[سورة النساء (٤) : آية ١٣٧]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 137]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr eden, sonra tekrar iman edip sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranları Allah bağışlayacak değildir; onları doğru yola eriştirecek de değildir.” (137)
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا يعني اليهود آمنوا بموسى ﵊. ثُمَّ كَفَرُوا حين عبدوا العجل.
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz iman edenler”, yani Yahudileri kastetmektedir; Musa aleyhisselâm'a iman ettiler. { ثُمَّ كَفَرُوا } “sonra inkâr edenler”, buzağıya taptıkları vakit [inkâr ettiler].
ثُمَّ آمَنُوا بعد عوده إليهم. ثُمَّ كَفَرُوا بعيسى ﵊. ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً بمحمد ﷺ، أو قوماً تكرر منهم الارتداد ثم أصروا على الكفر وازدادوا تمادياً في الغي. لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا إذ يستبعد منهم أن يتوبوا عن الكفر ويثبتوا على الإِيمان، فإن قلوبهم ضربت بالكفر وبصائرهم عميت عن الحق لا أنهم لو أخلصوا الإِيمان لم يقبل منهم ولم يغفر لهم، وخبر كان في أمثال ذلك محذوف تعلق به اللام مثل: لم يكن الله مريداً ليغفر لهم.
{ ثُمَّ آمَنُوا } “sonra tekrar iman eden”, [Musa] kendilerine döndükten sonra [iman ettiler]. { ثُمَّ كَفَرُوا } “sonra inkâr eden”, İsa aleyhisselâm'ı [inkâr ettiler]. { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “sonra da inkârlarını artıranlar”, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [inkâr ederek inkârlarını artıranlar]; yahut kendilerinden defalarca irtidat sadır olan, sonra küfürde ısrar edip sapıklıkta aşırıya kaçarak [inkârlarını] artıran bir topluluktur. { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً } “Allah onları bağışlayacak değildir; onları doğru yola eriştirecek de değildir”, zira onların küfürden tevbe etmeleri ve iman üzere sebat göstermeleri uzak bir ihtimaldir; çünkü kalpleri küfürle mühürlenmiş, basiretleri hakka karşı körleşmiştir. Yoksa onlar imanı ihlasla benimsemiş olsalardı kendilerinden kabul edilmeyecek ve bağışlanmayacaklar demek değildir. Bu gibi ifadelerde { كانَ }'nin haberi mahzuftur ve lâm harfi ona taalluk eder; meselâ: “Allah onları bağışlamayı irade edecek değildir” [demektir].
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٨ الى ١٣٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 138-139]
بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩)
{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele! Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir.” (138-139)
بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً يدل على أن الآية في المنافقين وهم قد آمنوا في الظاهر وكفروا في السر مرة بعد أخرى ثُمَّ ازدادوا بالإِصرار على النفاق وإفساد الأمر على المؤمنين، ووضع بَشِّرِ مكان أنذر تهكم بهم.
{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele!” [ifadesi], ayetin münafıklar hakkında olduğuna delalet eder. Onlar zahirde iman etmiş, gizlide ise defalarca inkâr etmiş, sonra da nifakta ısrar ederek ve müminlerin işlerini bozarak [inkârlarını] artırmışlardır. { أنذر } (uyar) yerine { بَشِّرِ } (müjdele) lafzının getirilmesi, onlarla alay etmek içindir.
الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ في محل النصب، أو الرفع على الذم بمعنى أريد الذين أو هم الذين. أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ أيتعززون بموالاتهم. فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً لا يتعزز إلا من أعزه الله، وقد كتَبَ العزة لأوليائه فقال وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ ولا يُؤْبَهُ بعزة غيرهم بالإِضافة إليهم.
{ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir”, zemm üzere nasb veya ref konumundadır; yani “o kimseleri kastediyorum” veya “onlar o kimselerdir” manasındadır. { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “Onların yanında izzet mi arıyorlar?”, onlarla dostluk kurarak üstünlük ve itibar mı kazanmak istiyorlar? { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Şüphesiz bütün izzet Allah'a aittir”, Allah'ın aziz kıldığından başkası izzet bulamaz. Nitekim O, izzeti dostlarına takdir etmiş ve: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resûlünün ve müminlerindir” buyurmuştur. Onların yanındaki izzetle kıyaslandığında başkalarının izzetine itibar edilmez.
[سورة النساء (٤) : آية ١٤٠]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 140]
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠)
{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Oysa O, Kitap'ta size indirmiştir ki: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır.” (140)
وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ يعني القرآن. وقرأ عاصم نَزَّلَ وقرأ الباقونَّ نَزَّلَ على البناء للمفعول والقائم مقام فاعله. أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ وهي المخففة والمعنى أنه إذا سمعتم. يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها حالان من الآيات جيء بهما لتقييد النهي عن المجالسة في قوله: فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ الذي هو جزاء الشرط بما إذا كان من يجالسه هازئاً معانداً غير مرجو، ويؤيده
{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ } “Oysa O, Kitap'ta size indirmiştir ki”, yani Kur'an'da [indirmiştir]. Âsım { نَزَّلَ } şeklinde [etken], diğerleri ise meçhul bina ve naib-i fail üzere { نُزِّلَ } şeklinde okumuşlardır. { أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini işittiğiniz zaman”, buradaki { أَنْ }, muhaffefedir; mana 'işittiğinizde şu durum vardır ki' demektir. { يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } “inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini”, ayetler lafzından iki haldir; bunlar, şartın cevabı olan { فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “başka bir söze dalıncaya kadar onlarla bir arada oturmayın” ifadesindeki beraber oturma yasağını, kendisiyle oturulan kimsenin alaycı, inatçı ve ıslahından ümit kesilmiş olduğu duruma hasretmek için getirilmiştir. Bunu şu da desteklemektedir:
الغاية. وهذا تذكار لما نزل عليهم بمكة من قوله: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ الآية.
gaye bildiren ifadedir. Bu, Mekke'de kendilerine inmiş olan şu ayeti bir hatırlatmadır: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman onlardan yüz çevir...”.
والضمير في معهم للكفرة المدلول عليهم بقوله يكفر بها ويستهزأ بها. إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ في الاثم لأنكم قادرون على الاعراض عنهم والإِنكار عليهم، أو الكفر إِن رضيتم بذلك، أو لأن الذين يقاعدون الخائضين في القرآن من الأحبار كانوا منافقين، ويدل عليه: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً يعني القاعدين والمقعود معهم، وإذا ملغاة لوقوعها بين الاسم والخبر، ولذلك لم يذكر بعدها الفعل وإفراد مثلهم، لأنه كالمصدر أو للاستغناء بالإِضافة إلى الجمع. وقرئ بالفتح على البناء لإِضافته إلى مبني كقوله تعالى:
{ مَعَهُمْ } kelimesindeki zamir, { يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } ifadesinin delalet ettiği kâfirlere aittir. { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Yoksa siz de onlar gibi olursunuz”, günahta [onlar gibi olursunuz]; çünkü siz onlardan yüz çevirmeye ve onlara itiraz etmeye muktedirsiniz; yahut buna rıza gösterirseniz küfürde [onlar gibi olursunuz]; ya da Kur'an hakkında ileri geri konuşanlarla oturan Yahudi din adamları münafık oldukları içindir. Nitekim { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır” ayeti de buna delalet eder; yani oturanları ve kendileriyle oturulanları [toplayacaktır]. { إِذاً } edatı, isim ile haber arasına girdiği için amelsiz bırakılmıştır; bu sebeple de kendisinden sonra fiil zikredilmemiştir. { مِثْلُهُمْ } lafzının tekil getirilmesi masdar gibi olmasından yahut çoğula muzaf kılınmasıyla yetinilmesindendir. Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi mebni bir kelimeye muzaf kılındığı için mebnilik üzere fetha ile de okunmuştur:
مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ.
{ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } “Tıpkı sizin konuşmanız gibi...”.
[سورة النساء (٤) : آية ١٤١]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 141]
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)
{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } “Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer size Allah'tan bir fetih nasip olursa: 'Sizinle beraber değil miydik?' derler. Şayet kâfirlerin bir payı olursa: 'Size üstünlük sağlamadık mı ve sizi müminlerden korumadık mı?' derler. Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir.” (141)
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ ينتظرون وقوع أمر بكم، وهو بدل من الذين يتخذون، أو صفة للمنافقين والكافرين أو ذم مرفوع أو منصوب أو مبتدأ خبره. فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ مظاهرين لكم فاسهموا لنا مما غنمتم. وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ من الحرب فإنها سجال قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ أي قالوا للكفرة: ألم نغلبكم ونتمكن من قتلكم فأبقينا عليكم، والاستحواذ الاستيلاء وكان القياس أن يقال استحاذ يستحيذ استحاذة فجاءت على الأصل. وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بأن خذلناهم بتخييل ما ضعفت به قلوبهم وتوانينا في مظاهرتهم فأشركونا فيما أصبتم، وإنما سمي ظفر المسلمين فتحاً وظفر الكافرين نصيباً لخسة حظهم، فإنه مقصور على أمر دنيوي سريع الزوال. فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا حينئذ أو في الدنيا والمراد بالسبيل الحجة، واحتج به أصحابنا على فساد شراء الكافر المسلم. والحنفية على حصول البينونة بنفس الارتداد وهو ضعيف لأنه لا ينفي أن يكون إذا عاد إلى الإِيمان قبل مضي العدة.
{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Onlar sizi gözetleyip dururlar”, başınıza bir hâl gelmesini beklerler. Bu ifade, { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ } ifadesinden bedeldir veya münafıklar ile kâfirlerin sıfatıdır yahut merfû ya da mansûb bir zemmdir ya da haberi gelecek olan bir mübtedadır. { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Eğer size Allah'tan bir fetih nasip olursa: 'Sizinle beraber değil miydik?' derler”, size destek olmuştuk, öyleyse aldığınız ganimetten bize de pay verin [derler]. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ } “Şayet kâfirlerin bir payı olursa”, savaştan [bir pay olursa]; zira savaş nöbetleşedir. { قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “'Size üstünlük sağlamadık mı?' derler”, yani kâfirlere: 'Biz size galip gelip sizi öldürmeye muktedir olmadık mı da sizi sağ bıraktık?' derler. İstihvâz (استحواذ), istila edip üstün gelmek demektir. Kurala göre 'istahâze-yestahîzu-istihâzeten' denilmesi gerekirken aslı üzere gelmiştir. { وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “'ve sizi müminlerden korumadık mı?'”, kalplerini zayıflatacak şeyler telkin ederek onları yüzüstü bırakmak ve onlara arka çıkmada gevşeklik göstermek suretiyle [korumadık mı?], öyleyse elde ettiğiniz şeylere bizi de ortak edin [derler]. Müslümanların zaferine 'fetih', kâfirlerin zaferine ise 'nasip' denilmesi, kâfirlerin payının düşüklüğünden ötürüdür; zira bu pay çabucak yok olan dünyalık bir şeyden ibarettir. { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } “Artık Allah kıyamet günü aranızda hükmünü verecektir. Allah kâfirlere müminler aleyhine asla bir yol vermeyecektir”, o günde yahut dünyada [yol vermeyecektir]. Buradaki yoldan maksat hüccettir (delildir). Mezhep âlimlerimiz bu ayeti kâfirin Müslümanı satın almasının geçersizliğine delil getirmişlerdir. Hanefîler ise bizzat irtidat ile bain talakın meydana gelmesine delil kılmışlardır; ancak bu delillendirme zayıftır, zira bu durum iddet bitmeden önce imana dönmesi hâlini nefyetmez.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 142-143]
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لاَ إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣)
{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لاَ إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır. Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar. Onlar bunun arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara aittirler. Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın.” (142-143)
إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ
{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır”,
سبق الكلام فيه أول سورة البقرة. وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى
buna dair açıklama Bakara Suresi'nin başında geçmişti. { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى } “Namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar”,
متثاقلين كالمكرْه على الفعل وقرئ كسالى بالفتح وهما جمعا كسلان. يُراؤُنَ النَّاسَ
zorla yaptırılıyormuş gibi ağırlıkla kalkarlar. { كُسالى } kelimesi fetha ile de okunmuştur; ikisi de 'keslân'ın çoğuludur. { يُراؤُنَ النَّاسَ } “insanlara gösteriş yaparlar”,
ليخالوهم مؤمنين المراءاة مفاعلة بمعنى التفعيل كنعم وناعم أو للمقابلة فإن المرائي يري من يرائيه عمله وهو يريه استحسانه. وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا
kendilerini mümin zannetsinler diye [gösteriş yaparlar]. Mürâât (مراءاة), { نَعَّمَ } ve { نَاعَمَ } kelimelerinde olduğu gibi tef'îl manasında müfâale kalıbındadır yahut karşılıklılık içindir; zira gösteriş yapan kimse gösteriş yaptığı kişiye amelini gösterir, o da ona bunu beğendiğini gösterir. { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “ve Allah'ı pek az anarlar”,
إذ المرائي لا يفعل إلا بحضرة من يرائيه، وهو أقل أحواله أو لأن ذكرهم باللسان قليل بالإِضافة إلى الذكر بالقلب. وقيل: المراد بالذكر الصلاة. وقيل الذكر فيها فإنهم لا يذكرون فيها غير التكبير والتسليم.
çünkü gösteriş yapan kimse, ancak kendisine gösteriş yaptığı kişinin huzurunda amel eder ki bu da onun en az bulunduğu durumlardır; yahut dille anmaları kalple anmaya nispetle az olduğu içindir. Zikirden maksadın namaz olduğu da söylenmiştir. Namazdaki zikir olduğu da söylenmiştir; zira onlar namazda tekbir ve selamdan başkasını zikretmezler.
مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ حال من واو يُراؤُنَ
{ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ } “Onlar bunun arasında bocalayıp dururlar”, { يُراؤُنَ } fiilindeki vâv zamirinden haldir;
كقوله: وَلا يَذْكُرُونَ
tıpkı { وَلا يَذْكُرُونَ } kavlinde olduğu gibi;
أي يراءونهم غير ذاكرين مذبذبين أو واو يذكرون أو منصوب على الذم، والمعنى: مرددين بين الإِيمان والكفر من الذبذبة وهي جعل الشيء مضطرباً، وأصله الذي بمعنى الطرد. وقرئ بكسر الذال بمعنى يذبذبون قلوبهم أو دينهم أو يتذبذبون كقولهم: صلصل بمعنى تصلصل. وقرئ بالدال الغير المعجمة بمعنى أخذوا تارة في دبة وتارة في دبة وهي
yani onlara hiç zikretmeksizin, bocalayarak gösteriş yaparlar; yahut { يذكرون }'daki vâv zamirinden [haldir] ya da zemm üzere mansûbdur. Mana: İman ile küfür arasında tereddüt edenlerdir. Müzebzeb, bir şeyi muztarip ve kararsız kılmak demek olan 'zebzebe'den gelir; aslı ise kovmak manasındaki 'zevv' kelimesidir. Zâl harfinin kesresiyle de okunmuştur; yani kalplerini yahut dinlerini bocalatırlar veya tıpkı 'tasalsala' manasında 'salsala' dedikleri gibi kendileri bocalar demektir. Noktasız dâl ile de okunmuştur; yani bir bu yola bir şu yola girerler demektir; 'debbetün' ise
الطريقة. لاَ إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ لا منسوبين إلى المؤمنين ولا إلى الكافرين، أو لا صائرين إلى أحد الفريقين بالكلية. وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا إلى الحق والصواب، ونظيره قوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ.
yol demektir. { لاَ إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “ne bunlara ne de şunlara aittirler”, ne müminlere ne de kâfirlere mensupturlar yahut tamamen bu iki gruptan birine katılmazlar. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın”, hakka ve doğruya [yol bulamazsın]. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } “Allah kime nur vermemişse, artık onun için hiçbir nur yoktur”.
