وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩)
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَلكِنْ ذِكْرى لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٦٩) } “Korkanlara, onların hesabından bir şey [sorumluluk] yoktur; fakat bir hatırlatmadır, belki sakınırlar.” (69)
وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ وما يلزم المتقين من قبائح أعمالهم وأقوالهم الذين يجالسونهم. مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ شيء مما يحاسبون عليه. وَلكِنْ ذِكْرى ولكن عليهم أن يذكروهم ذكرى ويمنعوهم عن الخوض وغيره من القبائح ويظهروا كراهتها وهو يحتمل النصب على المصدر والرفع على ولكن عليهم ذكرى، ولا يجوز عطفه على محل من شيء لأن من حسابهم يأباه ولا على شيء لذلك ولأن من لا تزاد في الإِثبات.
{ وَما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Korkanlara... bir şey yoktur” takva sahiplerine, kendileriyle oturdukları kimselerin çirkin amel ve sözlerinden ötürü bir sorumluluk gerekmez. { مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ } “onların hesabından hiçbir şey” hesaba çekilecekleri şeylerden hiçbir şey [yoktur]. { وَلكِنْ ذِكْرى } “fakat bir hatırlatmadır” fakat onların üzerine düşen, onlara bir öğütle hatırlatmada bulunmak, onları [boş laflara] dalmaktan ve diğer çirkinliklerden menedip bunlardan hoşnut olmadıklarını belli etmektir. Bunun nasb ile okunması masdar olması yönüyledir, ref ile okunması ise “ancak onların üzerine düşen bir hatırlatmadır” takdirindedir. { ذِكْرى } kelimesinin { مِنْ شَيْءٍ } kelimesinin mahalline matuf olması caiz değildir, çünkü { مِنْ حِسابِهِمْ } buna engeldir; aynı gerekçeyle ve olumlu cümlede “min” harfi zâid olarak bulunamayacağı için { شَيْءٍ } kelimesine matuf olması da caiz değildir.
لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ يجتنبون ذلك حياء أو كراهة لمساءتهم، ويحتمل أن يكون الضمير للذين يتقون والمعنى:
{ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “belki sakınırlar” utanarak yahut onları üzmekten çekinerek bundan kaçınırlar. Zamirin takva sahiplerine ait olması da muhtemeldir; bu durumda mana şöyledir:
لعلهم يثبتون على تقواهم ولا تنثلم بمجالستهم.
Umulur ki onlar takvaları üzere sebat ederler ve onlarla birlikte oturmaları sebebiyle [takvaları] zedelenmez.
روي: أن المسلمين قالوا لئن كنا نقوم كلما استهزءوا بالقرآن لم نستطع أن نجلس في المسجد الحرام، ونطوف، فنزلت.
Rivayet edildiğine göre Müslümanlar: “Onlar Kur'an ile her alay ettiklerinde kalkacak olursak Mescid-i Haram'da oturamaz ve tavaf edemeyiz” dediler, bunun üzerine bu ayet indi.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 70]
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ لا يُؤْخَذْ مِنْها أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما كَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinen ve kendilerini dünya hayatının aldattığı kimseleri bırak! Bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla [Kur'an'la] hatırlat. Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır. O, her türlü fidyeyi denkleştirse bile kendisinden alınmaz. İşte onlar, kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş olanlardır. İnkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.” (70)
وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً أي بنوا أمر دينهم على التشهي وتدينوا بما لا يعود عليهم بنفع عاجلاً وآجلاً، كعبادة الأصنام وتحريم البحائر والسوائب، أو اتخذوا دينهم الذي كلفوه لعباً ولهواً حيث سخروا به، أو جعلوا عيدهم الذي جعل ميقات عبادتهم زمان لهو ولعب. والمعنى أعرض عنهم ولا تبال بأفعالهم وأقوالهم، ويجوز أن يكون تهديداً لهم كقوله تعالى: ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً ومن جعله منسوخاً بآية السيف حمله على الأمر بالكف عنها وترك التعرض لهم وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا حتى أنكروا البعث.
{ وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini bir oyun ve eğlence edinen kimseleri bırak” yani din işlerini nefsin heva ve hevesine dayandıran, putlara tapmak ve bahire ile saibe hayvanlarını haram kılmak gibi ne dünyada ne de ahirette kendilerine hiçbir fayda sağlamayacak şeyleri din edinen; yahut sorumlu tutuldukları dinlerini onunla alay ederek oyun ve eğlenceye alan; yahut ibadetlerinin vakti kılınan bayramlarını eğlence ve oyun zamanı yapan kimseleri [bırak]. Mana şudur: Onlardan yüz çevir ve onların fiil ve sözlerine aldırış etme. Bu ifadenin, Yüce Allah'ın { ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } “Beni ve tek olarak yarattığım kimseyi baş başa bırak!” ayetinde olduğu gibi onlar için bir tehdit olması da caizdir. Bunu kılıç ayetiyle neshedilmiş sayan kimse, bu ifadeyi onlardan el çekme ve onlara sataşmayı terk etme emri olarak değerlendirmiştir. { وَغَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “ve kendilerini dünya hayatının aldattığı” öyle ki öldükten sonra dirilmeyi inkâr ettiler.
وَذَكِّرْ بِهِ أي بالقرآن. أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ مخافة أن تسلم إلى الهلاك وترهن بسوء عملها. وأصل الأبسال والبسل المنع ومنه أسد باسل لأن فريسته لا تفلت منه، والباسل الشجاع لامتناعه من قرنه وهذا بسل عليك أي حرام. لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ يدفع عنها العذاب. وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ وإن تفد كل فداء والعدل الفدية لأنها تعادل المفدي وها هنا الفداء وكل نصب على المصدرية. لاَّ يُؤْخَذْ مِنْها الفعل مسند إلى منها لا إلى ضميره بخلاف قوله: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ فإنه المفدى به. أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما
{ وَذَكِّرْ بِهِ } “onunla hatırlat” yani Kur'an ile. { أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما كَسَبَتْ } “Bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için” bir nefsin helake teslim edilmesi ve kötü ameli sebebiyle rehin tutulması korkusuyla. İbsâl (إبسال) ve besl (بسل) kelimelerinin asıl anlamı menetmektir (المنع); nitekim avı elinden kurtulamadığı için aslana “esedün bâsil” (أسد باسل), denginden menedildiği için cesur kimseye “bâsil” (باسل) denir. “Bu sana besldir” (هذا بسل عليك) demek ise “haramdır” demektir. { لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ } “Onun için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir şefaatçi vardır” ondan azabı savacak. { وَإِنْ تَعْدِلْ كُلَّ عَدْلٍ } “O, her türlü fidyeyi denkleştirse bile” her türlü fidyeyi fidye olarak verse bile. Adl (عدل), fidye demektir; zira fidye, fidyesi verilen şeyin dengi (muâdili) olur. Buradaki “adl” fidye, “küll” ise mefulü mutlak olarak mansuptur. { لاَّ يُؤْخَذْ مِنْها } “kendisinden alınmaz” fiil, { مِنْها } ifadesine isnat edilmiştir, onun zamirine değil; nitekim { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } ayeti böyle değildir, zira oradaki fidye olarak verilendir. { أُولئِكَ الَّذِينَ أُبْسِلُوا بِما } “İşte onlar, ... kazandıkları yüzünden helake teslim edilmiş olanlardır”
كَسَبُوا
{ كَسَبُوا } “kazandıkları yüzünden”
أي سلموا إلى العذاب بسبب أعمالهم القبيحة وعقائدهم الزائغة. لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ تأكيد وتفصيل لذلك، والمعنى هم بين ماء مغلي يتجرجر في بطونهم ونار تشتعل بأبدانهم بسبب كفرهم.
yani çirkin amelleri ve sapkın inançları sebebiyle azaba teslim edilmişlerdir. { لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduklarından ötürü onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır” bunun pekiştirilmesi ve ayrıntılı açıklamasıdır. Mana şudur: İnkârları sebebiyle karınlarında fokurdayan kaynar su ile bedenlerini saran ateş arasındadırlar.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 71]
قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١)
{ قُلْ أَنَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ لَهُ أَصْحابٌ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى ائْتِنا قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدى وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٧١) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da bize fayda da zarar da veremeyecek şeylere mi yalvaralım? Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, şeytanların ayartıp çölde şaşkın bir halde bıraktığı, arkadaşlarının ise 'Bize gel!' diye doğru yola çağırdığı kimse gibi ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?' De ki: 'Şüphesiz Allah'ın rehberliği, asıl rehberliğin ta kendisidir. Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi.'” (71)
قُلْ أَنَدْعُوا أنعبد مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا ما لا يقدر على نفعنا وضرنا. وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا ونرجع إلى الشرك بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ فأنقذنا منه ورزقنا الإِسلام. كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ كالذي ذهبت به مردة الجن في المهامة، استفعال من هوى يهوي هويًا إذا ذهب. وقرأ حمزة «استهواه» بألف ممالة ومحل الكاف النصب على الحال من فاعل نُرَدُّ أي: مشبهين الذي استهوته، أو على المصدر أي رداً مثل رد الذي استهوته. فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ متحيراً ضالاً عن الطريق. لَهُ أَصْحابٌ لهذا المستهوى رفقة.
