Binûn

(4) Nisâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ الرفيق في أمر حسن كتعلم وتصرف وصناعة وسفر، فإنه صحبك وحصل بجنبك. وقيل المرأة. وَابْنِ السَّبِيلِ المسافر أو الضعيف. وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ العبيد والإِماء. إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا متكبراً يأنف عن أقاربه وجيرانه وأصحابه ولا يلتفت إليهم. فَخُوراً يتفاخر عليهم.

{ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ } İlim öğrenmek, ticaret yapmak, zanaat icra etmek ve yolculuk gibi meşru bir işte yoldaşlık eden kimse; çünkü o seninle arkadaşlık etmiş ve yanı başında bulunmuştur. [Bununla] eşin kastedildiği de söylenmiştir. { وَابْنِ السَّبِيلِ } Yolcu yahut zayıf kimse. { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } Köleler ve cariyeler. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا } Akrabalarına, komşularına ve arkadaşlarına karşı kibirlenen, onlara tenezzül etmeyip yüz çeviren kimseyi. { فَخُوراً } Onlara karşı böbürlenen kimseyi [sevmez].

[سورة النساء (٤) : آية ٣٧]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 37]

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧)

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) } “Onlar hem cimrilik ederler hem de insanlara cimriliği emrederler ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri gizlerler. Biz de o nankör kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (37)”

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ بدل من قوله من كان، أو نصب على الذم أو رفع عليه أي هم الذين، أو مبتدأ خبره محذوف تقديره الذين يبخلون بما منحوا به ويأمرون الناس بالبخل به. وقرأ حمزة والكسائي هاهنا وفي «الحديد» بِالْبُخْلِ بفتح الحرفين وهي لغة. وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ الغنى والعلم فهم أحقاء بكل ملامة. وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً وضع الظاهر فيه موضع المضمر إشعاراً بأن من هذا شأنه فهو كافر لنعمة الله، ومن كان كافراً لنعمة الله فله عذاب يهينه كما أهان النعمة بالبخل والإِخفاء.

{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ } "Men kâne" ifadesinden bedeldir, yahut kınama üzere mansubdur veya kınama üzere merfudur; yani onlar öyle kimselerdir ki [cimrilik ederler]. Yahut mübtedadır ve haberi mahzuftur; takdiri ise "Kendilerine ihsan edilen şeylerde cimrilik edip insanlara da onda cimri olmayı emredenler [cezalarını göreceklerdir]" şeklindedir. Hamza ve Kisâî burada ve Hadîd Suresi'nde { بِالْبُخْلِ } kelimesini her iki harfin fethasıyla (el-bahal) okumuşlardır ki bu da bir lehçedir. { وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } Zenginliği ve ilmi [gizlerler]; dolayısıyla onlar her türlü kınanmayı hak etmişlerdir. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } Bu durumda olan kimsenin Allah'ın nimetine karşı nankörlük ettiğini bildirmek için zamir makamında zahir isim getirilmiştir. Kim Allah'ın nimetine karşı nankörlük ederse, cimrilik ve gizlemekle o nimeti hor gördüğü gibi kendisini hor ve hakir kılacak bir azap onun içindir.

والآية نزلت في طائفة من اليهود كانوا يقولون للأنصار تنصيحاً: لا تنفقوا أموالكم فإنا نخشى عليكم الفقر.

Bu ayet, Ensar'a nasihat ediyormuş gibi görünerek: "Mallarınızı harcamayın, zira sizin fakir düşmenizden endişe ediyoruz" diyen bir grup Yahudi hakkında inmiştir.

وقيل في الذين كتموا صفة محمد ﷺ.

Muhammed ﷺ'in vasfını gizleyenler hakkında indiği de söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٨]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 38]

وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨)

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) } “Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcarlar; Allah'a ve ahiret gününe inanmazlar. Şeytan kime arkadaş olursa, ne kötü arkadaştır o! (38)”

وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ عطف على الذين يبخلون، أو الكافرين. وإنما شاركهم في الذم والوعيد لأن البخل والسرف الذي هو الإِنفاق لا على من ينبغي من حيث إنهما طرفا إفراط وتفريط سواء في القبح واستجلاب الذم، أو مبتدأ خبره محذوف مدلول عليه بقوله: وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً. وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ ليتحروا بالإِنفاق مراضيه وثوابه وهم مشركو مكة. وقيل هم المنافقون. وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً تنبيه على أن الشيطان قرنهم فحملهم على ذلك وزينة لهم كقوله تعالى:

{ وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ } "el-lezîne yebhalûn" veya "el-kâfirîn" ifadesine matuftur. Kınanma ve tehditte onlara ortak olmaları, cimrilik ile layık olmayan yerlere harcama demek olan israfın, ifrat ve tefritin iki ucu olması bakımından çirkinlikte ve kınanmayı celbetmede eşit olmalarındandır. Yahut mübtedadır ve haberi mahzuf olup { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً } ifadesiyle buna delalet edilmiştir. { وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } Harcamalarıyla O'nun rızasını ve sevabını arasınlar [diye inanmazlar]; bunlar Mekke müşrikleridir. Onların münafıklar olduğu da söylenmiştir. { وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً } Şeytanın onlara arkadaş olduğuna, bu sebeple onları buna sevk ettiğine ve bu ameli onlara süslediğine bir uyarıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu ayeti gibidir:

إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ. والمراد إبليس وأعوانه الداخلة والخارجة، ويجوز أن يكون وعيداً لهم بأن يقرن بهم الشيطان في النار.

{ إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir.” Kastedilen, İblis ve onun içten ve dıştan olan yardımcılarıdır. Cehennemde şeytanın onlara yoldaş kılınacağı yönünde bir tehdit olması da caizdir.

[سورة النساء (٤) : آية ٣٩]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 39]

وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩)

{ وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) } “Onlar Allah'a ve ahiret gününe iman edip de Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan harcasalardı, aleyhlerine ne olurdu sanki! Allah onları pek iyi bilendir. (39)”

وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ أي وما الذي عليهم، أو أي تبعة تحيق بهم بسبب الإِيمان والإِنفاق في سبيل الله، وهو توبيخ لهم على الجهل بمكان المنفعة والاعتقاد في الشيء على خلاف ما هو عليه، وتحريض على الفكر لطلب الجواب لعله يؤدي بهم إلى العلم بما فيه من الفوائد الجليلة، والعوائد الجميلة. وتنبيه على أن المدعو إلى أمر لا ضرر فيه ينبغي أن يجيب إليه احتياطاً، فكيف إذا تضمن المنافع. وإنما قدّم الإيمان هاهنا وأخّره في الآية الأخرى لأن القصد بذكره إلى التخصيص هاهنا والتعليل ثم وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً وعيد لهم.

{ وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } Yani iman etmek ve Allah yolunda harcamak sebebiyle aleyhlerine ne olurdu yahut onlara nasıl bir vebal isabet ederdi? Bu, menfaatin nerede olduğunu bilmemelerinden ve bir şey hakkında onun hakikatinin aksine inanmalarından ötürü onları azarlamadır; ayrıca onları, içindeki yüce faydaları ve güzel neticeleri bilmeye ulaştıracak bir cevap aramaya yönelik tefekküre teşviktir. Yine kendisinde hiçbir zarar bulunmayan bir şeye davet edilen kimsenin, ihtiyat gereği buna icabet etmesi gerektiğine, hele ki o şey menfaatler barındırıyorsa nasıl icabet etmesi gerektiğine bir uyarıdır. İmanın burada öne alınıp diğer ayette sonraya bırakılması, buradaki zikrinden maksadın tahsis, oradakinin ise illetlendirme olmasındandır. { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } Onlar için bir tehdittir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 40]

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığı kadar bile zulmetmez. Eğer yapılan iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. (40)”

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ لا ينقص من الأجر ولا يزيد في العقاب أصغر شيء كالذرة، وهي النملة الصغيرة. ويقال لكل جزء من أجزاء الهباء، والمثقال مفعال من الثقل، وفي ذكره إيماء إلى أنه وإن صغر قدره عظم جزاؤه. وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً وإن يكن مثقال الذرة حسنة وأنّث الضمير لتأنيث الخبر، أو لإضافة المثقال إلى مؤنث. وحذف النون من غير قياس تشبيهاً بحروف العلة. وقرأ ابن كثير ونافع حَسَنَةً بالرفع على كان التامة. يُضاعِفْها يضاعف ثوابها وقرأ ابن كثير وابن عامر ويعقوب يضعفها وكلاهما بمعنى.

{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } Sevaptan eksiltmez ve cezaya en küçük bir şeyi, meselâ zerre kadarını ilave etmez. Zerre, küçük karınca demektir. Havadaki toz zerrelerinin her bir parçasına da bu ad verilir. Miskal (مِثْقال), sikal (ثِقَل) kökünden mif'âl (مِفْعال) veznindedir; onun zikredilmesinde, miktarı küçük olsa bile karşılığının büyük olacağına bir işaret vardır. { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً } Eğer o zerre ağırlığı bir iyilik olursa. Zamirin müennes kılınması haberin müennes olmasından yahut miskalin müennese izafe edilmesindendir. Nûn harfinin hazfedilmesi ise illet harflerine benzetilerek kıyasa aykırı biçimde yapılmıştır. İbn Kesîr ve Nâfi', tam fiil olan "kâne" üzere { حَسَنَةً } kelimesini merfu (hasenetün) olarak okumuşlardır. { يُضاعِفْها } Sevabını kat kat artırır. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kûb "yuda'ıfhâ" (يضعفها) şeklinde okumuşlardır; her ikisi de aynı manadadır.

وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ ويعط صاحبها من عنده على سبيل التفضل زائداً على ما وعد في مقابلة العمل أَجْراً عَظِيماً عطاء جزيلاً، وإنما سماه أجراً لأنه تابع للأجر مزيد عليه.

{ وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ } Amelin karşılığında vaat ettiğine ilaveten, bir lütuf olarak kendi katından o iyiliğin sahibine verir: { أَجْراً عَظِيماً } Bol bir bağış [verir]. Buna ecir adını vermesi, ecire tabi ve ona ilave olmasındandır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 41-42]

فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)

{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nice olur! (41) O gün, inkâr edip Peygamber'e isyan edenler, yerle bir edilip yerin dibine geçirilmeyi isterler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”

فَكَيْفَ أي فكيف حال هؤلاء الكفرة من اليهود والنصارى وغيرهم؟. إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ يعني نبيهم يشهد على فساد عقائدهم وقبح أعمالهم، والعامل في الظرف مضمون المبتدأ والخبر من هول الأمر وتعظيم الشأن. وَجِئْنا بِكَ يا محمد. عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً تشهد على صدق هؤلاء الشهداء لعلمك بعقائدهم، واستجماع شرعك مجامع قواعدهم. وقيل هؤلاء إشارة إلى الكفرة المستفهم عن حالهم. وقيل إلى المؤمنين كقوله تعالى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً.

{ فَكَيْفَ } Yani Yahudilerden, Hristiyanlardan ve diğerlerinden olan bu kâfirlerin hali nasıl olur? { إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } Yani onların inançlarının bozukluğuna ve amellerinin çirkinliğine şahitlik edecek olan peygamberlerini [getirdiğimiz zaman]. Zarfta amel eden lafız, meselenin dehşeti ve durumun büyüklüğü bakımından mübteda ve haberin içeriğidir. { وَجِئْنا بِكَ } Ey Muhammed! { عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } Onların inançlarını bilmen ve şeriatının onların temel kurallarını bütünüyle cem etmesi sebebiyle bu şahitlerin doğruluğuna şahitlik edersin. "Hâülâi" (هؤُلاءِ) ifadesinin halleri sorulan kâfirlere işaret ettiği söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın şu ayetinde olduğu gibi müminlere işaret ettiği de söylenmiştir: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İnsanlara şahitler olasınız, Peygamber de size şahit olsun diye.”

يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ بيان لحالهم حينئذ، أي يود الذين جمعوا بين الكفر وعصيان الأمر، أو الكفرة والعصاة في ذلك الوقت أن يدفنوا فتسوى بهم الأرض كالموتى، أو لم يبعثوا أو لم يخلقوا وكانوا هم والأرض سواء. وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً ولا يقدرون على كتمانه لأن جوارحهم تشهد عليهم. وقيل الواو للحال أي يودون أن تسوى بهم الأرض وحالهم أنهم لا يكتمون من الله حديثاً ولا يكذبونه بقولهم وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ إذ

{ يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } O andaki hallerinin beyanıdır; yani küfür ile emre isyanı bir arada işleyenler yahut o vakitte kâfirler ve asiler, ölüler gibi defnedilip üzerlerinde yerin düzlenmesini, yahut diriltilmemiş veya yaratılmamış olup toprakla bir olmayı temenni ederler. { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } Ondan hiçbir şeyi gizlemeye güç yetiremezler; zira uzuvları onların aleyhine şahitlik eder. Vâv harfinin hal için olduğu da söylenmiştir; yani onlar: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” sözleriyle Allah'tan hiçbir sözü gizleyemez ve O'na yalan söyleyemez bir haldeyken yerin üzerlerinde düzlenmesini temenni ederler; zira

روي: أنهم إذا قالوا ذلك ختم الله على أفواههم فتشهد عليهم جوارحهم، فيشتد الأمر عليهم فيتمنون أن تسوى بهم الأرض.

Şöyle rivayet edilmiştir: Onlar böyle söylediklerinde Allah onların ağızlarını mühürler ve uzuvları onların aleyhine şahitlik eder. Durum aleyhlerine şiddetlenir de üzerlerinde yerin düzlenmesini temenni ederler.

وقرأ نافع وابن عامر تُسَوَّى بِهِمُ على أن أصله تتسوى فأدغمت التاء في السين. وقرأ حمزة والكسائي تُسَوَّى على حذف التاء الثانية يقال سويته فتسوى.

Nâfi' ve İbn Âmir { تُسَوَّى بِهِمُ } kelimesini, aslı "tetesevvâ" (تَتَسَوَّى) olup tâ'nın sîn harfine idgam edilmesiyle (tüssevve) okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise ikinci tâ'nın hazfiyle "tüsevve" (تُسَوَّى) olarak okumuşlardır; "onu düzelttim, o da düzlendi" denir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 43]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماء فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماء فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, cünüp iken de -yolcu olmanız müstesna- gusledinceye kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız, o zaman temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (43)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ أي لا تقوموا إليها وأنتم سكارى من نحو نوم أو خمر حتى تنتهوا وتعلموا ما تقولون في صلاتكم.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } Yani uyku veya şarap gibi bir sebepten sarhoş iken, kendinize gelip namazınızda ne dediğinizi bilinceye kadar namaza durmayın.

روي (أن عبد الرحمن بن عوف رضي الله تعالى عنه صنع مأدبة ودعا نفراً من الصحابة. حين كانت الخمر مباحة. فأكلوا وشربوا حتى ثملوا، وجاء وقت صلاة المغرب فتقدم أحدهم ليصلي بهم فقرأ: أعبد ما تعبدون) . فنزلت.

Rivayet edildiğine göre (Abdurrahman b. Avf radıyallâhu teâlâ anh bir ziyafet vermiş ve henüz içki mubah iken sahabeden birkaç kişiyi davet etmişti. Yediler ve sarhoş oluncaya kadar içtiler. Akşam namazı vakti geldiğinde içlerinden biri onlara namaz kıldırmak için öne geçti ve: "İbadet ederim taptıklarınıza" şeklinde okudu). Bunun üzerine [bu ayet] indi.

وقيل أراد بالصلاة مواضعها وهي المساجد وليس المراد منه نهي السكران عن قربان الصلاة، وإنما المراد النهي عن الإِفراط في الشرب، والسكر من السكر وهو السد. وقرئ «سكارى» بالفتح وسكرى على أنه جمع كهلكى. أو مفرد بمعنى وأنتم قوم سكرى، أو جماعة سكرى وسكرى كحبلى على أنها صفة للجماعة. وَلا جُنُباً عطف على

Namaz ile onun kılınacağı yerlerin yani mescitlerin kastedildiği de söylenmiştir. Bundan maksat sarhoşun namaza yaklaşmasını yasaklamak değil, içkide aşırıya kaçmayı yasaklamaktır. Sekr (سُكْر), setr ve menetmek manasındaki sekr (سَكْر) kökündendir. "Sekârâ" (سَكارى) fetha ile de okunmuştur; "sekrâ" (سكرى) şeklinde "helkâ" (هلكى) gibi cemi olarak da okunmuştur. Yahut "Siz sarhoş bir topluluk iken" manasında müfreddir; "hublâ" (حبلى) gibi topluluğun sıfatı olan sarhoş bir cemaat manasındadır. { وَلا جُنُباً } İfadesi şuna matuftur:

قوله وَأَنْتُمْ سُكارى إذ الجملة في موضع النصب على الحال، والجنب الذي أصابته الجنابة، يستوي فيه المذكر والمؤنث والواحد والجمع، لأنه يجرى مجرى المصدر. إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ متعلق بقوله وَلا جُنُباً، استثناء من أعم الأحوال أي لا تقربوا الصلاة جنباً في عامة الأحوال إلا في السفر وذلك إذا لم يجد الماء وتيمم، ويشهد له تعقيبه بذكر التيمم، أو صفة لقوله جُنُباً أي جنباً غير عابري سبيل. وفيه دليل على أن التيمم لا يرفع الحدث. ومن فسر الصلاة بمواضعها فسر عابري سبيل بالمجتازين فيها، وجوز الجنب عبور المسجد. وبه قال الشافعي ﵁. وقال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه: لا يجوز له المرور في المسجد إلا إذا كان فيه الماء أو الطريق. حَتَّى تَغْتَسِلُوا غاية النهي عن القربان حال الجنابة، وفي الآية تنبيه على أن المصلي ينبغي أن يتحرز عما يلهيه ويشغل قلبه، ويزكي نفسه عما يجب تطهيرها عنه. وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى مرضاً يخاف معه من استعمال الماء، فإن الواجد كالفاقد. أو مرضاً يمنعه عن الوصول إليه. أَوْ عَلى سَفَرٍ لا تجدونه فيه. أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ فأحدث بخروج الخارج من أحد السبيلين، وأصل الغائط المكان المطمئن من الأرض. أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ أو ماسستم بشرتهن ببشرتكم، وبه استدل الشافعي على أن اللمس ينقض الوضوء. وقيل: أو جامعتموهن. وقرأ حمزة والكسائي هنا وفي المائدة «لمستم» ، واستعماله كناية عن الجماع أقل من الملامسة. فَلَمْ تَجِدُوا مَاء فلم تتمكنوا من استعماله، إذ الممنوع عنه كالمفقود. ووجه هذا التقسيم أن المترخص بالتيمم إما محدث أو جنب، والحالة المقتضية له في غالب الأمر مرض أو سفر. والجنب لما سبق ذكره اقتصر على بيان حاله والمحدث لما لم يجر ذكره ذكر من أسبابه ما يحدث بالذات وما يحدث بالعرض، واستغني عن تفصيل أحواله بتفصيل حال الجنب وبيان العذر مجملاً فكأنه قيل: وإن كنتم جنباً مرضى أو على سفر أو محدثين جئتم من الغائط أو لامستم النساء فلم تجدوا ماء فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ. أي فتعمدوا شيئاً من وجه الأرض طاهراً. ولذلك قالت الحنفية: لو ضرب المتيمم يده على حجر صلد ومسح به أجزأه. وقال أصحابنا لا بد من أن يعلق باليد شيء من التراب لقوله تعالى في المائدة فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ أي بعضه، وجعل من لابتداء الغاية تعسف إذ لا يفهم من نحو ذلك إلا التبعيض، واليد اسم للعضو إلى المنكب، وما

