[سورة الأنعام (٦) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 97-98]
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨)
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٩٧) وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ (٩٨) } “O, karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye sizin için yıldızları yaratandır. Bilen bir kavim için âyetleri gerçekten ayrıntılı olarak açıkladık. (97) O, sizi tek bir nefisten meydana getirendir. Artık bir yerleşme yeri, bir de emanet bırakılma yeri vardır. İnce kavrayış sahibi olan bir kavim için âyetleri gerçekten ayrıntılı olarak açıkladık.” (98)
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ خلقها لكم. لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ في ظلمات الليل في البر والبحر، وإضافتها إليهما للملابسة أو في مشتبهات الطرق وسماها ظلمات على الاستعارة، وهو إفراد لبعض منافعها بالذكر بعد ما أجملها بقوله لكم. قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ بيناها فصلاً فصلاً. لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فإنهم المنتفعون به.
{ وَهُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ } “O, sizin için yıldızları yaratandır” onları sizin için yarattı. { لِتَهْتَدُوا بِها فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karanın ve denizin karanlıklarında kendileriyle yol bulasınız diye” karada ve denizde gecenin karanlıklarında [yol bulasınız diye]. [Karanlığın] bu ikisine izafeti irtibat (mülâbese) sebebiyledir; yahut yolların karışık hâllerindedir ve istiare yoluyla bunları karanlıklar olarak isimlendirmiştir. Bu, { لَكُمُ } “sizin için” kavliyle topluca zikrettikten sonra, yıldızların faydalarından bir kısmını tek tek zikretmektir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ } “âyetleri gerçekten ayrıntılı olarak açıkladık” onları kısım kısım açıkladık. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir kavim için” zira ondan faydalananlar onlardır.
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ هو آدم ﵊. فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ أي فلكم استقرار في الأصلاب، أو فوق الأرض واستيداع في الأرحام، أو تحت الأرض أو موضع استقرار واستيداع، وقرأ ابن كثير والبصريان بكسر القاف على أنه اسم فاعل، والمستودع اسم مفعول أي فمنكم قار ومنكم مستودع، لأن الاستقرار منا دون الاستيداع. قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ ذكر مع ذكر النجوم يعلمون لأن أمرها ظاهر، ومع ذكر تخليق بني آدم يفقهون لأن إنشاءهم من نفس واحدة وتصريفهم بين أحوال مختلفة دقيق غامض يحتاج إلى استعمال فطنة وتدقيق نظر.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } “O, sizi tek bir nefisten meydana getirendir” o Âdem aleyhisselâm'dır. { فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ } “Artık bir yerleşme yeri, bir de emanet bırakılma yeri vardır” yani sizin için sulblerde bir karar kılma yahut yeryüzünün üstünde bir yerleşme, rahimlerde bir emanet durma yahut yerin altında bir emanet kalma vardır; yahut bir yerleşme mekânı ve emanet edilme mekânı vardır. İbn Kesîr ve iki Basralı (Ebû Amr ve Ya'kûb), kāf harfinin kesresiyle ism-i fâil [müstekırr] olarak, { وَمُسْتَوْدَعٌ } lafzını ise ism-i mef'ûl olarak okumuşlardır; yani sizden karar kılan da vardır, emanet bırakılan da vardır; zira karar kılma bizim tarafımızdandır, emanet bırakılma ise öyle değildir. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ } “İnce kavrayış sahibi olan bir kavim için âyetleri gerçekten ayrıntılı olarak açıkladık” yıldızların zikriyle beraber { يَعْلَمُونَ } “bilirler” zikredilmiştir; çünkü onların durumu açıktır. Âdemoğullarının yaratılışının zikriyle beraber ise { يَفْقَهُونَ } “ince kavrarlar” zikredilmiştir; çünkü onların tek bir nefisten meydana getirilmesi ve farklı hâller arasında evrilip çevrilmesi, zekâ kullanımına ve ince düşünceye muhtaç olan pek dakik ve kapalı bir husustur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ٩٩]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 99]
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماء فَأَخْرَجْنا بِهِ نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ خَضِراً نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ دانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٩٩) } “O, gökten su indirendir. Böylece onunla her şeyin bitkisini çıkardık; ondan da, kendisinden üst üste binmiş taneler çıkaracağımız bir yeşillik çıkardık. Hurma ağacından, onun tomurcuğundan sarkan alçak salkımlar, üzüm bağları, birbirine benzeyen ve benzemeyen zeytin ve nar [çıkardık]. Meyve verdiği zaman onun meyvesine ve olgunlaşmasına bakın! Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette âyetler vardır.” (99)
وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء من السحاب أو من جانب السماء. فَأَخْرَجْنا على تلوين الخطاب.
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ مَاء } “O, gökten su indirendir” buluttan yahut sema cihetinden [indirendir]. { فَأَخْرَجْنا } “Böylece çıkardık” [ifadesi] iltifat (hitap üslubunu değiştirme) kabilindendir.
بِهِ بالماء نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ نبت كل صنف من النبات والمعنى: إظهار القدرة في إنبات الأنواع المختلفة المفننة بماء واحد كما في قوله ﷾: يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ.
{ بِهِ } “onunla” su ile, { نَباتَ كُلِّ شَيْءٍ } “her şeyin bitkisini” bitkilerden her çeşidin nebatını [çıkardık]. Mana şudur: Allah Teâlâ'nın: { يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ } “Tek bir su ile sulanır; ama yemişlerinde onların bazısını bazısına üstün kılarız” buyruğunda olduğu gibi, tek bir su ile türlü türlü farklı nevilerin bitirilmesindeki kudreti ortaya koymaktır.
فَأَخْرَجْنا مِنْهُ من النبات أو الماء. خَضِراً شيئاً أخضر يقال أخضر كأعور وعور، وهو الخارج من الحبة المتشعب. نُخْرِجُ مِنْهُ من الخضر. حَبًّا مُتَراكِباً وهو السنبل. وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ أي وأخرجنا من النخل نخلاً من طلعها قنوان، أو من النخل شيء من طلعها قنوان، ويجوز أن يكون من النخل خبر قنوان ومن طلعها بدل منه والمعنى: وحاصلة من طلع النخل قنوان وهو الأعذاق جمع قنو كصنوان جمع صنو. وقرئ بضم القاف كذئب وذؤبان وبفتحها على أنه اسم جمع إذ ليس فعلان من أبنية الجمع. دانِيَةٌ قريبة من المتناول، أو ملتفة قريب بعضها من بعض، وإنما اقتصر على ذكرها عن مقابلها لدلالتها عليه وزيادة النعمة فيها. وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ عطف على نبات كل شيء. وقرأ نافع بالرفع على الإِبتداء أي ولكم أو ثم جنات أو من الكرم جنات، ولا يجوز عطفه على قِنْوانٌ إذ العنب لا يخرج من النخل. وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ أيضاً عطف على نبات أو نصب على الاختصاص لعزة هذين الصنفين عندهم. مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ حال من الرمان، أو من الجميع أي بعض ذلك متشابه وبعضه غير متشابه في الهيئة والقدر واللون والطعم. انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ أي ثمر كل واحد من ذلك. وقرأ حمزة والكسائي بضم الثاء والميم، وهو جمع ثمرة كخشبة وخشب، أو ثمار ككتاب وكتب. إِذا أَثْمَرَ إذا أخرج ثمره كيف يثمر ضئيلاً لا يكاد ينتفع به.
