Binûn

(4) Nisâ Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ أي فعليه أو فواجبه تحرير رقبة، والتحرير الإعتاق، والحر كالعتيق للكريم من الشيء ومنه حر الوجه لأكرم موضع منه، سمي به لأن الكرم في الأحرار واللؤم في العبيد، والرقبة عبر بها عن النسمة كما عبر عنها بالرأس. مُؤْمِنَةٍ محكوم بإسلامها وإن كانت صغيرة. وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ مؤداة إلى ورثته يقتسمونها كسائر المواريث،

{ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } Yani onun üzerine gereken yahut ona vacip olan bir köle azat etmektir. Tahrîr (تحرير), azat etmek (i'tâk) demektir. "Hurr" kelimesi "atîk" gibi bir şeyin şereflisi için kullanılır; nitekim yüzün en şerefli yerine "hurru'l-vech" denmesi bundandır. Bununla isimlendirilmiştir çünkü cömertlik ve şereflilik hürlerde, alçaklık ise kölelerdedir. "Can" (neseme) kavramı baş (re's) kelimesiyle ifade edildiği gibi boyun (rakabe) ile de ifade edilmiştir. { مُؤْمِنَةٍ } Küçük de olsa İslam'ına hükmedilmiş [mümin bir köle]. { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } Diğer miraslar gibi aralarında taksim etmeleri için mirasçılarına ödenecek [bir diyet].

لقول ضحاك بن سفيان الكلابي: (كتب إليَّ رسول الله ﷺ يأمرني أن أورث امرأة أشيم الضبابي من عقل زوجها) .

Dahhâk b. Süfyân el-Kilâbî'nin şu sözü gereğince: (Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana Eşyem ed-Dıbâbî'nin hanımını kocasının diyetine mirasçı kılmamı emreden bir mektup yazdı).

وهي على العاقلة فإن لم تكن فعلى بيت المال، فإن لم يكن ففي ماله. إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا إلا أن يتصدقوا عليه بالدية. سمي العفو عنها صدقة حثاً عليه وتنبيهاً على فضله،

Bu [diyet] âkıleye aittir, eğer âkıle yoksa beytülmâle aittir, o da yoksa kendi malından ödenir. { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } Ancak diyeti ona sadaka olarak bağışlamaları müstesnadır. Teşvik etmek ve faziletine dikkat çekmek amacıyla [diyetten] vazgeçmek sadaka olarak isimlendirilmiştir.

وعن النبي ﷺ: «كل معروف صدقة»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Her iyilik bir sadakadır.”

وهو متعلق بعليه، أو بمسلمة أي تجب الدية عليه أو يسلمها إلى أهله إلا حال تصدقهم عليه. أو زمانه فهو في محل النصب على الحال من القاتل أو الأهل أو الظرف. فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ أي فإن كان المؤمن المقتول من قوم كفار محاربين، أو في تضاعيفهم ولم يعلم إيمانه فعلى قاتله الكفارة دون الدية لأهله إذ لا وراثة بينه وبينهم ولأنهم محاربون. وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ أي وإن كان من قوم كفرة معاهدين، أو أهل الذمة فحكمه حكم المسلمين في وجوب الكفارة والدية ولعله فيما إذا كان المقتول معاهداً، أو كان له وارث مسلم. فَمَنْ لَمْ يَجِدْ رقبة بأن لم يملكها ولا ما يتوصل به إليها.

Bu [istisna], "onun üzerine [gerekir]" ifadesine veya "müsellemetün" (teslim edilecek) kelimesine mütealliktir; yani ancak ona sadaka olarak bağışlamaları hâli müstesna diyet onun üzerine vacip olur yahut onu ailesine teslim eder. Yahut bunun zamanıdır; dolayısıyla kâtilden veya aileden hâl olarak ya da zarf olarak nasb mahallindedir. { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } Yani şayet öldürülen mümin, savaş hâlindeki kâfir bir kavimden ise yahut onların arasında bulunup imanı bilinmemişse, katilin üzerine sadece kefaret gerekir, ailesine diyet gerekmez; zira kendisi ile onlar arasında miras ilişkisi yoktur ve onlar muhariptirler. { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } Yani şayet antlaşmalı kâfir bir kavimden yahut zimmîlerden ise, kefaret ve diyetin vücubiyeti hususunda onun hükmü Müslümanların hükmü gibidir; bu da öldürülenin muâhid olması yahut Müslüman bir mirasçısının bulunması durumunda geçerlidir. { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } Köleye malik olmayarak veya ona ulaştıracak imkânı bulamayarak [köle bulamayan kimse],

فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ فعليه أو فالواجب عليه صيام شهرين متتابعين. تَوْبَةً نصب على المفعول له أي شرع ذلك توبة، من تاب الله عليه إذا قبل توبته. أو على المصدر أي وتاب الله عليكم توبة أو الحال بحذف مضاف أي فعليه صيام شهرين ذا توبة. مِنَ اللَّهِ صفتها. وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بحاله. حَكِيماً فيما أمر في شأنه.

{ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ } Artık onun üzerine düşen veya ona vacip olan peş peşe iki ay oruç tutmaktır. { تَوْبَةً } Mef'ûlün leh olarak mansûbdur; yani bu, bir tövbe olarak meşru kılınmıştır; tövbesini kabul ettiğinde denilen "tâbellâhu aleyh" kökündendir. Yahut masdar olarak mansûbdur; yani "Allah size tam bir tövbe ile tövbe nasip etti" demektir; ya da muzafın hazfiyle hâldir; yani "tövbe sahibi olarak iki ay oruç tutması gerekir". { مِنَ اللَّهِ } Onun sıfatıdır. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } Onun durumunu hakkıyla bilendir. { حَكِيماً } Onun hakkında emrettiği şeylerde hikmet sahibidir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 93]

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣) } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً لما فيه من التهديد العظيم. قال ابن عباس رضي الله تعالى عنهما. «لا تقبل توبة قاتل المؤمن عمداً» . ولعله أراد به التشديد إذ روي عنه خلافه. والجمهور على أنه مخصوص بمن لم يتب لقوله تعالى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ ونحوه وهو عندنا إما مخصوص بالمستحل له كما ذكره عكرمة وغيره، ويؤيده أنه نزل في مقيس بن ضبابة وجد أخاه هشاماً قتيلاً في بني النجار ولم يظهر قاتله، فأمرهم رسول الله ﷺ أن يدفعوا إليه ديته فدفعوا إليه ثم حمل على مسلم فقتله ورجع إلى مكة مرتداً، أو المراد بالخلود المكث الطويل فإن الدلائل متظاهرة على أن عصاة المسلمين لا يدوم عذابهم.