{ وَأَنْتُمْ سُكارى } sözüne matuftur; çünkü bu cümle hal olarak nasb konumundadır. Cünüp (الْجُنُبِ), kendisine cünüplük isabet eden kimsedir; mastar hükmünde cereyan ettiği için müzekker, müennes, tekil ve çoğul için aynı şekilde kullanılır. { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } ifadesi { وَلا جُنُباً } sözüne mütealliktir; hallerin en genelinden bir istisnadır, yani "Su bulamayıp teyemmüm ettiği zaman yolculuk hali müstesna, genel hallerde cünüp olarak namaza yaklaşmayın" demektir. Ardından teyemmümün zikredilmesi de buna şahittir. Yahut { جُنُباً } kelimesinin sıfatıdır; yani "Yolcu olmayan cünüpler" demektir. Bunda teyemmümün hadesi (hükmî kirliliği) gidermediğine delil vardır. Namazı onun kılınacağı yerler (mescitler) ile tefsir eden kimse ise, yolcuları oradan geçip gidenler olarak tefsir etmiş ve cünüp kimsenin mescitten geçmesine cevaz vermiştir. Şâfiî radıyallâhu anh bu görüştedir. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ise: "İçinde su veya geçilecek yol bulunmadıkça mescitten geçmesi caiz olmaz" demiştir. { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } Cünüplük halindeyken yaklaşmanın yasaklanmasının nihayetidir. Ayette, namaz kılan kimsenin kendisini oyalayacak ve kalbini meşgul edecek şeylerden sakınması, nefsini temizlemesi gereken şeylerden arındırması gerektiğine bir uyarı vardır. { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } Beraberinde su kullanmaktan korkulan bir hastalık; zira suyu bulan kimse onu bulamamış gibidir. Yahut suya ulaşmasına engel olan bir hastalık [halinde]. { أَوْ عَلى سَفَرٍ } Onda su bulamadığınız [bir yolculukta]. { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } İki yoldan birinden bir şeyin çıkmasıyla abdesti bozulursa. Gâit (الغائط) kelimesinin aslı, arazinin çukur yeridir. { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } Yahut teninizle onların tenine dokunursanız. Şâfiî, dokunmanın abdesti bozduğuna bununla delil getirmiştir. [Bununla] kadınlarla cima ettiğiniz manasının kastedildiği de söylenmiştir. Hamza ve Kisâî burada ve Mâide Suresi'nde "Lemestüm" (لَمَسْتُمْ) şeklinde okumuşlardır; bunun cima kinayesi olarak kullanımı mülâmese (مُلامَسَة) kelimesine göre daha azdır. { فَلَمْ تَجِدُوا مَاء } Onu kullanmaya güç yetiremezseniz; zira kullanmaktan menedilen kimse suyu bulamamış gibidir. Bu taksimin izahı şöyledir: Teyemmüm ruhsatından yararlanan kimse ya abdestsizdir ya da cünüptür; bunu gerektiren hal ise çoğunlukla ya hastalık ya da yolculuktur. Cünüplük daha önce geçtiği için sadece onun halini beyanla yetinilmiştir. Abdestsiz kimse daha önce zikredilmediği için, onun sebeplerinden bizzat meydana gelenler ile arızî olarak meydana gelenler zikredilmiştir; cünüp kimsenin durumunun ayrıntısıyla ve mazeretin icmali olarak beyanıyla abdestsiz kimsenin hallerinin tafsilatından müstağni kılınmıştır. Sanki şöyle denilmiştir: "Eğer cünüp hastalar veya yolculukta iseniz yahut tuvaletten gelmiş veya kadınlara dokunmuş abdestsizler olup da su bulamamışsanız { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } yeryüzünün temiz olan bir parçasına yönelin de yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin." Bundan dolayı Hanefîler şöyle demiştir: Tevvüm eden kimse elini sert bir taşa vurup onunla meshetse yeterli olur. Bizim ashabımız (Şâfiîler) ise şöyle demiştir: Mâide Suresi'ndeki { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } "Ondan yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin" ayetinden dolayı ele topraktan bir şeyin yapışması şarttır; yani "onun bir cüz'ünden". Buradaki "min" (مِنْ) edatını ibtidâ-i gâye (başlangıç) yapmak tekellüflüdür; zira böyle bir ifadeden ancak teb'îz (bir parça alma) anlaşılır. El (el-yed) ise omuza kadar olan uzvun adıdır. Şu rivayete gelince:

روي أنه ﵊ تيمم ومسح يديه إلى مرفقيه

Peygamber aleyhisselâm'ın teyemmüm edip ellerini dirseklerine kadar meshettiği rivayet edilmiştir.

، والقياس على الوضوء دليل على أن المراد ها هنا وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً فلذلك يسر الأمر عليكم ورخص لكم.

Abdest üzerine kıyas yapılması, burada da { وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } “Dirseklere kadar ellerinizi” manasının kastedildiğine delildir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } Bu sebeple işi size kolaylaştırmış ve size ruhsat vermiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 44-45]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44) Allah, düşmanlarınızı çok daha iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. (45)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا من رؤية البصر أي ألم تنظر إليهم، أو القلب. وعدي بإلى لتضمن معنى الانتهاء. نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ حظاً يسيراً من علم التوراة لأن المراد أحبار اليهود. يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ يختارونها على الهدى، أو يستبدلونها به بعد تمكنهم منه، أو حصوله لهم بإنكار نبوة محمد ﷺ. وقيل:

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا } Gözle görmek manasındadır; yani onlara bakmadın mı? Yahut kalp ile [bilmek manasındadır]. Nihayet anlamını içerdiği için "ilâ" (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. { نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } Tevrat ilminden az bir pay [verilenleri]; zira kastedilenler Yahudi hahamlarıdır. { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } Hidayete karşı onu tercih ederler; yahut Muhammed ﷺ'in peygamberliğini inkâr ederek hidayete güçleri yettikten veya hidayet kendilerine ulaştıktan sonra onu sapıklıkla değiştirirler. Şöyle de denilmiştir:

يأخذون الرشى ويحرفون التوراة. وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا أيها المؤمنون. السَّبِيلَ سبيل الحق.

Rüşvet alırlar ve Tevrat'ı tahrif ederler. { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا } Ey müminler, sapmanızı isterler. { السَّبِيلَ } Hak yolundan.

وَاللَّهُ أَعْلَمُ منكم. بِأَعْدائِكُمْ وقد أخبركم بعداوة هؤلاء وما يريدون بكم فاحذروهم. وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا يلي أمركم. وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً يعينكم فثقوا عليه واكتفوا به عن غيره. والباء تزاد في فاعل كفى لتوكيد الاتصال الإِسنادي بالاتصال الإضافي.

{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ } Sizden daha iyi bilendir. { بِأَعْدائِكُمْ } Bunların düşmanlığını ve sizin hakkınızda ne istediklerini size haber vermiştir; dolayısıyla onlardan sakının. { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } İşinizi üstlenecek olarak. { وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } Size yardım edecek olarak; öyleyse O'na güvenin ve başkası yerine O'nunla yetinin. İsnadî irtibatı izafet irtibatıyla pekiştirmek için "kefâ" fiilinin fâiline bâ harfi ziyade kılınır.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 46]

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦)

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) } “Yahudilerden öyleleri var ki kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler ve dillerini eğip bükerek, dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'Dinle, dinlemez olası!' ve 'Râinâ (bizi gözet/ahmak)' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'Dinle ve bizi gözet (unzurnâ)' deselerdi, kendileri için şüphesiz daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat küfürleri sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek azı müstesna, iman etmezler. (46)”

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ بيان للذين أوتوا نصيباً فإنه يحتملهم وغيرهم، وما بينهما اعتراض أو بيان لأعدائكم أو صلة لنصيراً. أي ينصركم من الذين هادوا ويحفظكم منهم، أو خبر محذوف صفته يحرفون.

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ } "Kendilerine bir pay verilenler" ifadesinin beyanıdır; zira o ifade hem onları hem başkalarını kapsayabilir. Aradaki kısım itiraziyedir (ara cümledir) yahut "düşmanlarınız" ifadesinin beyanıdır ya da "nasîran" kelimesine mütealliktir; yani "Yahudi olanlardan sizi muzaffer kılar ve onlardan sizi korur" demektir. Yahut sıfatı "yuharrifûne" olan mahzuf bir mübtedanın haberidir.

الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ أي من الذين هادوا قوم يحرفون الكلم أي يميلونه عن مواضعه التي وضعه الله فيها بإزالته عنها وإثبات غيره فيها. أو يؤولونه على ما يشتهون فيميلونه عما أنزل الله فيه. وقرئ «الكلم» بكسر الكاف وسكون اللام جمع كلمة تخفيف كلمة. وَيَقُولُونَ سَمِعْنا قولك. وَعَصَيْنا أمرك. وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ أي مدعوا عليك بلا سمعت لصمم أو موت، أو اسمع غير مجاب إلى ما تدعو إليه، أو اسمع غير مسمع كلاماً ترضاه، أو اسمع كلامًا غير مسمع إياك لأن أذنك تنبو عنه فيكون مفعولاً به، أو اسمع غير مسمع مكروهاً من قولهم أسمعه فلان إذا سبه، وإنما قالوه نفاقاً. وَراعِنا انظرنا نكلمك أو نفهم كلامك.

{ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } Yani Yahudilerden bir grup vardır ki kelimeleri tahrif ederler; yani Allah'ın koyduğu yerlerden onları çıkarıp yerine başkasını koyarak kaydırırlar. Yahut kendi hevalarına göre tevil edip Allah'ın onlar hakkında indirdiğinden saptırırlar. "Kelime"nin hafifletilmiş hali olan kelime çoğulu olarak "el-Kelim" (الْكَلِمَ), kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnuyla da (el-kilm) okunmuştur. { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا } Senin sözünü. { وَعَصَيْنا } Senin emrini. { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } Yani sağırlık yahut ölüm sebebiyle "İşitmez olasıca!" diye aleyhine beddua edilmiş olarak; yahut "Davet ettiğin şeye icabet edilmeyesice!" yahut "Razı olacağın bir sözü işitmeyesice!" yahut "Kulağın ondan nefret ettiği için sana işittirilmeyen bir sözü işit!" [demektir] ki bu durumda meful olur. Yahut "Sövülesice!" [demektir]; zira bir kimseye sövdüklerinde "Filan adam ona işittirdi" derler; bunu ancak münafıklıkla söylemişlerdir. { وَراعِنا } Bize bak, seninle konuşalım yahut senin sözünü anlayalım.

لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ فتلا بها وصرفا للكلام إلى ما يشبه السب، حيث وضعوا راعنا المشابه لما يتسابون به موضع انظرنا وغير مسمع موضع لا أسمعت مكروهاً، أو فتلا بها وضماً لما يظهرون من الدعاء والتوقير إلى ما يضمرون من السب والتحقير نفاقاً. وَطَعْناً فِي الدِّينِ استهزاء به وسخرية. وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا ولو ثبت قولهم هذا مكان ما قالوه. لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ لكان قولهم ذلك خيراً لهم وأعدل، وإنما يجب حذف الفعل بعد لو في مثل ذلك لدلالة أن عليه ووقوعه موقعه. وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ ولكن خذلهم الله وأبعدهم عن الهدى بسبب كفرهم. فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا أي إلا إيماناً قليلاً لا يعبأ به وهو الإِيمان ببعض الآيات والرسل، ويحتمل أن يراد بالقلة العدم كقوله:

{ لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } Dillerini eğip bükerek ve birbirlerine sövdükleri şeye benzeyen "râinâ" kelimesini "unzurnâ" yerine, "gayre müsme'" kelimesini de "lâ üsmi'te mekrûhen" (sana kötü bir şey işittirilmesin) yerine koyarak sözü sövgüye benzer bir şekle çevirerek; yahut dillerini eğip bükerek, münafıklıkla zahiren gösterdikleri dua ve saygıya batınen gizledikleri sövgü ve hakareti katarak. { وَطَعْناً فِي الدِّينِ } Onunla alay edip onu hafife alarak. { وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا } Söyledikleri şeyin yerine bu sözleri sabit olsaydı. { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ } Bu sözleri onlar için daha hayırlı ve daha adaletli olurdu. Bu gibi yerlerde "lev"den sonra fiilin hazfedilmesi vaciptir; çünkü "enne" buna delalet eder ve onun yerine geçer. { وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } Fakat küfürleri sebebiyle Allah onları yardımsız bırakmış ve hidayetten uzaklaştırmıştır. { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } Yani hesaba katılmayacak az bir iman müstesna; o da bazı ayetlere ve peygamberlere inanmaktır. Azlık ile yokluğun kastedilmiş olması da muhtemeldir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:

قَلِيلُ التَشَكِّي لِلْمُهِم يَصِيبُه أَو إِلا قليلاً منهم آمنوا أو سيؤمنون.

“Başına gelen mühim işten dolayı şikâyeti azdır (hiç şikâyet etmez).” Yahut onlardan iman etmiş veya edecek olan pek az kimse müstesna.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٧]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 47]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) } “Ey kendilerine kitap verilenler! Bir kısım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızdakini tasdik edici olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir. (47)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها من قبل أن نمحو تخطيط صورها ونجعلها على هيئة أدبارها، يعني الأقفاء، أو ننكسها إلى ورائها في الدنيا، أو في الآخرة. وأصل الطمس إزالة الأعلام المائلة وقد يطلق بمعنى الطلس في إزالة الصورة ولمطلق القلب والتغيير، ولذلك قيل معناه من قبل أن نغير وجوهاً فنسلب وجاهتها وإقبالها ونكسوها الصغار والإِدبار، أو نردها إلى حيث جاءت منه، وهي أذرعات الشام يعني إجلاء بني النضير، ويقرب منه قول من قال إن المراد بالوجوه الرؤساء، أو من قبل أن نطمس وجوهاً بأن نعمي الأبصار عن الاعتبار ونصم الأسماع عن الإِصغاء إلى الحق بالطبع ونردها عن الهداية إلى الضلالة. أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ أو نخزيهم بالمسخ كما أخزينا به أصحاب السبت، أو نمسخهم مسخاً مثل مسخهم، أو نلعنهم على لسانك كما لعناهم على لسان داود. والضمير لأصحاب الوجوه أو للذين على طريقة الالتفات، أو للوجوه إن أريد به الوجهاء، وعطفه على الطمس بالمعنى الأول يدل على أن المراد به ليس مسخ الصورة في الدنيا ومن حمل الوعيد على تغيير الصورة في الدنيا قال إنه بعد مترقب أو كان وقوعه مشروطاً بعدم إيمانهم وقد آمن منهم طائفة. وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ بإيقاع شيء أو وعيده، أو ما حكم به وقضاه. مَفْعُولًا نافذاً وكائناً فيقع لا محالة ما أوعدتم به إن لم تؤمنوا.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } Suretlerinin hatlarını silip onları enseleri gibi yapmadan, yani enselere çevirmeden; yahut dünyada veya ahirette onları arkalarına döndürmeden önce. Tams (طَمْس) kelimesinin aslı, silinmeye yüz tutmuş işaretleri yok etmektir; bazen suretin silinmesi manasında tals (طَلْس) ile aynı anlamda ve mutlak tersyüz etme ve değiştirme manasında da kullanılır. Bundan dolayı anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Bir kısım yüzleri değiştirip onların itibarını ve yönelişini ellerinden alarak onlara zillet ve hezimet giydirmeden; yahut onları geldikleri yere, yani Şam'ın Ezriât bölgesine sürmeden önce; bu da Benî Nadîr'in sürgünü demektir. Yüzlerden maksadın reisler olduğunu söyleyen kimsenin görüşü de buna yakındır. Yahut mühürleme yoluyla ibret almaktan gözleri kör edip hakkı dinlemekten kulakları sağır kılarak yüzleri silip onları hidayetten sapıklığa çevirmeden önce. { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } Yahut cumartesi ehlini rezil ettiğimiz gibi onları da şekil değiştirme (mesh) ile rezil etmeden; veya onların şekil değiştirmesi gibi bir şekil değişikliğine uğratmadan; ya da Dâvûd'un diliyle onları lanetlediğimiz gibi senin dilinle de onları lanetlemeden önce. Zamir, yüz sahiplerine yahut iltifat yoluyla [kitap verilen] kimselere aittir; veya yüzlerden maksat ileri gelenler ise yüzlere aittir. Birinci manasıyla tams üzerine matuf kılınması, bundan maksadın dünyada suretin mesh edilmesi olmadığına delalet eder. Tehdidi dünyada suretin değiştirilmesine hamleden kimse ise bunun hâlâ beklendiğini yahut gerçekleşmesinin onların iman etmemesi şartına bağlı olduğunu ve onların bir grubunun iman ettiğini söylemiştir. { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ } Bir şeyi var etme emri yahut tehdidi, ya da hükmedip takdir ettiği şey. { مَفْعُولًا } Geçerli ve gerçekleşicidir; dolayısıyla iman etmezseniz size vaat edilen şey mutlaka başınıza gelecektir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٨]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 48]

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)

{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨) } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günah iftira etmiş (uydurmuş) olur. (48)”

إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ لأنه بت الحكم على خلود عذابه وأن ذنبه لا ينمحي عنه أثره فلا يستعد للعفو بخلاف غيره. وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ أي ما دون الشرك صغيراً كان أو كبيراً. لِمَنْ يَشاءُ تفضلاً عليه وإحساناً. والمعتزلة علقوه بالفعلين على معنى إِنَّ الله لاَ يَغْفِرُ الشرك لمن يشاء. وهو من لم يتب ويغفر ما دونه لمن يشاء وهو من تاب. وفيه تقييد بلا دليل إذ ليس عموم آيات الوعيد بالمحافظة أولى منه ونقض لمذهبهم فإن تعليق الأمر بالمشيئة ينافي وجوب التعذيب قبل التوبة والصفح بعدها، فالآية كما هي حجة عليهم فهي حجة على الخوارج الذين زعموا أن كل ذنب شرك وأن صاحبه خالد في النار. وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً ارتكب ما يستحقر دونه الآثام، وهو إشارة إلى المعنى الفارق بينه وبين سائر الذنوب، والافتراء كما يطلق على القول يطلق على الفعل وكذلك الاختلاق.