{ فَأَخْرَجْنا مِنْهُ } “Ondan çıkardık” bitkiden yahut sudan [çıkardık]. { خَضِراً } “bir yeşillik” yeşil bir şey [çıkardık]. Tıpkı “a‘ver” ve “‘aver” denildiği gibi [yeşil anlamına] “ahdar” [ve “hadır”] denir; bu, tohumdan çıkıp dallanıp budaklanan kısımdır. { نُخْرِجُ مِنْهُ } “kendisinden çıkaracağımız” o yeşillikten, { حَبًّا مُتَراكِباً } “üst üste binmiş taneler” ki o başaktır. { وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِها قِنْوانٌ } “Hurma ağacından, onun tomurcuğundan salkımlar [çıkardık]” yani hurma ağacından, tomurcuğundan salkımları olan hurma ağacı çıkardık; yahut hurma ağacından, tomurcuğundan salkımlar olan bir şey çıkardık. { مِنَ النَّخْلِ } ifadesinin { قِنْوانٌ } lafzının haberi, { مِنْ طَلْعِها } ifadesinin de ondan bedel olması caizdir. Mana şudur: Hurmanın tomurcuğundan hâsıl olan salkımlar vardır. O, “kınv” kelimesinin çoğulu olan hurma salkımlarıdır (a‘zâk); tıpkı “sınv”ın çoğulunun “sınvân” olması gibi. “Zi'b” ve “zü'bân” gibi kāf harfinin dammesiyle ve fethasıyla da okunmuştur; fetha ile okunuşu ism-i cem olduğuna göredir, zira “fa‘lân” çoğul kalıplarından değildir. { دانِيَةٌ } “alçak [salkımlar]” kolayca devşirilebilecek yakınlıkta yahut birbirine sarılmış ve birbirine yakın salkımlardır. Zıddı yerine sadece bunun zikredilmesiyle yetinilmesi, zıddına da delalet etmesi ve bunda nimetin daha fazla olması sebebiyledir. { وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ } “üzüm bağları” her şeyin bitkisi ifadesi üzerine matuftur. Nâfi‘, mübteda olmak üzere merfu okumuştur; yani “sizin içindir” veya “orada bağlar vardır” yahut “asmadan bağlar vardır” takdirindedir. Bunun { قِنْوانٌ } üzerine atfedilmesi caiz değildir; zira üzüm hurma ağacından çıkmaz. { وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ } “zeytin ve nar” da bitki üzerine matuftur yahut bu iki türün onların katındaki kıymetinden ötürü ihtisas üzere mansubdur. { مُشْتَبِهاً وَغَيْرَ مُتَشابِهٍ } “birbirine benzeyen ve benzemeyen” narın yahut hepsinin hâlidir; yani bunların bazısı biçim, miktar, renk ve tat bakımından birbirine benzer, bazısı ise birbirine benzemez. { انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ } “Onun meyvesine bakın” yani bunlardan her birinin meyvesine [bakın]. Hamza ve Kisâî, se ve mim harflerinin dammesiyle [süslü sümür] okumuşlardır; bu, “haşebe” ve “huşub” gibi “semerat”ın çoğuludur yahut “kitâb” ve “kütüb” gibi “simâr”ın çoğuludur. { إِذا أَثْمَرَ } “Meyve verdiği zaman” meyvesini çıkardığı vakit, neredeyse kendisinden faydalanılamayacak kadar cılız bir şekilde nasıl meyve verdiğine [bakın].
وَيَنْعِهِ وإلى حال نضجه أو إلى نضيجة كيف يعود ضخماً ذا نفع ولذة، وهو في الأصل مصدر ينعت الثمر إذا أدركت. وقيل جمع يانع كتاجر وتجر. وقرئ بالضم وهو لغة فيه ويانعه. إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أي لآيات دالة على وجود القادر الحكيم وتوحيده، فإن حدوث الأجناس المختلفة والأنواع المفننة من أصل واحد ونقلها من حال إلى حال لا يكون إلا بإحداث قادر يعلم تفاصيلها، ويرجح ما تقتضيه حكمته مما يمكن من أحوالها ولا يعوقه عن فعله ند يعارضه أو ضد يعانده، ولذلك عقبه بتوبيخ من أشرك به والرد عليه فقال.
{ وَيَنْعِهِ } “ve olgunlaşmasına [bakın]” ve onun olgunlaşma hâline yahut olgununa, nasıl faydalı ve lezzetli koca bir meyveye dönüştüğüne [bakın]. Bu lafız aslen “meyve olgunlaştı” anlamındaki “yena‘ati’s-semeratu” tabirinin mastarıdır. “Tâcir” ve “tecr” gibi “yâni‘” kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Damme ile [yün‘ihî] de okunmuştur ki bu onun bir lehçesidir; [veya] “yâni‘ihî” şeklinde de okunmuştur. { إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette âyetler vardır” yani Kadîr ve Hakîm olanın varlığına ve O'nun birliğine delalet eden âyetler vardır. Zira farklı cinslerin ve türlü türlü nevilerin tek bir asıldan meydana gelmesi ve onların bir hâlden diğer bir hâle geçirilmesi; ancak onların ayrıntılarını bilen, mümkün hâllerinden hikmetinin gerektirdiği şeyi üstün tutan, fiiline karşı çıkacak bir dengi yahut O'na inatla muhalefet edecek bir zıddı O'nu engelleyemeyen kādir bir Yaratıcının var etmesiyle mümkündür. Bundan dolayı O'na ortak koşanları azarlayıp onları reddetmeyi bunun peşine eklemiş ve şöyle buyurmuştur:
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٠]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 100]
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠)
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ وَخَرَقُوا لَهُ بَنِينَ وَبَناتٍ بِغَيْرِ عِلْمٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ (١٠٠) } “Cinleri Allah'a ortak koştular; hâlbuki onları O yaratmıştır. Bir de bilgisizce O'na oğullar ve kızlar uydurdular. O, onların nitelediklerinden münezzehtir ve yücedir.” (100)
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ أي الملائكة بأن عبدوهم وقالوا: الملائكة بنات الله. وسماهم جناً لاجتنانهم تحقيراً لشأنهم، أو الشياطين لأنهم أطاعوهم كما يطاع الله تعالى، أو عبدوا الأوثان بتسويلهم وتحريضهم، أو قالوا الله خالق الخير وكل نافع، والشيطان خالق الشر وكل ضار كما هو رأي الثنوية.
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } “Cinleri Allah'a ortak koştular” yani melekleri [ortak koştular]; öyle ki onlara ibadet ettiler ve: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” dediler. Görünmez olmalarından ötürü ve şanlarını küçümsemek amacıyla onları cin olarak isimlendirmiştir; yahut [ortak koştukları] şeytanlardır, çünkü Allah Teâlâ'ya itaat edilir gibi onlara itaat etmişlerdir yahut onların süslü göstermesi ve kışkırtmasıyla putlara tapmışlardır; yahut Seneviyye'nin (düalistlerin) görüşünde olduğu gibi: “Allah hayrın ve her faydalı şeyin yaratıcısıdır, şeytan ise şerrin ve her zararlı şeyin yaratıcısıdır” demişlerdir.