[سورة النساء (٤) : آية ١٤٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 144]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?” (144)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ فإنه صنيع المنافقين وديدنهم فلا تتشبهوا بهم، أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً حجة بينة فإن موالاتهم دليل على النفاق أو سلطاناً يسلط عليكم عقابه.
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeyin”, çünkü bu münafıkların işi ve âdetidir, öyleyse onlara benzemeyin. { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil mi vermek istiyorsunuz?”, apaçık bir hüccet [mi vermek istiyorsunuz?]; zira onları dost edinmek nifakın delilidir yahut üzerinize azabını musallat kılacağı bir yetki mi [vermek istiyorsunuz?]
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٥ الى ١٤٦]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 145-146]
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦)
{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar. Onlara asla bir yardımcı da bulamazsın. Ancak tevbe edip durumlarını düzeltenler, Allah'a sımsıkı sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir.” (145-146)
إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وهو الطبقة التي في قعر جهنم، وإنما كان كذلك لأنهم أخبث الكفرة إذ ضموا إلى الكفر استهزاء بالإِسلام وخداعاً للمسلمين، وأما
{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar cehennemin en aşağı tabakasındadırlar”, bu da cehennemin dibindeki tabakadır. Böyle olmasının sebebi, kâfirlerin en habisleri olmalarıdır; zira küfre ilave olarak İslâm ile alay etmeyi ve Müslümanları aldatmayı da eklemişlerdir. Şuna gelince:
قوله ﵊ «ثلاث من كن فيه فهو منافق وإن صام وصلى وزعم أنه مسلم: «من إذا حدث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا ائتمن خان»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Oruç tutsa, namaz kılsa ve Müslüman olduğunu iddia etse bile şu üç şey kimde bulunursa o münafıktır: Konuştuğunda yalan söyleyen, söz verdiğinde cayân ve emanet edildiğinde hıyanet eden kimsedir» sözü
ونحوه فمن باب التشبيه والتغليظ، وإنما سميت طبقاتها السبع دركات لأنها متداركة متتابعة بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ. وقرأ الكوفيون بسكون الراء وهي لغة كالسطر والسطر والتحريك أوجه لأنه يجمع على إدراك. وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً يخرجهم منه.
ve benzerleri teşbih ve tehdidi şiddetlendirme kabilindendir. Cehennemin yedi tabakasına 'derekat' denilmesi ise bunların birbiri peşi sıra üst üste dizilmiş olmasındandır. Kûfeliler râ harfinin sükûnuyla okumuşlardır ki bu, 'satr' ve 'setr' gibi bir lehçedir; harekeli olması ise daha evladır çünkü çoğulu 'edrâk' şeklinde gelir. { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Onlara asla bir yardımcı da bulamazsın”, onları oradan çıkaracak [bir yardımcı bulamazsın].
إِلَّا الَّذِينَ تابُوا عن النفاق. وَأَصْلَحُوا ما أفسدوا من أسرارهم وأحوالهم في حال النفاق.
{ إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } “Ancak tevbe edenler müstesnadır”, nifaktan [tevbe edenler]. { وَأَصْلَحُوا } “ve düzeltenler”, nifak hâlindeyken bozdukları gizli niyetlerini ve durumlarını [düzeltenler].
وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وثقوا به أو تمسكوا بدينه. وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ لا يريدون بطاعتهم إلا وجهه ﷾. فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ ومن عدادهم في الدارين. وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً فيساهمونهم فيه.
{ وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ } “ve Allah'a sımsıkı sarılanlar”, O'na güvenen yahut O'nun dinine tutunanlar. { وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ } “ve dinlerini Allah için halis kılanlar”, itaatleriyle sadece O'nun azze ve celle rızasını dileyenler. { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar müminlerle beraberdirler”, her iki yurtta da onların sayısındandırlar. { وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere pek büyük bir mükâfat verecektir”, böylece onlar da bu mükâfata ortak olurlar.
[سورة النساء (٤) : آية ١٤٧]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 147]
مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)
{ مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, hakkıyla bilendir.” (147)
مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ أيتشفى به غيظاً أو يدفع به ضرراً أو يستجلب به نفعاً وهو الغني المتعالي عن النفع والضر، وإنما يعاقب المصر بكفره لأن إصراره عليه كسوء مزاج يؤدي إلى مرض فإذا أزاله بالإِيمان والشكر. ونفى نفسه عنه. تخلص من تبعته، وإنما قدم الشكر لأن الناظر يدرك النعمة أولاً فيشكر شكراً مبهماً، ثم يمعن النظر حتى يعرف المنعم فيؤمن به. وَكانَ اللَّهُ شاكِراً مثيباً يقبل اليسير ويعطي الجزيل. عَلِيماً بحق شكركم وإيمانكم.
{ مَّا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?”, bununla öfkesini mi teskin edecek, bir zararı mı savacak, yoksa bir menfaat mi celbedecek? Oysa O, zengindir; fayda ve zarardan münezzehtir. O, küfründe ısrar edene sadece şu sebeple ceza verir: Çünkü küfürdeki ısrar, hastalığa yol açan mizaç bozukluğu gibidir; kişi iman ve şükürle onu giderip nefsinden uzaklaştırdığında onun vebalinden kurtulur. Şükrün öne geçirilmesi ise akıl yürüten kimsenin önce nimeti idrak edip mücmel olarak şükretmesi, ardından derinlemesine düşünüp nimet vereni tanıyarak O'na iman etmesi sebebiyledir. { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً } “Allah şükrün karşılığını verendir”, mükâfat verendir; azı kabul eder, çoğu bağışlar. { عَلِيماً } “hakkıyla bilendir”, şükrünüzün ve imanınızın hakikatini [hakkıyla bilendir].
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 148-149]
لاَّ يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩)
{ لاَّ يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bir hayrı açıklar veya gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, hakkıyla kâdirdir.” (148-149)
لاَّ يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ إلا جهر من ظلم بالدعاء على الظالم والتظلم منه.
{ لاَّ يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez”, ancak zulme uğrayanın zâlime beddua etmesi ve ondan şikâyetçi olarak sesini yükseltmesi müstesnadır.
وروي أن رجلاً ضاف قوماً فلم يطعموه فاشتكاهم فعوتب عليه. فنزلت
Rivayet edildiğine göre bir adam bir topluluğa misafir oldu, onlar da adama yemek vermediler; bunun üzerine adam onları şikâyet etti ve bu yüzden kınandı. Bunun üzerine [bu ayet] indi.
وقرئ من ظلم على البناء للفاعل فيكون الاستثناء منقطعاً أي ولكن الظالم يفعل ما لا يحبه الله. وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً لكلام المظلوم. عَلِيماً بالظالم.
Etken fiil kalıbında «مَن ظَلَمَ» şeklinde de okunmuştur; bu durumda istisna munkatı' olur, yani: “Fakat zâlim, Allah'ın sevmediği şeyi yapar” [demektir]. { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً } “Allah hakkıyla işitendir”, mazlumun sözünü [işitendir]. { عَلِيماً } “hakkıyla bilendir”, zâlimi [hakkıyla bilendir].