{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } Çünkü O, müşrikin azabının ebedî olacağına ve günahının izinin kendisinden silinmeyeceğine kesin hüküm vermiştir; dolayısıyla diğer günahların aksine o, affa hazır hale gelmez. { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ } Yani küçük olsun büyük olsun şirkten gayrısını. { لِمَنْ يَشاءُ } Kendisine bir lütuf ve ihsan olarak [bağışlar]. Mutezile bunu her iki fiile bağlayarak şu manayı vermiştir: "Şüphesiz Allah dilediği kimse için şirki bağışlamaz -ki o tövbe etmeyendir- ve dilediği kimse için de onun dışındakileri bağışlar -ki o tövbe edendir-." Bunda delilsiz bir takyid (sınırlama) vardır; zira tehdit ayetlerinin umumunu gözetmek buna bundan daha evla değildir. Ayrıca bu onların mezhebini de nakzeder; çünkü işin meşîete bağlanması, tövbeden önce azabın, tövbeden sonra da affın vacip olması fikriyle çelişir. Dolayısıyla ayet onlara karşı bir hüccet olduğu gibi, her günahın şirk olduğunu ve sahibinin ebedî cehennemde kalacağını iddia eden Hâricîlere karşı da bir hüccettir. { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } Yanında diğer günahların küçük kaldığı bir günahı işlemiştir; bu da şirk ile diğer günahlar arasındaki ayırıcı manaya bir işarettir. İftira (الافتراء) söze ıtlak edildiği gibi fiile de ıtlak edilir; ihtilâk (uydurma) da böyledir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 49-50]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis, Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara hurma çekirdeğinin lifi kadar bile haksızlık edilmez. (49) Bak, Allah'a karşı nasıl da yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu [onlara] yeter. (50)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ يعني أهل الكتاب قالوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ } Ehl-i Kitab'ı kastetmektedir; onlar: "Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz" demişlerdi.

وقيل: ناس من اليهود جاءوا بأطفالهم إلى رسول الله ﷺ فقالوا: هل على هؤلاء ذنب قال لا قالوا: والله ما نحن إلا كهيئتهم ما عملنا بالنهار كفر عنا بالليل، وما عملنا بالليل كفر عنا بالنهار.

Şöyle de denilmiştir: Yahudilerden birtakım insanlar çocuklarıyla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Bunların üzerinde bir günah var mıdır?" dediler. [Hz. Peygamber]: "Hayır" buyurdu. Onlar da: "Allah'a yemin olsun ki biz de tıpkı onlar gibiyiz; gündüz işlediklerimiz geceleyin, geceleyin işlediklerimiz de gündüzün bizim adımıza kefaret olur (bağışlanır)" dediler.

وفي معناهم من زكى نفسه وأثنى عليها.

Kendini temize çıkaran ve kendisini öven herkes onların anlamı (kapsamı) içerisindedir.

بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ تنبيه على أن تزكيته تعالى هي المعتد بها دون تزكية غيره، فإنه العالم بما ينطوي عليه الإِنسان من حسن وقبيح، وقد ذمهم وزكى المرتضين من عباده المؤمنين. وأصل التزكية نفي ما يستقبح فعلاً أو قولاً. وَلا يُظْلَمُونَ بالذم أو العقاب على تزكيتهم أنفسهم بغير حق. فَتِيلًا أدنى ظلم وأصغره، وهو الخيط الذي في شق النواة يضرب به المثل في الحقارة.

{ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } Başkasının temize çıkarmasının değil, ancak Allah Teâlâ'nın temize çıkarmasının muteber olduğuna bir uyarıdır. Zira insanın içinde sakladığı iyilik ve kötülüğü bilen yalnız O'dur. Nitekim onları yermiş, mümin kullarından razı olduklarını ise temize çıkarmıştır. Tezkiyenin (تزكية) aslı, fiil yahut söz olarak çirkin görülen şeylerin giderilmesidir. { وَلا يُظْلَمُونَ } Kendilerini haksız yere temize çıkarmaları sebebiyle kınanmak veya cezalandırılmak suretiyle [haksızlığa uğratılmazlar]. { فَتِيلاً } En ufak ve en küçük bir haksızlık bile [yapılmaz]. O, hurma çekirdeğinin yarığındaki iptir (liftir) ve önemsizlikte/değersizlikte darbımesel olarak kullanılır.

انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ في زعمهم أنهم أبناء الله وأزكياء عنده. وَكَفى بِهِ بزعمهم هذا أو بالافتراء. إِثْماً مُبِيناً لا يخفى كونه مأثماً من بين آثامهم.

{ انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } Allah'ın oğulları ve O'nun katında tertemiz kimseler oldukları iddialarıyla [yalan uydururlar]. { وَكَفى بِهِ } Bu iddiaları yahut iftiraları [yeter]. { إِثْماً مُبِيناً } Günahları arasında günah olduğu gizli kalmayan apaçık bir günah olarak.

[سورة النساء (٤) : آية ٥١]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 51]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) } “Kendilerine kitaptan bir pay verilenleri görmedin mi? Putlara ve tağuta inanıyorlar ve kâfirler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. (51)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ نزلت في يهود كانوا يقولون إن عبادة الأصنام أرضى عند الله مما يدعوهم إليه محمد. وقيل في حيي بن أخطب وكعب بن الأشرف في جمع من اليهود خرجوا إلى مكة يحالفون قريشاً على محاربة رسول الله ﷺ فقالوا: أنتم أهل كتاب وأنتم أقرب إلى محمد منكم إلينا فلا نأمن مكركم فاسجدوا لآلهتنا حتى نطمئن إليكم ففعلوا. والجبت في الأصل اسم صنم فاستعمل في كل ما عبد من دون الله. وقيل أصله الجبس وهو الذي لا خير فيه فقلبت سينه تاء. والطاغوت يطلق لكل باطل من معبود أو غيره. وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا لأجلهم وفيهم. هؤُلاءِ إشارة إليهم.

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } Putlara tapmanın Allah katında Muhammed'in kendilerini davet ettiği şeyden daha sevimli olduğunu söyleyen Yahudiler hakkında inmiştir. Bir rivayete göre ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmak üzere Kureyş'le ittifak yapmak için Mekke'ye çıkan Huyey b. Ahtab, Kâ'b b. el-Eşref ve beraberlerindeki bir grup Yahudi hakkında inmiştir. [Mekkeliler onlara]: "Siz kitap ehlisiniz ve Muhammed'e bizden daha yakınsınız; sizin tuzağınızdan emin olamayız. Bize güven vermeniz için ilahlarımıza secde edin" dediler, onlar da bunu yaptı. Cibt (الجبت), aslen bir putun adıdır ve daha sonra Allah'tan başka tapılan her şey için kullanılmıştır. Aslının cibs (الجبس) olduğu -ki kendisinde hiçbir hayır bulunmayan şeydir- ve "sin" harfinin "te"ye dönüştüğü de söylenmiştir. Tağut (الطاغوت) ise tapılan veya tapılmayan her bâtıl için kullanılır. { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } Onların lehine ve onlar hakkında [söylerler]. { هؤُلاءِ } Onlara işarettir.

أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا أقوم ديناً وأرشد طريقاً.

{ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } Dini daha dosdoğru ve yolu daha hidayet üzeredir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 52-53]

أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) } “İşte onlar, Allah'ın kendilerine lanet ettiği kimselerdir. Allah kime lanet ederse, artık ona asla bir yardımcı bulamazsın. (52) Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara bir çekirdek filizi bile vermezlerdi. (53)”

أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً يمنع العذاب منه بشفاعة أو غيرها.

{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } Şefaatle yahut başka bir yolla ondan azabı engelleyecek [bir yardımcı bulamazsın].

أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ أَمْ منقطعة ومعنى الهمزة إنكار أن يكون لهم نصيب من الملك وجحد لما زعمت اليهود من أن الملك سيصير إليهم. فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً أي لو كان لهم نصيب من الملك فإذا لا يؤتون أحداً ما يوازي نقيرا، وهو النقرة في ظهر النواة. وهذا هو الإغراق في بيان شحهم فإنهم إن بخلوا بالنقير وهم ملوك فما ظنك بهم إذا كانوا فقراء أذلاء متفاقرين، ويجوز أن يكون المعنى إنكار أنهم أوتوا نصيباً من الملك على الكناية، وأنهم لا يؤتون الناس شيئاً وإذا وقع بعد الواو والفاء لا لتشريك مفرد جاز فيه الإلغاء والإِعمال، ولذلك قرئ فإذاً لا يؤتوا الناس على النصب.

