وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya kesinlikle yeltenmişti. Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.” (113)
وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ
{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı”
بإعلام ما هم عليه بالوحي، والضمير لرسول الله ﷺ. لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ
İçinde bulundukları durumu vahiy yoluyla bildirmesi [olmasaydı]. Zamir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. { لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } “Onlardan bir grup kesinlikle yeltenmişti”
أي من بني ظفر. أَنْ يُضِلُّوكَ
Yani Benî Zafer'den [bir grup]. { أَنْ يُضِلُّوكَ } “Seni saptırmaya”
عن القضاء بالحق مع علمهم بالحال، والجملة جواب لولا وليس القصد فيه إلى نفي همهم بل إلى نفي تأثيره فيه. وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ
Durumu bildikleri halde [seni] hak ile hüküm vermekten [saptırmaya yeltenmişlerdi]. Bu cümle Levlâ'nın cevabıdır; buradaki amaç onların niyet ve gayretlerini nefyetmek değil, bunun O'nun üzerindeki etkisini nefyetmektir. { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar”
لأنه ما أزلك عن الحق وعاد وباله عليهم. وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ
Çünkü [onların bu çabası] seni haktan kaydırmamış, vebali ise kendilerine dönmüştür. { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “Ve sana hiçbir zarar veremezler”
فإن الله ﷾ عصمك وما خطر ببالك كان اعتماداً منك على ظاهر الأمر لا ميلاً في الحكم، ومن شيء في موضع النصب على المصدر أي شيء من الضرر وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ
Şüphesiz ki Allah Azze ve Celle seni korumuştur. Zihninden geçen şey ise, hükümde [tarafgirlikle] bir meyil değil, meselenin zahirine dayanmandan kaynaklanıyordu. «min şey'in» (مِنْ شَيْءٍ) ifadesi mastar olarak nasb mahallindedir, yani 'hiçbir şekilde zarar veremezler' [demektir]. { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ } “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir”
من خفيات الأمور، أو من أمور الدين والأَحكام. وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً
Gizli işlerden yahut din ve hüküm meselelerinden [bilmediklerini öğretmiştir]. { وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür.”
إذ لا فضل أعظم من النبوة.
Çünkü peygamberlikten daha büyük bir lütuf yoktur.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 114]
لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤)
{ لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak bir sadaka, bir iyilik yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse müstesnadır. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.” (114)
لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ من متناجيهم كقوله تعالى: وَإِذْ هُمْ نَجْوى أو من تناجيهم فقوله:
{ لاَّ خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } “Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur”, yani fısıldaşanların çoğunda [hayır yoktur]; nitekim Yüce Allah: “Onlar fısıldaşırlarken” buyurmuştur. Yahut onların gizli konuşmalarında [hayır yoktur]. Şu buyruk ise:
إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ على حذف مضاف أي إلا نجوى من أمر أو على الانقطاع بمعنى ولكن من أمر بصدقة ففي نجواه الخير، والمعروف كل ما يستحسنه الشرع ولا ينكره العقل. وفسر هاهنا بالقرض وإغاثة الملهوف وصدقة التطوع وسائر ما فسر به. أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ أو إصلاح ذات البين. وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً بني الكلام على الأمر ورتب الجزاء على الفعل ليدل على أنه لما دخل الآمر في زمرة الخيرين كان الفاعل أدخل فيهم، وأن العمدة والغرض هو الفعل واعتبار الأمر من حيث إنه وصلة إليه، وقيد الفعل بأن يقول لطلب مرضاة الله ﷾، لأن الأعمال بالنيات وأن كل من فعل خيراً رياء وسمعة لم يستحق به من الله أجراً. ووصف الأجر بالعظم تنبيهاً على حقارة ما فات في جنبه من أعراض الدنيا. وقرأ حمزة وأبو عمرو يؤتيه بالياء.
{ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ } “Ancak bir sadaka veya bir iyilik emreden kimse müstesna”, muzâfın (tamlananın) hazfedilmesi üzere takdir edilmiştir, yani 'emreden kimsenin gizli konuşması müstesna' demektir; yahut munkatı' istisna olarak 'fakat kim bir sadaka emrederse onun fısıldaşmasında hayır vardır' anlamındadır. Ma'ruf, şeriatın güzel gördüğü ve aklın yadırgamadığı her şeydir. Burada borç vermek, darda kalana yardım etmek, nafile sadaka ve [bu kapsamda] tefsir edilen diğer hususlar olarak açıklanmıştır. { أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “Yahut insanların arasını düzeltmeyi [emreden kimse]”, yani insanların arasını bulmayı [emreden kimse]. { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.” Söz emretme üzerine kurulmuş, mükâfat ise fiile bağlanmıştır; ta ki emreden kimse hayırlılar zümresine girdiğinde, fiili bizzat yapanın onlara dahil olmasının daha öncelikli olduğuna, asıl maksat ve dayanağın fiil olduğuna ve emretmenin de fiile bir vasıta olması yönüyle itibar gördüğüne delalet etsin. Fiil, 'Allah Azze ve Celle'nin rızasını aramak için' kaydıyla kayıtlanmıştır; çünkü ameller niyetlere göredir ve gösteriş veya şöhret için bir hayır yapan kimse, bununla Allah katında bir mükâfatı hak etmez. Mükâfatın büyüklükle nitelenmesi, onun yanında elden kaçan dünya metaının değersizliğine dikkat çekmek içindir. Hamza ve Ebû Amr, «yü'tîhi» (يؤتيه) kelimesini «ye» (ي) ile okumuşlardır.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٥]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 115]
وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥)
{ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً } “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra kim Peygamber'e karşı gelir ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa, onu yöneldiği yolda bırakırız ve kendisini cehenneme sokarız. O ne kötü bir varış yeridir!” (115)
وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ يخالفه، من الشق فإن كلا من المتخالفين في شق غير شق الآخر. مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى ظهر له الحق بالوقوف على المعجزات. وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ
{ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim Peygamber'e karşı gelir”, [yani] ona muhalefet ederse; bu kelime «şakk» (taraf) kökünden gelir; çünkü birbirine muhalefet edenlerin her biri diğerinin bulunduğu taraftan başka bir taraftadır. { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى } “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra”, mucizelere vakıf olmakla hak kendisine apaçık ortaya çıktıktan sonra. { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa”
غير ما هم عليه من اعتقاد أو عمل. نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى نجعله والياً لما تولى من الضلال، ونخل بينه وبين ما اختاره. وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وندخله فيها. وقرئ بفتح النون من صلاة. وَساءَتْ مَصِيراً جهنم، والآية تدل على حرمة مخالفة الإِجماع، لأنه ﷾ رتب الوعيد الشديد على المشاقة واتباع غير سبيل المؤمنين، وذلك إما لحرمة كل واحد منهما أو أحدهما أو الجمع بينهما، والثاني باطل إذ يقبح أن يقال من شرب الخمر وأكل الخبز استوجب الحد، وكذا الثالث لأن المشاقة محرمة ضم إليها غيرها أو لم يضم، وإذا كان اتباع غير سبيلهم محرماً كان اتباع سبيلهم واجباً، لأن ترك اتباع سبيلهم ممن عرف سبيلهم اتباع غير سبيلهم، وقد استقصيت الكلام فيه في مرصاد الأفهام إلى مبادئ الأحكام.