إِنْ تُبْدُوا خَيْراً طاعة وبراً. أَوْ تُخْفُوهُ أو تفعلوه سراً. أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ لكم المؤاخذة عليه، وهو المقصود وذكر إبداء الخير وإخفائه تشبيب له، ولذلك رتب عليه قوله. فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً أي يكثر العفو عن العصاة مع كمال قدرته على الانتقام فأنتم أولى بذلك، وهو حث للمظلوم على العفو بعد ما رخص له في الانتظار حملاً على مكارم الأخلاق.
{ إِنْ تُبْدُوا خَيْراً } “Bir hayrı açıklarsanız”, itaati ve iyiliği [açıklarsanız]. { أَوْ تُخْفُوهُ } “veya gizlerseniz”, yahut onu gizlice yaparsanız. { أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ } “yahut bir kötülüğü affederseniz”, cezalandırma hakkınız bulunan bir kötülüğü [affederseniz]. Asıl maksat budur; hayrın açığa vurulması ile gizlenmesinin zikredilmesi ise buna bir mukaddimedir. Bundan dolayı peşinden şu kavli getirilmiştir: { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “şüphesiz Allah çok affedicidir, hakkıyla kâdirdir”, yani O, intikam almaya tam kadir olduğu hâlde isyankârları çokça affeder; öyleyse siz bunu yapmaya daha layıksınız. Bu, mazluma hakkını arama ruhsatı verildikten sonra güzel ahlaka teşvik etmek amacıyla affa yöneltmedir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٠ الى ١٥١]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 150-151]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah'ı ve resullerini inkâr eden, Allah ile resullerinin arasını ayırmak isteyen, 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyen ve bu ikisi arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz de kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.” (150-151)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ بأن يؤمنوا بالله ويكفروا برسله.
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Şüphesiz Allah'ı ve resullerini inkâr eden, Allah ile resullerinin arasını ayırmak isteyen”, Allah'a iman edip resullerini inkâr etmek suretiyle [ayırmak isteyenler].
وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ نؤمن ببعض الأنبياء ونكفر ببعضهم. وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا طريقاً وسطاً بين الإِيمان والكفر، ولا واسطة: إذ الحق لا يختلف فإن الإِيمان بالله ﷾ لا يتم إلا بالإِيمان برسله وتصديقهم فيما بلغوا عنه تفصيلاً أو إجمالاً، فالكافر ببعض ذلك كالكافر بالكل في الضلال كما قال الله تعالى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ.
{ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ } “ve 'Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz' diyen”, peygamberlerin bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz [diyen]. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا } “ve bu ikisi arasında bir yol tutmak isteyenler”, iman ile küfür arasında orta bir yol [tutmak isteyenler]. Hâlbuki [arada] bir vasıta yoktur; zira hak değişmez. Çünkü Allah celle celâluhu'ya iman, ancak O'nun resullerine iman etmekle ve teferruatlı yahut genel olarak O'ndan tebliğ ettikleri hususlarda onları tasdik etmekle tamam olur. Dolayısıyla bunların bir kısmını inkâr eden kimse, sapkınlıkta tamamını inkâr eden gibidir; nitekim Allah Teâlâ: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” buyurmuştur.
أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ هم الكاملون في الكفر لا عبرة بإيمانهم هذا. حَقًّا مصدر مؤكد لغيره أو صفة لمصدر الكافرين بمعنى: هم الذين كفروا كفراً حقاً أي يقيناً محققاً. وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً.
{ أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir”, küfürde tam kemale ermiş olanlardır, onların bu imanına itibar edilmez. { حَقًّا } “gerçekten”, [kendinden] başkasını pekiştiren mef'ûl-i mutlak veya el-Kâfirîn lafzının masdarının sıfatıdır; yani “onlar kesin, gerçekleşmiş bir küfürle küfre sapanlardır” anlamındadır. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Biz de kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırladık.”
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٢]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 152]
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah'a ve resullerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince; işte onlara mükâfatları verilecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (152)
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أضدادهم ومقابلوهم، وإنما دخل بين على أحد وهو يقتضي متعدداً لعمومه من حيث إنه وقع في سياق النفي. أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ الموعودة لهم وتصديره بسوف لتأكيد الوعد والدلالة على إنه كائن لا محالة وإن تأخر. وقرأ حفص عن عاصم وقالون عن يعقوب بالياء على تلوين الخطاب. وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً لما فرط منهم. رَحِيماً عليهم بتضعيف حسناتهم.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Allah'a ve resullerine iman eden ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlara gelince”, [onlar] öncekilerin zıtları ve karşıtıdırlar. { بَيْنَ } edatı, birden fazla şeyi gerektirdiği hâlde { أَحَدٍ } kelimesinin üzerine dahil olmuştur; çünkü bu kelime nefy (olumsuzluk) bağlamında yer aldığı için umûm (genellik) ifade eder. { أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “İşte onlara mükâfatları verilecektir”, kendilerine vaat edilen [mükâfatları verilecektir]. Cümlenin { سَوْفَ } ile başlatılması vaadi pekiştirmek ve gecikse bile mutlaka gerçekleşeceğine delalet etmek içindir. Âsım'dan Hafs ile Ya'kūb'dan Kālûn, hitap tarzını değiştirmek (iltifat) suretiyle [fiili] «يَاء» (ye) ile [«يُؤْتِيهِمْ» şeklinde] okumuşlardır. { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً } “Allah çok bağışlayıcıdır”, kendilerinden sadır olan kusurları [bağışlayıcıdır]. { رَحِيماً } “çok merhametlidir”, iyiliklerini kat kat artırarak onlara [merhamet edicidir].
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٣]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 153]
يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣)
{ يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi. Bunun üzerine zulümleri sebebiyle onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler; yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir hüccet verdik.” (153)
يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ نزلت في أحبار اليهود قالوا: إن كنت صادقاً فائتنا بكتاب من السماء جملة كما أتى به موسى ﵇، وقيل: كتاباً محرراً بخط سماوي على ألواح كما كانت التوراة، أو كتاباً نعاينه حين ينزل، أو كتاباً إلينا بأعياننا بأنك رسول الله. فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ جواب شرط مقدر أي: إن استكبرت ما سألوه منك فقد سألوا موسى ﵇ أكبر منه، وهذا السؤال وإن كان من آبائهم أسند إليهم لأنهم كانوا آخذين بمذهبهم تابعين لهديهم. والمعنى إن عرقهم راسخ في ذلك وأن ما اقترحوه عليك ليس بأول جهالاتهم وخيالاتهم. فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً عياناً أي أرناه نره جهرة، أو مجاهرين معاينين له. فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ نار جاءت من قبل السماء فأهلكتهم. بِظُلْمِهِمْ بسبب ظلمهم وهو تعنتهم وسؤالهم، ما يستحيل في تلك الحال التي كانوا عليها وذلك لا يقتضي امتناع الرؤية مطلقاً. ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ هذه الجناية الثانية التي اقترفها أيضاً أوائلهم، والبينات،
{ يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyorlar”; Yahudi hahamları hakkında inmiştir. Onlar: “Eğer doğru sözlü isen, Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği gibi bize de gökten toptan bir kitap getir” demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: Tevrat'ın olduğu gibi levhalar üzerinde semavî bir yazıyla yazılmış bir kitap yahut inerken bizzat gözlerimizle göreceğimiz bir kitap veya senin Allah'ın elçisi olduğuna dair bizzat şahıslarımıza [hitaben yazılmış] bir kitap [istemişlerdi]. { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi”; takdirî bir şartın cevabıdır, yani: Senden istedikleri şeyi çok görürsen, bil ki Mûsâ aleyhisselâm'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Bu istek her ne kadar atalarından gelmiş olsa da onların mezhebini benimsedikleri ve onların yoluna uydukları için kendilerine isnat edilmiştir. Anlam şudur: Onların damarları bu hususta kökleşmiştir ve sana ileri sürdükleri bu teklif onların ilk cehaletleri ve kuruntuları değildir. { فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً } “ve: 'Bize Allah'ı açıkça göster' demişlerdi”, yani gözle açıkça [göster]; bize O'nu göster ki O'nu açıkça görelim yahut O'nu bizzat müşahede edenler olarak [göster, demişlerdi]. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ } “Bunun üzerine onları yıldırım çarptı”, gök tarafından gelen ve onları helak eden bir ateş [çarptı]. { بِظُلْمِهِمْ } “zulümleri sebebiyle”, zulümleri yüzünden; o da inatçılıkları ve bulundukları o hâlde imkânsız olan bir şeyi istemeleridir. Bu ise [Allah'ın] görülmesinin (ru'yetullahın) mutlak olarak imkânsız olmasını gerektirmez. { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler”, bu da yine onların öncekilerinin işlediği ikinci cinayettir. el-Beyyinât (apaçık deliller) ise;
المعجزات، ولا يجوز حملها على التوراة إذ لم تأتهم بعد. فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً تسلطاً ظاهراً عليهم حين أمرهم بأن يقتلوا أنفسهم توبة عن اتخاذهم.