{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ } Buradaki { أَمْ } munkatıadır; [başındaki] hemzenin manası ise mülkten onların bir nasibi olduğunu inkâr etmek ve Yahudilerin mülkün ileride kendilerine geçeceği yönündeki iddialarını reddetmektir. { فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } Yani şayet onların mülkten bir payı olsaydı, o takdirde hiç kimseye bir nakîr (نَقِير) kadar bile bir şey vermezlerdi. Nakîr, hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurdur. Bu da onların cimriliğini beyan etmede son noktadır; zira onlar hükümdar oldukları halde bir nakîri bile kıskanıp esirgerlerse, fakir, zelil ve yoksulluk taslayan kimseler olduklarında haklarında ne düşünürsün? Bu mananın, kinaye yoluyla onların mülkten bir nasip verilmiş olmalarını ve insanlara hiçbir şey vermediklerini inkâr etmesi de caizdir. [Kelime] müfred bir unsuru müşterek kılmak için olmaksızın vâv ve fâ'dan sonra geldiğinde onda ilgâ (amel ettirmeme) ve i'mâl (amel ettirme) caizdir; bundan dolayı nasb ile { فَإِذاً لا يُؤْتُوا النَّاسَ } şeklinde de okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 54-55]

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥) } “Yoksa onlar, Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Doğrusu biz, İbrahim ailesine de kitabı ve hikmeti vermiş ve onlara büyük bir hükümranlık bahşetmiştik. (54) Onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. [Onlara] alevli bir ateş olarak cehennem yeter. (55)”

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ بل أيحسدون رسول الله ﷺ وأصحابه، أو العرب، أو الناس جميعاً لأن من حسد على النبوة فكأنما حسد الناس كلهم كمالهم. ورشدهم وبخهم وأنكر عليهم الحسد كما ذمهم على البخل وهما شر الرذائل وكأن بينهما تلازماً وتجاذباً. عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ يعني النبوة والكتاب والنصرة والإِعزاز وجعل النبي الموعود منهم. فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الذين هم أسلاف محمد ﷺ وأبناء عمه. الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ النبوة. وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً فلا يبعد أن يؤتيه الله مثل ما آتاهم.

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } Bilakis onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını mı, yoksa Arapları mı, ya da bütün insanları mı kıskanıyorlar? Zira peygamberliği kıskanan kimse, sanki bütün insanların kemalini ve doğru yolda olmasını kıskanmış gibidir. Tıpkı cimrilikleri sebebiyle onları kınadığı gibi hasetleri sebebiyle de onları azarlamış ve kınamıştır; bu ikisi rezilliklerin en kötüsüdür ve sanki aralarında bir zorunluluk ve birbirini çekme vardır. { عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } Yani peygamberlik, kitap, yardım, üstün kılınma ve vaat edilen peygamberin onlardan kılınması [lütfunu]. { فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ } Ki onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ataları ve amca oğullarıdır. { الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } Peygamberliği. { وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } Dolayısıyla Allah'ın onlara verdiklerinin benzerini ona (Muhammed'e) vermesi uzak bir ihtimal değildir.

فَمِنْهُمْ من اليهود. مَنْ آمَنَ بِهِ بمحمد ﷺ أو بما ذكر من حديث آل إبراهيم. وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ أعرض عنه ولم يؤمن به وقيل معناه فمن آل إبراهيم من آمن به ومنهم من كفر ولم يكن في ذلك توهين أمره فكذلك لا يوهن كفر هؤلاء أمرك. وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً ناراً مسعورة يعذبون بها أي إن لم يعجلوا بالعقوبة فقد كفاهم ما أعد لهم من سعير جهنم.

{ فَمِنْهُمْ } Yahudilerden. { مَنْ آمَنَ بِهِ } Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yahut İbrahim ailesi hakkında zikredilenlere [iman edenler oldu]. { وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } Ondan yüz çeviren ve ona iman etmeyenler de oldu. Şöyle de denilmiştir: Manası, "İbrahim ailesinden ona iman eden de oldu, inkâr eden de; fakat bu durum onun davasını zayıflatmadı. Aynı şekilde bunların küfrü de senin davanı zayıflatmaz" demektir. { وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } Kendisiyle azap olunacakları alevli bir ateş olarak. Yani onların cezalandırılması hemen peşin yapılmadıysa da, cehennemin alevli ateşi olarak kendileri için hazırlanan şey onlara yeter.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 56-57]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) } “Ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe yaslayacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah, Mutlak Galip'tir, Hüküm ve Hikmet Sahibi'dir. (56) İman edip salih ameller işleyenleri ise, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız. (57)”

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَاراً كالبيان والتقرير لذلك. كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها بأن يعاد ذلك الجلد بعينه على صورة أخرى كقولك: بدلت الخاتم قرطاً، أو بأن يزال عنه أثر الإِحراق ليعود إحساسه للعذاب كما قال: لِيَذُوقُوا الْعَذابَ أي ليدوم لهم ذوقه. وقيل يخلق لهم مكانه جلد آخر والعذاب في الحقيقة للنفس العاصية المدركة لا لآلة إدراكها فلا محذور. إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً لا يمتنع عليه ما يريده. حَكِيماً يعاقب على وفق حكمته.

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَاراً } Bunun bir beyanı ve teyidi gibidir. { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } Tıpkı "Yüzüğü küpeye dönüştürdüm" sözündeki gibi, o derinin bizzat kendisinin başka bir surette iade edilmesiyle yahut şu buyrukta belirtildiği gibi azabı hissetmesi geri dönsün diye yanma izinin ondan giderilmesiyle [gerçekleşir]: { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } Yani azabı tatmaları süreklilik arz etsin diye. Onların yerine başka bir derinin yaratılacağı da söylenmiştir; nitekim azap gerçekte idrak aletine değil, idrak eden asi nefse aittir; dolayısıyla bir sakınca yoktur. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً } Dilediği şey kendisine imkânsız olmayan [bir güç sahibidir]. { حَكِيماً } Hikmetine uygun olarak cezalandırır.

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً قدم ذكر الكفار ووعيدهم على ذكر المؤمنين ووعدهم لأن الكلام فيهم، وذكر المؤمنين بالعرض. لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا فينانا لا جوب فيه ودائماً لا تنسخه الشمس، وهو إشارة إلى النعمة التامة الدائمة. والظليل صفة مشتقة من الظل لتأكيده كقولهم: شمس شامس وليل أليل ويوم أيوم.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } Kâfirlerin anılması ve onlara yapılan tehdit, müminlerin anılmasından ve onlara yapılan vaatten öne alınmıştır; çünkü asıl söz konusu olan kâfirlerdir, müminlerin anılması ise dolaylıdır. { لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } Geniş, yapraklı, hiçbir gediği olmayan ve güneşin ortadan kaldıramayacağı daimi bir gölgeye; bu da eksiksiz ve daimi nimete bir işarettir. ez-Zalîl (الظليل), gölgeyi tekit etmek için zıll (الظل) kelimesinden türetilmiş bir sıfattır; nitekim "şemsün şâmis" (yakıcı güneş), "leylün elyel" (kapkaranlık gece) ve "yevmün eyyem" (zorlu gün) ifadeleri de böyledir.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٨]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 58]

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah, Hakkıyla İşiten'dir, Hakkıyla Gören'dir. (58)”

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها خطاب يعم المكلفين والأمانات،

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } Mükellefleri ve emanetleri kapsayan genel bir hitaptır;

وإن نزلت يوم الفتح في

her ne kadar fetih günü hakkında inmiş olsa da.

عثمان بن طلحة بن عبد الدار لما أغلق باب الكعبة، وأبى أن يدفع المفتاح ليدخل فيها رسول الله وقال: لو علمت أنه رسول الله لم أمنعه فلوى على كرم الله وجهه يده وأخذه منه وفتح، فدخل رسول الله ﷺ وصلى ركعتين فلما خرج سأله العباس ﵁ أن يعطيه المفتاح ويجمع له السقاية والسدانة. فنزلت فأمره الله أن يرده إليه، فأمر عليا ﵁ أن يرده ويعتذر إليه

Osman b. Talha b. Ebî Talha el-Abderî hakkında [inmiştir]; Kâbe'nin kapısını kilitleyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girsin diye anahtarı vermekten kaçınmış ve: "Eğer onun Allah'ın elçisi olduğunu bilseydim ona engel olmazdım" demişti. Bunun üzerine Ali kerremallâhu vecheh onun elini büküp anahtarı ondan aldı ve kapıyı açtı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girip iki rekat namaz kıldı. Dışarı çıktığında Abbâs radıyallâhu anh, anahtarın kendisine verilmesini ve sikâye (hacılara su verme) ile sidâne (Kâbe muhafızlığı) görevlerinin kendisinde toplanmasını istedi. Bunun üzerine ayet indi ve Allah ona, anahtarı Osman'a geri vermesini emretti. Resûlullah da Ali'ye radıyallâhu anh onu geri vermesini ve ondan özür dilemesini emretti,

، وصار ذلك سبباً لإِسلامه ونزل الوحي بأن السدانة في أولاده أبداً وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ أي وأن تحكموا بالإِنصاف والسوية إذا قضيتم بين من ينفذ عليه أمركم، أو يرضى بحكمكم ولأن الحكم وظيفة الولاة قيل الخطاب لهم. إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ أي نعم شيئاً يعظكم به، أو نعم الشيء الذي يعظكم به فما منصوبة موصوفة يعظكم به. أو مرفوعة موصولة به. والمخصوص بالمدح محذوف وهو المأمور به من أداء الأمانات والعدل في الحكومات. إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً بأقوالكم وأحكامكم وما تفعلون في الأمانات.

