأول يدل على أن ما هم أدون مما للمتقين الموصوفين بتلك الصفات المذكورة في الآية المتقدمة، وكفاك فارقاً بين القبيلين أنه فصل آيتهم بأن بين أنهم محسنون مستوجبون لمحبة الله، وذلك لأنهم حافظوا على حدود الشرع وتخطوا إلى التخصص بمكارمه، وفصل آية هؤلاء بقوله: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ لأن المتدارك لتقصيره كالعامل لتحصيل بعض ما فوت على نفسه، وكم بين المحسن والمتدارك والمحبوب والأجير، ولعل تبديل لفظ الجزاء بالأجر لهذه النكتة، والمخصوص بالمدح محذوف تقديره ونعم أجر العاملين ذلك يعني المغفرة والجنات.

أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها Şayet "ellezîne" ile başlarsan onun haberidir; müttakilere veya infak edenlere atfedersen, öncesini açıklayan müstakil (istînâf) bir cümledir. Cennetin mükafat olarak müttakilere ve tevbe edenlere hazırlanmış olmasından, [günahında] ısrar edenlerin oraya girmeyeceği gerekmediği gibi, cehennemin kâfirlere hazırlanmış olmasından da başkalarının oraya girmeyeceği gerekmez. İlk ihtimale göre "cennât" kelimesinin nekra gelmesi, bunlara verilecek olanın önceki ayette zikredilen sıfatlarla nitelenmiş müttakilere verilecek olandan daha aşağı derecede olduğuna delalet eder. İki zümre arasındaki fark olarak şu yeterlidir: [Allah] onların ayetinin sonunu, şeriatın sınırlarını korudukları ve ahlakın güzellikleriyle bezenmeye geçtikleri için muhsin olduklarını ve Allah'ın sevgisini hak ettiklerini açıklayarak bitirdi. Bunların ayetinin sonunu ise: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ sözüyle bitirdi; çünkü kusurunu telafi eden kimse, kaçırdığı bazı şeyleri elde etmek için çalışan kimse gibidir. Muhsin ile telafi eden, sevilen ile ücretli çalışan arasında ne kadar da büyük fark vardır! Ceza (mükafat) lafzının ecir lafzıyla değiştirilmesi muhtemelen bu ince nükte sebebiyledir. Övgüye has kılınan (mahsûs bi'l-medh) öge hazfedilmiştir; takdiri: "Amel edenlerin ecri işte odur (yani mağfiret ve cennetlerdir)" şeklindedir.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٧ الى ١٣٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 137-138]

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨)

{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) } “Sizden önce nice sünnetler (ilahi kanunlar/uygulamalar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin de yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir görün! (137) Bu, bütün insanlar için bir açıklama, takva sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür. (138)”

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ وقائع سنها الله في الأمم المكذبة كقوله تعالى: وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وقيل أمم قال:

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ Yalanlayan ümmetlerde Allah'ın uyguladığı hadiselerdir (kanunlardır); nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ } “...ve amansızca öldürülürler. Daha önce gelip geçenler hakkında Allah'ın sünneti (kanunu) budur.” Ümmetler olduğu da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir:

مَا عَايَنَ النَّاسُ مِنْ فَضْلٍ كَفَضْلِكُمُو ... وَلاَ رَأَوْا مِثْلَهُ في سَالِفِ السُّنَنِ

İnsanlar sizin faziletiniz gibi bir fazilet görmediler ... Ne de geçmiş ümmetler içinde bunun bir benzerini gördüler.

فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ لتعتبروا بما ترون من آثار هلاكهم.

فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ Helaklerinin kalıntılarından gördüklerinizle ibret alasınız diye [yeryüzünde gezip görün].

هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ إشارة إلى قولهِ قَدْ خَلَتْ، أو مفهوم قوله فَانْظُروا أي أنه مع كونه بياناً للمكذبين فهو زيادة بصيرة وموعظة للمتقين، أو إلى ما لخص من أمر المتقين والتائبين، وقوله قد خلت جملة معترضة للبعث على الإِيمان والتوبة وقيل إلى القرآن.

هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ قَدْ خَلَتْ sözüne yahut فَانْظُروا sözünün mefhumuna işarettir; yani yalanlayanlar için bir açıklama olmakla birlikte, takva sahipleri için basiret artışı ve bir öğüttür. Yahut müttakilerin ve tevbe edenlerin özetlenen durumuna işarettir; "kad halet" sözü ise imana ve tevbeye sevk etmek için bir ara cümledir. Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٣٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 139]

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩)

{ وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) } “Gevşemeyin, hüzünlenmeyin; eğer gerçekten inanıyorsanız, en üstün olan sizlersiniz. (139)”

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا تسلية لهم عما أصابهم يوم أحد، والمعنى لا تضعفوا عن الجهاد بما أصابكم ولا تحزنوا على من قتل منكم. وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وحالكم إنكم أعلى منهم شأناً، فإنكم على الحق وقتالكم لله وقتلاكم في الجنة، وإنهم على الباطل وقتالهم للشيطان وقتلاهم في النار، أو لأنكم أصبتم منهم يوم بدر أكثر مما أصابوا منكم اليوم، أو وأنتم الأعلون في العاقبة فيكون بشارة لهم بالنصر والغلبة. إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ متعلق بالنهي أي لا تهنوا إن صح إيمانكم، فإنه يقتضي قوة القلب بالوثوق على الله أو بالأعلون.

وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا Uhud günü başlarına gelenler sebebiyle onlara bir tesellidir. Manası: Başınıza gelenler sebebiyle cihattan gevşemeyin ve sizden öldürülenlere üzülmeyin. وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ Durumunuz şu ki, siz şan bakımından onlardan daha üstünsünüz; çünkü siz hak üzeresiniz, savaşınız Allah içindir ve ölüleriniz cennettedir. Onlar ise batıl üzerindedir, savaşları şeytan içindir ve ölüleri cehennemdedir. Yahut bugün onların sizden aldığından daha fazlasını Bedir günü siz onlardan aldığınız içindir. Yahut akıbette en üstün sizlersiniz demektir ki, bu da kendilerine zafer ve galebe müjdesidir. إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ Nehiy ifadesine mütealliktir; yani eğer imanınız sahih ise gevşemeyin; çünkü iman Allah'a güvenle kalbin güçlü olmasını gerektirir. Yahut "el-a'levn" (en üstün olanlar) kelimesine mütealliktir.

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 140]

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)

{ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) } “Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. Biz bu günleri insanlar arasında döndürür dururuz; bu da Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması ve sizden şehitler/şahitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez. (140)”

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ قرأ حمزة والكسائي وابن عياش عن عاصم بضم القاف، والباقون بالفتح وهما لغتان كالضعف والضعف. وقيل هو بالفتح الجراح وبالضم ألمها، والمعنى إن أصابوا منكم يوم أحد فقد أصبتم منهم يوم بدر مثله، ثم إنهم لم يضعفوا ولم يجبنوا فأنتم أولى بأن لا تضعفوا، فإنكم ترجون مِنَ الله مَا لاَ يرجون. وقيل كلا المِسينَّ كان يوم أحد فإن المسلمين نالوا منهم قبل أن يخالفوا أمر الرسول ﷺ. وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ نصرفها بينهم نديل لهؤلاء تارة ولهؤلاء أخرى كقوله:

إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle İbn Ayyâş kaf harfinin zammesiyle (kurh), diğerleri ise fethasıyla (karh) okumuşlardır; bunlar "za'f" ve "zu'f" gibi iki ayrı lehçedir. Fetha ile olanın yaralar, zamme ile olanın ise yara acısı olduğu da söylenmiştir. Manası: Uhud günü onlar sizden bir can/yara aldıysa, Bedir günü siz de onlardan bir benzerini almıştınız. Buna rağmen onlar gevşemediler ve korkmadılar; o halde sizin gevşememeniz daha evladır, zira siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Her iki dokunmanın da Uhud günü olduğu; nitekim Müslümanların, Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in emrine aykırı davranmadan önce onlara üstünlük sağladığı da söylenmiştir. وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ Onları aralarında evirip çeviririz; kimi zaman bunlara, kimi zaman şunlara üstünlük veririz; şairin şu sözünde olduğu gibi:

فَيَوْماً عَلَيْنَا وَيَوماً لَنَا ... وَيَوْمٌ نُسَاءُ وَيَوْمٌ نُسَرُّ

Bir gün aleyhimize, bir gün lehimizedir ... Bir gün kederlenir, bir gün seviniriz.