mucizelerdir; henüz kendilerine gelmediği için bunu Tevrat'a hamletmek caiz değildir. { فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “yine de bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir hüccet verdik”, [buzağıyı ilah] edinmelerinden tevbe etmek üzere kendilerini öldürmelerini onlara emrettiği sırada, üzerlerine açık bir hâkimiyet ve otorite verdik.
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 154]
وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لاَ تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤)
{ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لاَ تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: 'Kapıdan secde ederek girin' dedik; yine onlara: 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik ve kendilerinden sağlam bir söz aldık.” (154)
وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ بسبب ميثاقهم ليقبلوه. وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً على لسان موسى والطور مطل عليهم. وَقُلْنا لَهُمْ لاَ تَعْدُوا فِي السَّبْتِ على لسان داود ﵊، ويحتمل أن يراد على لسان موسى حين طلل الجبل عليهم، فإنه شرع السبت ولكن كان الاعتداء فيه والمسخ به في زمن داود ﵊، وقرأ ورش عن نافع لاَ تَعْدُوا على أن أصله لا تتعدوا فأدغمت التاء في الدال، وقرأ قالون بإخفاء حركة العين وتشديد الدال والنص عنه بالإسكان. وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً على ذلك وهو قولهم سمعنا وأطعنا.
{ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ } “Söz vermeleri sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırdık”, onu kabul etmeleri için verdikleri söz sebebiyle [kaldırdık]. { وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “ve onlara: 'Kapıdan secde ederek girin' dedik”, Tûr üzerlerine gölge yapmış vaziyette iken Mûsâ'nın diliyle [bunu söyledik]. { وَقُلْنا لَهُمْ لاَ تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } “yine onlara: 'Cumartesi gününde haddi aşmayın' dedik”, Dâvûd aleyhisselâm'ın diliyle [söyledik]. Dağ üzerlerine gölgelendiği sırada Mûsâ'nın diliyle kastedilmiş olması da muhtemeldir; çünkü cumartesi yasağı [o zaman] konmuştu, fakat o günde haddi aşma ve sûret değiştirme (mesh) cezası Dâvûd aleyhisselâm zamanında gerçekleşmiştir. Nâfi'den Verş, aslı «لَا تَتَعَدَّوْا» olup tâ'nın dâl'a idgam edilmesi esasına dayanarak «لَا تَعَّدُوا» şeklinde okumuştur. Kālûn ise ayn harfinin harekesini ihfâ ederek ve dâl'ı şeddeli okumuştur; ondan gelen sarih rivayette ise ayn'ın sükûnu ile [okuduğu bildirilmiştir]. { وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “ve kendilerinden sağlam bir söz aldık”, bu hususta [sağlam bir söz aldık] ki bu, onların “işittik ve itaat ettik” sözleridir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٥]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 155]
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥)
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri sebebiyle [onları lânetledik]. Bilakis Allah, inkârları yüzünden o kalpleri mühürlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler.” (155)
فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ أي فخالفوا ونقضوا ففعلنا بهم ما فعلنا بنقضهم، وما مزيدة للتأكيد والباء متعلقة بالفعل المحذوف، ويجوز أن تتعلق بحرمنا عليهم طيبات فيكون التحريم بسبب النقض، وما عطف عليه إلى قوله فبظلم لا بما دل عليه قوله: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها مثل لا يؤمنون لأنه رد لقولهم قلوبنا غلف فيكون من صلة وقولهم المعطوف على المجرور فلا يعمل في جاره. وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ بالقرآن أو بما جاء في كتابهم. وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ أوعية للعلوم، أو في أكنة مما تدعونا إليه. بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فجعلها محجوبة عن العلم، أو خذلها ومنعها التوفيق للتدبر في الآيات والتذكر في المواعظ. فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا منهم كعبد الله بن سلام، أو إيماناً قليلاً إذ لا عبرة به لنقصانه.
{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle”, yani karşı geldiler ve sözlerini bozdular; Biz de sözlerini bozmaları sebebiyle onlara yapacağımızı yaptık. Buradaki { ما } tekit için zâiddir, { بِـ } harf-i cerri ise hazfedilmiş bir fiile müteallıktır. [Bu harf-i cerrin] { حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ } ayetine müteallık olması da caizdir; bu durumda haram kılma, sözü bozmaları ve { فَبِظُلْمٍ } ifadesine kadar buna matuf olan şeyler sebebiyle gerçekleşmiş olur; { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها } kavlinin delalet ettiği «لَا يُؤْمِنُونَ» gibi bir fiile müteallık değildir. Çünkü bu, onların “kalplerimiz örtülüdür” sözlerine bir reddiyedir; dolayısıyla mecrura matuf olan { وَقَوْلِهِمْ } lafzının sılasından (tamlama ögesinden) olur, bu sebeple kendi âmilinde amel edemez. { وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri”, Kur'an'ı yahut kendi kitaplarında geleni [inkâr etmeleri]. { وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ } “peygamberleri haksız yere öldürmeleri”. { وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ } “ve 'Kalplerimiz örtülüdür' demeleri [sebebiyle]”, [yani] ilim kaplarıdır yahut bizi çağırdığın şeye karşı örtüler içindedir [demeleri sebebiyle]. { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis Allah, inkârları yüzünden o kalpleri mühürlemiştir”, böylece onları ilimden perdeli kılmış yahut onları yardımsız bırakıp ayetleri düşünme ve öğütlerden ibret alma muvaffakiyetinden mahrum etmiştir. { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “artık pek azı hariç iman etmezler”, içlerinden Abdullah b. Selâm gibi pek azı hariç yahut noksanlığı sebebiyle itibar edilmeyen pek az bir iman hariç [iman etmezler].
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٦]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 156]
وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦)
{ وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “Ve inkârları ile Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle...” (156)
وَبِكُفْرِهِمْ بعيسى ﵊، وهو معطوف على بكفرهم لأنه من أسباب الطبع، أو على قوله: فَبِما نَقْضِهِمْ ويجوز أن يعطف مجموع هذا وما عطف عليه على مجموع ما قبله ويكون تكرير ذكر الكفر إيذاناً بتكرر كفرهم، فإنهم كفروا بموسى ثم بعيسى ثم بمحمد عليهم الصلاة والسلام. وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً يعني نسبتها إلى الزنا.
