أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بل أحسبتم ومعناه الإِنكار. وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ ولما تجاهدوا، وفيه دليل على أن الجهاد فرض كفاية والفرق بين لَمَّا ولم إن فيه توقع الفعل فيما يستقبل.
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ Aksine sandınız mı? [Buradaki soru] inkâr (kınama) anlamındadır. وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ Halbuki siz henüz cihat etmediniz. Bunda cihadın farz-ı kifâye olduğuna bir delil vardır. لَمَّا (lemmâ) ile لَمْ (lem) arasındaki fark; lemmâ edatında eylemin gelecekte gerçekleşmesinin beklenir olmasıdır.
وقرئ «يَعْلَمْ» بفتح الميم على أن أصله يعلمن فحذفت النون وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ نصب بإضمار أن على أن الواو للجمع. وقرئ بالرفع على أن الواو للحال كأنه قال: ولما تجاهدوا وأنتم صابرون.
Mîm'in fethasıyla «يَعْلَمْ» şeklinde de okunmuştur; aslı "يعلمن" olup nûn harfi hazfedilmiştir. وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ ifadesi, vâv harfinin maiyyet (birliktelik) ifade etmesi sebebiyle gizli bir en (أنْ) ile mensub kılınmıştır. Vâv harfi hâl kabul edilerek ref ile de okunmuştur; sanki: "Siz sabredenler olduğunuz halde henüz cihat etmediniz" demiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 143]
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)
{ وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) } “Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu arzuluyordunuz. İşte onu gözlerinizle apaçık gördünüz. (143)”
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ أي الحرب فإنها من أسباب الموت، أو الموت بالشهادة. والخطاب للذين لم يشهدوا بدراً وتمنوا أن يشهدوا مع رسول الله ﷺ مشهداً لينالوا ما نال شهداء بدر من الكرامة فألحوا يوم أحد على الخروج. مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ من قبل أن تشاهدوه وتعرفوا شدته. فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ أي فقد رأيتموه معاينين له حين قتل دونكم من قتل من إخوانكم، وهو توبيخ لهم على أنهم تمنوا الحرب وتسببوا لها ثم جبنوا وانهزموا عنها، أو على تمني الشهادة فإن في تمنيها تمني غلبة الكفار.
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ Yani harbi [arzuluyordunuz]; çünkü harp ölümün sebeplerindendir, yahut şehitlik yoluyla ölümü [arzuluyordunuz]. Hitap, Bedir'de bulunmayıp da Bedir şehitlerinin nail olduğu ikrama erişmek için Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir savaşa katılmayı temenni eden ve Uhud günü [savaşmak için şehir dışına] çıkma hususunda ısrar edenleredir. مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ Onu müşahede etmeden ve şiddetini bilmeden önce. فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ Yani din kardeşlerinizden öldürülenler gözünüzün önünde öldürülürken, onu bizzat görerek müşahede ettiniz. Bu, savaşı arzulayıp ona sebep olduktan sonra korkaklık gösterip kaçmaları yahut kâfirlerin galibiyetini temenni etmeyi de içerdiği için şehadeti temenni etmeleri sebebiyle onlara yönelik bir kınamadır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 144]
وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤)
{ وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) } “Muhammed, sadece bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geri dönerse, Allah'a hiçbir zarar veremez. Allah, şükredenleri mükâfatlandıracaktır. (144)”
وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ فسيخلوا كما خلوا بالموت أو القتل. أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ إِنكاراً لارتدادهم وانقلابهم على أعقابهم عن الدين لخلوه بموت أو قتل بعد علمهم بخلو الرسل قبله وبقاء دينهم متمسكاً به. وقيل الفاء للسببية والهمزة لإِنكار أن يجعلوا خلو الرسل قبله سبباً لانقلابهم على أعقابهم بعد وفاته.
وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ Onlar nasıl ölüm veya öldürülme yoluyla gelip geçtilerse, o da öylece gelip geçecektir. أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ Kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçtiğini ve dinlerinin baki kalıp ona sarıldıklarını bildikten sonra, onun ölüm yahut öldürülme sebebiyle vefat etmesi üzerine dinden irtidat etmelerini ve gerisin geri dönmelerini kınamaktır. Bir görüşe göre fâ harfi sebebiyet, hemze ise kendisinden önceki peygamberlerin gelip geçişini, onun vefatından sonra gerisin geri dönmelerine sebep kılmalarını inkâr ve kınamak içindir.
روي (أنه لما رمى عبدُ الله بن قميئة الحارثي رسول الله ﷺ بحجر فكسر رباعيته وشج وجهه، فذب عنه مصعب بن عمير ﵁ وكان صاحب الراية حتى قتله ابن قميئة وهو يرى أنه قتل النبي ﵊ فقال: قد قتلت محمداً وصرخ صارخ ألا إن محمداً قد قتل، فانكفأ الناس وجعل الرسول ﵊ يدعو إليَّ عباد الله فانحاز إليه ثلاثون من أصحابه وحموه حتى كشفوا عنه المشركين وتفرق الباقون، وقال بعضهم: ليت ابن أبي يأخذ لنا أماناً من أبي سفيان، وقال ناس من المنافقين لو كان نبياً لما قتل ارجعوا إلى إخوانكم ودينكم فقال أنس بن النضر عم أنس بن مالك ﵄: يا قوم إن كان قتل محمد فإن رب محمد حي لا يموت وما تصنعون بالحياة بعده فقاتلوا على ما قاتل عليه، ثم قال اللهم إني أعتذر إليك مما يقولون وأبرأ إليك منه وشد بسيفه فقاتل حتى قتل) فنزلت
Rivayet edildiğine göre (Abdullah b. Kamîe el-Hârisî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e taş atıp ön dişini kırdığı ve yüzünü yardığı zaman; sancağı taşıyan Mus'ab b. Umeyr radıyallâhu anh onu korumaya çalıştı, nihayet İbn Kamîe, Peygamber aleyhisselâm'ı öldürdüğünü zannederek onu öldürdü ve: 'Muhammed'i öldürdüm!' dedi. Bir münadi de: 'Dikkat edin, Muhammed öldürüldü!' diye haykırdı. Bunun üzerine insanlar dağıldı; Resûlullah aleyhisselâm ise: 'Bana gelin ey Allah'ın kulları!' diye seslenmeye başladı. Ashabından otuz kişi onun yanına çekilip müşrikleri ondan uzaklaştırıncaya kadar onu korudular, geride kalanlar ise dağıldı. Onlardan bazıları: 'Keşke İbn Übey, Ebû Süfyân'dan bizim için bir emannâme alsa!' dediler. Münafıklardan bazıları da: 'Eğer peygamber olsaydı öldürülmezdi; kardeşlerinize ve dininize geri dönün!' dediler. Bunun üzerine Enes b. Mâlik'in amcası Enes b. Nadr radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: 'Ey kavmim! Eğer Muhammed öldürüldüyse, şüphesiz Muhammed'in Rabbi diridir, ölmez. Ondan sonra hayatta kalıp da ne yapacaksınız? Onun uğrunda savaştığı dava için siz de savaşın!' Sonra: 'Allahım! Bunların söylediklerinden dolayı Sana mazeret beyan eder ve bundan Sana sığınırım' deyip kılıcını sıyırdı ve öldürülünceye kadar savaştı.) Bunun üzerine nazil oldu:
. وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً بارتداده بل يضر نفسه. وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ على نعمة الإِسلام بالثبات عليه كأنس وأضرابه.
. وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً İrtidat etmesiyle [Allah'a zarar veremez], aksine kendi nefsine zarar verir. وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ İslam nimetine karşı onun üzerinde sebat göstermek suretiyle şükredenleri -Enes ve emsali gibi- [mükâfatlandıracaktır].
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 145]
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)
{ وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Allah'ın izni olmadan hiçbir nefis için ölmek yoktur; o, süresi belirlenmiş bir yazıdır. Kim dünya mükâfatını isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz, şükredenleri mükâfatlandıracağız. (145)”
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ إلا بمشيئة الله تعالى أو بإذنه لملك الموت ﵊ في قبض روحه، والمعنى أن لكل نفس أجلاً مسمى في علمه تعالى وقضائه لاَ يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ بالإِحجام عن القتال والإِقدام عليه. وفيه تحريض وتشجيع على القتال، ووعد للرسول ﷺ بالحفظ وتأخير الأجل. كِتاباً مصدر مؤكد إذ المعنى كتب الموت كتاباً. مُؤَجَّلًا صفة له أي مؤقتاً لا يتقدم ولا يتأخر. وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها تعريض لمن شغلتهم الغنائم يوم أحد، فإن المسلمين حملوا على المشركين وهزموهم وأخذوا ينهبون، فلما رأى الرماة ذلك أقبلوا على النهب وخلوا مكانهم فانتهز المشركون وحملوا عليهم من ورائهم فهزموهم. وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها أي من ثوابها. وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ الذين شكروا نعمة الله فلم يشغلهم شيء عن الجهاد.
وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ Ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle veya ruhunu kabzetmesi hususunda Ölüm Meleği aleyhisselâm'a izin vermesiyle [ölür]. Manası şudur: Her canlının, Allah Teâlâ'nın ilminde ve takdirinde belirlenmiş bir eceli vardır; savaştan kaçınmakla veya ona atılmakla ne bir an geciktirebilirler ne de öne alabilirler. Bunda savaşa teşvik ve cesaretlendirme, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için de korunma ve ecelin ertelendiğine dair bir vaat vardır. كِتاباً Te'kit edici bir mastardır; zira mana: "Ölümü kesin bir yazı olarak yazdı" şeklindedir. مُؤَجَّلًا Onun sıfatıdır; yani öne alınmaz ve ertelenmez muayyen bir vakte bağlı kılınmıştır. وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها Uhud günü ganimetlerle meşgul olan kimselere bir tarizdir (üstü kapalı sitemdir); nitekim Müslümanlar müşriklere hücum edip onları bozguna uğratınca ganimet toplamaya başladılar. Okçular bunu görünce ganimete yönelip yerlerini terk ettiler; müşrikler de bu fırsatı değerlendirip arkalarından onlara saldırdılar ve onları bozguna uğrattılar. وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها Yani onun sevabından veririz. وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ Allah'ın nimetine şükreden ve hiçbir şeyin kendilerini cihaddan alıkoymadığı kimseleri mükâfatlandıracağız.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 146]
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) } “Nice peygamberler vardır ki, beraberlerinde çok sayıda rabbânî (kendini Rabbine adamış) kimseler savaştı. Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. (146)”
وَكَأَيِّنْ أصله أي دخلت الكاف عليها وصارت بمعنى كم والنون تنوين أثبت في الخط على غير قياس. وقرأ ابن كثير «وكائن» ككاعن ووجهه أنه قلب قلب الكلمة الواحدة كقولهم رعملي في لعمري، فصار كيأن ثم حذفت الياء الثانية للتخفيف ثم أبدلت الياء الأخرى ألفاً كما أبدلت من طائي مِنْ نَبِيٍّ بيان له.
وَكَأَيِّنْ Aslı "أيّ" olup başına kâf harfi dahil olmuş ve "kem" (nice) manasını kazanmıştır; nûn ise yazıya kıyasa aykırı olarak dökülmüş bir tenvindir. İbn Kesîr, «وكائن» şeklinde "kâ'in" vezninde okumuştur. Bunun izahı şudur: Tıpkı "la'mrî" yerine "ra'melî" demeleri gibi tek bir kelimede harf değişimi (kalb) yapılmış ve kelime "key'en" olmuş, sonra hafifletmek için ikinci yâ hazfedilmiş, ardından diğer yâ tıpkı "tâî" kelimesinde olduğu gibi elife dönüştürülmüştür. مِنْ نَبِيٍّ Bu kelimenin beyanıdır (açıklamasıdır).
قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ ربانيون علماء أتقياء، أو عابدون لربهم. وقيل جماعات والربى منسوب إلى الربة وهي الجماعة للمبالغة. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب «قتل» ، وإسناده إلى رِبِّيُّونَ أو ضمير النبي ومعه ربيون حال منه ويؤيد الأول أنه قرئ بالتشديد وقرئ رِبِّيُّونَ بالفتح على الأصل وبالضم وهو من تغييرات النسب كالكسر. فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فما فتروا ولم ينكسر جدهم لما أصابهم من قتل النبي أو بعضهم. وَما ضَعُفُوا عن العدو أو في الدين. وَمَا اسْتَكانُوا وما خضعوا للعدو، وأصله استكن من السكون لأن الخاضع يسكن لصاحبه ليفعل به ما يريده، والألف من إشباع الفتحة أو استكون من
قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ Âlim ve takva sahibi rabbânî kimseler veya Rablerine ibadet eden kullar. Bir görüşe göre topluluklar demektir; ribbî kelimesi, mübalağa için cemaat manasındaki ribbeye nispet edilmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Ya'kûb «قتل» (öldürüldü) şeklinde okumuşlardır; fiilin isnadı رِبِّيُّونَ kelimesinedir veya peygamberin zamirinedir ve 'onunla beraber nice rabbânîler' cümlesi ondan hâldir. Birinci ihtimali, şeddeli olarak okunmuş olması da teyit etmektedir. رِبِّيُّونَ kelimesi aslı üzere fetha ile ve zamme ile de okunmuştur ki bu, kesre gibi nispet değişimlerindendir. فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ Peygamberin veya bazılarının öldürülmesi sebebiyle başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler ve gayretleri kırılmadı. وَما ضَعُفُوا Düşmana karşı yahut dinde zaaf göstermediler. وَمَا اسْتَكانُوا Düşmana boyun eğmediler. Kelimenin aslı sükûndan gelen "istekene"dir; çünkü boyun eğen kimse, karşısındakinin kendisine dilediğini yapması için sakin durur; elif ise fethanın işbâ'ından (uzatılmasından) ileri gelir. Yahut
الكون لأنه يطلب من نفسه أن يكون لمن يخضع له، وهذا تعريض بما أصابهم عند الإِرجاف بقتله ﵊. وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ فينصرهم ويعظم قدرهم.
kondan gelen "istekvene"dir; çünkü boyun eğdiği kimsenin buyruğunda olmayı nefsinden ister. Bu, Peygamber aleyhisselâm'ın öldürüldüğü şayiası üzerine müminlerin başına gelen duruma üstü kapalı bir sitemdir. وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ Onlara yardım eder ve kadirlerini yüceltir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٧ الى ١٤٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 147-148]
وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)
{ وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Onların sözü ancak şöyle demekten ibaretti: 'Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!' (147) Bunun üzerine Allah da onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah, iyilik edenleri sever. (148)”
وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ أي وما كان قولهم مع ثباتهم وقوتهم في الدين وكونهم ربانيين إلا هذا القول، وهو إضافة الذنوب والإِسراف إلى أنفسهم هضماً لها وإضافة لما أصابهم إلى سوء أعمالهم والاستغفار عنها، ثم طلب التثبيت في مواطن الحرب والنصر على العدو ليكون عن خضوع وطهارة، فيكون أقرب إلى الإجابة، وإنما جعل قولهم خبرا لأن أن قالوا أعرف لدلالته على جهة النسبة وزمان الحدث.
وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ Yani sebatlarına, dindeki kuvvetlerine ve rabbânî oluşlarına rağmen sözleri ancak bu sözden ibaretti. Bu da nefislerini tezellül ettirmek (alçakgönüllülük göstermek) maksadıyla günahları ve israfı kendilerine nispet etmeleri, başlarına gelenleri kötü amellerine bağlayıp bunlardan ötürü istiğfar etmeleri, ardından savaş meydanlarında sebat ve düşmana karşı zafer talebinde bulunmalarıdır; tâ ki bu talep tevazu ve arınmışlıkla gerçekleşsin ve kabul edilmeye daha yakın olsun. "Kavlehüm" kelimesinin haber kılınması, "en kâlû" ifadesinin nispet cihetine ve fiilin zamanına delalet etmesi sebebiyle daha mâruf (belirli) olmasındandır.
فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فأتاهم الله بسبب الاستغفار واللجأ إلى الله النصر والغنيمة والعز وحسن الذكر في الدنيا، والجنة والنعيم في الآخرة، وخص ثوابها بالحسن إشعاراً بفضله وأنه المعتد به عند الله.
فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ İstiğfar etmeleri ve Allah'a sığınmaları sebebiyle Allah onlara dünyada zafer, ganimet, izzet ve güzel bir nam verdi; ahirette ise cennet ve nimetler bahşetti. Faziletine ve Allah katında asıl muteber olanın o olduğuna işaret etmek için ahiret sevabını "hüsün" (en güzel) vasfıyla tahsis etti.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٩ الى ١٥٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 149-150]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlar durumuna düşersiniz. (149) Bilakis sizin mevlânız Allah'tır; O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ أي إلى الكفر عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ نزلت في قول المنافقين للمؤمنين عند الهزيمة: ارجعوا إلى دينكم وإخوانكم ولو كان محمد نبياً لما قتل.
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ Yani küfre döndürürler عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ Bozgun anında münafıkların müminlere: "Dininize ve kardeşlerinize dönün; eğer Muhammed bir peygamber olsaydı öldürülmezdi" demeleri üzerine nazil olmuştur.
وقيل أن تستكينوا لأبي سفيان وأشياعه وتستأمنوهم يردوكم إلى دينهم. وقيل عام في مطاوعة الكفرة والنزول على حكمهم فإنه يستجر إلى موافقتهم.