bu da onun Müslüman olmasına vesile oldu ve Kâbe muhafızlığının ebediyen onun çocuklarında kalacağına dair vahiy indi. { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } Yani emrinizin kendisinde geçerli olduğu veya hükmünüze razı olan kimseler arasında hüküm verdiğiniz zaman hakkaniyet ve eşitlikle hükmediniz. Hüküm vermek yöneticilerin vazifesi olduğu için, hitabın onlara olduğu söylenmiştir. { إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } Yani O'nun size kendisiyle öğüt verdiği şey ne güzel bir şeydir yahut size kendisiyle öğüt verdiği şey pek güzeldir; buradaki "mâ", sıfat konumunda mansuptur [ve takdiri] "ya'ızukum bihî"dir; ya da sıla cümlesiyle birleşmiş merfû konumdadır. Medhe konu olan husus (el-mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir; o da emanetlerin ehline verilmesi ve hükümlerde adaletin sağlanması şeklinde emredilen şeydir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } Sözlerinizi ve hükümlerinizi hakkıyla işiten, emanetler hususunda yaptıklarınızı hakkıyla görendir.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٩]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 59]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩) } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e götürün. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir. (59)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ يريد بهم أمراء المسلمين في عهد الرسول ﷺ وبعده، ويندرج فيهم الخلفاء والقضاة وأمراء السرية. أمر الناس بطاعتهم بعد ما أمرهم بالعدل تنبيهاً على أن وجوب طاعتهم ما داموا على الحق. وقيل علماء الشرع لقوله تعالى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ. فَإِنْ تَنازَعْتُمْ أنتم وأولو الأمر منكم. فِي شَيْءٍ من أمور الدين، وهو يؤيد الوجه الأول إذ ليس للمقلد أن ينازع المجتهد في حكمه بخلاف المرؤوس إلا أن يقال الخطاب لأولي الأمر على طريقة الالتفات. فَرُدُّوهُ فراجعوا فيه. إِلَى اللَّهِ إلى كتابه. وَالرَّسُولِ بالسؤال عنه في زمانه، والمراجعة إلى سنته بعده. واستدل به منكر والقياس وقالوا: إنه تعالى أوجب رد المختلف إلى الكتاب والسنة دون القياس. وأجيب بأن رد المختلف إلى المنصوص عليه إنما يكون بالتمثيل والبناء عليه وهو القياس، ويؤيد ذلك الأمر به بعد الأمر بطاعة الله وطاعة رسوله فإنه يدل على أن الأحكام ثلاثة مثبت بالكتاب ومثبت بالسنة ومثبت بالرد إليهما على وجه القياس. إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَإِن الإِيمان يوجب ذلك. ذلِكَ أي الرد. خَيْرٌ لكم. وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا عاقبة أو أحسن تأويلاً من تأويلكم بلا رد.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } Onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ve sonrasındaki Müslüman yöneticileri kastetmektedir; halifeler, kadılar ve seriyye komutanları da bunlara dahildir. Onlara adaleti emrettikten sonra insanlara da onlara itaati emretmiştir; bu da onlara itaatin hak üzere oldukları sürece vacip olduğuna bir uyarıdır. Allah Teâlâ'nın: "Eğer onu Peygamber'e ve kendilerinden olan emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirlerdi" buyruğu sebebiyle bunların şeriat âlimleri olduğu da söylenmiştir. { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ } Siz ve sizden olan emir sahipleri anlaşmazlığa düşerseniz. { فِي شَيْءٍ } Dini konulardan bir şeyde. Bu da ilk görüşü destekler; zira mukallidin müctehid ile onun hükmünde münakaşa etme hakkı yoktur, emrindeki kişinin ise [yöneticisiyle münakaşa etmesi] bundan farklıdır; meğerki hitabın iltifat yoluyla bizzat emir sahiplerine olduğu söylensin. { فَرُدُّوهُ } Onda müracaat ediniz. { إِلَى اللَّهِ } O'nun Kitabına. { وَالرَّسُولِ } Kendi döneminde ona sorarak, vefatından sonra ise sünnetine müracaat ederek. Kıyası inkâr edenler bununla delil getirip şöyle demişlerdir: "Allah Teâlâ ihtilaflı şeyin kıyasa değil, Kitap ve Sünnet'e döndürülmesini vacip kılmıştır." Buna şöyle cevap verilmiştir: İhtilaflı hususun nassa döndürülmesi ancak kıyas ve ona bina etme yoluyla olur ki bu da kıyastır. Allah'a ve Resûlüne itaatten sonra bunun emredilmiş olması da bu cevabı destekler; zira bu, hükümlerin üç çeşit olduğuna delalet eder: Kitap ile sabit olan, Sünnet ile sabit olan ve kıyas yoluyla bu ikisine döndürülmekle sabit olan. { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } Çünkü iman bunu gerektirir. { ذلِكَ } Yani döndürmek. { خَيْرٌ } Sizin için daha hayırlıdır. { وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } Akıbet bakımından veya döndürmeden yapacağınız tevilinizden (yorumunuzdan) daha güzel bir yorumdur.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 60]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Onu inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun huzurunda muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. (60)”

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Tağutun huzurunda muhakeme olmak istiyorlar.”

عن ابن عباس ﵄. (أن منافقاً خاصم يهودياً فدعاه اليهودي إلى النبي ﷺ، ودعاه المنافق إلى كعب بن الأشرف ثم إنهما احتكما إلى رسول الله ﷺ، فحكم لليهودي فلم يرض المنافق بقضائه وقال: نتحاكم إلى عمر فقال اليهودي لعمر: قضى لي رسول الله ﷺ فلم يرض بقضائه وخاصم إليك، فقال عمر رضي الله تعالى عنه للمنافق: أكذلك. فقال نعم. فقال: مكانكما حتى أخرج إليكما، فدخل فأخذ سيفه ثم خرج فضرب به عنق المنافق حتى برد وقال: هكذا أقضي لمن لم يرضَ بقضاء الله ورسوله) فنزلت

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan [rivayet edildiğine göre]: (Bir münafık bir Yahudi ile davalaştı; Yahudi onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [gitmeye] çağırdı, münafık ise onu Kâ'b b. el-Eşref'e çağırdı. Sonra ikisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme oldular; [Hz. Peygamber] Yahudi'nin lehine hükmetti. Münafık onun verdiği hükme razı olmayıp: "Ömer'in huzurunda muhakeme olalım" dedi. Yahudi Ömer'e: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benim lehime hüküm verdi ama o buna razı olmayıp davayı sana getirdi" dedi. Ömer radıyallâhu teâlâ anh münafığa: "Böyle midir?" dedi; o da: "Evet" dedi. Bunun üzerine [Ömer]: "Ben yanınıza çıkıncaya kadar yerinizden ayrılmayın" dedi; içeri girip kılıcını aldı, sonra çıkıp münafığın boynunu vurdu, [adam] cansız kaldı. Ardından: "Allah'ın ve Resûlünün hükmüne razı olmayan kimse hakkında ben böyle hükmederim" dedi.) Bunun üzerine indi.

. وقال جبريل إن عمر قد فرق بين الحق والباطل فسمي الفاروق، والطاغوت على هذا كعب بن الأشرف وفي معناه من يحكم بالباطل ويؤثر لأجله، سمي بذلك لفرط طغيانه أو لتشبهه بالشيطان، أو لأن التحاكم إليه تحاكم إلى الشيطان من حيث إنه الحامل عليه كما قال. وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً وقرئ أن «يكفروا بها» على أن الطاغوت جمع كقوله تعالى أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ.

Cebrail: "Şüphesiz Ömer hak ile batılı birbirinden ayırdı" dedi ve bu yüzden el-Fârûk (الفاروق) olarak isimlendirildi. Buna göre tağut, Kâ'b b. el-Eşref'tir; batılla hükmeden ve kendisi uğruna tercihte bulunulan kimse de onun manasındadır. Aşırı taşkınlığından veya şeytana benzemesinden ötürü ya da şeytan buna sevk eden olduğu için onun huzurunda muhakeme olmak bir bakıma şeytanın huzurunda muhakeme olmak kabilinden sayıldığından bu şekilde isimlendirilmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً } Allah Teâlâ'nın: "Onların dostları tağuttur, onları çıkarırlar..." ayetinde olduğu gibi, tağutun çoğul kabul edilmesine dayanılarak "en yekfurû bihâ" (أن يكفروا بها) şeklinde de okunmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦١ الى ٦٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 61-62]

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢)

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. (61) Elleriyle yaptıkları yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: 'Biz sadece iyilik ve uzlaştırma istedik' diye Allah'a yemin ettikleri zaman halleri nasıl olacak? (62)”

وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ وقرئ «تَعَالَوْاْ» بضم اللام على أنه حذف لام الفعل اعتباطاً ثم ضم اللام لواو الضمير. رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً هو مصدر أو اسم للمصدر الذي هو الصد، والفرق بينه وبين السد أنه غير محسوس والسد محسوس ويصدون في موضع الحال.