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } İçerdiği büyük tehditten dolayı İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Mümini kasten öldürenin tövbesi kabul edilmez» demiştir. Kendisinden bunun aksi rivayet edildiğine göre, bununla şiddetli sakındırmayı kastetmiş olabilir. Âlimlerin cumhuru ise, Yüce Allah'ın: “Şüphesiz ben tövbe eden kimse için çok bağışlayıcıyım” ve benzeri ayetleri sebebiyle bunun tövbe etmeyen kimseye mahsus olduğu görüşündedir. Bizce ise bu; İkrime ve diğerlerinin belirttiği gibi ya bunu helal sayan kimseye mahsustur —ki bu görüşü, ayetin kardeşi Hişâm'ı Neccâroğulları içinde öldürülmüş olarak bulan ve katili belli olmayan Makîs b. Sıbâbe hakkında inmiş olması da destekler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara diyetini ödemelerini emretmiş, onlar da ödemişti; sonra o bir Müslümana saldırıp onu öldürdü ve dinden dönmüş olarak Mekke'ye kaçtı— ya da ebedîlikten (hulûd) kasıt uzun süre kalmaktır; zira günahkâr Müslümanların azabının devamlı olmayacağına dair deliller birbirini desteklemektedir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٤]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 94]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın. Size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak «Sen mümin değilsin» demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Daha önce siz de öyle idiniz de Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (94)”

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ سافرتم وذهبتم للغزو. فَتَبَيَّنُوا فاطلبوا بيان الأمر وثباته ولا تعجلوا فيه. وقرأ حمزة والكسائي فتثبتوا في الموضعين هنا، وفي «الحجرات» من التثبت. وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لمن حياكم بتحية الإسلام. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة السلم بغير الألف أي الاستسلام والانقياد وفسر به السلام أيضاً. لَسْتَ مُؤْمِناً وإنما فعلت ذلك متعوذا. وقرئ «مُؤْمِناً» بالفتح أي مبذولاً له الأمان. تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا تطلبون ماله الذي هو حطام سريع النفاذ، وهو حال من الضمير في تقولوا مشعر بما هو الحامل لهم على العجلة وترك التثبت. فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ لكم كَثِيرَةٌ تغنيكم عن قتل أمثاله لماله. كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ أي أول ما دخلتم في الإِسلام تفوهتم بكلمتي الشهادة فحصنت بها دماؤكم وأموالكم من غير أن يعلم مواطأة قلوبكم ألسنتكم. فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ بالاشتهار بالإِيمان والاستقامة في الدين. فَتَبَيَّنُوا وافعلوا بالداخلين في الإِسلام كما فعل الله بكم، ولا تبادروا إلى قتلهم ظناً بأنهم دخلوا فيه اتقاء وخوفاً، فإن إبقاء ألف كافر أهون عند الله من قتل امرئ مسلم. وتكريره تأكيد لتعظيم الأمر وترتيب الحكم على ما ذكر من حالهم. إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً عالماً به وبالغرض منه فلا تتهافتوا في القتل واحتاطوا فيه.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } Sefere çıkıp savaşa gittiğiniz zaman. { فَتَبَيَّنُوا } İşin açıklığını ve doğruluğunu talep edin, onda acele etmeyin. Hamza ve Kisâî, burada ve Hucurât Suresi'ndeki her iki yerde de "tesebbüt" (iyice araştırmak) kökünden «فتثبتوا» şeklinde okumuşlardır. { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ } Size İslam selamı ile selam verene [demeyin]. Nâfi‘, İbn Âmir ve Hamza elifsiz olarak teslim olmak ve boyun eğmek manasında «السلم» şeklinde okumuşlardır; "es-Selâm" da bu şekilde tefsir edilmiştir. { لَسْتَ مُؤْمِناً } “Sen sadece [canını] kurtarmak için böyle yaptın [mümin değilsin]”. [Kelime] «مُؤْمَناً» şeklinde fetha ile de okunmuştur; yani kendisine eman verilmiş değilsin demektir. { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } Onun çabucak tükenip giden bir süprüntü olan malını arzuluyorsunuz; bu, "tekûlû" fiilindeki zamirden hâldir ve onları aceleciliğe ve araştırmayı terk etmeye sevk eden sebebe işaret etmektedir. { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ } Sizin için ganimetler vardır; { كَثِيرَةٌ } malı için onun gibilerini öldürmekten sizi müstağni kılacak [ganimetler]. { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } Yani İslam'a ilk girdiğinizde kelime-i şehadeti telaffuz ediyordunuz ve kalplerinizin dillerinize uygun olup olmadığı bilinmeksizin kanlarınız ve mallarınız bununla korunuyordu. { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } İmanla tanınmayı ve dinde istikameti lütfetti. { فَتَبَيَّنُوا } İslam'a girenlere Allah'ın size davrandığı gibi davranın; korunmak ve korkudan girdiklerini zannederek onları öldürmeye kalkışmayın; zira bin kâfiri yaşatmak, Allah katında bir Müslümanı öldürmekten daha hafiftir. Bunun tekrarlanması, meselenin büyüklüğünü tekit etmek ve hükmü onların zikredilen hâline bağlamak içindir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } Onu da, ondan maksadı da çok iyi bilendir; öyleyse öldürmede pervasızca davranmayın ve bu hususta ihtiyatlı olun.

روي (أن سرية رسول الله ﷺ غزت أهل فدك فهربوا وبقي مرداس ثقة بإسلامه، فلما رأى الخيل ألجأ غنمه إلى عاقول من الجبل وصعد، فلما تلاحقوا به وكبروا كبر ونزل وقال:

Rivayet edildiğine göre (Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir seriyyesi Fedek ehline gazaya gitti. Onlar kaçtılar, Mirdâs ise Müslümanlığına güvenerek kaldı. Atlıları görünce koyunlarını dağın sarp bir geçidine sokup yukarı çıktı. Ona yetiştiklerinde ve tekbir getirdiklerinde o da tekbir getirdi, aşağı indi ve şöyle dedi:

لا إله إلا الله محمد رسول الله السلام عليكم فقتله أسامة واستاق غنمه)

“Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh, es-selâmü aleyküm”. Ancak Üsâme onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü).

وقيل نزلت في المقداد مر برجل في غنيمة فأراد قتله فقال: لا إله إلا الله. فقتله وقال: ود لو فر بأهله وماله. وفيه دليل على صحة إيمان المكره وأن المجتهد قد يخطئ وأن خطأه مغتفر.

Ayetin Mikdâd hakkında indiği de söylenmiştir: Küçük bir koyun sürüsü olan bir adama uğramış ve onu öldürmek istemişti; adam “Lâ ilâhe illallâh” dedi. Ancak [Mikdâd] onu öldürdü ve “Ailesi ve malıyla kaçmak istedi” dedi. Bunda, zorlanan kimsenin (mükreh) imanının geçerli olduğuna, müçtehidin hata edebileceğine ve onun hatasının bağışlanmış olduğuna delil vardır.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 95]

لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥)

{ لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın [cihattan] geri kalanlar ile Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri, derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir; fakat Allah, cihad edenleri oturanlara karşı büyük bir mükâfatla üstün kılmıştır. (95)”

لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ عن الحرب. مِنَ الْمُؤْمِنِينَ في موضع الحال من القاعدين أو من الضمير الذي فيه. غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ بالرفع صفة للقاعدون لأنه لم يقصد به قوم بأعيانهم أو بدل منه. وقرأ نافع وابن عامر والكسائي بالنصب على الحال أَوِ الاستثناء. وقرئ بالجر على أنه صفة للمؤمنين أو بدل منه.

{ لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ } Savaştan geri kalanlar [bir olmaz]. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } "El-Kâ‘idûn"dan yahut onun içindeki zamirden hâl konumundadır. { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } Ref‘ ile okunması, belirli bir kavim kastedilmediği için "el-Kâ‘idûn"un sıfatı yahut ondan bedel olmasındandır. Nâfi‘, İbn Âmir ve Kisâî, hâl veya istisna olarak nasb ile okumuşlardır. "El-Mü'minîn" kelimesinin sıfatı veya ondan bedel olarak cer ile de okunmuştur.

وعن زيد بن ثابت أنها نزلت ولم يكن فيها غير أولي الضرر فقال ابن أم مكتوم: وكيف وأنا أعمى فغشي رسول الله ﷺ في مجلسه الوحي، فوقعت فخذه على فخذي حتى خشيت أن ترضها ثم سري عنه فقال اكتب

Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde içinde "özür sahipleri müstesna" kısmı yoktu. İbn Ümmi Mektûm: “Ben âmâ olduğum halde nasıl olacak?” dedi. Bunun üzerine meclisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i vahiy bürüdü; uyluğu uyluğumun üzerine geldi, öyle ki uyluğumu ezeceğinden korktum. Sonra üzerinden [vahiy hâli] kalktı ve “Yaz” buyurdu:

لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أي لا مساواة بينهم وبين من قعد عن الجهاد من غير علة. وفائدته تذكير ما بينهما من التفاوت ليرغب القاعد في الجهاد رفعاً لرتبته وأنفة عن انحطاط منزلته. فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً جملة موضحة لما نفي الاستواء فيه والقاعدون على التقييد السابق، ودرجة نصب بنزع الخافض أي بدرجة أو على المصدر لأنه تضمن معنى التفضيل ووقع موقع المرة منه، أو الحال بمعنى ذوي درجة. وَكُلًّا من القاعدين والمجاهدين. وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى المثوبة الحسنى وهي الجنة لحسن عقيدتهم وخلوص نيتهم، وإنما التفاوت في زيادة العمل المقتضي لمزيد الثواب. وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً نصب على المصدر لأن فضل بمعنى أجر، أو المفعول الثاني له لتضمنه معنى الإِعطاء كأنه قيل: وأعطاهم زيادة على

{ لاَّ يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } Yani onlarla mazeretsiz olarak cihattan geri kalanlar arasında eşitlik yoktur. Bunun faydası, geride kalanın mertebesini yükseltmeye ve makamının düşüklüğünden kaçınmaya rağbet etmesi için ikisi arasındaki farkı hatırlatmaktır. { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً } Eşitliğin nefyedildiği hususu açıklayan bir cümledir; "oturanlar" önceki kayda göredir; "derece" kelimesi harf-i cerrin hazfiyle yani "bir derece ile" anlamında ya da üstün kılma manasını içerip defa (merre) makamına geçtiği için masdar olarak yahut "derece sahipleri" anlamında hâl olarak mansûbdur. { وَكُلًّا } Hem oturanlardan hem cihad edenlerden her birine. { وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } İnançlarının güzelliği ve niyetlerinin ihlası sebebiyle en güzel mükâfat olan cenneti vadetmiştir; aralarındaki fark ancak sevabın artmasını gerektiren amelin fazlalığındadır. { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً } [Acren azîmâ], "faddale" fiili mükâfatlandırdı manasında olduğu için masdar olarak yahut verme (i'tâ) manasını içerdiğinden ikinci mef'ûl olarak mansûbdur; sanki şöyle denilmiştir: Ve onlara oturanlara fazlalık olarak

القاعدين أجرا عظيما.

oturanlara [karşı] büyük bir mükâfat verdi.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 96]

دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)

{ دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Kendi katından dereceler, bir bağışlanma ve bir rahmet [vermiştir]. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (96)”

دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً كل واحد منها بدل من أجراً، ويجوز أن ينتصب درجات على المصدر كقولك: ضربته أسواطاً، وأجراً على الحال عنها تقدمت عليها لأنها نكرة، ومغفرة ورحمة على المصدر بإضمار فعليهما كرر تفضيل المجاهدين، وبالغ فيه إجمالاً وتفصيلاً تعظيماً للجهاد وترغيباً فيه. وقيل: الأول ما خولهم في الدنيا من الغنيمة والظفر وجميل الذكر، والثاني ما جعل لهم في الآخرة. وقيل المراد بالدرجة الأولى ارتفاع منزلتهم عند الله ﷾، وبالدرجات منازلهم في الجنة. وقيل القاعدون الأول هم الأضراء والقاعدون الثاني هم الذين أذن لهم في التخلف اكتفاء بغيرهم. وقيل المجاهدون الأولون من جاهد الكفار والآخرون من جاهد نفسه وعليه

{ دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرحْمَةً } Bunların her biri "ecren" kelimesinden bedeldir. "Derecâtin" kelimesinin "ona kırbaçlar vurdum" sözünde olduğu gibi masdar olarak, "ecren" kelimesinin ise nekre olduğu için öne geçmiş bir hâl olarak mansûb olması da caizdir; "mağfireten ve rahmeten" ise fiillerinin takdiriyle masdar olarak mansûbdur. Mücahidlerin üstünlüğünü tekrarlamış ve cihada tazim gösterip ona teşvik etmek maksadıyla bunu hem icmâlî hem tafsîlî olarak mübalağayla ifade etmiştir. Şöyle de denilmiştir: Birincisi dünyada onlara bahşedilen ganimet, zafer ve güzel övgüdür; ikincisi ise ahirette onlar için kılınan şeylerdir. İlk dereceden kastın Allah Azze ve Celle katındaki makamlarının yüksekliği, derecelerden kastın ise cennetteki menzilleri olduğu da söylenmiştir. İlk oturanların özürlüler, ikinci oturanların ise başkalarıyla yetinildiği için geride kalmalarına izin verilenler olduğu da söylenmiştir. İlk cihad edenlerin kâfirlerle cihad edenler, sonrakilerin ise nefisleriyle cihad edenler olduğu da söylenmiştir; nitekim

قوله ﵊ «رجعنا من الجهاد الأصغر إلى الجهاد الأكبر» .

Peygamber aleyhisselâm'ın şu sözü buna göredir: «Küçük cihaddan büyük cihada döndük» .

وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً لما عسى أن يفرط منهم. رَحِيماً بما وعد لهم.

{ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } Kendilerinden sadır olabilecek kusurlar için çok bağışlayıcıdır. { رَحِيماً } Onlara vadettiği şeyler sebebiyle çok merhamet edicidir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٧]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 97]

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) } “Meleklerin, kendilerine zulmeder vaziyette iken canlarını aldıkları kimselere gelince: [Melekler onlara:] «Ne durumdaydınız?» derler. Onlar: «Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik» derler. [Melekler de:] «Allah'ın arzı geniş değil miydi ki onda hicret edeydiniz?» derler. İşte onların varacağı yer cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! (97)”

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ يحتمل الماضي والمضارع، وقرئ «توفتهم» و «توفاهم» على مضارع وفيت بمعنى أن الله يوفي الملائكة أنفسهم فيتوفونها أي يمكنهم من استيفائها فيستوفونها. ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ في حال ظلمهم أنفسهم بترك الهجرة وموافقة الكفرة فإنها نزلت في أناس من مكة أسلموا ولم يهاجروا حين كانت الهجرة واجبة. قالُوا أي الملائكة توبيخاً لهم. فِيمَ كُنْتُمْ في أي شيء كنتم من أمر دينكم.

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } Mazi de muzari de olması muhtemeldir. «توفّتهم» ve «تُوفاهم» şeklinde, Allah'ın melekleri canları almaya muktedir kılması ve onların da canları alması anlamında "vefeytü"nün muzarisi olarak da okunmuştur. { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } Hicreti terk ederek ve kâfirlere uyarak nefislerine zulmettikleri hâlde [canlarını aldıkları kimseler]. Zira bu ayet, hicret farz olduğu dönemde Mekke'de Müslüman olup da hicret etmeyen bir grup insan hakkında inmiştir. { قالُوا } Yani melekler onları azarlamak için derler ki: { فِيمَ كُنْتُمْ } Din işiniz konusunda ne hâldeydiniz?

قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ اعتذروا مما وبخوا به بضعفهم وعجزهم عن الهجرة، أو عن إظهار الدين وإعلاء كلمة الله. قالُوا أي الملائكة تكذيباً لهم أو تبكيتاً. أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها إلى قطر آخر كما فعل المهاجرون إلى المدينة والحبشة. فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ لتركهم الواجب ومساعدتهم الكفار. وهو خبر إن والفاء فيه لتضمن الاسم معنى الشرط، وقالوا فيم كنتم حال من الملائكة بإضمار قد أو الخبر قالوا والعائد محذوف أي قالوا لهم، وهو جملة معطوفة على الجملة التي قبلها مستنتجة منها.

{ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } Hicretten yahut dini açığa vurup Allah'ın kelimesini yüceltmekten âciz ve zayıf olduklarını öne sürerek azarlanmalarına mazeret beyan ettiler. { قالُوا } Yani melekler onları yalanlamak veya susturmak için derler ki: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } Medine'ye ve Habeşistan'a hicret edenlerin yaptığı gibi başka bir diyara [hicret edeydiniz ya]. { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } Farzı terk ettikleri ve kâfirlere yardım ettikleri için. Bu, "inne"nin haberidir; buradaki fâ harfi ise ismin şart anlamı içermesindendir. "Kâlû fîme küntüm" cümlesi "kad" takdiriyle meleklerden hâldir yahut haber "kâlû" fiilidir ve âid zamir hazfedilmiştir; yani "onlara dediler" demektir; bu da kendisinden önceki cümleye matuf ve ondan çıkarılmış bir cümledir.

وَساءَتْ مَصِيراً مصيرهم أو جهنم، وفي الآية دليل على وجوب الهجرة من موضع لا يتمكن الرجل فيه من إقامة دينه،

{ وَساءَتْ مَصِيراً } Varış yerleri yahut cehennem [ne kötüdür]! Ayette, kişinin dinini ikame etmeye güç yetiremediği bir yerden hicret etmesinin farz olduğuna delil vardır.

وعن النبي ﷺ «من فر بدينه من أرض إلى أرض وإن كان شبراً من الأرض استوجبت له الجنة، وكان رفيق أبيه إبراهيم ونبيه محمد عليهما الصلاة والسلام» .

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Dini uğruna bir yerden bir yere, bir karış toprak bile olsa kaçan kimseye cennet vacip olur; atası İbrahim ve Peygamberi Muhammed —aleyhimesselâtü vesselâm—'a arkadaş olur» .

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 98-99]

إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩)

{ إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) } “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan güçsüz olup hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayanlar müstesnadır. (98) İşte bunları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (99)”

إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ استثناء منقطع لعدم دخولهم في الموصول وضميره والإِشارة إليه، وذكر الولد إن أريد به المماليك فظاهر، وإن أريد به الصبيان فللمبالغة في الأمر والإِشعار بأنهم على صدد وجوب الهجرة، فإنهم إذا بلغوا وقدروا على الهجرة فلا محيص لهم عنها وأن قوامهم يجب عليهم أن يهاجروا بهم متى أمكنت. لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا صفة للمستضعفين إذ لا توقيت فيه، أو حال منه أو من المستكن فيه. واستطاعة الحيلة وجدان أسباب الهجرة وما تتوقف عليه، واهتداء السبيل معرفة الطريق بنفسه أو بدليل.

{ إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ } İsm-i mevsûle, onun zamirine ve işaret zamirine dâhil olmadıkları için munkatı‘ bir istisnadır. Çocukların (vildân) zikredilmesinden kasıt köleler ise durum açıktır; şayet büluğ çağına ermemiş çocuklar kastediliyorsa bu, meselenin ciddiyetini vurgulamak ve hicretin vücubiyeti sınırında olduklarını bildirmek içindir; zira onlar büluğa erip hicrete güç yetirdiklerinde bundan kaçışları yoktur ve velilerinin de imkân bulduklarında onları hicret ettirmeleri gerekir. { لاَ يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } İçinde vakit kaydı bulunmadığı için "el-Müstaz'afîn"in sıfatıdır yahut ondan ya da onda gizli olan zamirden hâldir. Çareye güç yetirmek (istıtâatü'l-hîle); hicret sebeplerini ve onun bağlı olduğu şeyleri bulmaktır. Yolu bulmak (ihtidâü's-sebîl) ise; bizzat kendisinin veya bir kılavuz vasıtasıyla yolu bilmesidir.

فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ ذكر بكلمة الإِطماع ولفظ العفو إيذاناً بأن ترك الهجرة أمر خطير حتى

{ فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } Ümitlendirme kelimesiyle ve af lafzıyla zikredilmiştir; bu da hicreti terk etmenin çok tehlikeli bir iş olduğunu bildirmek içindir; öyle ki,

إن المضطر من حقه أن لا يأمن ويترصد الفرصة ويعلق بها قلبه. وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً.

çaresiz kalan kimsenin bile güvende hissetmeyip fırsat kollaması ve kalbini ona bağlaması gerekir. { وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً }

[سورة النساء (٤) : آية ١٠٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 100]

وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)

{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlüne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, onun mükâfatı artık Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (100)”

وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً متحولاً من الرغام وهو التراب. وقيل طريق يراغم قومه بسلوكه أي يفارقهم على رغم أنوفهم وهو أيضاً من الرغام. وَسَعَةً في الرزق وإظهار الدين.