Bir görüşe göre: Ebû Süfyân ve yandaşlarına boyun eğer ve onlardan eman dilerseniz, sizi dininize [küfre] döndürürler [demektir]. Bir diğer görüşe göre ise kâfirlere itaati ve onların hükmüne boyun eğmeyi içine alacak şekilde umumidir; zira bu durum onlarla uyum sağlamaya sürükler.
بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ ناصركم. وقرئ بالنصب على تقدير بل أطيعوا الله مولاكم. وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ فاستغنوا به عن ولاية غيره ونصره.
بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ Sizin yardımcınızdır. "Bilakis mevlanız olan Allah'a itaat edin" takdiriyle nasb ile de okunmuştur. وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ Başkasının dostluğuna ve yardımına ihtiyaç duymaksızın O'na sığının.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 151]
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)
{ سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) } “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaları sebebiyle inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer ateştir. Zalimlerin kalacağı yer ne kötüdür! (151)”
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ يريد ما قذف في قلوبهم من الخوف يوم أحد حتى تركوا القتال ورجعوا من غير سبب، ونادى أبو سفيان يا محمد موعدنا موسم بدر القابل إن شئت
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ Uhud günü kalplerine atılan ve savaşı bırakıp hiçbir sebep yokken geri dönmelerine yol açan korkuyu kastetmektedir. Nitekim Ebû Süfyân: "Ey Muhammed! Gelecek yılki buluşma yerimiz Bedir panayırıdır, eğer dilersen" diye seslenmiş,
فقال ﵊: «إن شاء الله»
Peygamber aleyhisselâm da: «İnşallah» buyurmuştur.
. وقيل لما رجعوا وكانوا ببعض الطريق ندموا وعزموا أن يعودوا عليهم ليستأصلوهم، فألقى الله الرعب في قلوبهم. وقرأ ابن عامر والكسائي ويعقوب بالضم على الأصل في كل القرآن بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ بسبب إشراكهم به. مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً أي آلهة ليس على إشراكها حجة ولم ينزل عليهم به سلطاناً وهو كقوله:
. Bir görüşe göre ise geri döndüklerinde yolun bir kısmında pişman oldular ve Müslümanların kökünü kazımak için üzerlerine geri dönmeye karar verdiler; bunun üzerine Allah kalplerine korku saldı. İbn Âmir, Kisâî ve Ya'kûb, Kur'an'ın tamamında aslı üzere zamme ile [Ru'ub şeklinde] okumuşlardır. بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ O'na ortak koşmaları sebebiyle. مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً Yani ortak koşulmalarına dair hiçbir delil bulunmayan ve haklarında hiçbir hüccet indirmediği ilahları [ortak koştukları için]. Bu şu söze benzer:
وَلاَ تَرَى الضُّبَّ بِهَا يَنْجَحرُ وأصل السلطنة القوة ومنه السليط لقوة اشتعاله والسلاطة لحدة اللسان. وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ أي مثواهم، فوضع الظاهر موضع المضمر للتغليظ والتعليل.
"Ve orada kertenkelenin deliğine girdiğini görmezsin." Sultan kelimesinin aslı kuvvettir; tutuşmasının şiddetinden dolayı [yağa] "selît", dilin keskinliğine de "selâte" denmesi bundandır. وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ Yani onların kalacağı yer; şiddeti vurgulamak ve gerekçelendirmek amacıyla zamir yerine zahir isim getirilmiştir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 152]
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) } “Andolsun ki, O'nun izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet Allah size sevdiğiniz şeyi (zaferi) gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, verilen emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan yüzünüzü çevirdi. Andolsun ki O, sizi affetti. Allah, müminlere karşı lütuf sahibidir. (152)”
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ أي وعده إياكم بالنصر بشرط التقوى والصبر، وكان كذلك حتى خالف الرماة فإن المشركين لما أقبلوا جعل الرماة يرشقونهم بالنبل والباقون يضربونهم بالسيف حتى انهزموا والمسلمون على آثارهم. إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ تقتلونهم، من حسه إذا أبطل حسه. حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ جبنتم وضعف رأيكم، أو ملتم إلى الغنيمة فإن الحرص من ضعف العقل. وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ يعني اختلاف الرماة حين انهزم المشركون فقال بعضهم فما موقفنا هاهنا، وقال آخرون لا نخالف أمر الرسول فثبت مكانه أميرهم في نفر دون العشرة ونفر الباقون للنهب وهو المعني بقوله: وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَّا تُحِبُّونَ من الظفر والغنيمة وانهزام العدو، وجواب إذا محذوف وهو امتحنكم، مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وهم التاركون المركز للغنيمة.
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ Yani takva ve sabır şartıyla size vadettiği zafer sözünü [yerine getirdi]. Okçular muhalefet edinceye kadar bu durum böyleydi; nitekim müşrikler hücum edince okçular onları oka tutmaya, diğerleri de kılıçtan geçirmeye başladılar; öyle ki müşrikler hezimete uğradı, Müslümanlar da peşlerine düştü. إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ Onları öldürüyordunuz; birinin hissini (duyusunu) yok ettiğinde kullanılan "hassehû" fiilindendir. حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ Korkaklık gösterip görüşünüz zayıfladığında yahut ganimete meylettiğinizde; zira hırs aklın zayıflığındandır. وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ Yani müşrikler hezimete uğradığında okçuların ihtilafa düşmesi kastedilmektedir; nitekim bazısı: "Burada durup ne yapacağız?" dedi, diğerleri ise: "Resûlullah'ın emrine aykırı davranmayız" dediler. Kumandanları on kişiden az bir grupla yerinde sebat etti, geri kalanlar ise ganimete koştular. İşte şu âyette kastedilen budur: وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَراكُمْ مَّا تُحِبُّونَ Zafer, ganimet ve düşmanın hezimeti gibi sevdiğiniz şeyleri size gösterdikten sonra [isyan ettiniz]. "İzâ"nın cevabı hazfedilmiştir ki o da "sizi imtihan etti" takdirindedir. مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا Onlar, ganimet için mevziyi terk edenlerdir.
وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وهم الثابتون محافظة على أمر الرسول ﵇. ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ ثم كفكم عنهم حتى حالت الحال فغلبوكم. لِيَبْتَلِيَكُمْ على المصائب ويمتحن ثباتكم على الإِيمان عندها. وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ تفضلاً ولما علم من ندمكم على المخالفة. وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يتفضل عليهم بالعفو، أو في الأحوال كلها سواء أديل لهم أو عليهم إذ الابتلاء أيضاً رحمة.
وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ Onlar da Resûl aleyhisselâm'ın emrini korumak maksadıyla sebat gösterenlerdir. ثثمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ Sonra durum değişip size galebe çalıncaya kadar sizi onlardan geri çekti. لِيَبْتَلِيَكُمْ Musibetlere karşı [sizi sınamak] ve bu esnada iman üzerindeki sebatınızı imtihan etmek için. وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ Bir lütuf olarak ve muhalefetten duyduğunuz pişmanlığı bildiği için [sizi affetti]. وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ Onları affetmek suretiyle lütufta bulunur yahut galebe lehlerine de olsa aleyhlerine de olsa her hâlükârda [lütuf sahibidir]; zira imtihan da bir rahmettir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 153]
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣)
{ إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) } “O vakit siz kimseye dönüp bakmaksızın uzaklaşıp kaçıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine Allah, elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (153)”
إِذْ تُصْعِدُونَ متعلق بصرفكم، أو ليبتليكم أو بمقدر كاذكروا. والإِصعاد الذهاب والإِبعاد في الأرض يقال: أصعدنا من مكة إلى المدينة. وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ لا يقف أحد لأحد ولا ينتظره. وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ كان يقول إليَّ عباد الله إليَّ عباد الله أنا رسول الله من يكر فله الجنة. فِي أُخْراكُمْ في ساقتكم أو جماعتكم الأخرى فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ عطف على صرفكم، والمعنى فجازاكم الله عن فشلكم وعصيانكم غماً متصلاً بغم، من الاغتمام بالقتل والجرح وظفر المشركين والإِرجاف بقتل الرسول ﷺ، أو فجازاكم غماً بسبب غم أذقتموه رسول الله ﷺ بعصيانكم له. لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ لتتمرنوا على الصبر في الشدائد فلا تحزنوا فيما بعد على نفع فائت ولا ضر لاحق. وقيل لا مزيدة والمعنى لتأسفوا على مَا فَاتَكُمْ من الظفر والغنيمة وعلى ما أصابكم من الجرح والهزيمة عقوبة لكم. وقيل الضمير في فأثابكم للرسول ﷺ أي فآساكم في الاغتمام فاغتم بما نزل عليكم، كما اغتممتم بما نزل عليه ولم يثر بكم على عصيانكم تسلية لكم كيلا تحزنوا على مَا فَاتَكُمْ من النصر ولا على ما أصابكم من الهزيمة وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ عليم بأعمالكم وبما قصدتم بها.