{ قُلْ أَنَدْعُوا } “De ki: '... yalvaralım mı?'” kulluk mu edelim { مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لاَ يَنْفَعُنا وَلا يَضُرُّنا } “Allah'ı bırakıp da bize fayda da zarar da veremeyecek şeylere” bize fayda ve zarar vermeye gücü yetmeyen şeylere. { وَنُرَدُّ عَلى أَعْقابِنا } “ökçelerimiz üzerinde gerisin geri mi döndürülelim?” ve şirke mi dönelim { بَعْدَ إِذْ هَدانَا اللَّهُ } “Allah bizi doğru yola ilettikten sonra” bizi ondan kurtarıp İslam'ı nasip ettikten sonra. { كَالَّذِي اسْتَهْوَتْهُ الشَّياطِينُ } “şeytanların ayarttığı kimse gibi” azgın cinlerin ıssız çöllerde alıp götürdüğü kimse gibi. Bu kelime, bir kimse çekip gittiğinde kullanılan “hevâ yehvî heviyyen” (هوى يهوي هويًا) fiilinden istif'âl babıdır. Hamza bu kelimeyi imâleli elif ile «istehvâh» şeklinde okumuştur. Kâf harfinin mahalli, { نُرَدُّ } fiilinin failinden hâl olarak mansuptur; yani “şeytanların ayarttığı kimseye benzer kimseler olarak” demektir, yahut masdar olarak “şeytanların ayarttığı kimsenin döndürülmesi gibi bir döndürülüşle” demektir. { فِي الْأَرْضِ حَيْرانَ } “çölde şaşkın bir halde” yolunu şaşırmış, kaybolmuş bir halde. { لَهُ أَصْحابٌ } “arkadaşları olan” bu ayartılmış kimsenin yoldaşları vardır.
يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى إلى أن يهدوه الطريق المستقيم، أو إلى الطريق المستقيم وسماه هدى تسمية للمفعول بالمصدر. ائْتِنا يقولون له ائتنا. قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ الذي هو الإسلام. هُوَ الْهُدى وحده وما عداه ضلال. وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ من جملة المقول عطف على أن هدى الله، واللام لتعليل الأمر أي أمرنا بذلك لنسلم. وقيل هي بمعنى الباء وقيل هي زائدة.
{ يَدْعُونَهُ إِلَى الْهُدَى } “onu doğru yola çağırırlar” onu dosdoğru yola iletmeye yahut dosdoğru yola [çağırırlar]; mef'ûle masdar ismi verilerek ona 'hüdâ' denmiştir. { ائْتِنا } “Bize gel!” ona 'bize gel' derler. { قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ } “De ki: 'Şüphesiz Allah'ın rehberliği...'” ki o da İslam'dır. { هُوَ الْهُدى } “asıl rehberliğin ta kendisidir” tek başına odur, onun dışındakiler ise sapıklıktır. { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Bize âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredildi” söylenen söz cümlesinden olup { إِنَّ هُدَى اللَّهِ } kısmına matuftur. Lâm harfi emrin gerekçesini bildirmek içindir; yani 'teslim olalım diye bize böyle emredildi' demektir. Bunun 'bâ' harfi manasında olduğu da, zâid olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 72]
وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢)
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٢) } “'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının!' [diye de emrolundu]. O, huzuruna toplanacağınız kimsedir.” (72)
وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ عطف على لنسلم أي للإسلام ولإقامة الصلاة، أو على موقعه كأنه قيل:
{ وَأَنْ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاتَّقُوهُ } “'Namazı dosdoğru kılın ve O'ndan sakının!'” ifadesi { لِنُسْلِمَ } lafzına matuftur; yani İslam için ve namazı kılmak için demektir; yahut onun konumuna matuftur, sanki şöyle denmiş gibidir:
وأمرنا أن نسلم وأن أقيموا الصلاة. روي: أن عبد الرحمن بن أبي بكر دعا أباه إلى عبادة الأوثان، فنزلت.
“Bize teslim olmamız ve namazı ikame etmeniz emredildi.” Rivayet edildiğine göre Abdurrahman b. Ebî Bekir, babasını putlara tapmaya çağırmış, bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وعلى هذا كان أمر الرسول ﷺ بهذا القول إجابة عن الصديق رضي الله تعالى عنه تعظيماً لشأنه وإظهاراً للاتحاد الذي كان بينهما. وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ يوم القيامة.
Buna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü söylemekle emrolunması, Sıddîk radıyallâhu anh'ın şanını yüceltmek ve aralarındaki birlikteliği ortaya koymak amacıyla onun adına bir cevap niteliğindedir. { وَهُوَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “O, huzuruna toplanacağınız kimsedir” kıyamet gününde.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٧٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 73]
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣)
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ (٧٣) } “O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır. 'Ol!' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır. Sûra üflendiği gün mülk yalnızca O'nundur. Gaybı da görünen âlemi de bilendir. O, Hüküm ve Hikmet Sahibidir, her şeyden Haberdardır.” (73)
وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ قائماً بالحق والحكمة. وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ جملة اسمية قدم فيها الخبر أي قوله الحق يوم يقول، كقولك: القتال يوم الجمعة، والمعنى أنه الخالق للسموات والأرضين، وقوله الحق نافذ في الكائنات. وقيل يوم منصوب بالعطف على السموات أو الهاء في واتقوه، أو بمحذوف دل عليه بالحق. وقوله الحق مبتدأ وخبر أو فاعل يكون على معنى وحين يقول لقوله الحق أي لقضائه كن فيكون، والمراد به حين يكون الأشياء ويحدثها أو حين تقوم القيامة فيكون التكوين حشر الأموات وإحياءها. وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ كقوله ﷾: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ. عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أي هو عالم الغيب. وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ كالفذلكة للآية.
{ وَهُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } “O, gökleri ve yeri hak ile yaratandır” hak ve hikmetle kâim olarak [yaratan]. { وَيَوْمَ يَقُولُ كُنْ فَيَكُونُ قَوْلُهُ الْحَقُّ } “'Ol!' dediği gün hemen oluverir. O'nun sözü haktır” haberin öne geçirildiği bir isim cümlesidir; yani “Savaş cuma günüdür” sözün gibi “O'nun sözü hak olan, dediği gündür” demektir. Mana ise şudur: O, göklerin ve yerlerin yaratıcısıdır ve O'nun hak olan sözü varlıklarda geçerlidir. { يَوْمَ } kelimesinin { السَّماواتِ } kelimesine veya { وَاتَّقُوهُ } lafzındaki zamire atıfla mansup olduğu yahut { بِالْحَقِّ } lafzının delalet ettiği hazfedilmiş bir fiille mansup olduğu da söylenmiştir. { قَوْلُهُ الْحَقُّ } kısmı mübteda ve haberdir veya “O, hak olan sözüne 'Ol' dediği zaman hemen oluverir” manasında { يَكُونُ } fiilinin failidir; yani O'nun kazasına [ol demesidir]. Bununla kastedilen, eşyayı var edip meydana getirdiği an yahut kıyametin koptuğu andır; bu durumda var ediş, ölülerin haşredilmesi ve diriltilmesidir. { وَلَهُ الْمُلْكُ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği gün mülk yalnızca O'nundur” Yüce Allah'ın { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ } “Bugün mülk kimindir? Tek ve Kahhâr olan Allah'ındır” kavli gibidir. { عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir” yani O, gaybı bilendir. { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ } “O, Hüküm ve Hikmet Sahibidir, her şeyden Haberdardır” ayetin bir özeti (fezlekesi) gibidir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 74-75]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٧٤) وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ (٧٥) } “Hani İbrahim, babası Âzer'e: 'Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum' demişti. İşte böylece, kesin inananlardan olsun diye İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk.” (74-75)
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ هو عطف بيان لأبيه، وفي كتب التواريخ أن اسمه تارح فقيل هما علمان له كإسرائيل ويعقوب، وقيل العلم تارح وآزر وصف معناه الشيخ أو المعوج، ولعل منع صرفه لأنه أعجمي حمل على موازنه أو نعت مشتق من الآزر أو الوزر، والأقرب أنه علم أعجمي على فاعل كعابر وشالخ، وقيل اسم صنم يعبده فلقب به للزوم عبادته، أو أطلق عليه بحذف المضاف. وقيل المراد به الصنم ونصبه بفعل مضمر يفسره ما بعده أي أتعبد آزر ثم قال: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً تفسيراً وتقريراً. ويدل عليه أنه قرئ «أزراً» ، تتخذ أصناماً بفتح همزة آزر وكسرها وهو اسم صنم. وقرأ يعقوب بالضم على النداء وهو يدل على أنه علم. إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ عن الحق. مُبِينٍ ظاهر الضلالة.