ومفعولا جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ والجن بدل من شُرَكاءَ أو شُرَكاءَ الجن ولِلَّهِ متعلق ب شُرَكاءَ، أو حال منه وقرئ الْجِنَّ بالرفع كأنه قيل: من هم فقيل الجن، والْجِنَّ بالجر على الإِضافة للتبيين. وَخَلَقَهُمْ حال بتقدير قد، والمعنى وقد علموا أن الله خالقهم دون الجن وليس من يَخْلُقُ كَمَن لاَّ يَخْلُقُ. وقرئ وَخَلَقَهُمْ عطفاً على الْجِنَّ أي وما يخلقونه من الأصنام، أو على شركاء أي وجعلوا له اختلافهم للإِفك حيث نسبوه إليه. وَخَرَقُوا لَهُ افتعلوا وافتروا له. وقرأ نافع بتشديد الراء للتكثير. وقرئ «وحرفوا» أي وزوروا. بَنِينَ وَبَناتٍ فقالت اليهود عزير ابن الله، وقالت النصارى المسيح ابن الله، وقالت العرب الملائكة بنات الله. بِغَيْرِ عِلْمٍ من غير أن يعلموا حقيقة ما قالوه ويروا عليه دليلاً، وهو في موضع الحال من الواو، أو المصدر أي خرقاً بغير علم. سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ وهو أن له شريكاً أو ولدا.
“Ce‘alû” fiilinin iki mef'ûlü { لِلَّهِ } ve { شُرَكاءَ } lafızlarıdır; { الْجِنَّ } lafzı ise { شُرَكاءَ } lafzından bedeldir; yahut [iki mef'ûl] { شُرَكاءَ الْجِنَّ } olup { لِلَّهِ } lafzı { شُرَكاءَ } lafzına mütealliktir veya ondan hâldir. Sanki “Onlar kimdir?” denilip “Cinlerdir” cevabı verilmiş gibi { الْجِنُّ } lafzı merfu da okunmuştur; açıklama için izafet kılınarak cer ile { الْجِنِّ } şeklinde de okunmuştur. { وَخَلَقَهُمْ } “hâlbuki onları O yaratmıştır” [cümlesi] “kad” takdiriyle hâldir. Mana şudur: Onlar, cinlerin değil, Allah'ın kendilerini yarattığını pekâlâ bildikleri hâlde [böyle yaptılar]; zira yaratan, yaratamayan gibi değildir. { وَخَلَقَهُمْ } lafzı “ve halkahum” şeklinde { الْجِنَّ } lafzına matuf olarak yani “putlardan yarattıkları/yonttukları şeyleri de ortak koştular” manasında; yahut “şürekâe” lafzına matuf olarak yani “O'na iftiraları olan uydurmalarını nispet etmek suretiyle O'na ortak koştular” manasında da okunmuştur. { وَخَرَقُوا لَهُ } “O'na uydurdular” O'na iftira edip uydurdular. Nâfi‘ çokluk bildirmesi için râ harfinin şeddesiyle okumuştur. “Tahrif ettiler” yani yalan düzdüler anlamında “ve harrefû” şeklinde de okunmuştur. { بَنِينَ وَبَناتٍ } “oğullar ve kızlar” Yahudiler: “Üzeyir Allah'ın oğludur”, Hristiyanlar: “Mesih Allah'ın oğludur”, Araplar ise: “Melekler Allah'ın kızlarıdır” dediler. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” söylediklerinin hakikatini bilmeksizin ve buna dair bir delil görmeksizin [uydurdular]. Bu ifade, vâv zamirinden hâl konumundadır yahut mastardır; yani “bilgisizce bir uyduruşla uydurdular” demektir. { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يَصِفُونَ } “O, onların nitelediklerinden münezzehtir ve yücedir” ki o da O'nun bir ortağı veya çocuğu olduğudur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠١]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 101]
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١)
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٠١) } “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır. O'nun bir eşi olmadığı hâlde nasıl çocuğu olabilir? Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (101)
بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ من إضافة الصفة المشبهة إلى فاعلها، أو إلى الظرف كقولهم: ثبت الغدر بمعنى أنه عديم النظير فيهما، وقيل معناه المبدع وقد سبق الكلام فيه، ورفعه على الخبر والمبتدأ محذوف أو على الابتداء وخبره. أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ أي من أين أو كيف يكون له ولد. وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ يكون منها الولد. وقرئ بالياء للفصل أو لأن الاسم ضمير الله أو ضمير الشأن. وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ لا تخفى عليه خافية، وإنما لم يقل به لتطرق التخصيص إلى الأول، وفي الآية استدلال على نفي الولد من وجوه: (الأول) أنه من مبدعاته السموات والأرضون، وهي مع أنها من جنس ما يوصف بالولادة مبرأة عنها لاستمرارها وطول مدتها فهو أولى بأن يتعالى عنها، أو أن ولد الشيء نظيره ولا نظير له فلا ولد.
{ بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır” [tamlaması], sıfat-ı müşebbehenin fâiline yahut zarfa izafeti kabilindendir; nitekim onların: “sebtü'l-ğadr” (vefasızlığı sabit) demeleri gibi olup göklerde ve yerde O'nun benzerinin bulunmadığı anlamındadır. [Bedî‘] eşsiz yaratan (el-Mübdi‘) manasındadır da denilmiştir ve buna dair açıklama daha önce geçmişti. Ref'i haber olarak takdir edilmiş olup mübtedası mahzuftur yahut mübteda olup haberi de mevcuttur. { أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “nasıl çocuğu olabilir?” yani nereden veya nasıl O'nun çocuğu olabilir? { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi olmadığı hâlde” kendisinden çocuk doğacak bir eşi [olmadığı hâlde]. Fasıl bulunduğu için yahut isim Allah'ın zamiri veya şe'n zamiri olduğu için yâ ile [lem yekün] de okunmuştur. { وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Her şeyi O yaratmıştır ve O, her şeyi hakkıyla bilendir” hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. Zamir getirmeyip de lafzı tekrarlaması, ilkine tahsis ihtimalinin girmesinden ötürüdür. Âyette çocuk isnadının nefyine dair birkaç yönden delil getirme vardır: (Birincisi) Gökler ve yerler O'nun eşsiz yaratımlarındandır. Bunlar doğurma ve doğma ile nitelenen cinsten olmalarına rağmen, devamlılıkları ve sürelerinin uzunluğu sebebiyle bundan beridirler; öyleyse O'nun bundan yüce olması evleviyetle gerekir. Yahut bir şeyin çocuğu onun benzeridir, O'nun ise hiçbir benzeri yoktur; öyleyse çocuğu da olamaz.
(والثاني) أن المعقول من الولد ما يتولد من ذكر وأنثى متجانسين والله ﷾ منزه عن المجانسة.