إِذْ تُصْعِدُونَ صَرَفَكُمْ fiiline yahut لِيَبْتَلِيَكُمْ ifadesine veya "hatırlayın" gibi takdiri bir kelimeye taalluk eder. İs'âd, yeryüzünde hızla uzaklaşıp gitmektir; nitekim "Mekke'den Medine'ye yönelip gittik" denir. وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ Hiç kimse bir diğeri için durmuyor ve onu beklemiyordu. وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ Şöyle diyordu: "Bana gelin ey Allah'ın kulları, bana gelin ey Allah'ın kulları! Ben Allah'ın elçisiyim; kim tekrar hamle yaparsa ona cennet vardır!" فِي أُخْراكُمْ Arka saflarınızda veya geride kalan topluluğunuz içinde. فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ صَرَفَكُمْ fiiline matuftur; manası: Allah, zaafınız ve itaatsizliğiniz sebebiyle öldürülme, yaralanma, müşriklerin galip gelmesi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öldürüldüğü şayiasının kederi gibi keder üstüne kederle sizi cezalandırdı; yahut ona itaatsizlik ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e tattırdığınız keder sebebiyle sizi kederle cezalandırdı. لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى مَا فاتَكُمْ وَلا مَا أَصابَكُمْ Zorluklara karşı sabretmeye alışasınız da bundan sonra elden çıkan bir menfaate veya isabet eden bir zarara üzülmeyesiniz diye. Bir görüşe göre 'lâ' zaiddir; mana: Ceza olarak elinizden kaçan zafere ve ganimete, başınıza gelen yara ve hezimete esef edesiniz diyedir. Bir görüşe göre de فَأَثابَكُمْ fiilindeki zamir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir; yani kederde size ortak oldu, siz onun başına gelenlere üzüldüğünüz gibi o da sizin başınıza gelenlere üzüldü ve elinizden çıkan zafere de başınıza gelen hezimete de üzülmeyesiniz diye bir teselli olarak itaatsizliğiniz sebebiyle sizi azarlamadı. وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ Amellerinizi ve onlarla neyi kastettiğinizi hakkıyla bilendir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 154]
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَّا لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَّا لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) } “Sonra o kederin ardından üzerinize bir emniyet, içinizden bir grubu bürüyen bir uyuklama indirdi. Bir grup da kendi canlarının kaygısına düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlardı. 'Bu işten bize bir pay var mı?' diyorlardı. De ki: 'Bütün iş Allah'ındır.' Sana açıklamadıklarını içlerinde gizliyorlar; 'Bu işte bizim bir payımız olsaydı, burada öldürülmezdik' diyorlar. De ki: 'Evlerinizde de olsaydınız, öldürülmesi yazılmış olanlar yine de vurulup düşecekleri yerlere çıkıp giderlerdi.' Allah, sinelerinizdekini sınamak ve kalplerinizdekini arındırmak için [böyle yaptı]. Allah, sinelerin özünü hakkıyla bilendir. (154)”
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً أنزل الله عليكم الأمن حتى أخذكم النعاس، وعن أبي طلحة غشينا النعاس في المصاف حتى كان السيف يسقط من يد أحدنا فيأخذه، ثم يسقط فيأخذه. والأمنة الأمن
ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً Allah üzerinize bir emniyet indirdi, öyle ki sizi bir uyuklama bürüdü. Ebû Talha'dan rivayet edildiğine göre: "Savaş saflarında bizi öyle bir uyuklama bürüdü ki kılıç birimizin elinden düşüyor, onu alıyor, sonra yine düşüyor, yine alıyordu." Emenet (أَمَنَةً) emniyet demektir,
نصب على المفعول ونعاساً بدل منها أو هو المفعول، و «أَمَنَةً» حال منه متقدمة أو مفعول له أو حال من المخاطبين بمعنى ذوي أمنة أو على أنه جمع آمن كبار وبررة. وقرئ «أَمَنَةً» بسكون الميم كأنها المرة في الإمر يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ أي النعاس وقرأ حمزة والكسائي بالتاء ردا على الأمنة والطائفة المؤمنون حقاً.
meful olarak mansubdur; 'nuâsen' ise ondan bedeldir yahut meful bizzat kendisidir, «أَمَنَةً» ise ondan önce gelmiş bir hâl veya mef'ûlün leh yahut muhataplardan "güvenlik sahipleri" manasında bir hâldir ya da 'bârr'ın çoğulu 'berere' gibi 'âmin'in çoğuludur. Mîm'in sükûnuyla «أَمَنَةً» şeklinde de okunmuştur ki bu, bir defalık emniyeti ifade eder. يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ Yani o uyuklama [bürüyordu]; Hamza ve Kisâî, 'emenet' kelimesine râci kılarak tâ ile okumuşlardır. Bu grup ise hakiki müminlerdir.
وَطائِفَةٌ هم المنافقون. قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ أوقعتهم أنفسهم في الهموم، أو ما يهمهم إلا هم أنفسهم وطلب خلاصها. يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ صفة أخرى لطائفة أو حال أو استئناف على وجه البيان لما قبله، وغير الحق نصب على المصدر أي: يظنون بالله غير الظن الحق الذي يحق أن يظن به، وظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ بدله وهو الظن المختص بالملة الجاهلية وأهلها. يَقُولُونَ أي لرسول الله ﷺ وهو بدل من يظنون. هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ هل لنا مما أمر الله ووعد من النصر والظفر نصيب قط. وقيل: أخبر ابن أبي بقتل بني الخزرج فقال ذلك، والمعنى إنا منعنا تدبير أنفسنا وتصريفها باختيارنا، فلم يبق لنا من الأمر شيء أو هل يزول عنا هذا القهر فيكون لنا من الأمر شيء قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ أي الغلبة الحقيقية لله تعالى ولأوليائه فَإِنَّ حِزْبَ الله هُمُ الغالبون، أو القضاء له يفعل ما يشاء ويحكم ما يريد وهو اعتراض. وقرأ أبو عمرو ويعقوب كله بالرفع على الابتداء. يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَّا لاَ يُبْدُونَ لَكَ حال من الضمير يقولون أي يقولون مظهرين إنهم مسترشدون طالبون النصر مبطلين الإِنكار والتكذيب. يَقُولُونَ أي في أنفسهم وإذا خلا بعضهم إلى بعض، وهو بدل من يخفون أو استئناف على وجه البيان له. لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ كما وعد محمد أو زعم إن الأمر كله لله ولأوليائه، أو لو كان لنا اختيار وتدبير ولم نبرح كما كان ابن أبي وغيره.
وَطائِفَةٌ Onlar münafıklardır. قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ Nefisleri onları kaygılara düşürmüştü yahut nefislerinin kaygısından ve canlarını kurtarma arzusundan başka bir dertleri yoktu. يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ 'Tâife' kelimesinin bir diğer sıfatı veya hâl yahut önceki ifadeyi açıklayıcı bir istînâftır. 'Ğayra'l-hakkı' mastar olarak mansubdur; yani: Allah hakkında, O'nun hakkında beslenmesi gereken hak zannın dışında bir zanda bulunuyorlardı. 'Zanne'l-câhiliyyeti' ise ondan bedeldir; o da cahiliye dinine ve ehline mahsus olan zandır. يَقُولُونَ Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e diyorlardı; bu da 'yezunnûne' fiilinden bedeldir. هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ Allah'ın emrettiği ve vadettiği yardım ve zaferden bize bir pay var mı? Bir görüşe göre İbn Übey'e Hazrec oğullarının öldürüldüğü haber verilince bunu söyledi. Manası şudur: Kendi işimizi tedbir etmekten ve tercihimizle yönlendirmekten menedildik; artık bu işte bizim hiçbir payımız kalmadı yahut bu hezimet bizden kalkıp da bu işte bize bir pay olacak mı? قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ Yani hakiki galibiyet Allah Teâlâ'ya ve O'nun dostlarına aittir; nitekim Allah'ın fırkası galip gelenlerin ta kendileridir. Yahut hüküm O'nundur; dilediğini yapar ve dilediği gibi hükmeder. Bu bir itirâziyedir. Ebû Amr ve Ya'kûb, mübteda olarak ref ile "küllühû" şeklinde okumuşlardır. يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَّا لاَ يُبْدُونَ لَكَ 'Yekûlûne'deki zamirden hâldir; yani doğru yolu arayan ve yardım isteyen kimseler gibi görünerek konuşuyor, içlerinde ise inkâr ve yalanlamayı gizliyorlardı. يَقُولُونَ Yani kendi içlerinde ve birbirleriyle baş başa kaldıklarında; bu da 'yuhfûne' fiilinden bedel yahut onu açıklayan bir istînâftır. لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ Muhammed'in vadettiği yahut 'bütün iş Allah'ındır ve O'nun dostlarınındır' diye iddia ettiği gibi olsaydı yahut bizim bir tercih ve tedbir hakkımız olsaydı da İbn Übey ve diğerlerinin yaptığı gibi savaşa çıkmayıp kalsaydık,
مَّا قُتِلْنا هاهُنا لما غلبنا، أو لما قتل من قتل منا في هذه المعركة. قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ أي لخرج الذين قدر الله عليهم القتل وكتبه في اللوح المحفوظ إلى مصارعهم ولم تنفعهم الإِقامة بالمدينة ولم ينج منهم أحد، فإنه قدر الأمور ودبرها في سابق قضائه لا معقب لحكمه. وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وليمتحن ما في صدوركم ويظهر سرائرها من الإِخلاص والنفاق، وهو علة فعل محذوف أي وفعل ذلك ليبتلي أو عطف على محذوف أي لبرز لنفاذ القضاء أو لمصالح جمة وللابتلاء، أو على لكيلا تحزنوا. وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وليكشفه ويميزه أو يخلصه من الوساوس.