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ } “Hani İbrahim, babası Âzer'e... demişti” Âzer kelimesi “babasına” ifadesinin atf-ı beyânıdır. Tarih kitaplarında adının Târah olduğu geçer; bu sebeple İsrail ve Yakub gibi bunların onun iki özel ismi olduğu söylenmiştir. Asıl ismin Târah olup Âzer'in yaşlı veya eğri büğrü anlamına gelen bir sıfat olduğu da söylenmiştir. Gayr-ı munsarif oluşu belki de veznine kıyas edilen acemî bir isim olmasından yahut el-âzir (الآزر) veya el-vezr (الوزر) kökünden türemiş bir sıfat olmasından ötürüdür. En uygun olanı, Âbir ve Şâlih gibi fail vezninde yabancı özel bir isim olmasıdır. Taptığı bir putun ismi olup ona ibadeti bırakmaması sebebiyle bu lakapla anıldığı yahut muzaf hazfedilerek bu ismin ona verildiği de söylenmiştir. Bununla putun kastedildiği, nasbının ise sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiille olduğu da söylenmiştir; yani “Âzer'e mi tapıyorsun?” [demiş], sonra tefsir ve takrir sadedinde: { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } “putları ilahlar mı ediniyorsun?” demiştir. Âzer kelimesinin hemzesinin fethası ve kesrasıyla bir put ismi olarak «ezran / izran tettehizu esnâmen» şeklinde okunmuş olması da buna delalet eder. Ya'kûb nida üzere damme ile okumuştur ki bu da onun özel isim olduğuna delalet eder. { إِنِّي أَراكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلالٍ } “Doğrusu ben seni ve kavmini bir sapıklık içinde görüyorum” haktan sapmış [görüyorum]. { مُبِينٍ } “apaçık” sapıklığı aşikâr olan.
وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ ومثل هذا التبصير نبصره، وهو حكاية حال ماضية. وقرئ: «ترى» بالتاء ورفع الملكوت ومعناه تبصره دلائل الربوبية. مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ربوبيتها وملكها. وقيل عجائبها وبدائعها والملكوت أعظم الملك والتاء فيه للمبالغة. وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ أي ليستدل وليكون، أو وفعلنا ذلك ليكون.
{ وَكَذلِكَ نُرِي إِبْراهِيمَ } “İşte böylece İbrahim'e gösteriyorduk” işte böylesi bir basiretle ona gerçeği gösteriyorduk; bu, geçmişteki bir durumun hikâye edilmesidir. «Tura» şeklinde “tâ” harfiyle ve melekût kelimesinin ref'iyle de okunmuştur ki manası “rubûbiyet delilleri ona apaçık görünür” demektir. { مَلَكُوتَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin melekûtunu” onların rubûbiyetini ve mülkiyetini. Onların akıl almaz ve harika düzenini [gösteriyorduk] de denmiştir. Melekût, mülkün en büyüğüdür ve buradaki “tâ” mübalağa içindir. { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } “kesin inananlardan olsun diye” yani delil getirsin ve olsun diye, yahut olsun diye biz bunu yaptık.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 76-77]
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧)
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ (٧٦) فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ (٧٧) } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. Yıldız batınca: 'Ben batanları sevmem' dedi. Ay'ı doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca: 'Yemin olsun, eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, muhakkak sapkın topluluktan olurum' dedi.” (76-77)
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي تفصيل وبيان لذلك. وقيل عطف على قال إبراهيم وكذلك نري اعتراض فإن أباه وقومه كانوا يعبدون الأصنام والكواكب، فأراد أن ينبههم على ضلالتهم ويرشدهم إلى الحق من طريق النظر والاستدلال، وجن عليه الليل ستره بظلامه والكواكب كان الزهرة أو المشتري وقوله: هذا رَبِّي على سبيل الوضع فإن المستدل على فساد قول يحكيه على ما يقوله الخصم ثم يكر عليه بالإِفساد، أو على وجه النظر والاستدلال، وإنما قاله زمان مراهقته أو أول أوان بلوغه. فَلَمَّا أَفَلَ أي غاب. قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ فضلاً عن عبادتهم فإن الانتقال والاحتجاب بالأستار يقتضي الإمكان والحدوث وينافي الألوهية.
{ فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأى كَوْكَباً قالَ هذا رَبِّي } “Gecenin karanlığı onu bürüyünce bir yıldız gördü: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi” bunun ayrıntılı açıklamasıdır. “İbrahim dedi ki” ifadesine matuf olduğu, “İşte böylece gösteriyorduk” cümlesinin ise bir ara cümle olduğu da söylenmiştir; nitekim babası ve kavmi putlara ve yıldızlara tapıyorlardı, o da akıl yürütme ve delil getirme yoluyla onları sapıklıkları konusunda uyarmak ve hakka yöneltmek istedi. “Gecenin karanlığı onu bürüyünce” karanlığıyla onu örttüğünde demektir. Yıldız ise Zühre (Venüs) veya Müşteri (Jüpiter) idi. Onun: { هذا رَبِّي } “İşte bu benim Rabbim!” sözü bir varsayım yoluyladır; zira bir görüşün batıllığına delil getiren kimse, o sözü hasmının söylediği gibi aktarır, sonra da onu çürütmeye yönelir; yahut akıl yürütme ve delil arama sadedindedir ve bunu ancak ergenlik çağında veya bülûğunun ilk vaktinde söylemiştir. { فَلَمَّا أَفَلَ } “batınca” yani kaybolunca. { قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلِينَ } “'Ben batanları sevmem' dedi” nerede kaldı ki onlara ibadet edeyim; çünkü yer değiştirmek ve perdeler arkasında gizlenmek imkân ve sonradan yaratılmış olmayı (hudûs) gerektirir ve uluhiyete aykırıdır.
فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً مبتدئاً في الطلوع. قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ استعجز نفسه واستعان بربه في درك الحق، فإنه لا يهتدي إليه إلا بتوفيقه إرشاداً لقومه وتنبيهاً لهم على أن القمر أيضاً لتغير حاله لا يصلح للألوهية، وأن من اتخذه إلهاً فهو ضال.
{ فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بازِغاً } “Ay'ı doğarken görünce” doğmaya başladığında. { قالَ هذا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ } “'İşte bu benim Rabbim!' dedi. O da batınca: 'Yemin olsun, eğer Rabbim beni doğru yola iletmezse, muhakkak sapkın topluluktan olurum' dedi” nefsini aciz gördü ve hakkı kavramada Rabbinden yardım istedi; zira kavmine rehberlik etmek ve durumunun değişmesi sebebiyle Ay'ın da uluhiyete elverişli olmadığını, onu ilah edinen kimsenin ise sapkın olduğunu onlara bildirmek için O'nun muvaffak kılması olmaksızın hakka ulaşılamaz.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 78-79]
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩)
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي هذا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٧٨) إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٧٩) } “Güneşi doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim, bu daha büyük!' dedi. O da batınca: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım! Şüphesiz ben, bir muvahhit olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben ortak koşanlardan değilim' dedi.” (78-79)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي ذكر اسم الإشارة لتذكير الخبر وصيانة للرب عن شبهة التأنيث.
{ فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي } “Güneşi doğarken görünce: 'İşte bu benim Rabbim!' dedi” haberin müzekker olmasından dolayı ve Rabbi dişillik şüphesinden tenzih etmek için işaret ismini müzekker getirmiştir.
هذا أَكْبَرُ كبره استدلالاً أو إظهاراً لشبهة الخصم. فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ من الأجرام المحدثة المحتاجة إلى محدث يحدثها ومخصص يخصصها بما تختص به، ثم لما تبرأ منها توجه إلى موجدها ومبدعها الذي دلت هذه الممكنات عليه فقال:
{ هذا أَكْبَرُ } “bu daha büyük” delil getirme yoluyla yahut hasmın şüphesini ortaya koyarak onu büyük saydı. { فَلَمَّا أَفَلَتْ قالَ يَا قَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “O da batınca: 'Ey kavmim! Doğrusu ben sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım!' dedi” kendisini meydana getirecek bir yaratıcıya ve kendisine has nitelikleriyle onu belirleyecek bir belirleyiciye muhtaç olan sonradan yaratılmış cisimlerden [uzağım]. Onlardan beri olunca, bu mümkün varlıkların kendisine delalet ettiği o var edici ve yaratıcıya yönelerek şöyle dedi:
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ وإنما احتج بالأفوال دون البزوغ مع أنه أيضاً انتقال لتعدد دلالته، ولأنه رأى الكوكب الذي يعبدونه في وسط السماء حين حاول الاستدلال.
{ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَما أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Şüphesiz ben, bir muvahhit olarak yüzümü gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim; ben ortak koşanlardan değilim.” Doğuş da bir yer değiştirme olduğu halde batış ile delil getirmesi, onun delaletinin çok yönlü olmasındandır ve çünkü o, delil getirmeye kalkıştığında taptıkları yıldızı göğün ortasında görmüştü.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٠ الى ٨١]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 80-81]
وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١)
{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدانِ وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ (٨٠) وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨١) } “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: 'Beni doğru yola eriştirmişken, Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz? Rabbimin dilediği bir şey hariç, O'na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır. Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız? Siz, Allah'ın size hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım? Eğer biliyorsanız, iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?'” (80-81)
وَحاجَّهُ قَوْمُهُ وخاصموه في التوحيد. قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ في وحدانيته ﷾. وقرأ نافع وابن عامر بخلاف عن هشام بتخفيف النون. وَقَدْ هَدانِ إلى توحيده. وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ أي لا أخاف معبوداتكم في وقت لأنها لا تضر بنفسها ولا تنفع. إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً أن يصيبني بمكروه من جهتها، ولعله جواب لتخويفهم إياه من آلهتهم وتهديد لهم بعذاب الله. وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً كأنه علة الاستثناء، أي أحاط به علماً فلا يبعد أن يكون في علمه أن يحيق بي مكروه من جهتها. أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ فتميزوا بين الصحيح والفاسد والقادر والعاجز.