Onların inanç ve amel olarak üzerinde bulundukları yoldan başkasına [uyarsa]. { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “Onu yöneldiği yolda bırakırız”, onu yöneldiği sapıklığın yöneticisi yaparız ve kendisiyle seçtiği şeyin arasını serbest bırakırız. { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “Ve kendisini cehenneme sokarız”, ve onu oraya girdiririz. Bu kelime «salât» kökünden nun harfinin fethasıyla da (nıslihi) okunmuştur. { وَساءَتْ مَصِيراً } “O ne kötü bir varış yeridir!”, yani cehennem. Bu ayet icmaya muhalefet etmenin haram olduğuna delalet eder; zira Allah Azze ve Celle şiddetli tehdidi Resûl'e muhalefet etmeye ve müminlerin yolundan başkasına uymaya bağlamıştır. Bu da ya her ikisinin ayrı ayrı haram oluşundan ya birinin haram oluşundan ya da ikisinin bir arada bulunmasının haram oluşundandır. İkinci ihtimal batıldır; zira 'kim şarap içer ve ekmek yerse haddi hak eder' denilmesi çirkindir. Üçüncü ihtimal de böyledir; zira Resûl'e muhalefet etmek, yanına başka bir şey eklensin veya eklenmesin haramdır. Müminlerin yolundan başkasına uymak haram olunca, onların yoluna uymak vacip olur; zira onların yolunu bilen bir kimsenin onların yoluna uymayı terk etmesi, onların yolundan başkasına uymaktır. Bu konudaki sözü Mırsâdü'l-Efhâm ilâ Mebâdi'i'l-Ahkâm adlı eserimde etraflıca açıkladım.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٦]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 116]
إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür.” (116)
إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ كرره للتأكيد، أو لقصة طعمة. وقيل جاء شيخ إلى رسول الله ﷺ وقال: إني شيخ منهمك في الذنوب ألا أني لم أشرك بالله شيئاً منذ عرفته وآمنت به ولم اتخذ من دونه ولياً، ولم أوقع المعاصي جرأة، وما توهمت طرفة عين أني أعجز الله هرباً، وإني لنادم تائب فما ترى حالي عند الله ﷾. فنزلت وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً عن الحق فإن الشرك أعظم أنواع الضلالة وأبعدها عن الصواب والاستقامة، وإنما ذكر في الآية الأولى فقد افترى لأنها متصلة بقصة أهل الكتاب، ومنشأ شركهم كان نوع افتراء وهو دعوى التبني على الله ﷾.
{ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar.” Pekiştirmek için veya Tu'me hadisesi sebebiyle bunu tekrarlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Yaşlı bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben günahlara batmış yaşlı bir adamım; şu var ki O'nu tanıyıp O'na iman ettiğimden beri Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadım, O'ndan başka bir veli edinmedim, günahları cüretkarlıkla işlemedim ve bir göz açıp kapayıncaya kadar bile kaçarak Allah'ı aciz bırakacağımı vehmetmedim; ben pişmanım ve tövbekârım, Allah Azze ve Celle katında durumumu nasıl görürsün?' dedi. Bunun üzerine { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً } “Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki derin bir sapıklığa düşmüştür” ayeti indi. [Yani] haktan [derin bir sapıklığa düşmüştür]; zira şirk, sapıklık türlerinin en büyüğü, doğruluk ve istikametten en uzak olanıdır. İlk ayette «muhakkak ki büyük bir iftirada bulunmuştur» denilmiştir, çünkü o ayet Ehl-i Kitap kıssasıyla bağlantılıdır ve onların şirkinin kaynağı bir tür iftiraydı ki o da Allah Azze ve Celle'ye evlat isnat etme iddiasıydı.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٧]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 117]
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧)
{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً } “Onlar O'nu bırakıp ancak birtakım dişilere taparlar ve onlar ancak inatçı ve asi bir şeytana taparlar.” (117)
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً يعني اللات والعزى ومناة ونحوها، كان لكل حي صنم يعبدونه ويسمونه أنثى بني فلان وذلك إما لتأنيث أسمائها كما قال:
{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } “Onlar O'nu bırakıp ancak birtakım dişilere taparlar”, yani Lât, Uzzâ, Menât ve benzerlerine [taparlar]. Her kabilenin taptığı bir putu vardı ve ona 'falan oğullarının dişisi' derlerdi. Bu ya isimlerinin müennes (dişil) olmasındandır; nitekim [şair] şöyle demiştir:
وَمَا ذَكَرٌ فَإِنْ يَسْمَنْ فَأُنْثَى ... شَدِيد الأزمِ لَيْسَ لَهُ ضُرُوسٌ
Erkek değildir; semirdiği zaman ise dişidir... Isırışı şiddetlidir, dişleri yoktur.
فَإِنه عنى القراد وهو ما كان صغيراً سمي قراداً فإذا كبر سمي حلمة، أو لأنها كانت جمادات والجمادات تؤنث من حيث إنها ضاهت الإِناث لا نفعاً لها، ولعله ﷾ ذكرها بهذا الاسم تنبيهاً على أنهم يعبدون ما يسمونه إناثاً لأنه ينفعل ولا يفعل، ومن حق المعبود أن يكون فاعلاً غير منفعل ليكون دليلاً على تناهي جهلهم وفرط حماقتهم. وقيل المراد الملائكة لقولهم: الملائكة بنات الله، ﷾، وهو جمع أنثى كرباب وربي، وقرئ «أنثى» على التوحيد وأنثا على أنه جمع أنيث كخبث وخبيث، ووثنا بالتخفيف ووثناً بالتثقيل وهو جمع وثن كأسد وأسد وأسد وأثنا أثنا بهما على قلب الواو لضمها همزة. وَإِنْ يَدْعُونَ وإن يعبدون بعبادتها. إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لأنه الذي أمرهم بعبادتها وأغراهم عليها، فكأن طاعته في ذلك عبادة له، والمارد والمريد الذي لا يعلق بخير. وأصل التركيب للملابسة. ومنه رْحٌ مُمَرَّدٌ
Burada keneyi kastetmiştir; küçük olduğu zaman ona «kırâd» (kene) denir, büyüdüğü zaman ise «haleme» denir. Yahut onların cansız varlıklar olmasındandır; nitekim cansız varlıklar kendilerine hiçbir fayda sağlamama yönüyle dişilere benzediği için müennes kılınır. Muhtemelen Allah Azze ve Celle, etkilenen (edilgen) olup iradi bir fiil ortaya koyamadığı için 'dişi' diye adlandırdıkları şeylere taptıklarına dikkat çekmek amacıyla onları bu isimle anmıştır; zira ibadet edilen mabudun etkilenen değil, bizzat fiil sahibi olması gerekir ki bu da onların cehaletlerinin son noktasına ve ahmaklıklarının aşırılığına bir delil olsun. Bir rivayete göre ise onların 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' sözlerinden ötürü kastedilen meleklerdir. «İnâs» (إِناثاً) kelimesi «ribâb» ve «ribbâ» gibi «ünsâ»nın çoğuludur. Tekil olarak «ünsâ» ve «habîs»in çoğulunun «hubus» olması gibi «enîs»in çoğulu olarak «ünsen» şeklinde de okunmuştur. Ayrıca «esed» kelimesinin çoğulları gibi şeddesiz «vesenen» ve şeddeli «vüsunen» olarak da okunmuştur ki bu da «vesen»in çoğuludur. Vav harfinin zammeli olması sebebiyle hemzeye dönüştürülmesiyle «üsunen» ve «üssen» şeklinde de okunmuştur. { وَإِنْ يَدْعُونَ } “Ve tapmazlar”, onlara tapmakla ibadet etmezler, { إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “Ancak inatçı ve asi bir şeytana [taparlar]”; çünkü onlara putlara tapmayı emreden ve onları buna teşvik eden odur. Sanki bu hususta ona itaat etmek ona tapmak gibidir. «Mârid» ve «merîd», hiçbir hayırla bağı kalmayan kimsedir. Kelimenin kök anlamı pürüzsüzlükten gelir. Nitekim «sarhun mümərradun» (pürüzsüzce sıvanmış köşk)
وغلام أمرد وشجرة مرداء للتي تناثر ورقها.
«gulamün emred» (bıyığı sakalı çıkmamış tüysüz genç) ve yaprakları dökülmüş ağaç için de «şeceratün merdâ'» denir.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٨]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 118]
لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨)
{ لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Allah onu lanetlemiştir. O da: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim' demiştir.” (118)
لَعَنَهُ اللَّهُ صفة ثانية للشيطان. وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً عطف عليه أي شيطاناً مريداً جامعاً بين لعنة الله، وهذا القول الدال على فرط عداوته للناس.
{ لَعَنَهُ اللَّهُ } “Allah onu lanetlemiştir” ifadesi şeytanın ikinci sıfatıdır. { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ve dedi ki: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim'” ifadesi de ona atfedilmiştir; yani Allah'ın laneti ile insanlara olan aşırı düşmanlığını gösteren bu sözü kendisinde birleştiren inatçı bir şeytandır.
وقد برهن ﷾ أولاً على أن الشرك ضلال في الغاية على سبيل التعليل، بأن ما يشركون به ينفعل ولا يفعل فعلاً اختيارياً، وذلك ينافي الألوهية غاية المنافاة، فإن الإله ينبغي أن يكون فاعلاً غير منفعل، ثم استدل عليه بأنه عبادة الشيطان وهي أفظع الضلال لثلاثة أوجه. الأول: أنه مريد منهمك في الضلال لا يعلق بشيء من الخير والهدى، فتكون طاعته ضلالاً بعيداً عن الهدى. والثاني: أنه ملعون لضلاله فلا تستجلب مطاوعته سوى الضلال واللعن. والثالث: أنه في غاية العداوة والسعي في إهلاكهم وموالاة من هذا شأنه غاية الضلال فضلاً عن عبادته. والمفروض المقطوع أي نصيباً قدر لي وفرض من قولهم فرض له في العطاء.