{ وَبِكُفْرِهِمْ } “Ve inkârları... sebebiyle”, Îsâ aleyhisselâm'ı [inkârları sebebiyle]. Bu, kalbin mühürlenme sebeplerinden olduğu için [önceki] «بِكُفْرِهِمْ» ifadesine yahut { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavline matuftur. Bu ifadenin ve ona matuf olanların tamamının kendisinden öncekilerin tamamına matuf olması da caizdir; küfrün zikrinin tekrarlanması ise onların küfürlerinin tekrarlandığını bildirmek içindir. Zira onlar önce Mûsâ'yı, sonra Îsâ'yı, sonra da Muhammed'i aleyhimüssalâtü vesselâm inkâr etmişlerdir. { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle”, yani ona zina isnat etmeleri [sebebiyle].
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٨]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 157-158]
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨)
{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Ve: 'Biz Allah'ın resulü Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' demeleri sebebiyle... Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat [öldürülen adam] kendilerine benzer gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler kesinlikle bu hususta şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur. Onu kesin olarak öldürmediler. Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (157-158)
وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ أي بزعمه ويحتمل أنهم قالوه استهزاء، ونظيره إن رسولكم الذى أرسل إليكم لمجنون وأن يكون استئنافاً مِن الله ﷾ بمدحه، أو وضعاً للذكر الحسن مكان ذكرهم القبيح. وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ
{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Ve: 'Biz Allah'ın resulü Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük' demeleri sebebiyle...”, yani onun kendi iddiasına göre [öldürdük dediler]. Bunu alay yollu söylemiş olmaları da muhtemeldir; bunun benzeri “size gönderilen peygamberiniz mutlaka bir delidir” sözüdür. Bunun Allah celle celâluhu tarafından onu övmek üzere yeni bir başlangıç cümlesi (isti'nâf) olması yahut onların çirkin ifadelerinin yerine güzel bir zikrin konulması olması da muhtemeldir. { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat [öldürülen adam] kendilerine benzer gösterildi.”
روي (أن رهطاً من اليهود سبوه وأمه فدعا عليهم فمسخهم الله تعالى قردة وخنازير، فاجتمعت اليهود على قتله فأخبره الله تعالى بأنه يرفعه إلى السماء، فقال لأصحابه: أيكم يرضى أن يلقى عليه شبهي فيقتل ويصلب ويدخل الجنة، فقام رجل منهم فألقى الله عليه
Rivayet edildi ki: Yahudilerden bir grup ona ve annesine sövdüler; o da onlara beddua etti ve Allah Teâlâ onları maymunlara ve domuzlara dönüştürdü. Bunun üzerine Yahudiler onu öldürmek için toplandılar; Allah Teâlâ da onu semaya yükselteceğini bildirdi. Bunun üzerine o, ashabına: “Hanginiz benim benzerimin kendisine verilmesine, böylece öldürülüp asılmaya ve cennete girmeye razı olur?” dedi. İçlerinden bir adam kalktı ve Allah ona,
شبهه فقتل وصلب. وقيل (كان رجلاً ينافقه فخرج ليدل عليه، فألقى الله عليه شبهه فأخذ وصلب وقتل)
onun benzerliğini verdi; o da öldürüldü ve asıldı. Şöyle de denilmiştir: Ona münafıklık eden bir adamdı, onun yerini göstermek için çıktı; Allah da ona Îsâ'nın benzerliğini verdi, böylece yakalandı, asıldı ve öldürüldü.
وقيل: (دخل طيطانوس اليهودي بيتاً كان هو فيه فلم يجده، وألقى الله عليه شبهه فلما خرج ظن أنه عيسى فأخذ وصلب. وأمثال ذلك من الخوارق التي لا تستبعد في زمان النبوة، وإنما ذمهم الله ﷾ بما دل عليه الكلام من جراءتهم على الله ﷾، وقصدهم قتل نبيه المؤيد بالمعجزات الباهرة، وتبجحهم به لا بقولهم هذا على حسب حسبانهم، وشُبِّهَ مسند إلى الجار والمجرور كأنه قيل ولكن وقع لهم التشبيه بين عيسى والمقتول أو في الأمر على قول من قال: لم يقتل أحد ولكن أرجف بقتله فشاع بين الناس، أو إلى ضمير المقتول لدلالة إنا قتلنا على أن ثم قَتيلاً. وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ في شأن عيسى ﵊، فإنه لما وقعت تلك الواقعة اختلف الناس فقال بعض اليهود: إنه كان كاذباً فقتلناه حقاً، وتردد آخرون فقال بعضهم: إن كان هذا عيسى فأين صاحبنا، وقال بعضهم: الوجه وجه عيسى والبدن بدن صاحبنا، وقال من سمع منه أن الله ﷾ يرفعني إلى السماء: أنه رفع إلى السماء. وقال قوم: صلب الناسوت وصعد اللاهوت. لَفِي شَكٍّ مِنْهُ لفي تردد، والشك كما يطلق على ما لا يترجح أحد طرفيه يطلق على مطلق التردد، وعلى ما يقابل العلم ولذلك أكده بقوله: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ استثناء منقطع أي لكنهم يتبعون الظن، ويجوز أن يفسر الشك بالجهل والعلم بالاعتقاد الذي تسكن إليه النفس جزماً كان أو غيره فيتصل الاستثناء. وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً قتلاً يقيناً كما زعموه بقولهم إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ، أو متيقنين. وقيل معناه ما علموه يقيناً كقول الشاعر:
Şöyle de denilmiştir: Yahudi Titanus, Îsâ'nın bulunduğu eve girdi fakat onu bulamadı; Allah da ona Îsâ'nın benzerliğini verdi. Dışarı çıktığında onun Îsâ olduğu sanıldı, yakalandı ve asıldı. Peygamberlik zamanında uzak görülmeyecek bu ve benzeri olağanüstü durumlar vuku bulmuştur. Allah celle celâluhu onları, sözün delalet ettiği üzere Allah celle celâluhu'ya karşı cüretkârlıkları, parlak mucizelerle desteklenmiş peygamberini öldürmeye kastetmeleri ve kendi zanlarına göre söyledikleri bu sözle değil, bununla böbürlenmeleri sebebiyle kınamıştır. { شُبِّهَ } fiili car-mecrura müsneddir; sanki şöyle denilmiştir: “Fakat onlar için Îsâ ile öldürülen şahıs arasında bir benzerlik meydana geldi.” Yahut “Hiç kimse öldürülmedi, fakat öldürüldüğüne dair asılsız bir haber yayıldı ve insanlar arasında şayia oldu” diyenlerin kavline göre “meselede [bir karışıklık oldu]” demektir. Yahut “Biz öldürdük” sözünün orada bir maktulün varlığına delalet etmesinden dolayı öldürülen kişinin zamirine müsneddir. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “Onun hakkında ihtilafa düşenler kesinlikle”, Îsâ aleyhisselâm'ın durumu hakkında [ihtilafa düşenler]. Zira bu hadise meydana gelince insanlar ihtilaf ettiler; Yahudilerin bir kısmı: “O bir yalancıydı, biz de onu gerçekten öldürdük” dediler. Diğerleri ise tereddüt edip bazısı: “Eğer bu Îsâ ise arkadaşımız nerede?”, bazısı: “Yüz Îsâ'nın yüzü, beden ise arkadaşımızın bedeni” dediler. Ondan “Allah celle celâluhu beni semaya yükseltecektir” sözünü işitenler ise: “O semaya yükseltildi” dediler. Bir topluluk da: “İnsanî tabiat (nâsût) asıldı, ilâhî tabiat (lâhût) ise yükseldi” dediler. { لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “bu hususta şüphe içindedirler”, bir tereddüt içindedirler. Şek (şüphe) kavramı, iki tarafından biri ağır basmayan durum için kullanıldığı gibi, mutlak tereddüt ve ilmin karşıtı için de kullanılır. Bundan dolayı Allah onu şu kavliyle pekiştirmiştir: { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Zanna uymaktan başka buna dair hiçbir bilgileri yoktur”; istisnâ-i munkatı'dır, yani “fakat onlar zanna uyuyorlar” demektir. Şüphenin cehaletle, ilmin ise kesin olsun veya olmasın nefsin yatıştığı inançla tefsir edilmesi de caizdir; bu takdirde istisna muttasıl olur. { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً } “Onu kesin olarak öldürmediler”, { إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ } sözleriyle iddia ettikleri gibi kesin bir şekilde öldürmediler yahut kesin bir bilgiye sahip olarak [öldürmediler]. Şairin şu sözünde olduğu gibi bunun “onu kesin olarak bilmediler” manasında olduğu da söylenmiştir:
كَذَاكَ تُخْبِرُ عَنْهَا العَالِمَاتُ بِهَا ... وَقَدْ قَتَلْتُ بِعِلْمِي ذلِكُمُ يَقِينا
“Onu bilen kadınlar onun hakkında böyle haber verirler... / Ben ise bunu bilgimle kesin olarak bilip kavramışımdır.”