والمداولة كالمعاودة يقال داولت الشيء بينهم فتداولوه، والأيام تحتمل الوصف والخبر ونُداوِلُها يحتمل الخبر والحال والمراد بها: أوقات النصر والغلبة. وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا عطف على علة محذوفة أي نداولها ليكون كيت وكيت وليعلم الله إيذاناً بأن العلة فيه غير واحدة، وإن ما يصيب المؤمن فيه من المصالح ما لا يعلم، أو الفعل المعلل به محذوف تقديره وليتميز الثابتون على الإِيمان من الذين على حرف فعلنا ذلك، والقصد في أمثاله ونقائضه ليس إلى إثبات علمه تعالى ونفيه بل إلى إثبات المعلوم ونفيه على طريق البرهان. وقيل معناه ليعلمهم علماً يتعلق به الجزاء وهو العلم بالشيء موجوداً. وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ ويكرم ناساً منكم بالشهادة يريد شهداء أحد، أو يتخذ منكم شهوداً معدلين بما صودف منهم من الثبات والصبر على الشدائد. وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ الذين يضمرون خلاف ما يظهرون، أو الكافرين وهو اعتراض، وفيه تنبيه على أنه تعالى لا ينصر الكافرين على الحقيقة وإنما يغلبهم أحياناً استدراجاً لهم وابتلاء للمؤمنين.

Müdâvele (döndürme), muâvede (tekrarlama) gibidir; 'bir şeyi aralarında elden ele/nöbetleşe dolaştırdım, onlar da nöbetleşe aldılar' denir. "El-eyyâm" kelimesi sıfat veya haber olmaya, نُداوِلُها ise haber veya hal olmaya elverişlidir. Bununla zafer ve galibiyet vakitleri kastedilmektedir. وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا Hazfedilmiş bir illete matuftur; yani: Şöyle şöyle olsun ve Allah bilsin diye onları aralarında döndürürüz. Bu da bundaki illetin birden fazla olduğunu ve mümine isabet eden şeyde bilinemeyecek nice maslahatlar bulunduğunu bildirmek içindir. Yahut illetin taalluk ettiği fiil hazfedilmiştir; takdiri: "İman üzerinde sebat edenlerin ikircikli olanlardan ayırt edilmesi için bunu yaptık" şeklindedir. Bunun gibi ve zıddı olan ifadelerde gaye, Allah Teâlâ'nın ilmini ispat veya nefyetmek değil, delil yoluyla bilinenin (malûmun) varlığını veya yokluğunu ortaya koymaktır. Bir görüşe göre manası: Karşılığında ceza veya mükafatın terettüp edeceği şekilde onları bilsin; bu da o şeyin varlık sahasına çıkmış halini bilmektir. وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ Uhud şehitlerini kastederek, içinizden bazı kimselere şehitlik lütfetsin yahut zorluklara karşı gösterdikleri sebat ve sabır sebebiyle sizden adaletli şahitler edinsin [diyedir]. وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ Göründüklerinin aksini gizleyenleri yahut kâfirleri [sevmez]; bu bir itirâziyedir. Bunda Allah Teâlâ'nın gerçekte kâfirlere yardım etmediğine, ancak onları derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) ve müminleri imtihan etmek için bazen onlara galebe verdiğine bir uyarı vardır.

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤١ الى ١٤٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 141-142]

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢)

{ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١) أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) } “Bir de Allah, iman edenleri arındırsın ve kâfirleri mahvetsin diye [böyle yapar]. (141) Yoksa siz, Allah içinizden cihat edenleri belirlemeden ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? (142)”

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ليطهرهم ويصفيهم من الذنوب إن كانت الدولة عليهم. وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ ويهلكهم إن كانت عليهم، والمحق نقص الشيء قليلاً قليلاً.

وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا Şayet galebe aleyhlerine olursa, onları günahlardan arındırıp tertemiz kılsın diye. وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ Şayet [galebe] onların aleyhine olursa, onları helak etsin diye. Mahk (kelimesi), bir şeyin azar azar eksilip yok olmasıdır.