Allah Azze ve Celle önce şirkin son derece büyük bir sapıklık olduğunu gerekçelendirerek ispatlamıştır; şöyle ki, ortak koştukları varlıklar etkilenir (edilgendir) ve iradi bir fiil ortaya koyamazlar. Bu ise ilahlık vasfıyla bütünüyle çelişir; zira ilahın etkilenen değil, fiil sahibi olması gerekir. Sonra bunun şeytana tapmak olduğuna dayanarak delil getirmiştir ki bu da üç yönden sapıklığın en korkuncudur: Birincisi: O, sapıklığa dalmış bir azgındır; hayır ve hidayetten hiçbir şeyle bağı yoktur. Dolayısıyla ona itaat etmek, hidayetten uzak bir sapıklıktır. İkincisi: O, sapıklığı sebebiyle lanetlenmiştir; ona boyun eğmek ise sapıklık ve lanetten başka bir şey getirmez. Üçüncüsü: O, son derece düşmandır ve onları helak etmeye çabalar. Bu durumda olan birini dost edinmek -ona tapmak bir yana- sapıklığın ta kendisidir. «El-Mefruz» (مَفْرُوضاً), kesilip ayrılmış, yani 'benim için takdir edilmiş ve belirlenmiş bir pay' demektir; bu da onların bahşişte 'ona bir pay belirledi' sözünden gelir.
[سورة النساء (٤) : آية ١١٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 119]
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩)
{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “'Onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır.” (119)
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ عن الحق. وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ الأماني الباطلة كطول الحياة وأن لا بعث ولا عقاب.
{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım”, [yani] haktan [saptıracağım]. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları kesinlikle kuruntulara düşüreceğim”, uzun ömür, diriliş ve cezanın olmayacağı gibi batıl kuruntulara [düşüreceğim].
وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ يشقونها لتحريم ما أحل الله وهي عبارة عما كانت العرب تفعل بالبحائر والسوائب، وإشارة إلى تحريم ما أحل ونقص كل ما خلق كاملاً بالفعل أو القوة. وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ عن وجهه وصورته أو صفته. ويندرج فيه ما قيل من فقء عين الحامي، وخصاء العبيد، والوشم، والوشر، واللواط، والسحق، ونحو ذلك وعبادة الشمس، والقمر، وتغيير فطرة الله تعالى التي هي الإِسلام، واستعمال الجوارح والقوى فيما لا يعود على النفس كمالاً ولا يوجب لها من الله ﷾ زلفى.
{ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar”, Allah'ın helal kıldığını haram kılmak için kulaklarını kesip yaracaklar. Bu, Arapların bahîre ve sâibe hayvanlarına yaptıklarından kinayedir ve helal kılınanın haram kılınmasına, bilfiil veya potansiyel olarak mükemmel yaratılan her şeyin eksiltilmesine bir işarettir. { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler”, [yani] onun yönünü, suretini veya niteliğini [değiştirecekler]. Hâmi denen devenin gözünü kör etmek, köleleri iğdiş etmek, dövme yapmak, dişleri seyreltip inceltmek, livâta, kadın kadına ilişki ve benzeri şeyler, güneşe ve aya tapmak, Allah Teâlâ'nın fıtratı olan İslam'ı değiştirmek ve azaları ve kuvvetleri nefse bir yetkinlik kazandırmayan ve Allah Azze ve Celle katında ona bir yakınlık sağlamayan yerlerde kullanmak da bunun kapsamına girer.
وعموم اللفظ يمنع الخصاء مطلقاً لكن الفقهاء رخصوا في خصاء البهائم للحاجة. والجمل الأربع حكاية عما ذكره الشيطان نطقاً أو أتاه فعلاً. وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ بإيثاره ما يدعو إليه على مَا أَمَرَ الله بِهِ ومجاوزته عن طاعة الله ﷾ إلى طاعته. فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً إذا ضيع رأس ماله وبدل مكانه من الجنة بمكان من النار.
Lafzın genel oluşu mutlak olarak kısırlaştırmayı yasaklar; ancak fakihler ihtiyaçtan dolayı hayvanların kısırlaştırılmasına ruhsat vermişlerdir. Bu dört cümle, şeytanın sözle ifade ettiği veya fiilen yaptığı şeylerin aktarımıdır. { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse”, onun çağırdığı şeyleri Allah'ın emrettiği şeylere tercih ederek ve Allah Azze ve Celle'ye itaati bırakıp ona itaate geçerek [onu dost edinirse], { فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “Şüphesiz apaçık bir ziyana uğramıştır”; çünkü sermayesini zayi etmiş, cennetteki yerini cehennemdeki bir yerle değiştirmiştir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٠ الى ١٢١]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 120-121]
يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١)
{ يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً } “Onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120) İşte onların varacağı yer cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.” (121)
يَعِدُهُمْ ما لا ينجزه. وَيُمَنِّيهِمْ ما لا ينالون. وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً وهو إظهار النفع فيما فيه الضرر وهذا الوعد إما بالخواطر الفاسدة، أو بلسان أوليائه.
{ يَعِدُهُمْ } “Onlara vaatte bulunur”, yerine getirmeyeceği şeyleri [vaat eder]. { وَيُمَنِّيهِمْ } “Ve onları kuruntulara düşürür”, elde edemeyecekleri şeyleri [kuruntu yaptırır]. { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”; bu da zararlı olan bir şeyde menfaat varmış gibi göstermektir. Bu vaat ya fasit düşünceler yoluyla ya da onun dostlarının diliyle olur.
أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً معدلاً ومهرباً من حاص يحيص إذا عدل وعنها حال منه، وليس صلة له لأنه اسم مكان وإن جعل مصدراً فلا يعمل أيضاً فيما قبله.
{ أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً } “İşte onların varacağı yer cehennemdir ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamazlar.” Sapacak ve kaçacak bir yer [bulamazlar]. «Hâse yehîsu», saptı anlamına gelir. «anhâ» ifadesi ondan hâldir; ism-i mekân olduğu için onun sılası değildir. Şayet mastar kabul edilirse, yine kendisinden öncekinde amel edemez.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٢]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 122]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” (122)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا. أي وعده وعداً وحق ذلك حقاً، فالأول مؤكد لنفسه لأن مضمون الجملة الإِسمية التي قبله وعد، والثاني مؤكد لغيره ويجوز أن ينصب الموصول بفعل يفسره ما بعده، ووعد الله بقوله سَنُدْخِلُهُمْ لأنه بمعنى
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Bu, Allah'ın hak bir vaadidir.” Yani Allah onlara bir vaat olarak vaat etmiş ve bunu bir hakikat olarak hak kılmıştır. Birincisi kendi lafzını tekit eder; çünkü kendisinden önceki isim cümlesinin içeriği bir vaattir. İkincisi ise başkasını tekit eder. İsmi mevsulün kendisinden sonrasının tefsir ettiği bir fiille nasb edilmesi de caizdir. Allah'ın { سَنُدْخِلُهُمْ } “Onları sokacağız” buyruğuyla vaat etmesi, bunun
نعدهم إدخالهم وحقاً على أنه حال من المصدر. وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا جملة مؤكدة بليغة، والمقصود من الآية معارضة المواعيد الشيطانية الكاذبة لقرنائه بوعد الله الصادق لأوليائه، والمبالغة في توكيده ترغيباً للعباد في تحصيله.
'Onlara [cennete] sokulacaklarını vaat ederiz' anlamında olmasındandır. «Hakken» (حَقًّا) kelimesi ise mastardan hâldir. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” cümlesi beliğ bir tekit cümlesidir. Ayetten maksat, şeytanın dostlarına verdiği yalan vaatlerin karşısına, Allah'ın veli kullarına verdiği dosdoğru vaadini koymak ve kulları onu elde etmeye teşvik etmek amacıyla bunu tekit etmekte mübalağa yapmaktır.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٣]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 123]
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣)
{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Bu ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” (123)
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ أي ليس ما وعد الله من الثواب ينال بأمانيكم أيها المسلمون، ولا بأماني أهل الكتاب، وإنما ينال بالإِيمان والعمل الصالح. وقيل: ليس الإِيمان بالتمني ولكن ما وقر في القلب وصدقه العمل.