مَّا قُتِلْنا هاهُنا Mağlup olmazdık yahut bu savaş meydanında içimizden öldürülenler öldürülmezdi. قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ De ki: Allah'ın üzerlerine ölümü takdir ettiği ve Levh-i Mahfuz'da yazdığı kimseler, öldürülecekleri yerlere mutlaka çıkıp giderlerdi; Medine'de kalmaları kendilerine fayda vermez ve onlardan hiçbiri kurtulamazdı; zira O, işleri ezelî takdirinde belirlemiş ve düzenlemiştir, O'nun hükmünü geri çevirecek hiçbir güç yoktur. وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ Allah, sinelerinizdekini sınasın ve ihlas ile nifaka dair gizlilikleri ortaya çıkarsın diye [böyle yaptı]. Bu, hazfedilmiş bir fiilin illetidir; yani Allah bunu sınamak için yaptı; yahut hazfedilmiş bir ifadeye matuftur; takdiri: Hükmün yerine gelmesi veya pek çok maslahat için ve sınamak için çıkıp giderlerdi, yahut "üzülmeyesiniz diye" ifadesine matuftur. وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ Kalplerinizdekini açığa çıkarıp ayırt etsin veya vesveselerden arındırsın diye.
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ بخفياتها قبل إظهارها، وفيه وعد ووعيد وتنبيه على أنه غني عن الابتلاء وإنما فعل ذلك لتمرين المؤمنين وإظهار حال المنافقين.
وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ Onlar açığa çıkmadan önce gizliliklerini hakkıyla bilendir. Bunda bir vaat, bir tehdit ve Allah'ın sınamaya muhtaç olmadığına; bunu ancak müminleri eğitmek ve münafıkların durumunu ortaya çıkarmak için yaptığına bir uyarı vardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥) } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirip kaçanları, kazandıkları bazı günahlar yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti. Andolsun ki Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir). (155)”
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا يعني إن الذين انهزموا يوم أحد إنما كان السبب في انهزامهم أن الشيطان طلب منهم الزلل فأطاعوه واقترفوا ذنوباً لمخالفة النبي ﷺ بترك المركز، والحرص على الغنيمة أو الحياة فمنعوا التأييد وقوة القلب. وقيل استزلال الشيطان توليهم وذلك بسبب ذنوب تقدمت لهم فإن المعاصي يجر بعضها بعضاً كالطاعة. وقيل استزلهم بذكر ذنوب سلفت منهم فكرهوا القتال قبل إخلاص التوبة والخروج من المظلمة. وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ لتوبتهم واعتذارهم. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ للذنوب حَلِيمٌ لا يعاجل بعقوبة الذنب كي يتوب.
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا Yani Uhud günü hezimete uğrayanların kaçmalarının asıl sebebi; şeytanın onlardan ayak sürçmesi istemesi, onların da şeytana uyup mevziyi terk ederek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet etmeleri, ganimete yahut canlarına düşkünlük göstermek suretiyle günah işlemeleridir; bu yüzden ilahî teyitten ve kalp metanetinden mahrum bırakıldılar. Bir görüşe göre şeytanın onları kaydırması, yüz çevirip kaçmalarıdır ve bu da daha önce işledikleri günahlar sebebiyledir; zira tıpkı taat gibi günahlar da birbirini peşi sıra sürükler. Bir diğer görüşe göre ise şeytan, geçmiş günahlarını onlara hatırlatarak ayaklarını kaydırdı; böylece tam bir tövbe etmeden ve kul hakkından kurtulmadan önce savaşmayı istemediler. وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ Tövbeleri ve mazeret beyanları sebebiyle [onları affetti]. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ Günahları çok bağışlayandır, حَلِيمٌ Tövbe etsinler diye günahın cezasını vermede acele etmeyendir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 156]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦) } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: «Bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi» diyenler gibi olmayın. Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret (iç acısı) kılmak için [böyle yaptı]. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (156)”
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا يعني المنافقين. وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ لأجلهم وفيهم،
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا Yani münafıklar gibi [olmayın]. وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ Onlar için ve onlar hakkında [şöyle dediler],
ومعنى إخوتهم اتفاقهم في النسب أو المذهب إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ إذا سافروا فيها وأبعدوا للتجارة أو غيرها، وكان حقه إذ لقوله قالوا لكنه جاء على حكاية الحال الماضية أَوْ كانُوا غُزًّى جمع غاز كعاف وعفَّى. لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا مفعول قالوا وهو يدل على أن إخوانهم لم يكونوا مخاطبين به.
Onların kardeşleri olmasının anlamı; nesepte veya mezhepte (inançta) bir olmalarıdır. إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ Ticaret veya başka bir amaçla yeryüzünde sefere çıkıp uzaklaştıkları zaman; قالُوا fiilinden dolayı aslında "iz" (إذ) olması gerekirdi; fakat geçmişteki halin hikâyesi üslubuyla gelmiştir. أَوْ كانُوا غُزًّى Âfî (عاف) kelimesinin çoğulunun ufâ (عُفَّى) gelmesi gibi, gâzî (غاز) kelimesinin çoğuludur. لَوْ كانُوا عِنْدَنا مَا ماتُوا وَما قُتِلُوا Bu cümle قالُوا fiilinin mefulüdür ve kardeşlerinin bu söze bizzat muhatap olmadıklarını gösterir.
لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ متعلق ب قالُوا على إن اللام لام العاقبة مثلها في لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً، أو لا تكونوا أي لا تكونوا مثلهم في النطق بذلك القول والاعتقاد ليجعله حسرة في قلوبهم خاصة، فذلك إشارة إلى ما دل عليه قولهم من الاعتقاد. وقيل إلى ما دل عليه النهي أي لا تكونوا مثلهم ليجعل الله انتفاء كونكم مثلهم حسرة في قلوبهم، فإن مخالفتهم ومضادتهم مما يغمهم. وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ رداً لقولهم أي هو المؤثر في الحياة والممات لا الإِقامة والسفر فإنه تعالى قد يحيي المسافر والغازي ويميت المقيم والقاعد. وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ تهديد للمؤمنين على أن يماثلوهم. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي بالياء على أنه وعيد للذين كفروا.
لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ Bu ifade, لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً وَحَزَناً ayetinde olduğu gibi lām harfinin akıbet bildirmesi esasına göre قالُوا fiiline bağlıdır. Yahut لا تكونوا [ifadesine bağlıdır], yani: Allah bunu sadece onların kalplerinde bir hasret kılsın diye, o sözü söylemekte ve o inancı taşımakta onlar gibi olmayın. Buradaki ذلِكَ (bu), onların sözünün delalet ettiği inanca işarettir. Bir görüşe göre ise nehyin delalet ettiği anlama işarettir; yani: Allah sizin onlar gibi olmayışınızı onların kalplerinde bir hasret kılsın diye onlar gibi olmayın; zira müminlerin kendilerine muhalefet edip zıt davranması onları kederlendiren hususlardandır. وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ Onların sözlerine bir reddiyedir; yani hayatta ve ölümde asıl tesir sahibi olan, yerinde kalmak veya sefere çıkmak değil, sadece Allah'tır. Çünkü Allah Teâlâ bazen seferde olanı ve gaziyi yaşatır, yerinde oturanı ise öldürür. وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ Müminlere, onlara benzememeleri yönünde bir tehdittir. İbn Kesir, Hamza ve el-Kisâî [bu kelimeyi] kâfirlere yönelik bir tehdit olmak üzere yâ ile (يعملون) okumuşlardır.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 157-158]
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨)
{ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) } “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, onların topladıkları [dünyalıklardan] kesinlikle daha hayırlıdır. (157) Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. (158)”
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ أي متم في سبيله وقرأ نافع وحمزة والكسائي بكسر الميم من مات يمات. لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ جواب القسم وهو ساد مسد الجزاء والمعنى: إن السفر والغزو ليس مما يجلب الموت ويقدم الأجل وإن وقع ذلك في سبيل الله فما تنالون من المغفرة والرحمة بالموت خير مما تجمعون من الدنيا ومنافعها لو لم تموتوا. وقرأ حفص بالياء.