{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ } Fiilin lamel-fiilinin kuralsızca hazfedilip ardından zamir vavı sebebiyle lâm harfinin zammelenmesi esasına dayanılarak l'ın dammesiyle "Te'âlev" (تَعَالَوْاْ) şeklinde de okunmuştur. { رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً } Sad (الصد) fiilinin masdarı yahut masdar ismidir; bunun sed (السد) kelimesinden farkı, sad kelimesinin soyut/hissedilemeyen olması, seddin ise somut/hissedilebilir olmasıdır. "Yesuddûne" (يصدون) ise hâl konumundadır.

فَكَيْفَ يكون حالهم. إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ كقتل عمر المنافق أو النقمة من الله تعالى. بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ من التحاكم إلى غيرك وعدم الرضى بحكمك. ثُمَّ جاؤُكَ حين يصابون للاعتذار، عطف على أصابتهم. وقيل على يصدون وما بينهما اعتراض. يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ حال. إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً ما أردنا بذلك إلا الفصل بالوجه الأحسن والتوفيق بين الخصمين، ولم نرد مخالفتك. وقيل جاء أصحاب القتيل طالبين بدمه وقالوا ما أردنا بالتحاكم إلى عمر إلا أن يحسن إلى صاحبنا ويوفق بينه وبين خصمه.

{ فَكَيْفَ } Halleri nasıl olur? { إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } Ömer'in münafığı öldürmesi yahut Allah Teâlâ'dan gelen bir intikam gibi. { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } Senin dışındakilerin huzurunda muhakeme olmak ve senin hükmüne razı olmamak suretiyle işledikleri sebebiyle. { ثُمَّ جاؤُكَ } Başlarına musibet geldiği zaman özür dilemek için [gelirler]; "esâbethüm" (أصابتهم) fiiline matuftur. "Yesuddûne" (يصدون) fiiline matuf olduğu ve ikisi arasının itiraz (ara cümle) olduğu da söylenmiştir. { يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ } Cümlesi hâldir. { إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً } Biz bununla sadece en güzel şekilde hükme bağlamayı ve iki hasım tarafı uzlaştırmayı istedik, sana muhalefet etmeyi istemedik [derler]. Öldürülen kişinin yakınlarının onun kan bedelini talep etmek üzere geldikleri ve: "Biz Ömer'in huzurunda muhakeme olmakla ancak arkadaşımıza iyilikte bulunmasını ve onunla hasmının arasını uzlaştırmasını istedik" dedikleri de söylenmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 63]

أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) } “İşte onlar, kalplerinde olanı Allah'ın bildiği kimselerdir. Artık onlara aldırma, onlara öğüt ver ve onların iç dünyalarına işleyecek tesirli söz söyle! (63)”

أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ من النفاق فلا يغني عنهم الكتمان والحلف الكاذب من العقاب.

{ أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } Nifaktan yana ne varsa [bilir]; binaenaleyh gizlemeleri ve yalan yere yemin etmeleri cezayı onlardan savamaz.

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ أي عن عقابهم لمصلحة في استبقائهم أو عن قبول معذرتهم. وَعِظْهُمْ بلسانك وكفهم عما هم عليه. وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ أي في معنى أنفسهم أو خاليا بهم فطن النصح في السر أنجع. قَوْلًا بَلِيغاً يبلغ منهم ويؤثر فيهم، أمره بالتجافي عن ذنوبهم والنصح لهم والمبالغة فيه بالترغيب والترهيب، وذلك مقتضى شفقة الأنبياء ﵈، وتعليق الظرف ببليغا على معنى بليغاً في أنفسهم مؤثراً فيها ضعيف لأن معمول الصفة لا يتقدم على الموصوف، والقول البليغ في الأصل هو الذي يطابق مدلوله المقصود به.

{ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } Yani hayatta bırakılmalarındaki bir maslahat sebebiyle onları cezalandırmaktan yahut mazeretlerini kabul etmekten yüz çevir. { وَعِظْهُمْ } Dilinle onlara nasihat et ve onları içinde bulundukları durumdan vazgeçir. { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ } Yani onların bizzat kendileri hakkında ya da onlarla baş başa kalarak [söyle]; nitekim gizlice yapılan nasihat daha tesirlidir. { قَوْلًا بَلِيغاً } İçlerine işleyen ve onlarda tesir bırakan [söz söyle]. [Allah] ona, onların günahlarını görmezden gelmesini, onlara nasihat etmesini ve rağbet ettirip korkutarak nasihatte ileri gitmesini emretmiştir; bu da peygamberlerin aleyhimüsselâm şefkatinin bir gereğidir. Zarfın "kavlen belîğâ"daki "belîğâ" kelimesine bağlanarak "kendi içlerinde pek tesirli bir söz" manasına alınması zayıftır; zira sıfatın mamulü mevsufun önüne geçemez. Asıl itibarıyla beliğ söz (القول البليغ), delaleti kendisiyle kastedilen maksada tam uygun olan sözdür.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٤]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 64]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) } “Biz hiçbir peygamberi, Allah'ın izniyle kendisine itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri vakit sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için mağfiret dileseydi, elbette Allah'ı tövbeleri çokça kabul eden ve pek merhametli olarak bulurlardı. (64)”

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ بسبب إذنه في طاعته وأمره المبعوث إليهم بأن يطيعوه، وكأنه احتج بذلك على أن الذي لم يرض بحكمه وإن أظهر الإسلام كان كافراً مستوجب القتل، وتقريره أن إرسال الرسول لما لم يكن إلا ليطاع كان من لم يطعه ولم يرض بحكمه لم يقبل رسالته ومن كان كذلك كان كافراً مستوجب القتل. وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بالنفاق أو التحاكم إلى الطاغوت. جاؤُكَ تائبين من ذلك وهو خبر أن وإذ متعلق به. فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ بالتوبة والإِخلاص. وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ واعتذروا إليك حتى انتصبت لهم شفيعاً، وإنما عدل الخطاب تفخيماً لشأنه وتنبيهاً على أن من حق الرسول أن يقبل اعتذار التائب وإن عظم جرمه ويشفع له، ومن منصبه أن يشفع في كبائر الذنوب. لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً لعلموه قابلاً لتوبتهم متفضلاً عليهم بالرحمة، وإن فسر وجد بصادف كان تواباً حالاً ورحيماً بدلاً منه أو حالاً من الضمير فيه.

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } O'na itaat etmeye izin vermesi ve kendisine peygamber gönderilen kimselere ona itaat etmelerini emretmesi sebebiyle. Sanki bununla, İslam'ı açıkça ortaya koysa bile onun hükmüne razı olmayan kişinin kâfir ve katli vacip olduğuna delil getirmiştir; bunun izahı şöyledir: Peygamberin gönderilmesi ancak itaat edilmesi için olduğuna göre, ona itaat etmeyen ve hükmüne razı olmayan kimse onun risaletini kabul etmemiş demektir; böyle olan kimse ise kâfirdir ve katli vaciptir. { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } Nifakla yahut tağutun huzurunda muhakeme olmakla. { جاؤُكَ } Bundan tövbe etmiş olarak [sana gelselerdi]; bu "enne"nin haberidir, "iz" ise ona müteallıktır. { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } Tövbe ve ihlas ile. { وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } Sana şefaatçi olarak başvuracak derecede özür dileselerdi. Hitabın gayba çevrilmesi (iltifat) şanını yüceltmek ve tövbe edenin mazeretini suçu ne kadar büyük olursa olsun kabul edip ona şefaat etmenin Peygamber'in hakkı olduğuna ve büyük günahlarda şefaat etmenin onun makamının gereği olduğuna dikkat çekmek içindir. { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } O'nun tövbelerini kabul edici ve onlara merhametle lütufta bulunucu olduğunu bilirlerdi. Eğer "vecede" fiili "rastlamak/bulmak" manasıyla tefsir edilirse "tevvâben" hâl, "rahîmen" ise ondan bedel yahut oradaki zamirden hâl olur.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 65]

فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)

{ فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) } “Hayır, Rabbine andolsun ki, aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp, sonra da verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. (65)”

فَلا وَرَبِّكَ أي فوربك، ولا مزيدة لتأكيد القسم لا لتظاهر لا في قوله: لاَ يُؤْمِنُونَ لأنها تزاد أيضاً في الإثبات كقوله تعالى: لاَ أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ. حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ فيما اختلف بينهم واختلط ومنه الشجر لتداخل أغصانه. ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ ضيقاً مما حكمت به، أو من حكمك أو شكاً من أجله، فإن الشاك في ضيق من أمره. وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً وينقادوا لك انقيادا بظاهرهم وباطنهم.

{ فَلا وَرَبِّكَ } Yani "fe-ve-rabbike" (Rabbine andolsun) demektir; "lâ", { لا يُؤْمِنُونَ } buyruğundaki "lâ"yı pekiştirmek için değil, yemini tekit etmek için ziyade kılınmıştır; zira o, Allah Teâlâ'nın: { لا أُقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ } buyruğunda olduğu gibi olumlu kelamda da ziyade kılınır. { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } Aralarında ihtilaflı olup birbirine karışan şeylerde [seni hakem kılıncaya kadar]. Dallarının birbirine girmesinden dolayı ağaca şecer (Şecer) denilmesi de bundandır. { ثُمَّ لاَ يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } Hükmettiğin şeyden yahut senin hükmünden ötürü içlerinde bir darlık ya da ondan dolayı bir şüphe [bulunmayıncaya kadar]; zira şüphe eden kimse işinde bir darlık içindedir. { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } Zahirleriyle ve batınlarıyla sana tam bir teslimiyetle boyun eğinceye kadar.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 66]