{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “Bu ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olmaz”, yani Allah'ın vaat ettiği sevaba ey Müslümanlar ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla ulaşılır; ona ancak iman ve salih amelle ulaşılır. Şöyle de denilmiştir: İman temenni ile değil, kalbe yerleşen ve amelin doğruladığı şeyledir.
روي (أن المسلمين وأهل الكتاب افتخروا. فقال أهل الكتاب: نبينا قبل نبيكم وكتابنا قبل كتابكم ونحن أولي بالله منكم، وقال المسلمون: نحن أولى منكم نبينا خاتم النبيين، وكتابنا يقضي على الكتب المتقدمة) فنزلت.
Rivayet edildiğine göre (Müslümanlar ile Ehl-i Kitap birbirlerine karşı övündüler. Ehl-i Kitap: 'Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden önce, kitabımız da sizin kitabınızdan öncedir; biz Allah'a sizden daha yakınız' dediler. Müslümanlar ise: 'Biz size göre [Allah'a] daha yakınız; peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız da önceki kitaplar hakkında hüküm verendir' dediler). Bunun üzerine bu ayet indi.
وقيل: الخطاب مع المشركين ويدل عليه تقدم ذكرهم أي: ليس الأمر بأماني المشركين، وهو قولهم لا جنة ولا نار، وقولهم إن كان الأمر كما يزعم هؤلاء لنكونن خيراً منهم وأحسن حالاً، ولا أماني أهل الكتاب وهو قولهم: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وقولهم: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً ثم قرر ذلك وقال: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ عاجلاً أو آجلاً لما
Bir görüşe göre hitap müşrikleredir; daha önce anılmış olmaları da buna delalet eder; yani: 'İş müşriklerin kuruntularıyla olmaz.' Bu da onların 'Cennet de yok cehennem de yok' ve 'Eğer bu kimselerin iddia ettiği gibi bir durum varsa biz kesinlikle onlardan daha hayırlı ve daha iyi durumda olacağız' şeklindeki sözleridir. 'Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla da olmaz.' Bu da onların: «Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecek» ve «Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır» sözleridir. Sonra bunu perçinleyip şöyle buyurdu: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”, er ya da geç [cezalandırılır]. Zira
روي (أنها لما نزلت قال أبو بكر رضي الله تعالى عنه: فمن ينجو مع هذا يا رسول الله؟ فقال ﵊: أما تحزن؟ أما تمرض؟ أما يصيبك اللأواء؟ قال: بلى يا رسول الله، قال: هو ذاك) .
Rivayet edildiğine göre (Bu ayet indiğinde Ebû Bekir radıyallâhu teâlâ anh: 'Bununla birlikte kim kurtulabilir ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah aleyhisselâm da: 'Sen hiç üzülmez misin? Hiç hastalanmaz mısın? Sana hiç sıkıntı ve meşakkat isabet etmez mi?' buyurdu. O da: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü' dedi. Resûlullah: 'İşte o, bundandır' buyurdu).
وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً ولا يجد لنفسه إذا جاوز موالاة الله ونصرته من يواليه وينصره في دفع العذاب عنه.
{ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir”; yani Allah'ın dostluğunu ve yardımını terk ettiğinde, kendisinden azabı savmada onu dost edinecek ve ona yardım edecek birini kendisi için bulamaz.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 124]
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.” (124)
وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ بعضها أو شيئاً منها فإن كل أحد لا يتمكن من كلها وليس مكلفاً بها.
{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim salih amellerden işlerse”, onlardan bir kısmını veya herhangi bir şeyi [işlerse]; zira hiç kimse onların hepsini yapmaya güç yetiremez ve hepsiyle de mükellef tutulmamıştır.
مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى في موضع الحال من المستكن في يعمل، ومَنْ للبيان أو من الصالحات أي كائنة مِّن ذَكَرٍ أَوْ أنثى ومن للابتداء. وَهُوَ مُؤْمِنٌ حال شرط اقتران العمل بها في استدعاء الثواب المذكور وتنبيهاً على أنه لا اعتداد به دونه فيه. فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً بنقص شيء من الثواب وإذا لم ينقص ثواب المطيع فبالحري أن لا يزاد عقاب العاصي، لأن المجازي أرحم الراحمين، ولذلك اقتصر على ذكره عقيب الثواب. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ هنا وفي «غافر» و «مريم» بضم الياء وفتح الخاء، والباقون بفتح الياء وضم الخاء.
{ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى } “Erkek veya kadın olsun”, { يَعْمَلْ } fiilindeki gizli zamirden hâl konumundadır ve { مِنْ } beyan (açıklama) içindir; ya da { مِنَ الصَّالِحاتِ } ifadesinden hâldir, yani erkekten veya kadından meydana gelen [salih ameller] demektir ve { مِنْ } ibtidâ (başlangıç) içindir. { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “Mümin olarak” ifadesi, anılan sevabın hak edilmesinde amelin imanla birlikte bulunmasının şart koşulduğu ve imansız amele hiçbir değer verilmeyeceğine dikkat çekildiği bir hâldir. { فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “İşte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar”, sevaptan bir şey eksiltilmek suretiyle [haksızlığa uğratılmazlar]. İtaat edenin sevabı eksiltilmediğine göre, isyankârın cezasının artırılmaması evleviyetle gerekir; zira karşılık veren, merhametlilerin en merhametlisidir. Bundan dolayı bunu sevabın hemen ardından zikretmekle yetinmiştir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Bekr buradaki ve Mü'min ile Meryem surelerindeki { يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } lafzını yâ harfinin zammesi ve hı harfinin fethasıyla [yüdhalûne], diğerleri ise yâ harfinin fethası ve hı harfinin zammesiyle [yedhulûne] okumuşlardır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٦]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 125-126]
وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)
{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً } “İyilik eden biri olarak kendini Allah'a teslim eden ve bir muvahhid olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden daha güzel dinli kim olabilir? Allah İbrahim'i dost edinmiştir.” (125) { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve Allah her şeyi kuşatandır.” (126)
وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أخلص نفسه لله لا يعرف لها رباً سواه. وقيل بذل وجهه له في السجود وفي هذا الاستفهام تنبيه على أن ذلك منتهى ما تبلغه القوة البشرية. وَهُوَ مُحْسِنٌ آت بالحسنات تارك للسيئات. وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ الموافقة لدين الإِسلام المتفق على صحتها حَنِيفاً مائلاً عن سائر الأديان، وهو حال من المتبع أو من الملة أو إبراهيم. وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا اصطفاه وخصصه بكرامة تشبه كرامة الخليل عند خليله، وإنما أعاد ذكره ولم يضمر تفخيماً لشأنه وتنصيصاً على أنه الممدوح. والخلة من الخلال فإنه ود تخلل النفس وخالطها. وقيل من الخلل فإن كل واحد من الخليلين يسد خلل الآخر، أو
{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “Kendini Allah'a teslim eden kimseden daha güzel dinli kim olabilir?”; nefsini Allah'a ihlasla bağlayan, O'ndan başka hiçbir rab tanımayan kimseden [daha güzel dinli kim olabilir?]. [Bir görüşe göre de] secdede yüzünü O'nun için yere koyan [kimseden] demektir. Bu istifhamda (soru üslubunda), bunun insan gücünün ulaşabileceği en son nokta olduğuna bir dikkat çekme vardır. { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “İyilik eden biri olarak”, iyilikleri yapan ve kötülükleri terk eden [olarak]. { وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Ve İbrahim'in dinine uyan”, İslam dini ile uyuşan ve doğruluğu üzerinde ittifak edilen dine [uyan]. { حَنِيفاً } “Bir muvahhid olarak”, diğer bütün dinlerden yüz çevirmiş olarak; bu kelime { المُتَّبِعِ } (uyan kimseden) veya { المِلَّةِ } (dinden) yahut { إِبْرَاهِيمَ } kelimesinden hâldir. { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah İbrahim'i dost edinmiştir”, onu seçkin kılmış ve bir dostun dostu nezdindeki ikramına benzer bir ikramla onu özel kılmıştır. İsmi zamir olarak getirmeyip açıkça tekrar etmesi, onun şanını yüceltmek ve övülen zatın bizzat o olduğunu açıkça belirtmek içindir. Hıllet (خُلَّة), hilâl (خلال) kökündendir; zira bu, nefse nüfuz eden ve ona karışan bir sevgidir. Bir görüşe göre halelden (خلل) gelir; çünkü iki dosttan her biri diğerinin eksiğini giderir (خلل'ini kapatır). Ya da
من الخل وهو الطريق في الرمل فإنهما يترافقان في الطريقة، أو من الخلة بمعنى الخصلة فإنهما يتوافقان في الخصال. والجملة استئناف جئ بها للترغيب في اتباع ملته ﷺ والإِيذان بأنه نهاية في الحسن وغاية كمال البشر.
kumlukta yol anlamına gelen hall (خل) kelimesindendir; zira o ikisi yolda birbirine yoldaşlık ederler. Yahut huy/haslet anlamına gelen hıllet (خلة) kelimesindendir; zira o ikisi hasletlerde uyuşurlar. Bu cümle, onun dinine uymayı teşvik etmek ve onun güzellikte nihayet, insan kemalinde ise son nokta olduğunu bildirmek için getirilmiş bir istinaf (başlangıç) cümlesidir.