من قولهم قتلت الشيء علماً ونحرته علماً إذا تبالغ في علمك.
Bu, bir şeyi bilmede ileri gittiğin zaman Arapların kullandığı: “Ben o şeyi ilmen öldürdüm (iyice kavradım) ve ilmen boğazladım” sözünden [gelmektedir].
بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ رد وإنكار لقتله وإثبات لرفعه. وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً لا يغلب على ما يريده.
{ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir”, onun öldürülüşünü reddetme ve inkâr, semaya yükseltilişini ise ispat etmedir. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah mutlak güç sahibidir”, dilediği şeyde asla mağlup edilemez.
حَكِيماً فيما دبره لعيسى ﵊.
{ حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, Îsâ aleyhisselâm hakkında takdir edip tedbir ettiği hususlarda [hikmet sahibidir].
[سورة النساء (٤) : آية ١٥٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 159]
وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩)
{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın. Kıyamet gününde de o, kendileri aleyhine şahit olacaktır.” (159)
وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ أي وما من أهل الكتاب أحد إلا ليؤمنن به، فقوله لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ جملة قسمية وقعت صفة لأحد ويعود إليه الضمير الثاني، والأول لعيسى ﵊.
{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın”, yani Kitap ehlinden hiç kimse yoktur ki mutlaka ona iman edecek olmasın. { لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ } kavli, «أحد» kelimesinin sıfatı olarak vaki olmuş kasem cümlesidir; ikinci zamir ona, birinci zamir ise Îsâ aleyhisselâm'a döner.
والمعنى ما من اليهود والنصارى أحد إلا ليؤمنن بأن عيسى عبد الله ورسوله قبل أن يموت ولو حين أن تزهق روحه ولا ينفعه إيمانه ويؤيد ذلك أنه قرئ. «إلا ليؤمنن به قبل موتهم» بضم النون لأن أحداً في معنى الجمع، وهذا كالوعيد لهم والتحريض على معاجلة الإِيمان به قبل أن يضطروا إليه ولم ينفعهم إيمانهم. وقيل الضميران لعيسى عليه أفضل الصلاة والسلام، والمعنى: أنه إذا نزل من السماء آمن به أهل الملل جميعا.
Anlam şudur: Yahudilerden ve Hristiyanlardan hiç kimse yoktur ki, ölmeden önce —ruhunun bedenden çıkacağı an olup imanı kendisine fayda vermese bile— mutlaka Îsâ'nın Allah'ın kulu ve resulü olduğuna iman edecek olmasın. «أحد» kelimesi çoğul manasında olduğu için nûn harfinin zammesiyle «إلا ليؤمنُنَّ به قبل موتهم» şeklinde okunmuş olması da bunu desteklemektedir. Bu, onlar için bir tehdit ve [ölüm anında] mecbur kalıp imanlarının kendilerine fayda vermeyeceği andan önce ona imana acele etmeye bir teşviktir. İki zamirin de Îsâ aleyhissalâtü vesselâm'a ait olduğu söylenmiştir; bu takdirde anlam: “O semadan indiğinde bütün din mensupları ona iman edecektir” [şeklinde olur].
روي: أنه ﵊ ينزل من السماء حين يخرج الدجال فيهلكه ولا يبقى أحد من أهل الكتاب إلا يؤمن به، حتى تكون الملة واحدة وهي ملة الإِسلام، وتقع الأمنة حتى ترتع الأسود مع الإِبل، والنمور مع البقر، والذئاب مع الغنم، وتلعب الصبيان بالحيات. ويلبث في الأرض أربعين سنة ثم يتوفى ويصلي عليه المسلمون ويدفنونه،
Rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm, Deccâl çıktığı zaman semadan iner ve onu helak eder. Kitap ehlinden ona iman etmeyen hiç kimse kalmaz; nihayet din tek bir din olur, o da İslâm dinidir. Güven ve huzur öyle yerleşir ki aslanlar develerle, kaplanlar sığırlarla, kurtlar koyunlarla birlikte otlar; çocuklar yılanlarla oynar. Yeryüzünde kırk yıl kalır, sonra vefat eder; Müslümanlar onun cenaze namazını kılarlar ve onu defnederler.
وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً فيشهد على اليهود بالتكذيب وعلى النصارى بأنهم دعوه ابن الله.
{ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Kıyamet gününde de o, kendileri aleyhine şahit olacaktır”, böylece Yahudilerin aleyhine [kendisini] yalanladıklarına dair, Hristiyanların aleyhine de kendisini Allah'ın oğlu olarak isimlendirdiklerine dair şahitlik edecektir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٠ الى ١٦١]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 160-161]
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١)
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Yahudilerin zulümleri ve birçok insanı Allah'ın yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine helal kılınmış olan temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. Men edildikleri hâlde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri yüzünden de [böyle yaptık]. İçlerinden kâfir olanlara ise can yakıcı bir azap hazırladık.” (160-161)
فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا أي فبأي ظلم منهم. حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ يعني ما ذكره في
{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerin zulümleri sebebiyle”, yani onların ne büyük bir zulmü yüzünden! { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } “kendilerine helal kılınmış olan temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık”, yani şu;
قوله وَعَلَى الذين هَادُواْ حرمنا. وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً ناساً كثيراً أو صداً كثيراً.
{ وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا } “Yahudilere ise... haram kıldık” kavlinde zikrettiği şeyleri [onlara haram kıldık]. { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً } “ve birçok insanı Allah'ın yolundan alıkoymaları sebebiyle”, birçok insanı [alıkoymaları] yahut çokça alıkoymaları sebebiyle [haram kıldık].
وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ كان الربا محرماً عليهم كما هو محرم علينا، وفيه دليل على دلالة النهي على التحريم. وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ بالرشوة وسائر الوجوه المحرمة. وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً دون من تاب وآمن.
{ وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ } “Men edildikleri hâlde faiz almaları yüzünden”; faiz bize haram kılındığı gibi onlara da haram kılınmıştı. Bunda nehyin (yasaklamanın) haramlığa delalet ettiğine bir delil vardır. { وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “ve insanların mallarını haksız yere yemeleri yüzünden”, rüşvet ve diğer haram yollarla [yemeleri yüzünden]. { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “İçlerinden kâfir olanlara ise can yakıcı bir azap hazırladık”, tevbe edip iman edenler müstesna.