{ وَحاجَّهُ قَوْمُهُ } “Kavmi onunla tartışmaya girişti” tevhid konusunda onunla çekiştiler. { قالَ أَتُحاجُّونِّي فِي اللَّهِ } “Dedi ki: '... Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?'” Yüce Allah'ın birliği konusunda. Nâfi‘ ve İbn Âmir, Hişâm'dan gelen bir rivayet hariç, nûn harfini şeddesiz okumuşlardır. { وَقَدْ هَدانِ } “Beni doğru yola eriştirmişken” O'nu birlemeye beni ulaştırmışken. { وَلا أَخافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ } “O'na ortak koştuklarınızdan korkmam” yani taptıklarınızdan hiçbir vakit korkmam; zira onlar bizzat ne zarar verebilir ne de fayda sağlayabilirler. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ رَبِّي شَيْئاً } “Rabbimin dilediği bir şey hariç” onlar vasıtasıyla bana bir kötülük dokunmasını [dilemesi müstesna]; bu, onların kendisini ilahlarıyla korkutmalarına bir cevap ve onları Allah'ın azabıyla bir tehdit olabilir. { وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } “Rabbim ilmiyle her şeyi kuşatmıştır” istisnanın gerekçesi gibidir; yani O, her şeyi ilmiyle kuşatmıştır, binaenaleyh onlar vasıtasıyla bana bir kötülüğün isabet etmesinin O'nun ilminde bulunması uzak bir ihtimal değildir. { أَفَلا تَتَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?” doğru ile eğriyi, kadir olan ile aciz olanı birbirinden ayırt etmez misiniz?
وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ ولا يتعلق به ضر. وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ وهو حقيق بأن يخاف منه كل الخوف لأنه إشراك للمصنوع بالصانع، وتسوية بين المقدور العاجز بالقادر الضار النافع. مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً ما لم ينزل بإشراكه كتاباً، أو لم ينصب عليه دليلاً. فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ أي الموحدون أو المشركون، وإنما لم يقل أينا أنا أم أنتم احترازاً من تزكية نفسه. إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ما يحق أن يخاف منه.
{ وَكَيْفَ أَخافُ مَا أَشْرَكْتُمْ } “ben sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım?” halbuki onlara hiçbir zarar taalluk etmez. { وَلا تَخافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ } “Siz... Allah'a ortak koşmaktan korkmazken” O ise kendisinden hakkıyla korkulmaya layıktır; zira bu, yaratılanı Yaratıcı'ya ortak koşmaktır ve aciz olan mahlûku kadir olan, zarar ve fayda veren ile bir tutmaktır. { مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً } “size hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” ortak koşulmasına dair hiçbir kitap indirmediği yahut hakkında hiçbir delil vazetmediği şeyleri. { فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ } “iki gruptan hangisi güvende olmaya daha layıktır?” yani muvahhitler mi yoksa müşrikler mi? Kendi nefsini temize çıkarmaktan sakınmak için “hangimiz, ben mi yoksa siz mi?” dememiştir. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız” kendisinden korkulması gereken şeyin ne olduğunu.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٨٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 82]
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢)
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ (٨٢) } “İnanıp da imanlarına zulüm [şirk] karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır.” (82)
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ استئناف منه أو من الله بالجواب عما استفهم عنه، والمراد بالظلم ها هنا الشرك لما
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İnanıp da imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya; işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır” sorulan soruya [İbrahim] tarafından yahut Allah tarafından verilmiş yeni bir cevaptır. Buradaki zulümden maksat şirktir; zira
روي أن الآية لما نزلت شق ذلك على الصحابة وقالوا:
rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde bu durum ashab-ı kirama ağır geldi ve şöyle dediler:
أينا لم يظلم نفسه فقال ﵊ «ليس ما تظنون إنما هو ما قال لقمان لابنه
“Hangimiz nefsine zulmetmemiştir ki?” Bunun üzerine aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Zannettiğiniz gibi değildir; o ancak Lokman'ın oğluna dediği gibidir:
يا بُنَيَّ لاَ تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» وليس الإِيمان به أن يصدق بوجود الصانع الحكيم ويخلط بهذا التصديق الإِشراك به.
‘Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma; çünkü şirk kesinlikle büyük bir zulümdür’.” Allah'a iman etmek, Hakîm olan Yaratıcı'nın varlığını tasdik edip de bu tasdike O'na şirk koşmayı karıştırmak değildir.
وقيل المعصية.
Bunun günah olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٨٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 83]
وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣)
{ وَتِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ (٨٣) } “İşte bunlar, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz hüccetlerimizdir (delillerimizdir). Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz. Şüphesiz senin Rabbin Hüküm ve Hikmet Sahibidir, her şeyi bilendir.” (83)
وَتِلْكَ إشارة إلى ما احتج به إبراهيم على قومه من قوله: فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ إلى قوله: وَهُمْ مُهْتَدُونَ أو من قوله: أَتُحاجُّونِّي إليه. حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ أرشدناه إليها أو علمناه إياها. عَلى قَوْمِهِ متعلق ب حُجَّتُنا إن جعل خبر تلك وبمحذوف إن جعل بدله أي: آتيناها إبراهيم حجة على قومه.
{ وَتِلْكَ } “İşte bunlar” İbrahim'in kavmine karşı getirdiği delillere işarettir; { فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ } kavlinden { وَهُمْ مُهْتَدُونَ } kavline kadar, yahut { أَتُحاجُّونِّي } kavlinden oraya kadar olan kısımdır. { حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ } “İbrahim'e verdiğimiz delillerimizdir” onu buna yönelttik yahut bunu ona öğrettik. { عَلى قَوْمِهِ } “kavmine karşı” ifadesi, eğer haber kılınırsa { حُجَّتُنا } lafzına taalluk eder; eğer bedel kılınırsa mahzuf bir lafza taalluk eder; yani: “Kavmine karşı bir hüccet olmak üzere onu İbrahim'e verdik” takdirindedir.
نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ في العلم والحكمة. وقرأ الكوفيون ويعقوب بالتنوين. إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ في رفعه وخفضه. عَلِيمٌ بحال من يرفعه واستعداده له.
{ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Dilediğimiz kimseleri derecelerle yükseltiriz” ilim ve hikmette [yükseltiriz]. Kûfeliler ve Ya‘kūb [derecâtin kelimesini] tenvin ile okumuştur. { إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ } “Şüphesiz senin Rabbin Hüküm ve Hikmet Sahibidir” yükseltmesinde ve alçaltmasında [hikmet sahibidir]. { عَلِيمٌ } “her şeyi bilendir” yükselteceği kimsenin durumunu ve onun buna olan istidadını bilendir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 84-85]
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥)
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلاًّ هَدَيْنا وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٤) وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى وَإِلْياسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٥) } “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; her birini hidayete erdirdik. Daha önce Nûh'u ve onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u da hidayete erdirmiştik. İşte güzel davrananları böyle mükafatlandırırız. (84) Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı, Îsâ'yı ve İlyâs'ı da [hidayete erdirdik]. Hepsi de salihlerdendir. (85)”
وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا أي كلا منهما. وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ من قبل إبراهيم، عد هداه نعمة على إبراهيم من حيث إنه أبوه وشرف الوالد يتعدى إلى الولد. وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ الضمير لإبراهيم ﵊ إذ الكلام فيه. وقيل لنوح ﵇ لأنه أقرب ولأن يونس ولوطاً ليسا من ذرية إبراهيم، فلو كان لإبراهيم اختص البيان بالمعدودين في تلك الآية والتي بعدها والمذكورون في الآية الثالثة عطف على
{ وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنا } “Ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık; her birini hidayete erdirdik” yani her ikisini de. { وَنُوحاً هَدَيْنا مِنْ قَبْلُ } “Daha önce Nûh'u da hidayete erdirmiştik” İbrahim'den önce. Onun hidayeti, İbrahim'in atası olması ve babanın şerefinin evlada geçmesi bakımından İbrahim'e bir nimet sayılmıştır. { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ } “ve onun soyundan” zamir, söz kendisi hakkında olduğu için İbrahim aleyhisselâm'a aittir. Daha yakın olduğu için ve Yûnus ile Lût İbrahim'in soyundan olmadıkları gerekçesiyle Nûh aleyhisselâm'a ait olduğu da söylenmiştir; zira eğer İbrahim'e ait olsaydı, açıklama bu ayette ve bir sonrakinde sayılanlara mahsus olurdu ve üçüncü ayette zikredilenler ise { نُوحاً } üzerine matuf olurdu:
نوحا داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ أيوب بن أموص من أسباط عيص بن إسحاق. وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ أي ونجزي المحسنين جزاء مثل ما جزينا إبراهيم برفع درجاته وكثر أولاده والنبوة فيهم.
{ داوُدَ وَسُلَيْمانَ وَأَيُّوبَ } “Dâvûd'u, Süleyman'ı ve Eyyûb'u” [Eyyûb], İshak'ın oğlu Iys'ın neslinden gelen Amûs oğlu Eyyûb'dur. { وَيُوسُفَ وَمُوسى وَهارُونَ وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârûn'u [da hidayete erdirdik]. İşte güzel davrananları böyle mükafatlandırırız” yani güzel davrananları, derecelerini yükseltmek, evlatlarını çoğaltmak ve peygamberliği onların soyunda kılmak suretiyle İbrahim'e verdiğimiz mükafat gibi bir mükafatla ödüllendiririz.
وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى هو ابن مريم وفي ذكره دليل على أن الذرية تتناول أولاد البنت. وَإِلْياسَ قيل هو إدريس جد نوح فيكون البيان مخصوصاً بمن في الآية الأولى. وقيل هو من أسباط هارون أخي موسى. كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ الكاملين في الصلاح وهو الإِتيان بما ينبغي والتحرز عما لا ينبغي.
{ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيى وَعِيسى } “Zekeriyyâ'yı, Yahyâ'yı ve Îsâ'yı” o Meryem'in oğludur; onun zikredilmesinde nesep/zürriyet kavramının kız çocuklarının evlatlarını da kapsadığına bir delil vardır. { وَإِلْياسَ } “ve İlyâs'ı” onun Nûh'un dedesi İdris olduğu söylenmiştir, bu durumda açıklama birinci ayetteki kimselere mahsus olur. Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un soyundan olduğu da söylenmiştir. { كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Hepsi de salihlerdendir” salah hususunda kamil olanlardandır; salah ise gerekeni yapmak ve gerekmeyenden sakınmaktır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٦ الى ٨٧]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 86-87]
وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧)
{ وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ وَيُونُسَ وَلُوطاً وَكلاًّ فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ (٨٦) وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ وَاجْتَبَيْناهُمْ وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٨٧) } “İsmâil'i, Elyesa'ı, Yûnus'u ve Lût'u da [hidayete erdirdik]. Hepsini alemlere üstün kıldık. (86) Onların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimilerini de [üstün kıldık]; onları seçtik ve dosdoğru bir yola ilettik. (87)”
وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ هو اليسع بن أخطوب. وقرأ حمزة والكسائي والليسع وعلى القراءتين هو علم أعجمي أدخل عليه اللام كما أدخل على اليزيد في قوله:
{ وَإِسْماعِيلَ وَالْيَسَعَ } “İsmâil'i ve Elyesa'ı” o, Ahtûb oğlu Elyesa'dır. Hamza ve Kisâî { وَاللَّيْسَعَ } şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraate göre de o, şu beyitte “el-Yezîd” kelimesine lām dahil edildiği gibi kendisine lām dahil edilmiş yabancı (a‘cemî) bir özel isimdir:
رَأَيْتُ الوَلِيْدَ بن اليزيد مُبَارَكا ... شَدِيداً بِأَعْبَاءِ الخِلاَفَةِ كَاهِلُهُ
“Gördüm Velîd bin el-Yezîd'i mübarek biri olarak, / Hilafetin yüklerini taşıyan omuzları pek kuvvetli!”
وَيُونُسَ هو يونس بن متى. وَلُوطاً هو ابن هاران أخي إبراهيم. وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ بالنبوة، وفيه دليل على فضلهم على من عداهم من الخلق.
{ وَيُونُسَ } “ve Yûnus'u” o, Mettâ oğlu Yûnus'tur. { وَلُوطاً } “ve Lût'u” o, İbrahim'in kardeşi Hârân'ın oğludur. { وَكلًّا فَضَّلْنا عَلَى الْعالَمِينَ } “Hepsini alemlere üstün kıldık” peygamberlikle [üstün kıldık]. Bunda, onların mahlukattan kendileri dışındakilere olan üstünlüklerine delil vardır.
وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ عطف على كُلًّا أو نُوحاً أي فضلنا كلاً منهم، أو هدينا هؤلاء وبعض آبائهم وذرياتهم وإخوانهم فإن منهم من لم يكن نبياً ولا مهدياً. وَاجْتَبَيْناهُمْ عطف على فَضَّلْنا أو هَدَيْنا وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ تكرير لبيان ما هدوا إليه.
{ وَمِنْ آبائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوانِهِمْ } “Onların babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden kimilerini de” { كُلًّا } yahut { نُوحاً } kelimesine atıftır; yani onların her birini üstün kıldık yahut bunları ve babalarından, zürriyetlerinden ve kardeşlerinden bazılarını hidayete erdirdik; zira onların içinde peygamber ve hidayete ermiş olmayanlar da vardı. { وَاجْتَبَيْناهُمْ } “onları seçtik” [ifadesi] { فَضَّلْنا } veya { هَدَيْنا } kelimesine atıftır. { وَهَدَيْناهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “ve dosdoğru bir yola ilettik” [ifadesi ise] kendilerine hidayet edilen şeyin beyanı için bir tekrardır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٨٨ الى ٨٩]
[En'âm Suresi (6) : Ayetler 88-89]
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩)
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَلَوْ أَشْرَكُوا لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٨) أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ (٨٩) } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir ki kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir. Eğer şirk koşsalardı, yapmakta oldukları ameller elbette boşa çıkardı. (88) İşte onlar, kendilerine kitap, hikmet ve peygamberlik verdiğimiz kimselerdir. Eğer şunlar bunları inkar ederlerse, şüphesiz biz bunları inkar etmeyecek bir toplumu onlara vekil kılmışızdır. (89)”
ذلِكَ هُدَى اللَّهِ إشارة إلى ما دانوا به. يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ دليل على أنه متفضل عليهم بالهداية. وَلَوْ أَشْرَكُوا أي ولو أشرك هؤلاء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام مع فضلهم وعلو شأنهم. لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَعْمَلُونَ لكانوا كغيرهم في حبوط أعمالهم بسقوط ثوابها.
{ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir” benimsedikleri dine işarettir. { يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “kullarından dilediğini onunla doğru yola iletir” O'nun hidayeti onlara bir lütuf olarak ihsan ettiğine delildir. { وَلَوْ أَشْرَكُوا } “Eğer şirk koşsalardı” yani bu peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm faziletlerine ve şanlarının yüceliğine rağmen şirk koşsalardı. { لَحَبِطَ عَنْهُمْ مَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları ameller elbette boşa çıkardı” sevabının düşmesiyle amellerinin boşa gitmesinde başkaları gibi olurlardı.
أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يريد به الجنس. وَالْحُكْمَ الحكمة أو فصل الأمر على ما يقتضيه الحق. وَالنُّبُوَّةَ والرسالة. فَإِنْ يَكْفُرْ بِها أي بهذه الثلاثة. هؤُلاءِ يعني قريشاً. فَقَدْ وَكَّلْنا بِها أي بمراعاتها. قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ وهم الأنبياء عليهم الصلاة والسلام المذكورون ومتابعوهم. وقيل هم الأنصار أو أصحاب النبي ﷺ، أو كل من آمن به أو الفرس. وقيل الملائكة.
{ أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ } “İşte onlar, kendilerine kitap verdiğimiz kimselerdir” bununla cinsi kastetmektedir. { وَالْحُكْمَ } “ve hüküm [verdiğimiz]” hikmet yahut hakkın gerektirdiği şekilde işi karara bağlama yetkisidir. { وَالنُّبُوَّةَ } “ve peygamberlik [verdiğimiz kimselerdir]” ve risalettir. { فَإِنْ يَكْفُرْ بِها } “Eğer bunları inkar ederlerse” yani bu üçünü. { هؤُلاءِ } “şunlar” yani Kureyş. { فَقَدْ وَكَّلْنا بِها } “şüphesiz biz onlara vekil kılmışızdır” yani onları gözetmeye. { قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ } “onları inkar etmeyecek bir toplumu” bunlar zikredilen peygamberler aleyhimüssalâtü vesselâm ve onlara tabi olanlardır. Onların Ensar yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı veya ona iman eden herkes yahut Farslar olduğu da söylenmiştir. Melekler olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٠]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 90]
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠)
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرى لِلْعالَمِينَ (٩٠) } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy. De ki: ‘Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, bütün alemler için ancak bir öğüttür.’” (90)
أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ يريد الأنبياء عليهم الصلاة والسلام المتقدم ذكرهم. فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ فاختص طريقهم بالاقتداء والمراد بهداهم ما توافقوا عليه من التوحيد وأصول الدين دون الفروع المختلف فيها، فإنها ليست هدى مضافاً إلى الكل ولا يمكن التأسي بهم جميعاً. فليس فيه دليل على أنه ﵊ متعبد بشرع من قبله، والهاء في اقْتَدِهْ للوقف ومن أثبتها في الدرج ساكنة كابن كثير ونافع وأبي عمرو وعاصم أجرى الوصل مجرى الوقف، ويحذف الهاء في الوصل خاصة حمزة والكسائي وأشبعها بالكسر ابن
{ أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir” zikri geçen peygamberleri aleyhimüssalâtü vesselâm kastetmektedir. { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “öyleyse sen de onların hidayetine uy” yani sadece onların yoluna uy. Onların hidayetinden maksat, üzerinde ihtilaf edilen füruat değil; tevhid ve dinin asıllarında ittifak ettikleri hususlardır; zira füruat hepsine izafe edilen bir hidayet değildir ve hepsine birden uymak da mümkün değildir. Dolayısıyla bunda onun aleyhisselâm kendisinden öncekilerin şeriatıyla amel etmekle mükellef olduğuna bir delil yoktur. { اقْتَدِهْ } kelimesindeki he harfi vakıf içindir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr ve Âsım gibi onu vasıl halinde (okuyuşun akışında) sakin olarak sabit tutanlar, vaslı vakıf gibi değerlendirmişlerdir. Hamza ve Kisâî özellikle vasıl halinde he harfini hazfeder; İbn
عامر برواية ابن ذكوان على أنها كناية المصدر وكسرها بغير إشباع برواية هشام. قُلْ لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أي على التبليغ أو القرآن. أَجْراً جعلاً من جهتكم كما لم يسأل من قبلي من النبيين، وهذا من جملة ما أمر بالاقتداء بهم فيه. إِنْ هُوَ أي التبليغ أو القرآن أو الغرض. إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ إلا تذكيراً وموعظة لهم.