روي (أن إبراهيم ﵊ بعث إلى خليل له بمصر في أزمة أصابت الناس يمتار منه فقال خليله: لو كان إبراهيم يريد لنفسه لفعلت، ولكن يريد للأضياف وقد أصابنا ما أصاب الناس، فاجتاز غلمانه ببطحاء لينة فملؤوا منها الغرائر حياء من الناس فلما اخبروا إبراهيم ساءه الخبر، فغلبته عيناه فنام وقامت سارة إلى غرارة منها فأخرجت حوارى واختبزت، فاستيقظ إبراهيم ﵇ فاشتم رائحة الخبز فقال: من أين لكم هذا؟ فقالت: من خليلك المصري، فقال: بل هو من عند خليلي الله ﷿ فسماه الله خليلاً) .
Rivayet edildiğine göre (İbrahim aleyhisselâm, insanların maruz kaldığı bir kıtlık döneminde zahire almak üzere Mısır'daki bir dostuna haber gönderdi. Dostu: 'Eğer İbrahim kendisi için isteseydi verirdim; fakat o misafirler için istiyor, oysa insanların başına gelen kıtlık bizim de başımıza geldi' dedi. Bunun üzerine İbrahim'in hizmetçileri yumuşak kumlu bir vadiden geçerken insanlardan utandıkları için çuvalları kumla doldurdular. İbrahim'e haber verdiklerinde bu haber onu üzdü; gözleri ağırlaşıp uyuyakaldı. Sâre o çuvallardan birinin yanına varıp [içinden] beyaz un çıkardı ve ekmek yaptı. İbrahim aleyhisselâm uyanınca ekmek kokusunu duyup: 'Bu size nereden geldi?' diye sordu. Sâre: 'Mısırlı dostundan' dedi. İbrahim: 'Hayır, o ancak benim dostum olan aziz ve celil Allah katındandır' dedi. İşte Allah onu bu yüzden Halîl/dost diye isimlendirdi).
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خلقاً وملكاً يختار منهما من يشاء وما يشاء. وقيل هو متصل بذكر العمال مقرر لوجوب طاعته على أهل السموات والأرض، وكمال قدرته على مجازاتهم على الأعمال.
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”, yaratılış ve mülkiyet bakımından [O'nundur]; onlardan dilediğini ve dilediği şeyi seçer. Bir görüşe göre bu ayet amelleri işleyenlerin zikriyle irtibatlı olup, göklerin ve yerin ehline O'na itaatin vacip olduğunu ve amellerine karşılık vermedeki gücünün tamlığını pekiştirmektedir.
وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً إحاطة علم وقدرة فكان عالماً بأعمالهم فيجازيهم على خيرها وشرها.
{ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Ve Allah her şeyi kuşatandır”, ilim ve kudret bakımından [kuşatandır]; dolayısıyla onların amellerini bilmektedir ve onları hayır ve şerleriyle cezalandırıp/mükafatlandıracaktır.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٧]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 127]
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)
{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor. Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz ve kendileriyle nikahlanmak istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz bırakılmış çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hakkında Kitap'ta size okunanlar da [bunu bildiriyor]. Hayır adına ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” (127)
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ في ميراثهن إذ سبب نزوله
{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar”, onların mirasları konusunda [fetva istiyorlar]; zira iniş sebebi şudur:
(أن عيينة بن حصن أتى النبي ﷺ فقال: أخبرنا أنك تعطي الابنة النصف والأخت النصف، وإنما كنا نورث من يشهد القتال ويحوز الغنيمة فقال ﵊: كذلك أمرت)
(Uyeyne b. Hısn Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Bize haber verildiğine göre sen kız çocuğuna yarım, kız kardeşe de yarım veriyormuşsun. Oysa biz ancak savaşa katılan ve ganimeti elde eden kimseyi mirasçı kılardık' dedi. Resûlullah aleyhisselâm da: 'Bana böyle emredildi' buyurdu).
قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ يبين لكم حكمه فيهن والافتاء تبيين المبهم. وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ عطف على اسم الله تعالى، أو ضميره المستكن في يفتيكم وساغ للفصل فيكون الإِفتاء مسنداً إلى الله ﷾ وإلى ما في القرآن من قوله تعالى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ ونحوه، والفعل الواحد ينسب إلى فاعلين مختلفين باعتبارين مختلفين، ونظيره أغناني زيد وعطاؤه، أو استئناف معترض لتعظيم المتلو عليهم على أن ما يتلى عليكم مبتدأ وفي الكتاب خبره. والمراد به اللوح المحفوظ، ويجوز أن ينصب على معنى ويبين لكم ما يتلى عليكم أو يخفض على القسم كأنه قيل: وأقسم بما يتلى عليكم في الكتاب، ولا يجوز عطفه على المجرور في فيهن لاختلاله لفظاً ومعنى فِي يَتامَى النِّساءِ صلة يتلى إن عطف الموصول على ما قبله أي يتلى عليكم في شأنهن وإلا فبدل من فيهن، أو صلة أخرى ليفتيكم على معنى الله يفتيكم فيهن بسبب يتامى النساء كما تقول: كلمتك اليوم في زيد، وهذه الإِضافة بمعنى من لأنها إضافة الشيء إلى جنسه. وقرئ «ييامى» بياءين على أنه أيامى فقلبت همزته ياء. اللَّاتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ أي فرض لهن من الميراث وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ في أن تنكحوهن، أو عن أن تنكحوهن. فإن أولياء اليتامى كانوا أي يرغبون فيهن إن كن جميلات ويأكلون ما لهن، وإلا كانوا يعضلونهن طمعاً في ميراثهن والواو تحتمل الحال والعطف، وليس فيه دليل على جواز تزويج اليتيمة إذ لا يلزم من الرغبة في نكاحها جريان العقد في صغرها.
{ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “De ki: Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor”, onlar hakkındaki hükmünü size açıklıyor. İftâ (fetva vermek), kapalı olanı açıklamaktır. { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } “Kitap'ta size okunanlar da”, lafzatullaha veya { يُفْتِيكُمْ } içindeki gizli zamire atıftır ve fasıladan dolayı caiz olmuştur; böylece fetva verme fiili hem Allah Teâlâ'ya hem de Kur'an'daki { يُوصِيكُمُ اللَّهُ } ve benzeri ayetlere isnat edilmiş olur. Tek bir fiil iki farklı faile iki farklı açıdan nispet edilebilir; bunun benzeri 'Zeyd ve onun ihsanı beni zengin etti' sözüdür. Yahut kendilerine okunan şeyi yüceltmek için getirilmiş bir itirazî istinaftır; bu durumda { مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ } mübteda, { فِي الْكِتَابِ } ise onun haberidir ve bununla kastedilen Levh-i Mahfûz'dur. 'Ve size okunan şeyleri de açıklıyor' anlamında nasb edilmesi veya sanki 'Kitap'ta size okunanlara yemin olsun ki' denilmiş gibi yemin harfiyle cer edilmesi de caizdir. { فِيهِنَّ } ifadesindeki mecrura atfedilmesi ise lafız ve mana bozukluğu sebebiyle caiz değildir. { فِي يَتامَى النِّساءِ } “Yetim kadınlar hakkında”, eğer ismi mevsul önceki kelimeye atfedilirse { يُتْلَى } fiilinin sılasıdır (müteallakıdır), yani 'onların durumu hakkında size okunuyor' demektir; aksi takdirde { فِيهِنَّ } ifadesinden bedeldir veya tıpkı senin 'Bugün seninle Zeyd hakkında konuştum' demen gibi, 'Allah yetim kadınlar sebebiyle onlar hakkında size fetva veriyor' manasında { يُفْتِيكُمْ } fiilinin diğer bir sılasıdır. Bu izafet, bir şeyin kendi cinsine izafe edilmesi kabilinden olup 'min' (مِنْ) anlamındadır. [Bu lafız] { أَيَامَى } kelimesinin hemzesi yâ harfine dönüştürülerek iki yâ ile «ييامى» şeklinde de okunmuştur. { اللاَّتِي لاَ تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “Kendilerine yazılmış olanı vermediğiniz [yetim kadınlar]”, yani mirastan kendilerine farz kılınmış olanı [vermediğiniz]. { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “Ve kendileriyle nikahlanmak istediğiniz”, yani onlarla nikahlanmayı arzuladığınız veya onlarla nikahlanmaktan yüz çevirdiğiniz. Zira yetimlerin velileri, kızlar güzel olduklarında onlarla evlenmek ister ve mallarını yerlerdi; güzel olmadıklarında ise miraslarına göz dikerek onları evlenmekten alıkoyarlardı. Buradaki vâv harfi hâl ve atıf ihtimalini taşır. Bunda yetim kızın küçük yaşta evlendirilmesinin caiz olduğuna dair bir delil yoktur; zira onunla nikahlanmayı arzulamaktan, bizzat küçüklüğünde nikah akdinin yapılması gerekmez.
وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ عطف على يتامى النساء والعرب ما كانوا يورثونهم كما لا يورثون النساء. وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ أيضاً عطف عليه أي ويفتيكم أو ما يتلى في أن تقوموا، هذا إذا جعلت في يتامى صلة لأحدهما فإن جعلته بدلاً فالوجه نصبهما عطفاً على موضع فيهن، ويجوز أن ينصب وأن تقوموا بإضمار فعل أي: ويأمركم أن تقوموا، وهو خطاب للأئمة في أن ينظروا لهم ويستوفوا حقوقهم، أو للقوام بالنصفة في شأنهم. وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً وعد لمن آثر الخير في ذلك.
{ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “Güçsüz bırakılmış çocuklar [hakkında da]”, yetim kadınlara atıftır; Araplar kadınlara miras vermedikleri gibi çocuklara da miras vermezlerdi. { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “Ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hakkında da” ifadesi de aynı şekilde ona atıftır; yani 'Adaleti yerine getirmeniz hususunda [Allah] size fetva veriyor' veya '[Kitap'ta] okunan şey [hüküm veriyor]' demektir. Bu, { فِي يَتامَى } ifadesini o ikisinden birine sıla kıldığın takdirdedir; şayet onu bedel kılarsan, en uygun vecih { فِيهِنَّ } zamirinin mahalline atıfla bu ikisini mansub kılmaktır. { وَأَنْ تَقُومُوا } ifadesinin gizli bir fiille, yani 've size emrediyor' takdiriyle mansub olması da caizdir. Bu, yöneticilere yetimlerin durumlarını gözetip haklarını tastamam vermeleri hususunda veya yetimlerin işlerini yürüten velilere onlara adaletle davranmaları hususunda bir hitaptır. { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Hayır adına ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir”, bu konuda hayrı tercih edenler için bir vaattir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٨]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 128]
وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨)
{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden yahut yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (128)
وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها توقعت منه لما ظهر لها من المخايل، وامرأة فاعل فعل يفسره الظاهر.
{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها } “Eğer bir kadın kocasından endişe ederse”, kendisinde beliren belirtilerden ötürü ondan [bunu] beklerse. { امْرَأَةٌ } kelimesi, açıkta gelen fiilin açıkladığı gizli bir fiilin failidir.
نُشُوزاً تجافياً عنها وترفعاً عن صحبتها كراهة لها ومنعاً لحقوقها. أَوْ إِعْراضاً بأن يقل مجالستها ومحادثتها. فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً أن يتصالحا بأن تحط له بعض المهر، أو القسم، أو تهب له شيئاً تستميله به. وقرأ الكوفيون أَنْ يُصْلِحا من أصلح بين المتنازعين، وعلى هذا جاز أن ينتصب صلحا على المفعول به، وبينهما ظرف أو حال منه أو على المصدر كما في القراءة الأولى والمفعول بينهما أو هو محذوف. وقرئ «يُصْلِحَا» من أصلح بمعنى اصطلح. وَالصُّلْحُ خَيْرٌ من الفرقة أو سوء العشرة أو من الخصومة. ولا يجوز أن يراد به التفضيل بل بيان أنه من الخيور كما أن الخصومة من الشرور، وهو اعتراض وكذا قوله: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ ولذلك اغتفر عدم مجانستهما، والأول للترغيب في المصالحة، والثاني لتمهيد العذر في المماكسة. ومعنى إحضار الأنفس الشح جعلها حاضرة له مطبوعة عليه، فلا تكاد المرأة تسمح بالإِعراض عنها والتقصير في حقها ولا الرجل يسمح بأن يمسكها ويقوم بحقها على ما ينبغي إذا كرهها أو أحب غيرها. وَإِنْ تُحْسِنُوا في العشرة. وَتَتَّقُوا النشوز والإِعراض ونقص الحق. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ من الإِحسان والخصومة. خَبِيراً عليماً به وبالغرض فيه فيجازيكم عليه، أقام كونه عالماً بأعمالهم مقام إثابته إياهم عليها الذي هو في الحقيقة جواب الشرط إقامة للسبب مقام المسبب.
{ نُشُوزاً } “Geçimsizlikten”, kadından uzaklaşmasından, ona olan hoşnutsuzluğundan ve haklarını vermemesinden ötürü onunla beraberlikten üstünlük taslamasından. { أَوْ إِعْراضاً } “Yahut yüz çevirmesinden”, onunla oturup sohbet etmeyi azaltmasından. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً } “Aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında ikisine de bir günah yoktur”, kadının kocasından mehirden bir kısmını veya nöbet hakkını düşürmesi yahut kocasının gönlünü kazanmak için ona bir şey bağışlaması suretiyle sulh yapmalarında [günah yoktur]. Kûfeliler bunu, iki hasım arasını düzeltmek anlamına gelen 'aslaha' (أصلح) fiilinden { أَنْ يُصْلِحا } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre { صُلْحاً } kelimesinin mefulün bih olması ve { بَيْنَهُمَا } ifadesinin zarf veya ondan hâl olması caizdir; yahut ilk kıraatte olduğu gibi masdar olması da mümkündür ki mefulün bih ya { بَيْنَهُمَا } ifadesidir ya da hazfedilmiştir. [Bu kelime] 'ıstalaha' (اصطلح) manasında 'aslaha' fiilinden «يُصْلِحَا» şeklinde de okunmuştur. { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh ise daha hayırlıdır”, ayrılıktan yahut kötü geçimden veya çekişmekten daha hayırlıdır. Bununla üstünlük (tafdîl) kastedilmiş olması caiz değildir; aksine çekişmenin şerlerden olduğu gibi sulhun da hayırlardan olduğunu beyan etmektir. Bu cümle bir itiraz cümlesidir; { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır” sözü de böyledir; bu yüzden o ikisinin birbirine cinsiyet olarak uymaması mazur görülmüştür. Birincisi sulha teşvik etmek, ikincisi ise pazarlık ve çekişmedeki mazereti ortaya koymak içindir. Nefislerin cimriliğe hazır kılınmasının anlamı; cimriliğin nefislerin yanında hazır bulundurulması ve nefislerin buna meyilli yaratılmış olmasıdır. Bu sebeple kadın kendisinden yüz çevrilmesine ve hakkının eksiltilmesine kolay kolay razı olmaz; erkek de hoşlanmadığı veya başkasını sevdiği zaman kadını tutmaya ve onun hakkını gerektiği gibi yerine getirmeye pek yanaşmaz. { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer iyilik ederseniz”, geçimde [iyilik ederseniz]. { وَتَتَّقُوا } “Ve sakınırsanız”, geçimsizlikten, yüz çevirmekten ve hakkı eksiltmekten [sakınırsanız]. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan”, ihsandan ve çekişmeden yana [yaptıklarınızdan]. { خَبِيراً } “Hakkıyla haberdardır”, onu ve bundaki maksadı çok iyi bilendir, dolayısıyla sizi onunla cezalandıracaktır/mükafatlandıracaktır. Allah'ın onların amellerini biliyor olmasını, asıl şartın cevabı olan onları bu amelleri sebebiyle mükafatlandırması yerine koymuştur ki bu, sebebin müsebbeb (sonuç) yerine konulması kabilindendir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٩ الى ١٣٠]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 129-130]
وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠)
{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyledip de onu askıda kalmış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129) { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini kendi geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır. Allah lütfu geniş olandır, hikmet sahibidir.” (130)
وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ لأن العدل أن لا يقع ميل ألبتة وهو متعذر فلذلك
{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz”; çünkü adalet hiçbir meylin vuku bulmamasıdır, bu ise imkânsızdır. Bundan dolayıdır ki
كان رسول الله ﷺ يقسم بين نسائه فيعدل ويقول: «هذا قسمي فيما أملك فلا تؤاخذني فيما تملك ولا أملك» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında [nöbeti] paylaştırır, adaleti gözetir ve şöyle derdi: «Bu, gücümün yettiği konudaki taksimimdir; Sen'in malik olduğun ve benim malik olmadığım [kalbî meyil] konusunda beni kınama.»