{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً } Toprak manasındaki "rağâm"dan türemiş olup göç edilecek yer demektir. Sülûk etmekle kavmini mağlup ettiği, yani burunlarını sürterek onlardan ayrıldığı yol olduğu da söylenmiştir; bu da yine "rağâm"dandır. { وَسَعَةً } Rızıkta ve dini açığa vurmada [genişlik bulur].

وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ وقرئ «يُدْرِكْهُ» بالرفع على أنه خبر مبتدأ محذوف أي ثم هو يدركه وبالنصب على إضمار أن كقوله:

{ وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ } «يُدْرِكْهُ» kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref‘ ile yani "sonra ölüm ona erişir" şeklinde ve şairin şu sözündeki gibi "en" takdiriyle nasb ile de okunmuştur:

سَأَتْرُك مَنْزِلِي بِبَني تَمِيم ... وَأَلْحَقُ بالحِجَازِ فَأَسْتَرِيحا

Temîmoğulları yurdundaki evimi terk edeceğim... Ve Hicaz'a ulaşıp rahata kavuşacağım.

فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً الوقوع والوجوب متقاربان والمعنى: ثبت أجره عند الله تعالى ثبوت الأمر الواجب. والآية الكريمة نزلت في جندب بن ضمرة حمله بنوه على سرير متوجهاً إلى المدينة، فلما بلغ التنعيم أشرف على الموت فصفق بيمينه على شماله فقال: اللهم هذه لك وهذه لرسولك أبايعك على ما بايع عليه رسولك ﷺ فمات.

{ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } Vuku ve vücub birbirine yakın anlamlıdır; mana şudur: Onun ecri, vacip olan bir şeyin sübutu gibi Yüce Allah katında sabit olmuştur. Bu yüce ayet Cündüb b. Damre hakkında inmiştir: Oğulları onu bir sedye üzerinde Medine'ye doğru taşıdılar; Ten'îm'e vardığında ölüm alametleri belirdi, o da sağ elini sol eline vurarak şöyle dedi: “Allah'ım! Şu senin içindir, şu da Resûlün içindir; Resûlün sallallâhu aleyhi ve sellem'in biat ettiği şeyler üzere sana biat ediyorum” ve vefat etti.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠١]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 101]

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١)

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, inkâr edenlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır. (101)”

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ سافرتم. فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ بتنصيف ركعاتها ونفي الحرج فيه يدل على جوازه دون وجوبه، ويؤيده

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } Sefere çıktığınız zaman. { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } Rekatlarını yarıya indirerek [kısaltmanızda]. Bundaki günahın nefyedilmesi, vacip oluşuna değil caiz oluşuna delalet eder; bunu destekleyen husus da şudur ki,

أن ﵊ أتم في السفر. وأن عائشة رضي الله تعالى عنها اعتمرت مع رسول الله ﷺ وقالت: يا رسول الله قصرت وأتممت، وصمت وأفطرت. فقال:

Peygamber aleyhisselâm seferde [namazı] tam kılmıştır. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte umre yapmış ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen kısalttın ben tam kıldım, sen oruç yedin ben oruç tuttum” demiştir. Bunun üzerine Resûlullah:

«أحسنت يا عائشة» .

«Güzel yapmışsın ey Âişe» buyurmuştur.

وأوجبه أبو حنيفة لقول عمر رضي الله تعالى عنه: صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم ﷺ، ولقول عائشة رضي الله تعالى عنها: أول ما فرضت الصلاة فرضت ركعتين ركعتين فأقرت في السفر وزيدت في الحضر. فظاهرهما يخالف الآية الكريمة فإن صحا فالأول مؤول بأنه كالتام في الصحة والإِجزاء، والثاني لا ينفي جواز الزيادة فلا حاجة إلى تأويل الآية. بأنهم ألفوا الأربع فكانوا مظنة لأن يخطر ببالهم أن ركعتي السفر قصر ونقصان، فسمي الإتيان بهما قصراً على ظنهم. ونفي الجناح فيه لتطبيب به نفوسهم، وأقل سفر تقصر فيه أربعة برد عندنا وستة عند أبي حنيفة. قرئ «تَقْصُرُواْ» من أقصر بمعنى قصر ومن الصلاة صفة محذوف أي: شيئاً من الصلاة عند سيبويه، ومفعول تقصروا بزيادة من عند الأخفش. إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً شريطة باعتبار الغالب في ذلك الوقت، ولذلك لم يعتبر مفهومها كما لم يعتبر في قوله تعالى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ وقد تظاهرت السنن على جوازه أيضاً في حال الأمن. وقرئ «من الصلاة أن يفتنكم» بغير إن خفتم بمعنى كراهة أن يفتنكم: وهو القتال والتعرض بما يكره.

Ebû Hanîfe ise; Hz. Ömer radıyallâhu anh'ın: “Sefer namazı, Peygamberiniz sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle kısaltma olmaksızın tam iki rekattır” sözü ve Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'nın: “Namaz ilk farz kılındığında ikişer rekat olarak farz kılındı; seferde olduğu gibi bırakıldı, hazarda ise artırıldı” sözü sebebiyle bunu vacip görmüştür. Bu iki rivayetin zahiri yüce ayete muhaliftir; şayet sahih iseler, birincisi sıhhat ve ifa bakımından tam gibi olduğu şeklinde tevil edilir; ikincisi ise fazlalığın caiz olmasını nefyetmez, dolayısıyla ayeti tevil etmeye ihtiyaç yoktur. Onlar dört rekata alıştıkları için seferdeki iki rekatın bir kısaltma ve eksiltme olduğu düşüncesinin akıllarına gelmesi muhtemeldi; bu yüzden onların zannına göre bunu eda etmek "kasr" (kısaltma) olarak isimlendirilmiştir. Bundaki günahın nefyedilmesi ise onların gönüllerini ferahlatmak içindir. Namazın kısaltılacağı en az sefer mesafesi bizce dört berîd, Ebû Hanîfe'ye göre ise altı berîddir. «تَقْصُرُواْ» fiili, kasara anlamında aksara'dan da okunmuştur. "Mine's-salâti" ifadesi Sîbeveyh'e göre mahzuf bir şeyin sıfatıdır; yani: "Namazdan bir şeyi [kısaltmanızda]" demektir. Ahfeş'e göre ise "min" harfinin ziyade kılınmasıyla taksurû fiilinin mef'ûlüdür. { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } O zamanki genel duruma binaen getirilmiş bir şarttır; bu yüzden Yüce Allah'ın: “Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının fidye vermesinde ikisi için de günah yoktur” ayetinde olduğu gibi mefhûmu itibar edilmemiştir. Nitekim sünnetler de güven hâlinde dahi kısaltmanın caiz olduğu konusunda birbirini teyit etmiştir. «من الصلاة أن يفتنكم» şeklinde "in hıftüm" olmaksızın, "sizi fitneye düşürmelerinden hoşlanmadığınız için" anlamında da okunmuştur; fitneye düşürmek ise savaşmak ve hoşlanılmayan şeylerle ilişmektir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 102]

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢)