(İkincisi) Çocuktan akla gelen, birbiriyle aynı cinsten olan bir erkek ve bir dişiden doğmasıdır. Allah Azze ve Celle ise aynı cinsten olmaktan münezzehtir.
(والثالث) أن الولد كفؤ الوالد ولا كفؤ له لوجهين: الأول أن كل ما عداه مخلوقه فلا يكافئه. والثاني أنه ﷾ لذاته عالم بكل المعلومات ولا كذلك غيره بالإجماع.
(Üçüncüsü) Çocuk babanın dengidir, O'nun ise iki yönden hiçbir dengi yoktur: Birincisi, O'ndan başka her şey O'nun mahlukudur, dolayısıyla O'na denk olamaz. İkincisi, O Azze ve Celle bizzat Zâtı gereği bilinen her şeyi bilendir; icma ile başkası ise böyle değildir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 102-103]
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣)
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ (١٠٢) لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ (١٠٣) } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. O'ndan başka ilâh yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır; öyleyse O'na kulluk edin. O, her şeye vekildir. (102) Gözler O'nu idrak edemez (kuşatamaz); O ise bütün gözleri idrak eder. O, Latîf'tir, Habîr'dir.” (103)
ذلِكُمُ إشارة إلى الموصوف بما سبق من الصفات وهو مبتدأ. اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ أخبار مترادفة ويجوز أن يكون البعض بدلاً أو صفة والبعض خبراً. فَاعْبُدُوهُ حكم مسبب عن مضمونها فإن من استجمع هذه الصفات استحق العبادة. وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ أي وهو مع تلك الصفات متولي أموركم فكلوها إليه وتوسلوا بعبادته إلى إنجاح مآربكم ورقيب على أعمالكم فيجازيكم عليها.
{ ذلِكُمُ } “İşte bu” geçen sıfatlarla nitelenene işarettir ve mübtedadır. { اللَّهُ رَبُّكُمْ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ } “Rabbiniz olan Allah'tır. O'ndan başka ilâh yoktur. Her şeyin yaratıcısıdır” peş peşe gelen haberlerdir. Bir kısmının bedel veya sıfat, bir kısmının da haber olması caizdir. { فَاعْبُدُوهُ } “öyleyse O'na kulluk edin” bu sıfatların içeriğinden doğan bir hükümdür; zira bu sıfatları kendisinde toplayan kimse ibadete layık olur. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ } “O, her şeye vekildir” yani O bu sıfatlarla beraber işlerinizi üstlenendir; öyleyse işlerinizi O'na havale edin ve O'na kulluk ederek maksatlarınıza ulaşmaya vesile arayın; O amellerinizi gözetendir ve bunlara karşılık size mükâfat veya ceza verecektir.
لاَّ تُدْرِكُهُ أي لا تحيط به. الْأَبْصارُ جمع بصر وهي حاسة النظر وقد يقال للعين من حيث إنها محلها واستدل به المعتزلة على امتناع الرؤية وهو ضعيف، إذ ليس الإِدراك مطلق الرؤية ولا النفي في الآية عاماً في الأوقات فلعله مخصوص ببعض الحالات ولا في الأشخاص، فإنه في قوة قولنا لا كل بصر يدركه مع أن النفي لا يوجب الامتناع. وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ يحيط علمه بها. وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ فيدرك ما لا تدركه الأبصار كالأبصار، ويجوز أن يكون من باب اللف أي لا تدركه الأبصار لأنه اللطيف وهو يدرك الأبصار لأنه الخبير، فيكون اللطيف مستعاراً من مقابل الكثيف لما لا يدرك بالحاسة ولا ينطبع فيها.
{ لاَّ تُدْرِكُهُ } “O'nu idrak edemez” yani O'nu ihata edemez/kuşatamaz. { الْأَبْصارُ } “gözler” basar kelimesinin çoğuludur ki o da görme duyusudur. Bazen görme duyusunun mahalli olması hasebiyle göze de basar denir. Mu'tezile rüyetin imkânsızlığına bu âyetle delil getirmiştir; fakat bu delil zayıftır; çünkü idrak mutlak görmek demek değildir ve âyetteki nefy (olumsuzluk) bütün vakitleri kapsamaz; belki de bazı hâllere mahsustur ve şahıslara da şamil değildir; zira bu bizim: “Her göz O'nu idrak edemez” sözümüz kuvvetindedir. Bununla birlikte nefy, imkânsızlığı gerektirmez. { وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ } “O ise bütün gözleri idrak eder” ilmi onları kuşatır. { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } “O, Latîf'tir, Habîr'dir” böylece gözlerin idrak edemediği şeyleri O, tıpkı gözleri idrak ettiği gibi idrak eder. Bu ifadenin leff ü neşr türünden olması da caizdir; yani gözler O'nu idrak edemez, çünkü O Latîf'tir; O gözleri idrak eder, çünkü O Habîr'dir. Buna göre Latîf, kesifin zıddı manasından istiare yoluyla duyuyla idrak edilemeyen ve duyuda sureti basılmayan şeyler için kullanılmış olur.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 104-105]
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥)
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ عَمِيَ فَعَلَيْها وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (١٠٤) وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ وَلِنُبَيِّنَهُ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١٠٥) } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler (gönül gözünü açacak deliller) gelmiştir. Artık kim görürse kendi lehine, kim de körlük ederse kendi aleyhinedir. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim. (104) İşte biz, 'Sen ders almışsın' desinler diye ve bilen bir kavme onu iyice açıklayalım diye âyetleri böyle türlü türlü açıklarız.” (105)
قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ البصائر جمع بصيرة وهي للنفس كالبصر للبدن، سميت بها الدلالة لأنها تجلي لها الحق وتبصرها به. فَمَنْ أَبْصَرَ أي أبصر الحق وآمن به. فَلِنَفْسِهِ أبصر لأن نفسه لها. وَمَنْ عَمِيَ عن الحق وضل. فَعَلَيْها وباله. وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ وإنما أنا منذر والله ﷾ هو الحفيظ عليكم يحفظ أعمالكم ويجازيكم عليها، وهذا كلام ورد على لسان الرسول ﵊.
{ قَدْ جاءَكُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ } “Doğrusu size Rabbinizden basiretler gelmiştir” basâir, basîret kelimesinin çoğuludur; basîret beden için göz ne ise nefis/ruh için odur. Delile basîret denilmiştir, çünkü o nefse hakkı açığa çıkarır ve onunla hakkı görmesini sağlar. { فَمَنْ أَبْصَرَ } “Artık kim görürse” yani hakkı görür ve ona iman ederse. { فَلِنَفْسِهِ } “kendi lehinedir” kendi lehine görmüş olur; zira nefsinin kazancı kendisinedir. { وَمَنْ عَمِيَ } “kim de körlük ederse” haktan körleşir ve saparsa. { فَعَلَيْها } “kendi aleyhinedir” vebali kendi aleyhinedir. { وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ } “Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim” ben ancak bir uyarıcıyım; sizin üzerinize bekçi olan ise amellerinizi koruyup karşılığını verecek olan Allah Azze ve Celle'dir. Bu söz, Resûl aleyhisselâm'ın dilinden vârit olmuş bir kelâmdır.
وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ ومثل ذلك التصريف نصرف، وهو إجراء المعنى الدائر في المعاني المتعاقبة من الصرف، وهو نقل الشيء من حال إلى حال. وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ أي وليقولوا درست صرفنا واللام لام العاقبة، والدرس القراءة والتعليم. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو دارست أي دارست أهل الكتاب وذاكرتهم، وابن عامر ويعقوب درست من الدروس أي قدمت هذه الآيات وعفت كقولهم أساطير الأولين. وقرئ «دَرُسْتَ» بضم الراء مبالغة في درست ودرست على البناء للمفعول بمعنى قرئت، أو عفيت ودارست بمعنى درست أو دارست اليهود محمدا ﷺ، وجاز إضمارهم بلا ذكر لشهرتهم بالدراسة، ودرسن أي عفون ودرس
{ وَكَذلِكَ نُصَرِّفُ الْآياتِ } “İşte âyetleri böyle türlü türlü açıklarız” böylesi bir açıklama gibi açıklarız. Bu da bir şeyi bir hâlden diğer bir hâle aktarmak demek olan “sarf”tan türemiş olup peş peşe gelen manalar içinde dönen manayı yürütmektir. { وَلِيَقُولُوا دَرَسْتَ } “'Sen ders almışsın' desinler diye” yani “Sen ders almışsın” desinler diye türlü türlü açıkladık; lâm harfi akıbet lâmıdır. Ders; okumak ve öğrenmektir. İbn Kesîr ve Ebû Amr { دارَسْتَ } “Sen ehlikitap ile karşılıklı ders yaptın” yani ehlikitap ile müzakere ettin şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Ya'kûb ise دروس (silinip eskiyip gitmek) kökünden { دَرَسَتْ } “bu âyetler eskidi” şeklinde okumuşlardır; yani onların “öncekilerin masalları” demeleri gibi bu âyetler eskidi ve silindi gitti demektir. “Dereste”deki mübalağa için râ harfinin dammesiyle “دَرُسْتَ” şeklinde ve “okundu” veya “silinip gitti” manasında meçhul sîgasıyla “دُرِسَتْ” şeklinde de okunmuştur. “Dâreste” fiili “deraste” manasında veya “Yahudiler Muhammed ﷺ ile karşılıklı ders yaptılar” anlamında okunmuştur; dersle meşhur olmaları sebebiyle zikredilmeksizin zamirle getirilmeleri caiz görülmüştür. “Onlar silinip gittiler” anlamında “deresne” ve “derese”
أي درس محمد ﷺ ودراسات أي قديمات أو ذوات درس كقوله تعالى: فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ. وَلِنُبَيِّنَهُ اللام على أصله لأن التبيين مقصود التصريف والضمير للآيات باعتبار المعنى، أو للقرآن وإن لم يذكر لكونه معلوماً أو للمصدر. لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ فإنهم المنتفعون به.
yani “Muhammed ﷺ ders aldı” ve “eskimişler” yahut Allah Teâlâ'nın: { فِي عِيشَةٍ راضِيَةٍ } “hoşnut edici bir yaşayış içinde” kavlinde olduğu gibi “ders sahibi şeyler” manasında “dirâsâtün” şeklinde de okunmuştur. { وَلِنُبَيِّنَهُ } “ve onu iyice açıklayalım diye” lâm harfi asıl anlamı (illet) üzeredir; çünkü beyan etmek, türlü türlü açıklamanın asıl maksadıdır. Zamir manası itibariyle âyetlere yahut bilindiği için zikredilmemiş olsa bile Kur'ân'a veya mastara racidir. { لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “bilen bir kavme” zira ondan faydalananlar onlardır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 106-107]
اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧)
{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (١٠٦) وَلَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (١٠٧) } “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilâh yoktur. Müşriklerden de yüz çevir. (106) Eğer Allah dileseydi ortak koşmazlardı. Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin.” (107)
اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ بالتدين به. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ اعتراض أكد به إيجاب الاتباع، أو حال مؤكدة من ربك بمعنى منفرداً في الألوهية. وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ ولا تحتفل بأقوالهم ولا تلتفت إلى آرائهم، ومن جعله منسوخاً بآية السيف حمل الإِعراض على ما يعم الكف عنهم.
{ اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ } “Rabbinden sana vahyolunana uy” onu din edinerek [uy]. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilâh yoktur” [cümlesi], ittibânın farziyetini pekiştiren bir itirâziyyedir (ara cümledir) yahut “Rabbinden” ifadesinden uluhiyette tek olduğu manasında tekit edici bir hâldir. { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden de yüz çevir” onların sözlerine değer verme ve görüşlerine itibar etme. Bunu kılıç âyetiyle mensuh sayan kimse, yüz çevirmeyi onlardan el çekmeyi de kapsayacak genel bir anlama hamletmiştir.
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ توحيدهم وعدم إشراكهم. مَا أَشْرَكُوا وهو دليل على أنه ﷾ لا يريد إيمان الكافرين وأن مراده واجب الوقوع. وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً رقيباً. وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ تقوم بأمورهم.
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ } “Eğer Allah dileseydi” onların tevhid üzere olmalarını ve şirk koşmamalarını [dileseydi], { مَا أَشْرَكُوا } “ortak koşmazlardı” bu da O Azze ve Celle'nin kâfirlerin iman etmesini dilemediğine ve O'nun muradının vuku bulmasının zorunlu olduğuna bir delildir. { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” gözetleyici [kılmadık]. { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ } “Sen onların üzerinde bir vekil de değilsin” işlerini deruhte edecek [bir vekil değilsin].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٠٨]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 108]
وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨)
{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٠٨) } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin; sonra onlar da haddi aşarak bilgisizce Allah'a söverler. İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik. Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. Artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.” (108)
وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أي ولا تذكروا آلهتهم التي يعبدونها بما فيها من القبائح.
{ وَلا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Allah'tan başka yalvardıklarına sövmeyin” yani onların taptıkları ilâhlarını barındırdıkları çirkinliklerle anmayın.
فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً تجاوزاً عن الحق إلى الباطل. بِغَيْرِ عِلْمٍ على جهالة بالله ﷾ وبما يجب أن يذكر به. وقرأ يعقوب عَدْواً يقال عدا فلان عدواًّ وعدواً وعداءَ وعدواناً.
{ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً } “sonra onlar da haddi aşarak Allah'a söverler” haktan bâtıla tecavüz ederek [söverler]. { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bilgisizce” Allah Azze ve Celle'yi ve O'nun nasıl anılması gerektiğini bilmeksizin [söverler]. Ya'kûb { عَدْواً } lafzını [‘adüvven şeklinde] okumuştur; “adâ fülânün ‘adven, ‘udüvven, ‘adâen ve ‘udvânen” (falanca haddi aştı) denir.
روي: أنه ﵊ كان يطعن في آلهتهم فقالوا لتنتهين عن سب آلهتنا أو لنهجون إلهك، فنزلت.
Rivayet edildiğine göre Peygamber aleyhisselâm onların ilâhlarını ayıplardı; bunun üzerine onlar: “Ya ilâhlarımıza sövmekten vazgeçersin ya da biz senin ilâhını hicvederiz” dediler, bunun üzerine bu âyet indi.