وَلَوْ حَرَصْتُمْ أي على تحري ذلك وبالغتم فيه. فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ بترك المستطاع والجور على المرغوب عنها، فإن ما لا يدرك كله لا يترك كله. فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ التي ليست ذات بعل ولا مطلقة.
{ وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “Ne kadar hırs gösterseniz de”, yani bunu titizlikle araştırmaya ve bu hususta aşırı gayret göstermeye ne kadar hırs gösterseniz de. { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Öyleyse büsbütün meyletmeyin”, gücünüz yeteni terk edip kendisinden yüz çevrilene haksızlık ederek [büsbütün meyletmeyin]; zira bütünü elde edilemeyen şeyin tamamı da terk edilmez. { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “Onu askıda kalmış gibi bırakmayın”, ne evli ne de boşanmış olan kadın gibi [bırakmayın].
وعن النبي ﷺ «من كانت له امرأتان يميل مع إحداهما جاء يوم القيامة وأحد شقيه مائل» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kimin iki hanımı olur da birine [aşırı] meylederse, kıyamet günü bir tarafı felçli olarak gelir.»
وَإِنْ تُصْلِحُوا ما كنتم تفسدون من أمورهن. وَتَتَّقُوا فيم يستقبل من الزمان. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً يغفر لكم ما مضى من ميلكم.
{ وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer arayı düzeltirseniz”, onların işlerinden bozmuş olduğunuz şeyleri [düzeltirseniz]. { وَتَتَّقُوا } “Ve sakınırsanız”, gelecek zaman içinde [sakınırsanız]. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, geçmişteki meylinizi sizin için bağışlar.
وَإِنْ يَتَفَرَّقا وقرئ «وإن يتفارقا» أي: وإن يفارق كل منهما صاحبه. يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا منهما عن الآخر ببدل أو سلوة. مِنْ سَعَتِهِ غناه وقدرته. وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً مقتدراً متقناً في أفعاله وأحكامه.
{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا } “Eğer ayrılırlarsa”, «وإن يتفارقا» şeklinde de okunmuştur; yani eğer ikisinden her biri eşinden ayrılırsa. { يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ } “Allah her birini muhtaç olmaktan kurtarır”, bir bedel veya teselli ile ikisinden her birini diğerine muhtaç olmaktan kurtarır. { مِنْ سَعَتِهِ } “Geniş lütfundan”, zenginliğinden ve kudretinden. { وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Allah lütfu geniş olandır, hikmet sahibidir”, kudret sahibi olandır, fiillerinde ve hükümlerinde muhkem davranandır.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣١ الى ١٣٢]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 131-132]
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢)
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de size de 'Allah'tan korkup sakının' diye tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye layık olandır.” (131) { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter.” (132)
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ تنبيه على كمال سعته وقدرته. وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ يعني اليهود والنصارى، ومن قبلهم، والْكِتابَ للجنس ومِنْ متعلقة ب وَصَّيْنَا أو ب أُوتُوا ومساق الآية لتأكيد الأمر بالإِخلاص. وَإِيَّاكُمْ عطف على الذين. أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ بأن اتقوا الله، ويجوز أن تكون أن مفسرة لأن التوصية في معنى القول. وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”, O'nun lütfunun genişliğinin ve kudretinin kemaline bir dikkat çekmedir. { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik”, yani Yahudilere, Hristiyanlara ve onlardan öncekilere [tavsiye ettik]. { الْكِتَابَ } lafzı cins içindir; { مِنْ } harf-i ceri { وَصَّيْنَا } fiiline veya { أُوتُوا } fiiline taalluk eder. Ayetin gelişi, ihlas emrini tekid etmek içindir. { وَإِيَّاكُمْ } “Ve size de”, { الَّذِينَ } kelimesine atıftır. { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “'Allah'tan korkup sakının' diye”, yani Allah'tan korkup sakınmanızı [tavsiye ettik]. { أَنْ } harfinin tefsiriyye olması da caizdir; zira tavsiye etmek söz anlamındadır. { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”,
الْأَرْضِ
{ الْأَرْضِ } “yerdekiler de [Allah'ındır]”
على إرادة القول أي: وقلنا لهم ولكم إِن تَكْفُرُواْ فَإِنَّ الله مالك الملك كله لا يتضرر بكفركم ومعاصيكم، كما لا ينتفع بشكركم وتقواكم، وإنما وصاكم لرحمته لا لحاجته ثم قرر ذلك بقوله: وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا عن الخلق وعبادتهم. حَمِيداً في ذاته حمد أو لم يحمد.
söz iradesi takdiri üzeredir; yani 'Onlara da size de dedik ki: Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah bütün mülkün sahibidir; şükrünüz ve takvanız O'na fayda sağlamadığı gibi inkârınız ve isyanlarınız da O'na zarar veremez. O size bir ihtiyacından dolayı değil, ancak merhametinden ötürü tavsiyede bulunmuştur.' Sonra bunu şu sözüyle perçinledi: { وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا } “Allah hiçbir şeye muhtaç değildir”, yaratılmışlardan ve onların ibadetlerinden müstağnidir. { حَمِيداً } “Övülmeye layık olandır”, kendisine hamd edilsin veya edilmesin, zâtında övgüye layıktır.
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ ذكره ثالثاً للدلالة على كونه غنياً حميداً، فإن جميع المخلوقات تدل بحاجتها على غناه وبما أفاض عليها من الوجود وأنواع الخصائص والكمالات على كونه حميداً. وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا راجع إلى قوله يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ، فإنَّه توكل بكفايتهما وما بينهما تقرير لذلك.
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır”; O'nun Ganî ve Hamîd olduğuna delalet etmesi için bunu üçüncü kez zikretmiştir; zira bütün yaratılmışlar muhtaç oluşlarıyla O'nun zenginliğine, O'nun kendilerine bahşettiği varlık ve çeşitli nitelikler ve kemalatlarla da O'nun Hamîd olduğuna delalet eder. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter”, O'nun { يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ } “Allah her birini kendi geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” sözüne racidir; zira O, her ikisinin ihtiyacını karşılamayı üstlenmiştir; bu ikisi arasındaki ifadeler ise bunun pekiştirilmesidir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 133-134]
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)
{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir.” (133) { مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (134)
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ يفنكم، ومفعول يشأ محذوف دل عليه الجواب. وَيَأْتِ بِآخَرِينَ ويوجد قوماً آخرين مكانكم أو خلقاً آخرين مكان الإِنس. وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ من الإِعدام والإِيجاد. قَدِيراً بليغ القدرة لا يعجزه مراد، وهذا أيضاً تقرير لغناه وقدرته، وتهديد لمن كفر به وخالف أمره. وقيل: هو خطاب لمن عادى رسول الله ﷺ من العرب ومعناه معنى قوله تعالى: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ لما
{ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar! Eğer dilerse sizi yok eder”, sizi helak eder; { يَشَأْ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir, cevap cümlesi ona delalet etmektedir. { وَيَأْتِ بِآخَرِينَ } “Ve başkalarını getirir”, sizin yerinize başka bir kavim yahut insan türünün yerine başka bir yaratık var eder. { وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ } “Allah buna”, yani yok etmeye ve var etmeye. { قَدِيراً } “Hakkıyla güç yetirendir”, kudreti tam olandır, dilediği hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz. Bu da yine O'nun zenginliğini ve kudretini teyit etmekte, O'nu inkâr eden ve emrine karşı gelen kimseye bir tehdit içermektedir. Bir görüşe göre bu, Araplardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık edenlere bir hitaptır ve bunun anlamı, Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Eğer yüz çevirecek olursanız, yerinize sizden başka bir toplum getirir” buyruğunun anlamı gibidir; zira
روي: أنه لما نزلت ضرب رسول الله ﷺ يده على ظهر سلمان وقال: إنهم قوم هذا.
Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini Selmân'ın sırtına vurup: «Şüphesiz onlar bunun kavmidir» buyurmuştur.
مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا كالمجاهد يجاهد للغنيمة. فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فما له يطلب أخسهما فليطلبهما كمن يقول: رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً، أو ليطلب الأشرف منهما، فإن من جاهد خالصاً لله ﷾ لم تخطئه الغنيمة وله في الآخرة، ما هي في جنبه كلا شيء، أو فعند الله ثواب الدارين فيعطي كلاً ما يريده كقوله تعالى: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ الآية وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً عالماً بالأغراض فيجازي كلا بحسب قصده.
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا } “Kim dünya mükâfatını isterse”, ganimet için cihad eden mücahid gibi. { فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır”; öyleyse ona ne oluyor da o ikisinin en değersizini istiyor? O ikisini birden istesin; tıpkı { رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً } “Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” diyen kimse gibi. Yahut o ikisinin en şereflisini istesin; zira kim aziz ve celil olan Allah için ihlasla cihad ederse ganimeti kaçırmaz, ahirette de onun yanında [dünyanın] bir hiç kaldığı mükafatı elde eder. Yahut iki yurdun sevabı da Allah katındadır, dolayısıyla herkese istediğini verir; tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “Kim ahiret ekimini (kazancını) isterse, onun kazancını artırırız...” { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”, maksatları bilendir; dolayısıyla herkese niyetine göre karşılık verir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٣٥]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 135]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitlik eden kimseler olarak adaleti titizlikle ayakta tutun. [Aleyhine şahitlik edilen] zengin de olsa fakir de olsa, Allah o ikisine daha yakındır. Öyleyse adaletten sapmamak için nefsin hevasına uymayın. Eğer [şahitlik ederken dilinizi] eğer büker veya yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (135)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ مواظبين على العدل مجتهدين في إقامته. شُهَداءَ لِلَّهِ بالحق تقيمون شهاداتكم لوجه الله ﷾، وهو خبر ثان أو حال. وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ ولو كانت الشهادة على أنفسكم بأن تقروا عليها، لأن الشهادة بيان للحق سواء كان عليه أو على غيره. أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ ولو على والديكم وأقاربكم. إِنْ يَكُنْ أي المشهود عليه أو كل واحد منه ومن المشهود له.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “Ey iman edenler! Adaleti titizlikle ayakta tutanlar olun”, adalete devam eden ve onu ikame etmek için gayret gösterenler olun. { شُهَداءَ لِلَّهِ } “Allah için şahitlik edenler [olun]”, hak üzere [şahitlik edenler], şahitliklerinizi aziz ve celil olan Allah'ın rızası için ikame edenler [olun]; bu kelime ikinci haber yahut hâldir. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendiniz aleyhine de olsa”, şahitlik kendi aleyhinize itiraf etmek suretiyle olsa bile [adaleti ayakta tutun]; çünkü şahitlik ister kişinin kendi aleyhine ister başkası aleyhine olsun hakkı açıklamaktır. { أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Yahut ana babanız ve en yakınlarınız [aleyhine de olsa]”, anne babanız ve akrabalarınız aleyhine olsa bile. { إِنْ يَكُنْ } “Olsa bile”, yani aleyhine şahitlik edilen kimse yahut aleyhine ve lehine şahitlik edilenlerin her biri [olsa bile].
غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فلا تمتنعوا عن إقامة الشهادة، أو لا تجوروا فيها ميلاً أو ترحماً. فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما بالغني والفقير وبالنظر لهما فلو لم تكن الشهادة عليهما أو لهما صلاحاً لما شرعها، وهو علة الجواب أقيمت مقامه والضمير في بهما راجع لما دل عليه المذكور، وهو جنساً الغني والفقير لا إليه وإلا لوحدَّ، ويشهد عليه أنه قرئ «فالله أولى بهم» . فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا لأن تعدلوا عن الحق أو كراهة أن تعدلوا من العدل.
{ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } “Zengin veya fakir [olsa bile]”; öyleyse şahitliği eda etmekten kaçınmayın yahut bir meyil veya acıma sebebiyle şahitlikte haksızlık yapmayın. { فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “Allah o ikisine daha yakındır”, zengine de fakire de ve onları gözetmeye daha layıktır; şayet onların aleyhine veya lehine şahitlik etmek bir maslahat olmasaydı bunu meşru kılmazdı. Bu ifade, cevabın yerine konmuş olan gerekçesidir. { بِهِمَا } ifadesindeki zamir, zikredilen lafzın delalet ettiği zengin ve fakir cinsine racidir, tek bir şahsa değil; aksi takdirde tekil getirilirdi. Nitekim «فالله أولى بهم» şeklinde okunmuş olması da buna şahittir. { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا } “Adaletten sapmamak için hevanıza uymayın”, haktan sapasınız diye [uymayın] yahut adalet etmekten hoşlanmayarak [uymayın].
وَإِنْ تَلْوُوا ألسنتكم عن شهادة الحق، أو حكومة العدل. قرأه نافع وابن كثير وأبو بكر وأبو عمرو وعاصم والكسائي بإسكان اللام وبعدها واوان الأولى مضمومة، والثانية ساكنة. وقرأ حمزة وابن عامر وإن تلوا بمعنى وإن وليتم إقامة الشهادة فأديتموها. أَوْ تُعْرِضُوا عن آدائها. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً فيجازيكم عليه.
{ وَإِنْ تَلْوُوا } “Eğer eğip bükerseniz”, dillerinizi hak şahitlikten yahut adil hüküm vermekten eğip bükerseniz. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Bekr, Ebû Amr, Âsım ve Kisâî bu kelimeyi lâm harfinin sükûnu ve ardından birincisi zammeli, ikincisi sakin iki vâv ile [ve in telvû] okumuşlardır. Hamza ve İbn Âmir ise «وإن تلوا» şeklinde [ve in telû] okumuşlardır ki bu, 'şahitliği yerine getirmeyi üstlenirseniz ve onu eda ederseniz' manasındadır. { أَوْ تُعْرِضُوا } “Veya yüz çevirirseniz”, onu eda etmekten [yüz çevirirseniz]. { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, dolayısıyla sizi bununla cezalandıracaktır.
[سورة النساء (٤) : آية ١٣٦]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 136]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Ey iman edenler! Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği Kitab'a ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” (136)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خطاب للمسلمين، أو للمنافقين، أو لمؤمني أهل الكتاب إذ
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!”, Müslümanlara yahut münafıklara veya Ehl-i Kitap'tan iman edenlere bir hitaptır; zira
روي: أن ابن سلام وأصحابه قالوا يا رسول الله: أنا نؤمن بك وبكتابك وبموسى والتوراة وعزير ونكفر بما سواه. فنزلت.
Rivayet edildiğine göre İbn Selâm ve arkadaşları: 'Ey Allah'ın Resûlü! Biz sana, senin Kitabına, Musa'ya, Tevrat'a ve Üzeyir'e inanıyor, bunların dışındakileri inkâr ediyoruz' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ اثبتوا على الإِيمان بذلك وداوموا عليه، أو آمنوا به بقلوبكم كما آمنتم بألسنتكم، أو آمنوا إيماناً عاماً يعم الكتب والرسل، فإن الإِيمان بالبعض كلا إيمان والكتاب الأول القرآن والثاني الجنس. وقرأ نافع والكوفيون: الَّذِي نَزَّلَ والَّذِي أَنْزَلَ بفتح النون والهمزة والزاي، والباقون بضم النون والهمزة وكسر الزاي. وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أي ومن يكفر بشيء من ذلك. فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً عن المقصد بحيث لا يكاد يعود إلى طريقه.
{ آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “Allah'a, Resûlüne, Resûlüne indirdiği Kitab'a ve daha önce indirdiği kitaba iman edin”, buna iman üzere sebat gösterin ve buna devam edin; yahut dillerinizle iman ettiğiniz gibi kalplerinizle de ona iman edin; ya da kitapları ve resulleri kapsayan umumi bir imanla iman edin; zira bir kısmına iman etmek hiç iman etmemek gibidir. Birinci kitap Kur'an'dır, ikincisi ise kitap cinsidir. Nâfi' ve Kûfeliler; nûn, hemze ve zâ harflerinin fethasıyla { الَّذِي نَزَّلَ } ve { الَّذِي أَنْزَلَ } şeklinde; diğerleri ise nûn ve hemzenin dammesi ve zâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, resullerini ve ahiret gününü inkâr ederse”, yani bunlardan herhangi birini inkâr ederse. { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür”, hedeften öyle uzaklaşmıştır ki artık yoluna neredeyse hiç dönemez.