[سورة النساء (٤) : آية ١٦٢]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 162]
لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢)
{ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler, sana indirilene de senden önce indirilene de inanırlar. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe inananlar var ya; işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz.” (162)
لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ كعبد الله بن سلام وأصحابه. وَالْمُؤْمِنُونَ أي منهم أو من المهاجرين والأنصار. يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ خبر المبتدأ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ نصب على المدح إن جعل يؤمنون الخبر لأولئك، أو عطف على ما أنزل إليك والمراد بهم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام أي: يؤمنون بالكتب والأنبياء. وقرئ بالرفع عطفاً على الرَّاسِخُونَ أو على الضمير في يُؤْمِنُونَ أو على أنه مبتدأ والخبر أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ. وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ رفعه لأحد الأوجه المذكورة. وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ قدم عليه الإِيمان بالأنبياء والكتب وما يصدقه من اتباع الشرائع لأنه المقصود بالآية. أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً على جمعهم بين الإِيمان الصحيح والعمل الصالح وقرأ حمزة سيؤتيهم بالياء.
{ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ } “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar”, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi. { وَالْمُؤْمِنُونَ } “ve müminler”, yani onlardan yahut Muhacirler ile Ensardan olanlar. { يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “sana indirilene de senden önce indirilene de inanırlar”, mübtedanın haberidir. { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } “O namazı dosdoğru kılanlar” ifadesi, şayet «يُؤْمِنُونَ» lafzı «أُولَئِكَ» için haber kılınmışsa övgü (medih) üzere mansubdur yahut { مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ } ifadesine matuftur ve bununla kastedilen peygamberlerdir aleyhimüssalâtü vesselâm; yani: “Kitaplara ve peygamberlere inanırlar” demektir. { الرَّاسِخُونَ } lafzına yahut { يُؤْمِنُونَ } içindeki zamire matuf olarak veya mübteda olup haberinin { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ } olması üzere merfû olarak da okunmuştur. { وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “zekâtı verenler” kavlinin ref' kılınması zikredilen vecihlerden birine göredir. { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar”; peygamberlere, kitaplara iman ve bunu doğrulayan şeriatlara uyma işi ayette asıl maksat olduğu için bu ifadenin önüne geçirilmiştir. { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz”, sahih iman ile salih ameli bir arada topladıkları için [mükâfat vereceğiz]. Hamza, «يَاء» (ye) ile «سَيُؤْتِيهِمْ» şeklinde okumuştur.
[سورة النساء (٤) : آية ١٦٣]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 163]
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣)
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrâhîm'e, İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik.” (163)
إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ جواب لأهل الكتاب عن اقتراحهم أن ينزل عليهم كتاباً من السماء، واحتجاج عليهم بأن أمره في الوحي كسائر الأنبياء عليهم الصلاة والسلام. وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ خصهم بالذكر مع اشتمال النبيين عليهم تعظيماً لهم، فإن إبراهيم أول أولي العزم منهم وعيسى آخرهم، والباقين أشرف الأنبياء ومشاهيرهم. وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً وقرأ حمزة زَبُوراً بالضم وهو جمع زبر. بمعنى مزبور.
{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik”; Ehl-i Kitab'ın, kendilerine gökten bir kitap indirilmesi yönündeki taleplerine bir cevap ve peygamberlik ve vahiy konusundaki durumunun diğer peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm gibi olduğuna dair onlara karşı bir hüccettir. { وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ } “İbrâhîm'e, İsmâîl'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik”; peygamberler ifadesi onları da kapsadığı hâlde kendilerini şanlarını yüceltmek için hususi olarak zikretmiştir. Zira İbrâhîm onlardan ülulazm olanların ilki, Îsâ ise sonuncusudur; diğerleri de peygamberlerin en şereflileri ve en meşhurlarıdır. { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik”. Hamza, [zâ harfinin] dammesiyle «زُبُوراً» şeklinde okumuştur; bu da yazılmış (kitap) anlamındaki «زبْر» kelimesinin çoğuludur.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٥]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 164-165]
وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥)
{ وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Daha önce sana kıssalarını anlattığımız peygamberler de sana anlatmadığımız peygamberler de [gönderdik]. Allah Mûsâ ile de bizzat konuştu. Müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (164-165)
وَرُسُلًا نصب بمضمر دل عليه أوحينا إليك كأرسلنا أو فسره: قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ أي من قبل هذه السورة أو اليوم. وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً وهو منتهى مراتب الوحي خص به موسى من بينهم، وقد فضل الله محمدا ﷺ بأن أعطاه مثل ما أعطى كل واحد منهم.
{ وَرُسُلًا } “peygamberler de [gönderdik]”, «أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ» kavlinin delalet ettiği «أَرْسَلْنَا» gibi gizli bir fiille mansubdur yahut { قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “daha önce sana kıssalarını anlattığımız” kavli onu tefsir etmiştir; yani bu sureden yahut bugünden önce [anlattığımız peygamberler]. { وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “sana anlatmadığımız peygamberler de [gönderdik]”. { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Allah Mûsâ ile de bizzat konuştu”; bu, vahyin en son mertebesi olup aralarından Mûsâ'ya tahsis edilmiştir. Muhakkak ki Allah, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem onların her birine verdiğinin bir mislini ona vermekle üstün kılmıştır.
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ نصب على المدح أو بإضمار أرسلنا، أو على الحال ويكون رسلاً موطئاً لما بعده كقولك مررت بزيد رجلاً صالحاً. لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ فيقولوا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولاً فينبهنا ويعلمنا ما لم نكن نعلم، وفيه تنبيه على أن بعثة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام إلى الناس ضرورة لقصور الكل عن إدراك جزيئات المصالح والأكثر عن إدراك كلياتها، واللام متعلقة بأرسلنا أو بقوله مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ، وحُجَّةٌ اسم كان وخبره لِلنَّاسِ أو عَلَى اللَّهِ والآخر حال، ولا يجوز تعلقه بحجة لأنه مصدر وبعد ظرف لها أو صفة. وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً لا يغلب فيما يريد. حَكِيماً فيما دبر من أمر النبوة وخص كل نبي بنوع من الوحي والإِعجاز.
{ رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler”, övgü üzere yahut gizli bir «أَرْسَلْنَا» fiiliyle ya da hal olarak mansubdur; bu takdirde { رُسُلًا } kelimesi, senin “Salih bir adam olarak Zeyd'e uğradım” sözünde olduğu gibi sonrasına bir zemin hazırlayıcı (tevtiye) olur. { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın”, yani: “Bize bir elçi gönderseydin de bizi uyarsaydı ve bilmediklerimizi bize öğretseydi ya!” demesinler diye [gönderdik]. Bunda peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm insanlara gönderilmesinin bir zorunluluk olduğuna dikkat çekilmektedir; çünkü herkes cüz'î maslahatları kavramaktan, insanların çoğu da bunların küllî olanlarını kavramaktan âcizdir. Buradaki lâm harfi «أَرْسَلْنَا» fiiline yahut { مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } kavline müteallıktır. { حُجَّةٌ } kelimesi kâne'nin ismi, haberi ise { لِلنَّاسِ } yahut { عَلَى اللَّهِ } ifadesidir; diğeri ise haldir. Masdar olduğu için [car-mecrurun] { حُجَّةٌ } kelimesine müteallık olması caiz değildir; { بَعْدَ } ise onun için zarf yahut sıfattır. { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً } “Allah mutlak güç sahibidir”, dilediği şeyde asla mağlup edilemez. { حَكِيماً } “hüküm ve hikmet sahibidir”, peygamberlik meselesinde takdir edip tedbir ettiği hususlarda ve her peygamberi vahiy ve mucizenin bir çeşidiyle hususi kılmasında [hikmet sahibidir].
[سورة النساء (٤) : آية ١٦٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 166]