{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “(Ey Muhammed!) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursunlar ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Secdeye vardıklarında (namazı tamamlayıp) arkanıza geçsinler. Bu defa henüz namaz kılmamış olan diğer kısım gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını alsınlar. İnkâr edenler isterler ki, siz silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil bulunasınız da üzerinize birden baskın yapsınlar. Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet erişirse yahut hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” (102)

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ تعلق بمفهومه من خص صلاة الخوف بحضرة الرسول ﷺ لفضل الجماعة، وعامة الفقهاء على أنه تعالى علم الرسول ﷺ كيفيتها ليأتم به الأئمة بعده فإنهم نواب عنه فيكون حضورهم كحضوره. فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فاجعلهم طائفتين فلتقم إحداهما معك يصلون وتقوم الطائفة الأخرى تجاه العدو. وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أي المصلون حزماً. وقيل الضمير للطائفة الأخرى، وذكر الطائفة الأولى يدل عليهم. فَإِذا سَجَدُوا يعني المصلين. فَلْيَكُونُوا أي غير المصلين. مِنْ وَرائِكُمْ يحرسونكم يعني النبي ﷺ ومن يصلي معه، فغلب المخاطب على الغالب. وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا لاشتغالهم بالحراسة. فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ ظاهره يدل على أن الإِمام يصلي مرتين بكل طائفة مرة كما فعله رسول الله ﷺ ببطن نخل، وإن أريد به أن يصلي بكل ركعة إن كانت الصلاة ركعتين فكيفيته أن يصلي بالأولى ركعة وينتظر قائماً حتى يتموا صلاتهم منفردين ويذهبوا إلى وجه العدو، وتأتي الأخرى فيتم بهم الركعة الثانية. ثم ينتظر قاعداً حتى يتموا صلاتهم ويسلموا بهم كما فعله رسول الله ﷺ بذات الرقاع. وقال أبو حنيفة رضي الله تعالى عنه: يصلي بالأولى ركعة ثم تذهب هذه وتقف بإزاء العدو وتأتي الأخرى فتصلي معه ركعة، ويتم صلاته ثم تعود إلى وجه العدو، وتأتي الأولى فتؤدي الركعة الثانية بغير قراءة وتتم صلاتها ثم تعود وتأتي الأخرى فتؤدي الركعة بقراءة وتتم صلاتها. وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ جعل الحذر آلة يتحصن بها المغازي فجمع بينه وبين الأسلحة في وجوب الأخذ ونظيره قوله تعالى: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً تمنوا أن ينالوا منكم غرة في صلاتكم فيشدون عليكم شدة واحدة، وهو بيان ما لأجله أمروا بأخذ الحذر والسلاح. وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ رخصة لهم في وضعها إذا ثقل عليهم أخذها بسبب مطر أو مرض، وهذا مما يؤيد أن الأمر بالأخذ للوجوب دون الاستحباب. وَخُذُوا حِذْرَكُمْ أمرهم مع ذلك بأخذ الحذر كي لا يهجم عليهم العدو. إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً وعد للمؤمنين بالنصر على الكفار بعد الأمر بالحزم لتقوى قلوبهم وليعلموا أن الأمر بالحزم ليس لضعفهم وغلبة عدوهم، بل لأن الواجب أن يحافظوا في الأمور على مراسم التيقظ والتدبر فيتوكلوا على الله ﷾.

{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “(Ey Muhammed!) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman” ifadesinin mefhûmuna, cemaatin fazileti sebebiyle korku namazını yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda kılınmaya has kılanlar tutunmuştur. Genel fakihlerin görüşü ise şudur: Yüce Allah, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bunun kılınış şeklini, kendisinden sonraki imamların ona uyması için öğretmiştir; zira onlar onun naipleridir ve onların huzuru onun huzuru gibidir. { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlardan bir kısmı seninle beraber namaza dursunlar” yani onları iki gruba ayır; bir grup seninle birlikte namaza dursun, diğer grup ise düşmanın karşısında dursun. { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “Ve silahlarını da yanlarına alsınlar” yani namaz kılanlar tedbir olarak [silahlarını alsınlar]. Zamirin diğer gruba ait olduğu da söylenmiştir; nitekim birinci grubun zikredilmesi onlara delalet eder. { فَإِذا سَجَدُوا } “Secdeye vardıklarında” yani namaz kılanlar secde ettiğinde, { فَلْيَكُونُوا } “(onlar) dursunlar” yani namaz kılmayanlar, { مِنْ وَرائِكُمْ } “arkanıza” sizi korusunlar; yani Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte namaz kılanları [korusunlar]. Burada muhatap zamiri gaip zamirine galip kılınmıştır. { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا } “Bu defa henüz namaz kılmamış olan diğer kısım gelsin” nöbet tutmakla meşgul oldukları için [kılmamışlardı]. { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “Seninle beraber namaz kılsınlar” ifadesinin zahiri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Batn-ı Nahle'de yaptığı gibi imamın her iki gruba da birer kez olmak üzere iki defa namaz kıldıracağına delalet eder. Şayet namaz iki rekat olduğunda her gruba birer rekat kıldırması kastediliyorsa, bunun keyfiyeti şöyledir: Birinci grupla bir rekat kılar ve ayakta bekler; onlar tek başlarına namazlarını tamamlayıp düşman safına giderler; sonra diğer grup gelir ve onlarla ikinci rekatı tamamlar. Ardından oturarak bekler; onlar namazlarını tamamlayıp imam onlarla birlikte selam verir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zâtü'r-Rikâ'da böyle yapmıştır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Birinci grupla bir rekat kılar, sonra bu grup gidip düşmanın karşısında durur. Diğer grup gelip onunla bir rekat kılar ve imam namazını tamamlar, sonra bu grup düşman safına döner. Birinci grup gelip kıraat yapmaksızın ikinci rekatı eda eder ve namazını tamamlar, ardından döner. Sonra diğer grup gelir, kıraat ile rekatı eda eder ve namazını tamamlar. { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “Tedbirlerini ve silahlarını alsınlar” ifadesinde tedbir, savaşçının kendisiyle korunduğu bir alet kılınmış ve alınmasının vacip olması hususunda silahlarla birlikte zikredilmiştir; bunun benzeri Yüce Allah'ın: “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler...” ayetidir. { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً } “İnkâr edenler isterler ki, siz silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil bulunasınız da üzerinize birden baskın yapsınlar” Namazınız esnasında sizden bir gaflet yakalamayı ve üzerinize tek bir hücumla saldırmayı arzu ettiler; bu da tedbir ve silah alma emrinin gerekçesinin beyanıdır. { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet erişirse yahut hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” Yağmur veya hastalık sebebiyle silahları taşımak kendilerine ağır geldiğinde onları bırakmaları hususunda onlara bir ruhsattır. Bu durum, silah alma emrinin müstehaplık değil vücub için olduğunu destekleyen hususlardandır. { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “Yine de tedbirinizi alın” bununla birlikte düşmanın üzerlerine aniden saldırmaması için tedbirlerini almalarını emretmiştir. { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” Kalpleri güçlensin ve tedbir alma emrinin kendilerinin zayıflığından veya düşmanlarının üstünlüğünden kaynaklanmadığını, bilakis vacip olanın işlerde uyanıklık ve tedbir kurallarına riayet etmek ve ardından Yüce Allah'a tevekkül etmek olduğunu bilsinler diye tedbir emrinden sonra müminlere kâfirlere karşı zafer vaadidir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 103]

فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣)

{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Namazı kıldığınızda, ayakta iken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Şüphesiz namaz, müminler üzerine belirli vakitlerde farz kılınmıştır.” (103)

فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ أديتم وفرغتم منها. فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فداوموا على الذكر في جميع الأحوال، أو إذا أردتم أداء الصلاة واشتد الخوف فأدوها كيفما أمكن، قياماً مسايفين ومقارعين، وقعوداً مرامين وعلى جنوبكم مثخنين. فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ سكنت قلوبكم من الخوف. فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ فعدلوا واحفظوا أركانها وشرائطها وائتوا بها تامة. إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً فرضاً محدود الأوقات لا يجوز إخراجها عن أوقاتها في شيء من الأحوال، وهذا دليل على أن المراد بالذكر الصلاة وأنها واجبة الأداء حال المسايفة والاضطراب في المعركة، وتعليل للأمر بالإِيتاء بها كيفما أمكن. وقال أبو حنيفة رحمه الله تعالى لا يصلي المحارب حتى يطمئن.

{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ } “Namazı kıldığınızda” onu eda edip bitirdiğinizde, { فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “Ayakta iken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin” her hâlükârda zikre devam edin. Veya namazı kılmak istediğinizde korku şiddetlenirse, nasıl mümkün oluyorsa öyle kılın: Kılıçlaşıp vuruşurken ayakta, ok atarken oturarak, ağır yaralandığınızda ise yanlarınız üzere yatarak [kılın]. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” kalpleriniz korkudan sükûnete erdiğinde, { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılın” rükünlerini ve şartlarını eksiksiz koruyup dengeleyin ve onu tam olarak eda edin. { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine belirli vakitlerde farz kılınmıştır.” vakitleri belirlenmiş bir farzdır; hiçbir durumda vaktinden çıkarılması caiz değildir. Bu da zikirden muradın namaz olduğuna, savaşta kılıçlaşma ve çatışma hâlinde bile edasının vacip olduğuna ve mümkün olan her şekilde eda edilmesi emrinin gerekçesine bir delildir. Ebû Hanîfe rahimehullâh ise şöyle demiştir: Savaşan kimse güvene kavuşuncaya kadar namaz kılmaz.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠٤]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 104]

وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)

{ وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadıkları şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (104)

وَلا تَهِنُوا ولا تضعفوا. فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ في طلب الكفار بالقتال. إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ إلزام لهم وتقريع على التواني فيه، بأن ضرر القتال دائر بين الفريقين غير مختص بهم، وهم يرجون من الله بسببه من إظهار الدين واستحقاق الثروات ما لا يرجو عدوهم، فينبغي أن يكونوا أرغب منهم في الحرب وأصبر عليها. وقرئ «إِن تَكُونُواْ» بالفتح بمعنى ولا تهنوا لأن تكونوا تألمون، ويكون قوله فإنهم يألمون علة للنهي عن الوهن لأجله. والآية نزلت في بدر الصغرى. وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً بأعمالكم وضمائركم. حَكِيماً فيما يأمر وينهي.

{ وَلا تَهِنُوا } “Gevşeklik göstermeyin” zayıflık göstermeyin, { فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “O topluluğu takip etmekte” kâfirleri savaş için aramakta. { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لاَ يَرْجُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadıkları şeyleri umuyorsunuz.” Bu hususta gevşek davranmaya karşı onları ilzam ve azarlamadır; şöyle ki savaşın zararı iki taraf arasında müşterektir, sadece onlara mahsus değildir. Müminler ise bu sebeple Allah'tan dinin üstün gelmesi ve sevaplara nail olma gibi düşmanlarının ummadığı şeyleri ummaktadırlar. Dolayısıyla savaşa onlardan daha istekli ve ona karşı daha sabırlı olmaları gerekir. «إِن تَكُونُواْ» kelimesi,

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 105-106]

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦)

{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz ki biz sana Kitab'ı hak olarak indirdik ki, Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105) Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (106)

إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ نزلت في طعمة بن أبيرق من بني ظفر، سرق درعا من جارهُ قتادة بن النعمان في جراب دقيق، فجعل الدقيق ينتثر من خرق فيه وخبأها عند زيد بن السمين اليهودي، فالتمست الدرع عند طعمة فلم توجد، وحلف ما أخذها وماله بها علم فتركوه واتبعوا أثر الدقيق حتى انتهى إلى منزل اليهودي فأخذوها. فقال دفعها إلى طعمة وشهد له ناس من اليهود فقالت بنو ظفر:

{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ } “Şüphesiz ki biz sana Kitab'ı hak olarak indirdik ki insanlar arasında hüküm veresin” Bu ayet, Zafer oğullarından Tu'me b. Übeyrık hakkında indi: Komşusu Katâde b. Nu'mân'dan bir un çuvalı içindeki zırhı çalmıştı. Un ise çuvaldaki bir delikten dökülmeye başladı; o da zırhı yahudi Zeyd b. es-Semîn'in yanına sakladı. Zırh Tu'me'nin yanında arandı fakat bulunamadı. O da onu almadığına ve bu konuda bir bilgisi olmadığına yemin etti. Bunun üzerine onu bıraktılar ve unun izini sürdüler; iz yahudinin evine kadar ulaştı ve zırhı aldılar. Yahudi: “Onu bana Tu'me teslim etti” dedi ve yahudilerden bazı insanlar da ona şahitlik etti. Bunun üzerine Zafer oğulları:

انطلقوا بنا إلى رسول الله ﷺ فسألوه أن يجادل عن صاحبهم وقالوا: إن لم تفعل هلك وافتضح وبرئ اليهودي فهم رسول الله ﷺ أن يفعل بِما أَراكَ اللَّهُ بما عرفك الله وأوحى به إليك وليس من الرؤية بمعنى العلم وإلا لاستدعى ثلاثة مفاعيل. وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ أي لأجلهم والذب عنهم خَصِيماً للبرآء.

“Haydi bizimle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidin” dediler ve arkadaşlarını savunmasını istediler; ayrıca: “Eğer bunu yapmazsan o helak olur, rezil olur ve yahudi temize çıkar” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmaya niyetlendi. { بِما أَراكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” yani Allah'ın sana bildirdiği ve sana vahyettiği şekilde [hüküm veresin]. Buradaki rüyet (görme), ilim anlamında değildir; aksi takdirde üç mef'ûl alması gerekirdi. { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ } “Hainlerin savunucusu olma” yani onlar lehine ve onları müdafaa etmek amacıyla, masum olan kimselere karşı { خَصِيماً } “hasım” [olma].

وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ مما هممت به. إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً لمن يستغفره.

{ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Allah'tan bağışlanma dile” niyetlendiğin şeyden ötürü. { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kendisinden bağışlanma dileyen kimseye karşı.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٧ الى ١٠٨]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 107-108]

وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨)

{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لاَ يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “Kendilerine hainlik edenleri savunma. Şüphesiz Allah, hainlikte aşırı giden ve günaha dalan kimseyi sevmez. (107) İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler; hâlbuki O'nun razı olmadığı sözü geceleyin gizlice kurarlarken de O onların yanındadır. Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.” (108)

وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ

{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hainlik edenleri savunma”

يخونونها فإن وبال خيانتهم يعود عليها، أو جعل المعصية خيانة لها كما جعلت ظلماً عليها، والضمير لطعمة وأمثاله أو له ولقومه فإنهم شاركوه في الإِثم حيث شهدوا على براءته وخاصموا عنه. إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً

Nefislerine hıyanet ederler; zira hıyanetlerinin vebali nefislerine döner. Yahut tıpkı nefse bir zulüm kılındığı gibi günah da nefse bir hıyanet kılınmıştır. Zamir Tu'me ve benzerlerine yahut ona ve kavmine aittir; zira onlar onun masum olduğuna şahitlik edip onu savundukları için günaha ortak olmuşlardır. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً } “Şüphesiz Allah, hainlikte aşırı giden kimseyi sevmez”

مبالغاً في الخيانة مصراً عليها. أَثِيماً

Hainlikte aşırı giden, onda ısrar eden [kimseyi]. { أَثِيماً } “Günaha dalan”

منهمكاً فيها.

Ona dalıp batmış [kimseyi].

روي: أن طعمة هرب إلى مكة وارتد ونقب حائطاً بها ليسرق أهله فسقط الحائط عليه فقتله.

Rivayet edildiğine göre Tu'me Mekke'ye kaçıp irtidat etti ve oradaki ev halkını soymak için bir duvarı deldi; bunun üzerine duvar üzerine yıkılarak onu öldürdü.

يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ

{ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan gizlenirler”

يستترون منهم حياء وخوفاً. وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ

Utançtan ve korkudan onlardan gizlenirler. { وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan gizlenmezler”

ولا يستحيون منه وهو أحق بأن يستحيا ويخاف منه. وَهُوَ مَعَهُمْ

Ondan utanmazlar; oysa utanılmaya ve korkulmaya en layık olan O'dur. { وَهُوَ مَعَهُمْ } “O onların yanındadır”

لا يخفي عليه سرهم فلا طريق معه إلا ترك ما يستقبحه ويؤاخذ عليه. إِذْ يُبَيِّتُونَ

Sırları O'na gizli kalmaz; dolayısıyla O'nun huzurunda çirkin gördüğü ve cezalandıracağı şeyleri terk etmekten başka çıkar yol yoktur. { إِذْ يُبَيِّتُونَ } “Geceleyin gizlice kurarlarken”

يدبرون ويزورون. مَا لاَ يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

Planlayıp uydururlarken. { مَا لاَ يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “O'nun razı olmadığı sözü”

من رمي البريء والحلف الكاذب وشهادة الزور. وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً

Masum kimseye iftira atmak, yalan yere yemin etmek ve yalancı şahitlikte bulunmak gibi. { وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “Allah onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.”

. لا يفوت عنه شيء.

O'ndan hiçbir şey kaçmaz.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٩ الى ١١٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 109-110]

ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠)

{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “İşte siz öyle kimselersiniz ki dünya hayatında onları savundunuz. Peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır? (109) Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur.” (110)

هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ

{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler”

مبتدأ وخبر. جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا

Mübteda (özne) ve haberdir (yüklem). { جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında onları savundunuz”

جملة مبينة لوقوع أولاء خبراً أو صلة عند من يجعله موصولاً. فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا

«Ülâ'i» kelimesinin haber oluşunu açıklayan bir cümle veya onu ism-i mevsûl kabul eden kimseye göre sıla cümlesidir. { فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Peki kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil olacaktır?”

محامياً يحميهم من عذاب الله.

Onları Allah'ın azabından koruyacak bir koruyucu [kim olacaktır].

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً

{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً } “Kim bir kötülük yapar”

قبيحاً يسوء به غيره. أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

Başkasına fenalık dokunduran çirkin bir iş [yapar]. { أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Yahut nefsine zulmeder”

بما يختص به ولا يتعداه. وقيل المراد بالسوء ما دون الشرك، وبالظلم الشرك. وقيل: الصغيرة والكبيرة. ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ

Sadece kendisine mahsus olup başkasına geçmeyen bir şeyle [zulmeder]. Sû'dan kastın şirkten aşağı günahlar, zulümden kastın ise şirk olduğu da söylenmiştir. Küçük günah ve büyük günah olduğu da söylenmiştir. { ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Sonra Allah'tan bağışlanma dilerse”

بالتوبة. يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً

Tövbe ile [bağışlanma dilerse]. { يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً } “Allah'ı çok bağışlayıcı bulur”

لذنوبه رَحِيماً

Günahlarını [bağışlayıcı bulur]. { رَحِيماً } “Çok merhamet edici”

متفضلاً عليه، وفيه حث لطعمة وقومه على التوبة والاستغفار.

Ona lütufta bulunucu [bulur]. Bunda Tu'me ve kavmini tövbeye ve istiğfara teşvik vardır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١١ الى ١١٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 111-112]

وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢)

{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Kim bir günah kazanırsa onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata veya bir günah kazanır da sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.” (112)

وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ

{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “Kim bir günah kazanırsa onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”

فلا يتعداه وباله كقوله تعالى: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها. وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً

Onun vebali başkasına geçmez; nitekim Yüce Allah: “Kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” buyurmuştur. { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

فهو عالم بفعله حكيم في مجازاته.

O, onun fiilini bilendir; ona karşılık vermesinde hüküm ve hikmet sahibidir.

وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً

{ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً } “Kim bir hata kazanırsa”

صغيرة أو ما لا عمد فيه. أَوْ إِثْماً

Küçük günah veya kasıtsız olan bir şey. { أَوْ إِثْماً } “Veya bir günah”

كبيرة أو ما كان عن عمد. ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً

Büyük günah veya kasıtlı olan şey. { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa”

كما رمى طعمة زيداً، ووحد الضمير لمكان أو. فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً

Tu'me'nin Zeyd'in üzerine atması gibi; «ev» (veya) edatından dolayı zamir tekil getirilmiştir. { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.”

بسبب رمي البريء وتبرئة النفس الخاطئة، ولذلك سوى بينهما وإن كان مقترف أحدهما دون مقترف الآخر.

Masumu itham etmek ve suçlu nefsi temize çıkarmak sebebiyle [bunu yüklenmiştir]. Bu yüzden, birini işleyen kimse diğerini işleyen kimseden [farklı] olsa bile ikisi denk tutulmuştur.

[سورة النساء (٤) : آية ١١٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 113]