Âmir ise İbn Zekvân rivayetinde mastarın kinayesi (zamiri) kabul ederek onu kesre ile işbâ‘lı (uzatarak) okumuş, Hişâm rivayetinde ise işbâ‘sız kesre ile okumuştur. { قُلْ لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ } “De ki: ‘Buna karşılık sizden istemiyorum’” yani tebliğe yahut Kur'an'a karşılık. { أَجْراً } “bir ücret” benden önceki peygamberlerin istemediği gibi sizin tarafınızdan bir karşılık [istemiyorum]. Bu da onlara uymakla emrolunduğu hususlardandır. { إِنْ هُوَ } “O değildir” yani tebliğ yahut Kur'an veya maksat. { إِلَّا ذِكْرى لِلْعالَمِينَ } “ancak bütün alemler için bir öğüttür” ancak onlar için bir hatırlatma ve nasihattir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩١]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 91]
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١)
{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ (٩١) } “‘Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir’ dediklerinde, Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler (O'nu hakkıyla tanıyamadılar). De ki: ‘Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği, sizin parça parça kağıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz, sizin de atalarınızın da bilmediği şeylerin size öğretildiği o Kitabı kim indirdi?’ ‘Allah’ de, sonra onları bırak, daldıkları batakta oynayadursunlar.” (91)
وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وما عرفوه حق معرفته في الرحمة والإِنعام على العباد. إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ حين أنكروا الوحي وبعثة الرسل عليهم الصلاة والسلام، وذلك من عظائم رحمته وجلائل نعمته أو في السخط على الكفار وشدة البطش بهم حين جسروا على هذه المقالة، والقائلون هم اليهود قالوا ذلك مبالغة في إنكار إنزال القرآن بدليل نقض كلامهم، وإلزامهم بقوله: قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ وقراءة الجمهور تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً بالتاء وإنما قرأ بالياء ابن كثير وأبو عمرو حملاً على قالوا وما قدروا، وتضمن ذلك توبيخهم على سوء جهلهم بالتوراة وذمهم على تجزئتها بإبداء بعض انتخبوه وكتبوه في ورقات متفرقة وإخفاء بعض لا يشتهونه.
{ وَما قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ } “Allah'ı kadrine yaraşır şekilde takdir edemediler” kullara rahmet ve ihsanda bulunması hususunda O'nu hakkıyla bilemediler. { إِذْ قالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } “‘Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir’ dediklerinde” vahyi ve peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gönderilişini inkar ettikleri vakit [bunu dediler]. Halbuki bu [vahiy ve peygamberlik], O'nun yüce rahmetinden ve ulu nimetlerindendir; yahut bu sözü söylemeye cüret ettiklerinde kafirlere olan gazabını ve onlara vuracağı darbenin şiddetini hakkıyla takdir edemediler. Bunu söyleyenler Yahudilerdir; sözlerinin çürütülmesi ve { قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتابَ الَّذِي جاءَ بِهِ مُوسى نُوراً وَهُدىً لِلنَّاسِ } “De ki: ‘Öyleyse Mûsâ'nın insanlara bir nur ve hidayet olarak getirdiği o Kitabı kim indirdi?’” kavliyle ilzam edilmeleri deliliyle Kur'an'ın indirilişini inkarda aşırıya giderek bunu söylemişlerdir. Cumhurun kıraati { تَجْعَلُونَهُ قَراطِيسَ تُبْدُونَها وَتُخْفُونَ كَثِيراً } “onu parça parça kağıtlar haline getirip bir kısmını açıkladığınız, çoğunu da gizlediğiniz” şeklinde tē harfiyledir. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise { قالُوا } ve { وَما قَدَرُوا } lafızlarına hamlederek yē harfiyle [yec‘alûnehû...] okumuştur. Bu ifade, Tevrat konusundaki kötü cehaletlerinden dolayı onları azarlamayı ve seçip ayrı sayfalara yazdıkları bir kısmı ortaya çıkarıp canlarının istemediği bir kısmı da gizleyerek onu parçalara ayırmalarını yermeyi içermektedir.
وروي (أن مالك بن الصيف قاله لما أغضبه الرسول ﷺ بقوله: أنشدك الله الذي أنزل التوراة على موسى هل تجد فيها أن الله يبغض الحبر السمين قال: نعم إن الله يبغض الحبر السمين، قال ﵊: فأنت الحبر السمين)
Rivayet edildiğine göre (Mâlik b. es-Sayf, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini “Sana Mûsâ'ya Tevrat'ı indiren Allah adına soruyorum; onda Allah'ın şişman bilginden buğzettiğini buluyor musun?” sözüyle öfkelendirdiğinde bunu söylemiştir. O: “Evet, Allah şişman bilginden buğzeder” demiş, bunun üzerine aleyhisselâm: “Şişman bilgin sensin!” buyurmuştur).
وقيل هم المشركون وإلزامهم بإنزال التوراة لأنه كان من المشهورات الذائعة عندهم ولذلك كانوا يقولون لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ وَعُلِّمْتُمْ على لسان محمد ﷺ. مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ زيادة على ما في التوراة وبياناً لما التبس عليكم وعلى آبائكم الذين كانوا أعلم منكم ونظيره إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ. وقيل الخطاب لمن آمن من قريش قُلِ اللَّهُ أي أنزله الله، أو الله أنزله. أمره بأن يجيب عنهم إشعاراً بأن الجواب متعين لا يمكن غيره، وتنبيهاً على أنهم بهتوا بحيث إنهم لا يقدرون على الجواب. ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ في أباطيلهم فلا عليك بعد التبليغ وإلزام الحجة. يَلْعَبُونَ حال من هم الأول، والظرف صلة ذرهم أو يلعبون أو حال من مفعوله، أو فاعل يلعبون أو من هم الثاني والظرف متصل بالأول.
Onların müşrikler olduğu da söylenmiştir; Tevrat'ın indirilmesiyle ilzam edilmeleri ise, bunun onların nezdinde yaygın ve bilinen şeylerden olması sebebiyledir; bu yüzdendir ki onlar: { لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “Bize de kitap indirilseydi onlardan daha doğru yolda olurduk” diyorlardı. { وَعُلِّمْتُمْ } “size öğretildi” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla. { مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلا آباؤُكُمْ } “sizin de atalarınızın da bilmediği şeyler” Tevrat'takine bir ziyade olarak ve sizden daha bilgili olan atalarınıza ve size kapalı gelen şeylerin bir açıklaması olarak [öğretildi]. Bunun benzeri: { إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ihtilaf edegeldikleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır” ayetidir. Hitabın Kureyş'ten iman edenlere yönelik olduğu da söylenmiştir. { قُلِ اللَّهُ } “‘Allah’ de” yani “Onu Allah indirdi” yahut “Allah indirdi” [de]. Cevabın muayyen olup başkasının mümkün olmadığını hissettirmek ve onların cevap veremeyecek derecede apışıp kaldıklarını bildirmek üzere onların yerine cevap vermesini emretmiştir. { ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ } “sonra onları daldıkları batakta bırak” yani batıllarında [bırak]; artık tebliğden ve delili ortaya koyduktan sonra sana bir sorumluluk yoktur. { يَلْعَبُونَ } “oynayadursunlar” birinci { هُمْ } zamirinden haldir; zarf ise { ذَرْهُمْ }'un veya { يَلْعَبُونَ }'nin sılası, ya da mefulünden veya { يَلْعَبُونَ }'nin failinden haldir, yahut ikinci { هُمْ } zamirinden hal olup zarf birinciye bağlıdır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٢]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 92]
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢)
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩٢) } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayan, Şehirlerin Anası'nı (Mekke'yi) ve çevresindekileri uyarasın diye indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına da devam ederler.” (92)
وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ كثير الفائدة والنفع. مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ يعني التوراة أو الكتب التي قبله. وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى عطف على ما دل عليه مبارك أي للبركات ولتنذر أو علة لمحذوف أي ولتنذر أهل أم القرى أنزلناه، وإنما سميت مكة بذلك لأنها قبلة أهل القرى ومحجهم ومجتمعهم وأعظم القرى شأناً.
{ وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” faydası ve menfaati çoktur. { مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendisinden öncekileri doğrulayan” yani Tevrat'ı yahut kendisinden önceki kitapları. { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } “ve Şehirlerin Anası'nı uyarasın diye” [ifadesi] { مُبارَكٌ } kelimesinin delalet ettiği manaya atıftır; yani bereketler için ve uyarasın diye [indirdik] yahut mahzuf bir fiilin illetidir; yani “Şehirlerin Anası ehlini uyarasın diye onu indirdik” takdirindedir. Mekke'ye bu ismin verilmesi, bütün beldeler halkının kıblesi, hac yeri, toplanma mekanı ve beldelerin şan bakımından en büyüğü olmasındandır.