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ Yani O'nun yolunda ölseniz. Nâfi', Hamza ve el-Kisâî, mate yemâtü (مات يمات) fiilinden mim harfinin kesresiyle (مِتُّم) okumuşlardır. لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ Yeminin cevabıdır ve şartın cezasının yerine geçmiştir. Anlamı şudur: Sefer ve gazve ölümü getiren ve eceli öne alan şeyler değildir. Şayet bu durum Allah yolunda vuku bulursa, ölümle elde edeceğiniz mağfiret ve rahmet, şayet ölmeseydiniz dünyadan ve onun menfaatlerinden toplayacağınız şeylerden çok daha hayırlıdır. Hafs yâ ile (يَجْمَعُونَ) okumuştur.
وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ أي على أي وجه اتفق هلاككم. لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ لإلى معبودكم الذي توجهتم إليه. وبذلتم مهجكم لوجهه لا إلى غيره لا محالة تحشرون، فيوفي جزاءكم ويعظم ثوابكم. وقرأ نافع وحمزة والكسائي متم بالكسر.
وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ Yani ölümünüz her ne şekilde meydana gelirse gelsin. لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ Başkasına değil, muhakkak kendisine yöneldiğiniz ve canlarınızı rızası uğruna feda ettiğiniz Mabudunuza toplanacaksınız; O da karşılığınızı eksiksiz verecek ve mükâfatınızı büyütecektir. Nâfi', Hamza ve el-Kisâî [bu kelimeyi] mîm harfinin kesresiyle (مِتُّم) okumuşlardır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 159]
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş hususunda onlarla istişare et. Azmettiğin zaman da Allah'a tevekkül et. Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever. (159)”
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ أي فبرحمة، وما مزيدة للتأكيد والتنبيه والدلالة على أن لينه لهم ما كان إلا برحمة من الله وهو ربطه على جأشه وتوفيقه للرفق بهم حتى اغتم لهم بعد أن خالفوه. وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا سيّئ الخلق جافياً. غَلِيظَ الْقَلْبِ قاسيه. لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ لتفرقوا عنك ولم يسكنوا إليك. فَاعْفُ عَنْهُمْ فيما يختص بك. وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ فيما لله. وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ أي في أمر الحرب إذ الكلام فيه، أو فيما يصح أن يشاور فيه استظهاراً برأيهم وتطييباً لنفوسهم وتمهيداً لسنة المشاورة للأمة. فَإِذا عَزَمْتَ فإذا وطنت نفسك على شيء بعد الشورى. فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ في إمضاء أمرك على ما هو أصلح لك، فإنه لا يعلمه سواه. وقرئ «فَإِذَا عَزَمْتَ» ، على التكلم أي فإذا عزمت لك على شيء وعينته لك فَتَوَكَّلْ عَلَى الله ولا تشاور فيه أحداً. إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ فينصرهم ويهديهم إلى الصلاح.
فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ Yani bir rahmet sebebiyle; ma (ما) edatı pekiştirme, dikkat çekme ve onlara yumuşak davranmasının ancak Allah'tan bir rahmet eseri olduğuna delalet etmek için ziyadedir. Bu rahmet de O'nun [Resulünün] kalbine metanet vermesi ve kendisine muhalefet etmelerine rağmen onlar için üzülecek derecede onlara lütufla muamele etmeye muvaffak kılmasıdır. وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا Kötü ahlaklı, kaba [olsaydın]. غَلِيظَ الْقَلْبِ Katı kalpli [olsaydın]. لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ Etrafından dağılıp giderler ve sana ısınamazlardı. فَاعْفُ عَنْهُمْ Sana ait olan haklar hususunda [onları bağışla]. وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ Allah'a ait olan haklar hususunda [onlar için bağışlanma dile]. وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ Konu savaş olduğu için savaş hususunda veya görüşlerinden faydalanmak, gönüllerini hoş tutmak ve ümmet için istişare sünnetini yerleştirmek amacıyla istişare edilmesi caiz olan konularda [onlarla istişare et]. فَإِذا عَزَمْتَ İstişareden sonra bir şeye kesin karar verdiğinde. فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ Senin için en uygun olan doğrultusunda işini yürütmede Allah'a tevekkül et; çünkü bunu O'ndan başkası bilemez. Bir kıraatte mütekellim kipiyle «فَإِذَا عَزَمْتُ» şeklinde okunmuştur; yani: Sana bir şeyi kesin olarak emredip belirlediğim zaman, فَتَوَكَّلْ عَلَى الله Artık Allah'a tevekkül et ve o hususta hiç kimseyle istişare etme. إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ Onlara yardım eder ve kendilerini doğruya iletir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 160]
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) } “Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek hiçbir kimse yoktur. Şayet sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (160)”
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ كما نصركم يوم بدر. فَلا غالِبَ لَكُمْ فلا أحد يغلبكم. وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ كما خذلكم يوم أحد. فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ من بعد خذلانه، أو من بعد الله بمعنى إذا جاوزتموه فلا
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ Bedir günü size yardım ettiği gibi. فَلا غالِبَ لَكُمْ Artık hiç kimse sizi yenemez. وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ Uhud günü sizi yardımsız bıraktığı gibi. فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ O'nun yardımsız bırakmasından sonra; yahut Allah'tan sonra, yani O'nu aştığınız takdirde artık
ناصر لكم، وهذا تنبيه على المقتضى للتوكل وتحريض على ما يستحق به النصر من الله وتحذير عما يستجلب خذلانه. وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فليخصوه بالتوكل عليه لما علموا أن لا ناصر لهم سواه وآمنوا به.
size hiçbir yardımcı olamaz. Bu, tevekkülü gerektiren sebebe bir uyarı, Allah'tan yardımı hak ettirecek şeylere bir teşvik ve O'nun yardımsız bırakmasını celbedecek durumlardan bir sakındırmadır. وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ Kendilerine O'ndan başka hiçbir yardımcının olmadığını bildikleri ve O'na iman ettikleri için tevekkülü yalnızca O'na has kılsınlar.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 161]
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١)
{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١) } “Bir peygamber için ganimete hıyanet etmek olacak şey değildir. Kim hıyanet ederse, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı tastamam ödenir ve onlara haksızlık edilmez. (161)”
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وما صح لنبي أن يخون في الغنائم فإن النبوة تنافي الخيانة، يقال غل شيئاً من المغنم يغل غلولاً وأغل إغلالاً إذا أخذه في خفية والمراد منه: إما براءة الرسول ﵇ عما اتهم به إذ
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ Hiçbir peygamber için ganimet mallarına hıyanet etmek söz konusu ve doğru olamaz; çünkü peygamberlik hıyanetle bağdaşmaz. Bir kimse ganimetten gizlice bir şey aldığında "Galle şey'en mine'l-mağnemi yağullu ğulûlen" (غل شيئاً من المغنم يغل غلولاً) ve "Eğalle iğlâlen" (أغل إغلالاً) denir. Bundan maksat şunlardan biridir: Ya Resul aleyhisselâm'ın itham edildiği şeyden berî kılınmasıdır; zira
روي أن قطيفة حمراء فقدت يوم بدر فقال بعض المنافقين لعل رسول الله ﷺ أخذها، أو ظن به الرماة يوم أحد حين تركوا المركز للغنيمة وقالوا نخشى أن يقول رسول الله ﷺ من أخذ شيئاً فهو له ولا يقسم الغنائم
Bedir günü kırmızı bir kadifenin kaybolduğu, bunun üzerine bazı münafıkların: "Belki de onu Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem almıştır" dedikleri rivayet edilmiştir; yahut ganimet için mevzilerini terk ettiklerinde: "Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Kim ne aldıysa onundur' deyip ganimetleri taksim etmeyeceğinden korkuyoruz" diyen okçuların Uhud günü onun hakkında böyle zanda bulunmalarıdır.
. وإما المبالغة في النهي للرسول ﷺ على ما
Yahut şu rivayete binaen Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik nehyin mübalağalı kılınmasıdır:
روي أنه بعث طلائع، فغنم رسول الله ﷺ فقسم على من معه ولم يقسم للطلائع فنزلت
Rivayet edildiğine göre o, öncü birlikler göndermişti; Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem ganimet elde edince bunu yanındakilere paylaştırdı fakat öncülere pay ayırmadı. Bunun üzerine bu ayet indi.