وقيل لأن الأرض دحيت من تحتها، أو لأنها مكان أول بيت وضع للناس. وقرأ أبو بكر عن عاصم بالياء أي ولينذر الكتاب. وَمَنْ حَوْلَها أهل الشرق والغرب. وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ فإن من صدق بالآخرة خاف العاقبة ولا يزال الخوف يحمله على النظر والتدبر حتى يؤمن بالنبي والكتاب، والضمير يحتملهما ويحافظ على الطاعة وتخصيص الصلاة لأنها عماد الدين وعلم الإِيمان.
Yeryüzünün onun altından yayılıp döşenmesinden yahut insanlar için kurulan ilk beytin yeri olmasından ötürü böyle isimlendirildiği de söylenmiştir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir yē harfiyle [ve liyünzire...] okumuştur; yani “Kitap uyarsın diye”. { وَمَنْ حَوْلَها } “ve çevresindekileri” doğu ve batı ehlini. { وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلى صَلاتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Ahirete inananlar buna da inanırlar ve onlar namazlarına da devam ederler” zira ahireti tasdik eden kimse akıbetten korkar ve bu korku onu peygambere ve kitaba iman edinceye kadar düşünmeye ve tefekküre sevk etmeye devam eder; zamir her ikisine de muhtemeldir ve itaate devam eder. Namazın tahsis edilmesi ise onun dinin direği ve imanın alameti olmasındandır.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٣]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 93]
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣)
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ (٩٣) } “Allah'a yalan yere iftira eden yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde ‘Bana vahyolundu’ diyen ve ‘Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim’ diyenden daha zalim kim olabilir? O zalimleri ölümün şiddetli dalgaları içinde ve meleklerin ellerini uzatarak, ‘Çıkarın canlarınızı! Allah'a karşı haksız yere söylediklerinizden ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olmanızdan ötürü bugün alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız’ dedikleri sırada bir görseydin!” (93)
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً فزعم أنه بعثه نبياً كمسيلمة والأسود العنسي، أو اختلق عليه أحكاماً كعمرو بن لحي ومتابعيه. أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ كعبد الله بن سعد بن أبي سرح (كان يكتب لرسول الله ﷺ فلما نزلت وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ فلما بلغ قوله: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir?” Müseylime ve el-Esved el-Ansî gibi Allah'ın kendisini peygamber gönderdiğini iddia eden, yahut Amr b. Luhayy ve ona tabi olanlar gibi O'na hükümler uyduran kimseden [daha zalim kim olabilir?]. { أَوْ قالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ } “yahut kendisine hiçbir şey vahyolunmadığı halde ‘Bana vahyolundu’ diyen” Abdullah b. Sa‘d b. Ebî Serh gibi (o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy yazıyordu; { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ } indiğinde, O { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } kavline ulaştığında
قال عبد الله (فتبارك الله أحسن الخالقين) تعجباً من تفصيل خلق الإِنسان فقال ﵊: اكتبها فكذلك نزلت، فشك عبد الله وقال لئن كان محمد صادقاً لقد أوحي إليّ كما أوحي إليه ولئن كان كاذباً لقد قلت كما قال) .
Abdullah insanın yaratılışının tafsilatına hayran kalarak “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” demiş, bunun üzerine aleyhisselâm: “Bunu yaz, zira böyle indi” buyurmuştu. Bunun üzerine Abdullah şüpheye düşüp şöyle dedi: “Eğer Muhammed doğru sözlüyse ona vahyedildiği gibi bana da vahyolunmuştur; şayet yalancıysa o ne dediyse ben de aynısını söylemişimdir”).
وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ كالذين قالوا لو نشاء لقلنا مثل هذا. وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ حذف مفعوله لدلالة الظرف عليه أي ولو ترى الظالمين. فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ شَدَائده من غمره الماء إذا غشيه. وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ يقبض أرواحهم كالمتقاضي الملظ أو بالعذاب. أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ أي يقولون لهم أخرجوها إلينا من أجسادكم تغليظاً وتعنيفاً عليهم، أو أخرجوها من العذاب وخلصوها من أيدينا. الْيَوْمَ يريدون وقت الإِماتة، أو الوقت الممتد من الإِماتة إلى ما لا نهاية له.
{ وَمَنْ قالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “ve ‘Allah'ın indirdiği gibi ben de indireceğim’ diyenden [daha zalim kim olabilir?]” “Dileseydik biz de bunun gibisini söylerdik” diyenler gibi. { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } “O zalimleri... bir görseydin!” zarf ona delalet ettiği için mefulü hazfedilmiştir; yani “O zalimleri görseydin” takdirindedir. { فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ } “ölümün şiddetli dalgaları içinde” onun şiddetleri içindedir; bu, suyun bir şeyi örtüp kaplaması manasındaki “gamerehu'l-mâü” ifadesinden gelir. { وَالْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ } “ve meleklerin ellerini uzatarak” ısrarcı bir alacaklı gibi ruhlarını kabzetmekle yahut azapla [ellerini uzatarak]. { أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ } “‘Çıkarın canlarınızı!’ [dedikleri sırada]” yani onlara sertlik ve paylama kabilinden “Onları bedenlerinizden bize doğru çıkarın” derler, yahut “Onları azaptan çıkarın da elimizden kurtarın bakalım” derler. { الْيَوْمَ } “bugün” öldürme vaktini yahut öldürme anından sonsuza kadar uzanan vakti kastederler.
تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أي الهوان يريدون العذاب المتضمن لشدة وإهانة، فإضافته إلى الهون لعراقته وتمكنه فيه. بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ كادعاء الولد والشريك له ودعوى النبوة والوحي كاذبا. وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ فلا تتأملون فيها ولا تؤمنون.
{ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız” yani zillet [azabıyla]; şiddet ve aşağılama içeren bir azabı kastederler; onun el-hûn'a (zillete) izafe edilmesi, onda kökleşmiş ve yerleşmiş olmasındandır. { بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ } “Allah'a karşı haksız yere söylediklerinizden ötürü” O'na çocuk ve ortak isnat etmek, yalan yere peygamberlik ve vahiy iddia etmek gibi. { وَكُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ } “ve O'nun ayetlerine karşı büyüklük taslamış olmanızdan ötürü” böylece onlar üzerinde düşünmüyor ve iman etmiyordunuz.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٤]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 94]
وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤)
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ (٩٤) } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size bahşettiğimiz şeyleri de ardınızda bıraktınız. İçinizde [yaratılmanızda/ibadetinizde] ortaklar olduklarını sandığınız şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz! Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden uzaklaşıp kaybolmuştur.” (94)
وَلَقَدْ جِئْتُمُونا للحساب والجزاء. فُرادى منفردين عن الأموال والأولاد وسائر ما آثرتموه من الدنيا، أو عن الأعوان والأوثان التي زعمتم أنها شفعاؤكم، وهو جمع فرد والألف للتأنيث ككسالى. وقرئ «فراد» كرخال و «فراد» كثلاث و «فردي» كسكرى. كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بدل منه أي على الهيئة التي ولدتم عليها في الانفراد، أو حال ثانية إن جوز التعدد فيها، أو حال من الضمير في فُرادى أي مشبهين ابتداء خلقكم عراة حفاة غرلاً بهما، أو صفة مصدر جِئْتُمُونا أي مجيئنا كما خلقناكم. وَتَرَكْتُمْ مَّا خَوَّلْناكُمْ ما تفضلنا به عليكم في الدنيا فشغلتم به عن الآخرة. وَراءَ ظُهُورِكُمْ ما قدمتم منه شيئاً ولم تحتملوا نقيراً.
{ وَلَقَدْ جِئْتُمُونا } “Andolsun ki bize geldiniz” hesap ve ceza için [geldiniz]. { فُرادى } “teker teker” mallardan, evlatlardan ve dünyada tercih ettiğiniz diğer şeylerden yahut şefaatçileriniz olduğunu iddia ettiğiniz yardımcılar ve putlardan yapayalnız olarak [geldiniz]. Bu, “ferd”in çoğuludur; elif ise “kesâlâ”daki gibi müenneslik içindir. “Rıhâl” vezninde “fürâd”, “sülâs” vezninde “fürâd” ve “sekrâ” vezninde “ferdâ” şeklinde de okunmuştur. { كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “sizi ilk defa yarattığımız gibi” ondan bedeldir; yani yalnızlık bakımından doğduğunuz hal üzere; yahut taaddüdü (birden fazla olması) caiz görülürse ikinci bir haldir, ya da { فُرادى } lafzındaki zamirden haldir; yani çıplak, yalınayak, sünnetsiz ve hiçbir şeysiz olarak yaratılışınızın başlangıcına benzer halde; veya { جِئْتُمُونا } lafzının mastarının sıfatıdır; yani “sizi yarattığımız gibi bir gelişle bize geldiniz”. { وَتَرَكْتُمْ مَّا خَوَّلْناكُمْ } “size bahşettiğimiz şeyleri de bıraktınız” dünyada size lütfettiğimiz ve sizi ahiretten alıkoyan şeyleri [bıraktınız]. { وَراءَ ظُهُورِكُمْ } “ardınızda [bıraktınız]” ondan hiçbir şeyi önden göndermediniz ve zerre kadarını bile yanınızda taşımadınız.
وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ أي شركاء لله في ربوبيتكم واستحقاق عبادتكم.
{ وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “İçinizde ortaklar olduklarını sandığınız şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” yani sizin üzerinizdeki rablikte ve ibadetinize hak kazanmada Allah'ın ortakları olduklarını [iddia ettiğiniz ortakları].
لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ أي تقطع وصلكم وتشتت جمعكم، والبين من الأضداد يستعمل للوصل والفصل. وقيل هو الظرف أسند إليه الفعل اتساعاً والمعنى: وقع التقطع بينكم، ويشهد له قراءة نافع والكسائي وحفص عن عاصم بالنصب على إضمار الفاعل لدلالة ما قبله عليه، أو أقيم مقام موصوفة وأصله لقد تقطع ما بينكم وقد قرئ به. وَضَلَّ عَنْكُمْ ضاع وبطل. مَّا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أنها شفعاؤكم أو أن لا بعث ولا جزاء.
{ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ } “Andolsun aranızdaki bağlar kopmuştur” yani bağınız kopmuş ve topluluğunuz dağılmıştır. “el-Beyn” kelimesi zıt anlamlı kelimelerden (ezdâd) olup hem kavuşma hem ayrılma manasında kullanılır. Zarf olduğu ve genişletme (ittisâ‘) yoluyla fiilin ona isnat edildiği de söylenmiştir; mana: “Ayrılık aranızda vuku buldu” demektir. Nâfi‘, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs'ın nasb ile okuyuşu da buna şahittir; bu okuyuşta önceki lafzın delaletiyle fail gizlidir yahut sıfat mevsufunun yerine geçirilmiştir; aslı “Muhakkak aranızdaki şey kopmuştur” takdirindedir ve nitekim böyle de okunmuştur. { وَضَلَّ عَنْكُمْ } “ve sizden kaybolmuştur” zayi olmuş ve batıl kalmıştır. { مَّا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } “iddia edip durduğunuz şeyler” onların şefaatçileriniz olduğunu yahut dirilme ve cezanın bulunmadığını [iddia ettiğiniz şeyler].
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٥]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 95]
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥)
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٩٥) } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır. O, ölüden diriyi çıkarır; diriden de ölüyü çıkarandır. İşte Allah budur! O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” (95)
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى بالنبات والشجر. وقيل المراد به الشقاق الذي في الحنطة والنواة. يُخْرِجُ الْحَيَّ يريد به ما ينمو من الحيوان والنبات ليطابق ما قبله. مِنَ الْمَيِّتِ
{ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } “Şüphesiz taneyi ve çekirdeği yarıp filizlendiren Allah'tır” bitki ve ağaç ile [yarıp filizlendirendir]. Buğday tanesi ve hurma çekirdeğindeki yarık çizginin kastedildiği de söylenmiştir. { يُخْرِجُ الْحَيَّ } “O, diriyi çıkarır” öncesine uygun düşmesi için bununla hayvan ve bitkilerden büyüyüp gelişenleri kastetmektedir. { مِنَ الْمَيِّتِ } “ölüden”
مما لا ينمو كالنطف والحب.
nutfe ve tohum gibi büyüyüp gelişmeyen şeylerden [çıkarır].
وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ومخرج ذلك من الحيوان والنبات، ذكره بلفظ الاسم حملاً على فالق الحب فإن
{ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ } “diriden de ölüyü çıkarandır” ve bunları hayvan ve bitkiden çıkarandır. Bunu { فالِقُ الْحَبِّ } lafzına hamlederek isim lafzıyla zikretmiştir; zira
قوله: يخرج الحي واقع موقع البيان له. ذلِكُمُ اللَّهُ أي ذلكم المحيي المميت هو الذي يحق له العبادة.
{ يُخْرِجُ الْحَيَّ } kavli, onun beyanı konumundadır. { ذلِكُمُ اللَّهُ } “İşte Allah budur” yani işte bu dirilten ve öldüren [Rab], ibadete layık olandır.
فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ تصرفون عنه إلى غيره.
{ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” O'ndan başkasına nasıl çevriliyorsunuz?
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٦]
[En'âm Suresi (6) : Ayet 96]
فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦)
{ فالِقُ الْإِصْباحِ وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ (٩٦) } “Sabahı yarıp çıkarandır. Geceyi bir sükûn (dinlenme zamanı), Güneş'i ve Ay'ı da birer hesap ölçüsü kıldı. İşte bu, Azîz ve Alîm olan [Allah'ın] takdiridir.” (96)
فالِقُ الْإِصْباحِ شاق عمود الصبح عن ظلمة الليل أو عن بياض النهار، أو شاق ظلمة الإِصباح وهو الغبش الذي يليه والإِصباح في الأصل مصدر أصبح إذا دخل في الصباح سمي به الصبح. وقرئ بفتح الهمزة على الجمع وقرئ «فَالِقُ الإصباح» بالنصب على المدح. وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً يسكن إليه التعب بالنهار لاستراحته فيه من سكن إليه إذا اطمأن إليه استئناساً به، أو يسكن فيه الخلق من قوله تعالى: لِتَسْكُنُوا فِيهِ ونصبه بفعل دل عليه جاعل لا به، فإن في معنى الماضي. ويدل عليه قراءة الكوفيين وَجَعَلَ اللَّيْلَ حملاً على معنى المعطوف عليه، فإن فالق بمعنى فلق ولذلك قرئ به، أو به على أن المراد منه جعل مستمر في الأزمنة المختلفة وعلى هذا يجوز أن يكون وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ عطفاً على محل الليل ويشهد له قراءتهما بالجر والأحسن نصبهما بجعل مقدرا. وقرئ بالرفع على الابتداء والخبر محذوف أي مجعولان. حُسْباناً أي على أدوار مختلفة يحسب بهما الأوقات ويكونان علمي الحسبان، وهو مصدر حسب بالفتح كما أن الحسبان بالكسر مصدر حسب. وقيل جمع حساب كشهاب وشهبان. ذلِكَ إشارة إلى جعلهما حسباناً أي ذلك التسيير بالحساب المعلوم. تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الذي قهرهما وسيرهما على الوجه المخصوص. الْعَلِيمِ بتدبيرهما والأنفع من التداوير الممكنة لهما.
{ فالِقُ الْإِصْباحِ } “Sabahı yarıp çıkarandır” gece karanlığından yahut gündüz aydınlığından sabahın fecir sütununu yarıp çıkaran, ya da sabahın karanlığını -ki o hemen ardından gelen alacakaranlıktır- yarıp çıkarandır. “el-İsbâh” aslen “sabaha girdi” manasındaki “asbaha” fiilinin mastarı olup sabah vakti bununla isimlendirilmiştir. Çoğul olarak hemzenin fethasıyla [el-Asbâh] da okunmuştur. Övgü (medih) üzere mansub olarak “فَالِقَ الإصباح” şeklinde de okunmuştur. { وَجَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً } “Geceyi bir sükûn kıldı” içinde dinlenmesi sebebiyle gündüzün yorgunluğunun kendisine sığındığı [bir sükûn kıldı]; bu, “ona alışıp güven duydu” manasındaki “sekene ileyhi” tabirindendir; yahut Allah Teâlâ'nın: { لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “İçinde sükûn bulasınız diye” kavlinden hareketle mahlukatın içinde sükunete erdiği [bir vakit kıldı]. [Gecenin] nasbı, “câil” lafzının delalet ettiği bir fiil iledir, bizzat onunla değildir; çünkü o geçmiş zaman anlamındadır. Kûfelilerin { وَجَعَلَ اللَّيْلَ } şeklindeki kıraati de matufun aleyhin manasına hamledilerek buna delalet eder; zira “fâlık”, “felaka” manasındadır ve nitekim öyle de okunmuştur; yahut farklı zamanlarda devam eden bir kılma/yaratma kastedildiği üzere onunla [mansubdur]. Buna göre { وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } lafızlarının gecenin mahalline matuf olması caizdir; her ikisinin mecrur okunması da buna şahittir. En güzeli ise takdir edilen bir “ce‘ale” fiiliyle mansub olmalarıdır. Mübteda olarak merfu da okunmuş olup haberi mahzuftur; yani “kılınmışlardır” takdirindedir. { حُسْباناً } “birer hesap ölçüsü [kıldı]” yani vakitlerin kendileriyle hesaplandığı ve hesabın iki alameti oldukları farklı yörüngeler üzere [kıldı]. Bu, “hasibe”nin mastarı olan kesreli “el-hısbân” gibi, fethalı “hasaba” fiilinin mastarıdır. “Şihâb” ve “şühbân” gibi “hisâb”ın çoğulu olduğu da söylenmiştir. { ذلِكَ } “İşte bu” onların birer hesap ölçüsü kılınmasına işarettir; yani bilinen hesapla bu şekilde yürütülmeleridir. { تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ } “Azîz olanın takdiridir” onları boyun eğdiren ve kendilerine has bir şekilde yürütenin [takdiridir]. { الْعَلِيمِ } “Alîm olanın [takdiridir]” onları idare etmeyi ve onlar için mümkün olan dönüşlerden en faydalı olanı bilenin [takdiridir].