. فيكون تسمية حرمان بعض المستحقين غلولاً تغليظاً ومبالغة ثانية. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي ويعقوب أَنْ يَغُلَّ على البناء للمفعول والمعنى: وما صح له أَن يوجد غالاً أو أن ينسب إلى الغلول. وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ
Bu takdirde, hak sahiplerinden bazısının mahrum bırakılmasını "gulûl" (hıyanet) olarak isimlendirmek, durumu ağırlaştırma ve ikinci bir mübalağadır. Nâfi', İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Ya'kûb, meçhul sîga ile أَنْ يُغَلَّ şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı: "Onun hıyanet eder bulunması veya hıyanete nispet edilmesi asla caiz ve mümkün değildir" demektir. وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ
يأت بالذي غله يحمله على عنقه كما جاء في الحديث
Hadiste geldiği üzere hıyanet edip çaldığı şeyi boynunda taşıyarak gelir;
أو بما احتمل من وباله وإثمه. ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ يعني تعطي جزاء ما كسبت وافياً، وكان اللائق بما قبله أن يقال ثم يوفى ما كسبت لكنه عمم الحكم ليكون كالبرهان على المقصود والمبالغة فيه، فإنه إذا كان كل كاسب مجزياً بعمله فالغال مع عظم جرمه بذلك أولى. وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ فلا ينقص ثواب مطيعهم ولا يزاد في عقاب عاصيهم.
yahut yüklendiği vebali ve günahıyla gelir. ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَّا كَسَبَتْ Yani kazandığının karşılığı tastamam verilir. Kendisinden önceki ifadeye uygun olan "sonra ona kazandığı tastamam verilir" denilmesi idi; ancak maksada bir delil ve onda bir mübalağa olsun diye hüküm genelleştirilmiştir. Çünkü her kazanan ameliyle cezalandırılacak/mükâfatlandırılacaksa, günahının büyüklüğüyle birlikte hıyanet eden buna hayli hayli layıktır. وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ İtaat edenin sevabı eksiltilmez, isyan edenin cezası da artırılmaz.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٢ الى ١٦٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 162-163]
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣)
{ أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣) } “Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve varacağı yer cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir! (162) Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah, onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (163)”
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ بالطاعة. كَمَنْ باءَ رجع. بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ بسبب المعاصي. وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ الفرق بينه وبين المرجع إن المصير يجب أن يخالف الحالة الأولى ولا كذلك المرجع.
أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ İtaatle. كَمَنْ باءَ Dönen kimse gibi midir? بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ Günahlar sebebiyle [Allah'ın gazabıyla dönen]. وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ Masîr (varış yeri) ile merci' (dönüş yeri) arasındaki fark şudur: Masîrin ilk durumdan farklı olması zorunludur; merci'de ise böyle bir zorunluluk yoktur.
هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ شبهوا بالدرجات لما بينهم من التفاوت في الثواب والعقاب، أو هم ذوو درجات. وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ عالم بأعمالهم ودرجاتهم صادرة عنهم فيجازيهم على حسبها.
هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ Sevap ve cezalandırılmadaki farklılıklarından ötürü derecelere benzetilmişlerdir; yahut onlar derece sahipleridirler. وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ Onların amellerini hakkıyla bilendir; dereceleri de amellerinden kaynaklanmaktadır; binaenaleyh onları buna göre cezalandırır/mükâfatlandırır.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 164]
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤)
{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤) } “Andolsun ki Allah, müminlere kendilerinden bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur; onlara âyetlerini okuyor, onları arındırıyor, onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretiyor. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. (164)”
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أنعم على من آمن مع الرسول ﷺ من قومه وتخصيصهم مع أن نعمة البعثة عامة لزيادة انتفاعهم بها. وقرئ «لمن من الله» على أنه خبر مبتدأ محذوف مثل منه أو بعثه. إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ من نسبهم، أو من جنسهم عربياً مثلهم ليفهموا كلامه بسهولة ويكونوا واقفين على حاله في الصدق والأمانة مفتخرين به. وقرئ «من أَنفُسِهِمْ» أي من أشرفهم لأنه ﵇ كان من أشرف قبائل العرب وبطونهم. يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ أي القرآن بعد ما كانوا جهالاً لم يسمعوا الوحي. وَيُزَكِّيهِمْ يطهرهم من دنس الطباع وسوء الاعتقاد والأعمال. وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ أي القرآن والسنة. وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ أن هي المخففة من الثقيلة واللام هي الفارقة والمعنى وإن الشأن كانوا من قبل بعثة الرسول ﷺ في ضلال ظاهر.
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ Kavminden Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte iman edenlere ihsanda bulundu. Peygamber gönderme nimeti genel olduğu halde onların tahsis edilmesi, bundan daha fazla yararlanmış olmalarındandır. Bir kıraatte, minneti veya ba'si gibi hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olarak «لَمَنَّ اللَّهُ» şeklinde okunmuştur. إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ Kendi neseplerinden veya sözünü kolayca anlasınlar, doğruluk ve güvenilirlikteki durumunu yakinen bilsinler ve onunla iftihar etsinler diye kendileri gibi Arap cinsinden [bir elçi gönderdi]. Bir kıraatte «مِنْ أَنْفَسِهِمْ» (fâ'nın fethasıyla) okunmuştur; yani en şereflilerinden [gönderdi]; çünkü o aleyhisselâm Arapların en şerefli kabile ve kollarındandı. يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ Yani vahyi işitmemiş cahiller iken onlara Kur'an'ı okuyor. وَيُزَكِّيهِمْ Onları kötü huyların kirinden, bozuk inanç ve amellerden arındırıyor. وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ Yani Kur'an'ı ve Sünnet'i [öğretiyor]. وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ Burada in (إِنْ) muhaffefedir, lām (لَ) ise fârıkadır (ayırt edicidir). Anlamı şudur: Durum şu ki onlar, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesinden önce apaçık bir sapıklık içindeydiler.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 165]
أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)
{ أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) } “(Düşmanlarınıza) iki katını tattırdığınız bir musibet başınıza gelince mi: «Bu nereden?» dediniz? De ki: «O, kendi tarafınızdandır.» Şüphesiz Allah, her şeye kadirdir. (165)”
أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا الهمزة للتقريع والتقرير، والواو عاطفة للجملة على ما سبق من قصة أحد أو على محذوف مثل أفعلتم كذا وقلتم، ولما ظرفه المضاف إلى ما أصابتكم أي أقلتم حين أصابتكم مصيبة وهي قتل سبعين منكم يوم أحد، والحال إنكم نلتم ضعفها يوم بدر من قتل سبعين وأسر سبعين من أين هذا أصابنا وقد وعدنا الله النصر. قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ أي مما اقترفته أنفسكم من مخالفة الأمر بترك المركز فإن الوعد كان مشروطاً بالثبات والمطاوعة، أو اختيار الخروج من المدينة.
أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا Hemze kınama ve ikrar içindir. Vâv, cümleyi Uhud kıssasından daha önce geçenlere yahut "şöyle yaptınız da [böyle mi] dediniz?" gibi hazfedilmiş bir ifadeye bağlamaktadır. Lemmâ (لَمَّا) ise أَصابَتْكُمْ ifadesine muzaf olan bir zarftır. Yani: Bedir günü yetmiş kişiyi öldürüp yetmiş kişiyi de esir almak suretiyle iki katına nail olmuşken, Uhud günü içinizden yetmiş kişinin öldürülmesi şeklinde başınıza bir musibet geldiğinde; "Allah bize yardım vaat etmişken bu bize nereden geldi?" mi dediniz? قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ Yani mevzii terk ederek emre muhalefet etmek suretiyle bizzat kendi işlediğiniz şeylerdendir; zira vaat, sebat ve itaate bağlı kılınmıştı; yahut Medine'den çıkmayı tercih etmenizdendir.
وعن علي رضي الله تعالى عنه باختياركم الفداء يوم بدر
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, Bedir günü fidyeyi tercih etmeniz sebebiyledir.
. إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فيقدر على النصر ومنعه وعلى أن يصيب بكم ويصيب منكم.
إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ Yardıma da, yardımı engellemeye de; sizin vasıtanızla başkalarına musibet vermeye de, size musibet dokundurmaya da güç yetirir.
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 166-167]
وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧)
{ وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler, ancak Allah'ın izniyle ve müminleri bilip ortaya çıkarmak içindi. (166) Bir de münafıklık yapanları bilip ayırt etmek içindi. Onlara: «Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın» denildiğinde: «Biz savaş olacağını bilseydik mutlaka peşinizden gelirdik» dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah, onların gizlediklerini çok iyi bilendir. (167)”
وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ جمع المسلمين وجمع المشركين يريد يوم أحد. فَبِإِذْنِ اللَّهِ فهو كائن بقضائه أو تخليته الكفار سماها إذناً لأنها من لوازمه. وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ.
وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ Müslümanlar topluluğu ile müşrikler topluluğu; yani Uhud gününü kastetmektedir. فَبِإِذْنِ اللَّهِ O, Allah'ın kazasıyla veya kâfirleri serbest bırakmasıyladır; bu serbest bırakmayı, kazanın gereklerinden olduğu için izin olarak isimlendirmiştir. وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ.
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وليتميز المؤمنون والمنافقون فيظهر إيمان هؤلاء وكفر هؤلاء. وَقِيلَ لَهُمْ عطف على نافقوا داخل في الصلة أو كلام مبتدأ. تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا تقسيم للأمر عليهم وتخيير بين أن يقاتلوا للآخرة أو للدفع عن الأنفس والأموال. وقيل معناه قاتلوا الكفرة أو ادفعوهم بتكثيرهم سواد المجاهدين، فإن كثرة السواد مما يروع العدو ويكسر منه. قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ لو نعلم ما يصح أن يسمى قتالاً لاتبعناكم فيه لكن ما أنتم عليه ليس بقتال بل إلقاء بالأنفس إلى التهلكة، أو لو نحسن قتالاً لاتبعناكم فيه، وإنما قالوه دغلاً واستهزاء. هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ لانخذالهم وكلامهم هذا فإنها أول أمارات ظهرت منهم مؤذنة بكفرهم. وقيل هم لأهل الكفر أقرب نصرة منهم لأهل الإيمان، إذ كان انخذلهم ومقالهم تقوية للمشركين وتخذيلاً للمؤمنين. يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ يظهرون خلاف ما يضمرون، لا تواطئ قلوبهم ألسنتهم بالإِيمان. وإضافة القول إلى الأفواه تأكيد وتصوير. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ من النفاق. وما يخلوا به بعضهم إلى بعض فإنه يعلمه مفصلاً بعلم واجب وأنتم تعلمونه مجملا بأمارات.
وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا Müminlerle münafıklar birbirinden ayrılsın, böylece şunların imanı ve bunların küfrü açığa çıksın diye. وَقِيلَ لَهُمْ Bu cümle نافقوا fiiline matuf olup sılanın içine dâhildir veya müstakil bir cümledir. تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا Emrin kendilerine taksim edilmesi ve ahiret için savaşmak ile canları ve malları savunmak arasında muhayyer bırakılmalarıdır. Bir görüşe göre anlamı: Kâfirlerle bizzat savaşın yahut mücahitlerin sayısını artırarak onları savın demektir; zira kalabalık görünmek düşmanı korkutan ve cesaretini kıran unsurlardandır. قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناكُمْ Savaş denilmeye layık bir şey bilseydik o hususta size uyardık, fakat sizin içinde bulunduğunuz durum savaş değil, kendini tehlikeye atmaktır; yahut savaşmayı iyi bilseydik size uyardık [dediler]. Bunu ancak hilekârlık ve alay olsun diye söylediler. هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ Geri çekilmeleri ve bu sözleri sebebiyle [böyle nitelendirilmişlerdir]; zira bunlar, küfürlerine delalet eden ve kendilerinden açığa çıkan ilk alametlerdir. Bir görüşe göre, yardım bakımından kâfirlere müminlerden daha yakındılar; çünkü onların geri çekilmeleri ve bu sözleri müşrikleri güçlendirmiş, müminleri ise yılgınlığa sevk etmiştir. يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَّا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ İçlerinde gizlediklerinin aksini açığa vururlar; kalpleri dilleriyle ikrar ettikleri imana uymaz. Sözün ağızlara nispet edilmesi bir pekiştirme ve somutlaştırmadır. وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ Nifaktan gizlediklerini ve baş başa kaldıklarında konuştuklarını en iyi bilendir. Çünkü O, bunu zorunlu bir ilimle ayrıntılı olarak bilir; siz ise birtakım alametlerle genel olarak bilirsiniz.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 168]
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨)
{ الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨) } “Kendileri oturup kaldıkları halde kardeşleri hakkında: «Bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi» diyenlere de ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, haydi ölümü kendinizden savın!» (168)”
الَّذِينَ قالُوا رفع بدلاً من واو يَكْتُمُونَ، أو نصب على الذم أو الوصف للذين نافقوا، أو جر بدلاً من الضمير في بِأَفْواهِهِمْ أو قُلُوبِهِمْ كقوله:
الَّذِينَ قالُوا يَكْتُمُونَ fiilindeki vâv'dan bedel olarak merfudur; yahut zem veya الَّذِينَ نافَقُوا ifadesine sıfat olarak mensuptur; yahut şu beyitte olduğu gibi بِأَفْواهِهِمْ veya قُلُوبِهِمْ kelimelerindeki zamirden bedel olarak mecrurdur:
عَلَى حَالةٍ لَوْ أَنَّ فِي القَوْمِ حَاتِما ... عَلَى جُودِهِ لضَنَّ بِالمَاءِ حَاتِمُ
«Öyle bir durum üzerinedir ki şayet topluluk içinde Hâtim bulunsaydı... / cömertliğine rağmen Hâtim bile suyu esirgerdi.»
لِإِخْوانِهِمْ أي لأجلهم، يريد من قتل يوم أحد من أقاربهم أو من جنسهم. وَقَعَدُوا حال مقدرة بقد أي قالوا قاعدين عن القتال. لَوْ أَطاعُونا في القعود بالمدينة. مَا قُتِلُوا كما لم نقتل. قرأ هشام مَا قُتِلُوا بتشديد التاء. قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي إن كنتم صادقين إنكم تقدرون
لِإِخْوانِهِمْ Yani onlar hakkında; bununla Uhud günü öldürülen akrabalarını veya kendi cinslerinden olanları kastetmektedir. وَقَعَدُوا Kad (قَدْ) edatı takdir edilmiş bir hal cümlesidir; yani savaştan geri oturup kaldıkları halde [böyle] dediler. لَوْ أَطاعُونا Medine'de oturup kalma konusunda. مَا قُتِلُوا Tıpkı bizim öldürülmediğimiz gibi. Hişâm, مَا قُتِّلُوا şeklinde tâ harfinin şeddesiyle okumuştur. قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ Yani şayet öldürülmesi takdir edilmiş kimseden ölümü
على دفع القتل عمن كتب عليه فادفعوا عن أنفسكم الموت وأسبابه، فإنه أحرى بكم، والمعنى أن القعود غير مغن عن الموت، فإن أسباب الموت كثيرة كما أن القتال يكون سبباً للهلاك والقعود سبباً للنجاة قد يكون الأمر بالعكس.
savmaya gücünüzün yettiği iddiasında doğru sözlü iseniz, haydi kendinizden ölümü ve ölüm sebeplerini savın; zira bu size daha layıktır. Ayetin anlamı şudur: Geri oturup kalmak ölümü engellemez; çünkü ölüm sebepleri çoktur. Nasıl ki savaş helak sebebi, geri kalmak kurtuluş sebebi olabiliyorsa, durum bazen bunun tam aksine de olabilir.
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 169]
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩)
{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılmaktadırlar. (169)”
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً نزلت في شهداء أحد. وقيل في شهداء بدر والخطاب لرسول الله ﷺ أو لكل أحد. وقرئ بالياء على إسناده إلى ضمير الرسول، أو من يحسب أو إلى الذين قتلوا. والمفعول الأول محذوف لأنه في الأصل مبتدأ جائز الحذف عند القرينة. وقرأ ابن عامر قُتِلُوا بالتشديد لكثرة المقتولين. بَلْ أَحْياءٌ أي بل هم أحياء. وقرئ بالنصب على معنى بل أحسبهم أحياء عِنْدَ رَبِّهِمْ ذوو زلفى منه. يُرْزَقُونَ من الجنة وهو تأكيد لكونهم أحياء.
وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً Uhud şehitleri hakkında inmiştir. Bedir şehitleri hakkında indiği de söylenmiştir. Hitap Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya her bir fert içindir. Resulün zamirine, sanacak kimseye yahut öldürülenlere isnat edilerek yâ ile (لا يَحْسَبَنَّ) de okunmuştur. Birinci meful hazfedilmiştir; çünkü o aslında karine anında hazfi caiz olan bir mübtedadır. İbn Âmir, öldürülenlerin çokluğuna binaen قُتِّلُوا şeklinde şeddeli okumuştur. بَلْ أَحْياءٌ Yani bilakis onlar diridirler. Bir kıraatte "bilakis onları diri san" manasında nasp ile (بَلْ أَحْيَاءً) okunmuştur. عِنْدَ رَبِّهِمْ O'nun katında yüksek makam sahibidirler. يُرْزَقُونَ Cennetten [rızıklandırılırlar]; bu da onların diri olduklarının bir teyididir.