وقيل كان المسلمون يسبونها فنهوا لئلا يكون سبهم سبباً لسب الله ﷾، وفيه دليل على أن الطاعة إذا أدت إلى معصية راجحة وجب تركها فإن ما يؤدي إلى الشر شر. كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ من الخير والشر بإحداث ما يمكنهم منه ويحملهم عليه توفيقاً وتخذيلاً، ويجوز تخصيص العمل بالشر وكل أمة بالكفرة لأن الكلام فيهم، والمشبه به تزيين سب الله لهم. ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ بالمحاسبة والمجازات عليه.
Müslümanların o ilâhlara sövdükleri, onların bu sövüşlerinin Allah Azze ve Celle'ye sövülmesine sebep olmaması için yasaklandıkları da söylenmiştir. Bunda bir taat daha baskın bir masiyete yol açtığı takdirde onu terk etmenin vacip olduğuna delil vardır; zira şerre götüren şey de şerdir. { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” tevfik ve hızlân (ilâhî yardımdan mahrum bırakma) yoluyla onları yapmaya muktedir kılacak ve onları buna sevk edecek şeyleri yaratarak hayır ve şerden amellerini [süslü gösterdik]. Söz onlar hakkında olduğu için amelin şerre, her ümmetin de kâfirlere tahsis edilmesi caizdir; kendisine benzetilen şey ise Allah'a sövmenin onlara süslü gösterilmesidir. { ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Sonra dönüşleri ancak Rablerinedir. Artık O, yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir” hesaba çekerek ve karşılığını vererek [haber verecektir].
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٠٩ الى ١١٠]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 109-110]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَما يُشْعِرُكُمْ أَنَّها إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ (١٠٩) وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١١٠) } “Eğer kendilerine bir âyet (mucize) gelirse mutlaka ona inanacaklarına var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Âyetler ancak Allah'ın katındadır.' O geldiği zaman da inanmayacaklarını size bildiren nedir? (109) Onların gönüllerini ve gözlerini, ilk defasında ona inanmadıkları gibi ters yüz ederiz ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururken terk ederiz.” (110)
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ مصدر في موقع الحال، والداعي لهم إلى هذا القسم والتأكيد فيه التحكم على الرسول ﷺ في طلب الآيات واستحقار ما رأوا منها. لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ من مقترحاتهم. لَيُؤْمِنُنَّ بِها قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ هو قادر عليها يظهر منها ما يشاء وليس شيء منها بقدرتي وإرادتي. وَما يُشْعِرُكُمْ وما يدريكم استفهام إنكار. أَنَّها أي أن الآية المقترحة. إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ أي لا تدرون أنهم لا يؤمنون، أنكر السبب مبالغة في نفي المسبب، وفيه تنبيه على أنه ﷾ إنما لم ينزلها لعلمه بأنها إذا جاءت لا يؤمنون بها، وقيل لا مزيدة وقيل أن بمعنى لعل إذ قرئ لعلها قرأ ابن كثير وأبو عمرو وأبو بكر عن عاصم ويعقوب إنها بالكسر كأنه قال: وما يشعركم ما يكون منهم، ثم أخبركم بما علم منهم والخطاب للمؤمنين فإنهم يتمنون مجيء الآية طمعاً في إيمانهم، فنزلت. وقيل للمشركين إذ قرأ ابن عامر وحمزة «لا تؤمنون»
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } “var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” [cümlesindeki cehde eymânihim] hâl konumunda bir mastardır. Onları bu yemine ve onda tekit yapmaya sevk eden şey, mucize istemede Resûl ﷺ'e dayatmada bulunmak ve gördükleri mucizeleri küçümsemektir. { لَئِنْ جاءَتْهُمْ آيَةٌ } “Eğer kendilerine bir âyet gelirse” talep ettikleri [mucizelerden biri gelirse], { لَيُؤْمِنُنَّ بِها } “mutlaka ona inanacaklarına [yemin ettiler]”. { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: 'Âyetler ancak Allah'ın katındadır'” O buna kādirdir, onlardan dilediğini gösterir; onlardan hiçbir şey benim kudretim ve iradem dâhilinde değildir. { وَما يُشْعِرُكُمْ } “Size bildiren nedir?” nereden bileceksiniz anlamında inkârî bir istifhamdır. { أَنَّها } “onun” yani talep edilen mucizenin, { إِذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُونَ } “geldiği zaman da inanmayacaklarını” yani onların inanmayacaklarını nereden bileceksiniz? Müsebbebi (sonucu) nefyetmede mübalağa olsun diye sebebi inkâr etmiştir. Bunda, Allah Azze ve Celle'nin o mucizeyi sırf geldiği takdirde ona inanmayacaklarını bildiği için indirmediğine bir uyarı vardır. “Lâ” edatının zâid olduğu da söylenmiştir. “Enne”nin “le‘alle” manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim “le‘allehâ” şeklinde de okunmuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Ya'kûb, kesre ile { إِنَّها } şeklinde okumuşlardır; sanki: “Onlardan ne sâdır olacağını nereden bileceksiniz?” demiş, sonra onlardan ne bildiğini size haber vermiştir. Hitap müminleredir; çünkü onlar onların iman etmelerine tamah ederek âyetin gelmesini temenni ediyorlardı, bunun üzerine indi. İbn Âmir ve Hamza'nın “lâ tü'minûn”
بالتاء وقرئ «وما يشعرهم أنها إذا جاءتهم» فيكون إنكاراً لهم على حلفهم أي: وما يشعرهم أن قلوبهم حينئذٍ لم تكن مطبوعة كما كانت عند نزول القرآن وغيره من الآيات فيؤمنون بها.
şeklinde tâ harfiyle okumuş olmaları sebebiyle hitabın müşriklere yönelik olduğu da söylenmiştir. “Ve mâ yüş‘iruhüm ennehâ izâ câethüm” şeklinde de okunmuştur. Bu durumda onların yeminlerine karşı bir inkâr olur; yani: “O zaman kalplerinin, tıpkı Kur'ân ve diğer âyetler indiğinde olduğu gibi mühürlenmiş olmayacağını ve böylece ona inanacaklarını nereden bilecekler?” demektir.
وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ عطف على لا يؤمنون أي: وما يشعركم أنا حينئذ نقلب أفئدتهم عن الحق فلا يفقهونه، وأبصارهم فلا يبصرونه فلا يؤمنون بها. كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أي بما أنزل من الآيات. أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ وندعهم متحيرين لا نهديهم هداية المؤمنين. وقرئ. «وَيَقَلِّبُ» و «يذرهم» على الغيبة، و «تقلب» على البناء للمفعول والإِسناد إلى الأفئدة.
{ وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصارَهُمْ } “Onların gönüllerini ve gözlerini ters yüz ederiz” [ifadesi] “lâ yü'minûn” üzerine matuftur; yani: Bizim o vakit onların kalplerini haktan çevireceğimizi ve böylece onu kavrayamayacaklarını, gözlerini de [çevireceğimizi] ve böylece onu göremeyeceklerini ve binaenaleyh ona inanmayacaklarını size bildiren nedir? { كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ } “tıpkı ona inanmadıkları gibi” yani indirilen âyetlere [inanmadıkları gibi], { أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ } “ilk defasında; ve onları azgınlıkları içinde bocalayıp dururken terk ederiz” müminlerin hidayeti gibi kendilerini hidayete erdirmeyip şaşkın bir hâlde bırakırız. Gaip sîgasıyla “ve yükallibü” ve “yezeruhüm” şeklinde ve meçhul sîgasıyla kalplere isnat edilerek “tukallebü” şeklinde de okunmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١١]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 111]
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١)
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلاً ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ (١١١) } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.” (111)
وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا كما اقترحوا فقالوا: لولا أنزل علينا الملائكة فأتوا بآياتنا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا وقبلا جمع قبيل بمعنى كفيل أي: كفلاء بما بشروا به وأنذروا به، أو جمع قبيل الذي هو جمع قبيلة بمعنى جماعات، أو مصدر بمعنى مقابلة كقبلا وهو قراءة نافع وابن عامر، وهو على الوجوه حال من كل وإنما جاز ذلك لعمومه. وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا لما سبق عليهم القضاء بالكفر. إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ استثناء من أعم الأحوال أي: لا يؤمنون في حال من الأحوال إلا حال مشيئة الله تعالى إيمانهم، وقيل منقطع وهو حجة واضحة على المعتزلة. وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ أنهم لو أوتوا بكل آية لم يؤمنوا فيقسمون بالله جهد أيمانهم على ما لا يشعرون، ولذلك أسند الجهل إلى أكثرهم مع أن مطلق الجهل يعمهم، أو ولكن أكثر المسلمين يجهلون أنهم لا يؤمنون فيتمنون نزول الآية طمعاً في إيمانهم.
{ وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık” nitekim onlar: “Bize melekler indirilseydi ya” ve: “Âyetlerimizi getirin” yahut { أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ قَبِيلًا } “yahut Allah'ı ve melekleri kefil olarak getiresin” diyerek bunları teklif etmişlerdi. “Kubulen”; kefil manasındaki “kabîl”in çoğuludur, yani kendilerine müjdelenen ve uyarıldıkları şeylere kefil olarak [toplasaydık]; yahut “kabîle”nin çoğulu olan “kabîl”in çoğuludur ki topluluklar demektir; yahut Nâfi‘ ve İbn Âmir'in kıraati olan “kıbelen” gibi yüz yüze, karşı karşıya anlamında mastardır. Bu ifade bütün vecihlere göre “küll” lafzından hâldir ve bu ancak lafzın umum ifade etmesinden dolayı caiz olmuştur. { ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } “yine de inanacak değillerdi” çünkü haklarında küfür hükmü önceden geçmiştir. { إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe” en genel hâllerden istisnadır; yani Allah Teâlâ'nın onların iman etmesini dilediği hâl müstesna, hiçbir hâlde iman etmezler. İstisnâ-i munkatı‘ olduğu da söylenmiştir ve bu Mu'tezile'ye karşı açık bir hüccettir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” kendilerine her türlü âyet getirilse bile inanmayacaklarını bilmezler de farkında olmadıkları şeyler üzerine var güçleriyle Allah'a yemin ederler. Bu sebeple mutlak cehalet hepsini kapsadığı hâlde cehalet onların çoğuna isnat edilmiştir; yahut fakat Müslümanların çoğu onların inanmayacağını bilmezler de iman etmelerine tamah ederek âyetin inmesini temenni ederler.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٢ الى ١١٣]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 112-113]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ (١١٢) وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَلِيَرْضَوْهُ وَلِيَقْتَرِفُوا ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ (١١٣) } “Böylece biz her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık. Bunlar aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı. Artık onları ve uydurdukları iftiraları bırak! (112) Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin, ondan hoşnut olsunlar ve işleyecekleri günahları işlemeye devam etsinler diye [bunu yaparlar].” (113)
وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا أي كما جعلنا لك عدواً جعلنا لكل نبي سبقك عدواً، وهو دليل على أن عداوة الكفرة للأنبياء عليهم الصلاة والسلام بفعل الله ﷾ وخلقه. شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ مردة الفريقين، وهو بدل من عدواً، أو أول مفعولي جَعَلْنا وعَدُوًّا مفعوله الثاني، ولكل متعلق به أو حال منه. يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ يوسوس شياطين الجن إلى شياطين الإِنس، أو بعض الجن إلى بعض، وبعض الإِنس إلى بعض. زُخْرُفَ الْقَوْلِ الأباطيل المموهة منه من زخرفة إذا زينه. غُرُوراً مفعول له أو مصدر في موقع الحال. وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ إيمانهم. مَّا فَعَلُوهُ أي ما فعلوا ذلك يعني معاداة الأنبياء عليهم الصلاة والسلام وايحاء الزخارف، ويجوز أن يكون الضمير للايحاء أو الزخرف أو الغرور، وهو أيضاً دليل على المعتزلة. فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ وكفرهم.
{ وَكَذلِكَ جَعَلْna لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “Böylece biz her peygambere düşman kıldık” yani sana bir düşman kıldığımız gibi, senden önce geçen her peygambere de bir düşman kıldık. Bu, kâfirlerin peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) düşmanlığının Allah Azze ve Celle'nin fiili ve yaratmasıyla olduğuna bir delildir. { شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ } “insan ve cin şeytanlarını” her iki fırkanın azgınlarını [düşman kıldık]. Bu lafız { عَدُوًّا } lafzından bedeldir yahut “ce‘alnâ” fiilinin birinci mef'ûlü, { عَدُوًّا } ise ikinci mef'ûlüdür; { لِكُلِّ نَبِيٍّ } lafzı ise ona mütealliktir yahut ondan hâldir. { يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ } “birbirlerine fısıldarlar” cin şeytanları insan şeytanlarına yahut bazı cinler diğerlerine, bazı insanlar da diğerlerine vesvese verir. { زُخْرُفَ الْقَوْلِ } “yaldızlı sözler” sözün yaldızlanıp süslenmiş bâtıllarını [fısıldarlar]; bir şeyi süslediğinde kullanılan “zahrafehû” tabirindendir. { غُرُوراً } “aldatmak için” mef'ûlün lehdir yahut hâl mevkiinde bir mastardır. { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ } “Eğer Rabbin dileseydi” onların iman etmesini [dileseydi], { ما فَعَلُوهُ } “bunu yapamazlardı” yani peygamberlere (aleyhimüssalâtü vesselâm) düşmanlık etmeyi ve süslü laflar fısıldamayı yapamazlardı. Zamirin vahye, yaldıza veya aldatmaya raci olması da caizdir; bu da yine Mu'tezile'ye karşı bir delildir. { فَذَرْهُمْ وَما يَفْتَرُونَ } “Artık onları ve uydurdukları iftiraları bırak” ve onların küfürlerini [bırak].
وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عطف على غُرُوراً إن جعل علة، أو متعلق بمحذوف أي وليكون ذلك جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا. والمعتزلة لما اضطروا فيه قالوا: اللام لام العاقبة أو لام القسم كسرت لما لم يؤكد الفعل بالنون أو لام الأمر وضعفه أظهر، والصغو: الميل والضمير لما له الضمير في فعلوه. وَلِيَرْضَوْهُ لأنفسهم. وَلِيَقْتَرِفُوا وليكتسبوا. مَا هُمْ مُقْتَرِفُونَ من الآثام.
{ وَلِتَصْغى إِلَيْهِ أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Bir de ahirete inanmayanların gönülleri ona meyletsin diye” illet kılındığı takdirde { غُرُوراً } lafzı üzerine matuftur; yahut mahzuf bir ifadeye mütealliktir; yani: Bu böyle olsun diye { جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا } “biz her peygambere düşman kıldık” takdirindedir. Mu'tezile bu hususta çaresiz kalınca şöyle demiştir: Lâm harfi akıbet lâmıdır yahut fiil nûn ile tekit edilmediği için kesrelenmiş kasem lâmıdır yahut emir lâmıdır; ancak bunun zayıflığı pek açıktır. “Sağv” meyletmektir. Zamir ise { فَعَلُوهُ } lafzındaki zamirin raci olduğu şeye racidir. { وَلِيَرْضَوْهُ } “ve ondan hoşnut olsunlar diye” kendileri için [ondan hoşnut olsunlar]. { وَلِيَقْتَرِfُوا } “ve işlemeye devam etsinler diye” kazansınlar diye. { ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ } “işleyecekleri günahları” günahlardan kazanacakları şeyleri [kazansınlar diye].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٤]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 114]
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (١١٤)
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ مُفَصَّلاً وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım? Oysa size Kitab'ı açıklanmış olarak indiren O'dur. Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bilirler. Sakın şüpheye düşenlerden olma!” (114)
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً على إرادة القول أي: قل لهم يا محمد أفغير الله أطلب من يحكم بيني وبينكم ويفصل المحق منا من المبطل، و «غير» مفعول أَبْتَغِي وحَكَماً حال منه ويحتمل عكسه، وحَكَماً أبلغ من حاكم ولذلك لا يوصف به غير العادل. وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ القرآن المعجز.
{ أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَماً } “Allah'tan başka bir hakem mi arayayım?” ifadesi sözün [takdirini] isteme üzere kuruludur; yani: Onlara de ki ey Muhammed: “Benimle sizin aranızda hüküm verecek ve bizden haklı olanı bâtıl olandan ayıracak Allah'tan başka birini mi arayayım?” { غَيْرَ } kelimesi { أَبْتَغِي } fiilinin mef'ûlü, { حَكَماً } ise ondan hâldir; aksinin olması da muhtemeldir. “Hakem” (حَكَم) kelimesi “hâkim” (حاكم) kelimesinden daha mübalağalıdır, bu sebeple âdil olmayana bu sıfat verilmez. { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتابَ } “Oysa size Kitab'ı indiren O'dur” yani mucize olan Kur'an'ı.
مُفَصَّلًا مبيناً فيه الحق والباطل بحيث ينفي التخليط والالتباس. وفيه تنبيه على أن القرآن بإعجازه وتقريره مغنٍ عن سائر الآيات. وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ تأييد لدلالة الإِعجاز على أن القرآن حق منزل من عند الله ﷾، يعلم أهل الكتاب به لتصديقه ما عندهم مع أنه ﵊ لم يمارس كتبهم ولم يخالط علماءهم، وإنما وصف جميعهم بالعلم لأن أكثرهم يعلمون ومن لم يعلم فهو متمكن منه بأدنى تأمل. وقيل المراد مؤمنون أهل الكتاب. وقرأ ابن عامر وحفص عن عاصم مُنَزَّلٌ بالتشديد. فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ في أنهم يعلمون ذلك، أو في أنه منزل لجحود أكثرهم وكفرهم به، فيكون من باب التهييج كقوله تعالى: وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أو خطاب الرسول ﷺ لخطاب الأمة. وقيل الخطاب لكل أحد على معنى أن الأَدلة لما تعاضدت على صحته فلا ينبغي لأحد أن يمتري فيه.
{ مُفَصَّلاً } “açıklanmış olarak” karışıklığı ve şüpheyi ortadan kaldıracak şekilde içinde hak ve bâtıl açıklanmış olarak [indirmiştir]. Bunda, Kur'an'ın mucizeliği ve apaçıklığı ile diğer bütün ayetlere (mucizelere) ihtiyaç bırakmadığına dair bir uyarı vardır. { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ } “Kendilerine Kitap verdiklerimiz, onun Rabbin tarafından hak olarak indirildiğini bilirler” ayeti, Kur'an'ın Allah Azze ve Celle katından indirilmiş hak olduğuna dair i'câz delilini teyit etmektedir. Ehl-i Kitap, [aleyhisselâm] onların kitaplarını okuyup incelemediği ve âlimleriyle görüşüp kaynaşmadığı hâlde [Kur'an'ın] yanlarındakini doğrulaması sebebiyle bunu bilmektedirler. Hepsinin ilimle nitelendirilmesi, çoğunun bilmesi ve bilmeyenin de en ufak bir tefekkürle bunu bilebilecek durumda olması sebebiyledir. Bununla Ehl-i Kitab'ın müminlerinin kastedildiği de söylenmiştir. İbn Âmir ile Âsım'dan Hafs { مُنَزَّلٌ } kelimesini şeddeli olarak okumuştur. { فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } “Sakın şüpheye düşenlerden olma!” onların bunu bildikleri hususunda yahut çoğunun inkâr edip kâfir olması sebebiyle onun indirilmiş olduğu hususunda [şüpheye düşme]. Bu ifade, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Ve sakın müşriklerden olma!” ayetinde olduğu gibi teşvik ve sakındırma kabilindendir; yahut Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitap olup ümmete yöneliktir. Deliller onun doğruluğunu desteklediğine göre artık hiç kimsenin onda şüpheye düşmemesi gerektiği anlamında her bir fert için yapılan bir hitap olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٥]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 115]
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (١١٥)
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamama ermiştir. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (115)
وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ بلغت الغاية أخباره وأحكامه ومواعيده. صِدْقاً في الأخبار والمواعيد.
{ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ } “Rabbinin kelimesi tamama ermiştir” O'nun haberleri, hükümleri ve vaatleri son gayesine ulaşmıştır. { صِدْقاً } “doğruluk bakımından” haberlerde ve vaatlerde [tamama ermiştir].
وَعَدْلًا في الأقضية والأحكام ونصبهما يحتمل التمييز والحال والمفعول له. لاَ مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ لا أحد يبدل شيئاً منها بما هو أصدق وأعدل، أو لا أحد يقدر أن يحرفها شائعاً ذائعاً كما فعل بالتوراة على أن المراد بها القرآن، فيكون ضماناً لها من الله ﷾ بالحفظ كقوله: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ أو لا نبي ولا كتاب بعدها ينسخها ويبدل أحكامها. وقرأ الكوفيون ويعقوب كَلِمَةُ رَبِّكَ أي ما تكلم به أو القرآن. وَهُوَ السَّمِيعُ لما يقولون. الْعَلِيمُ بما يضمرون فلا يهملهم.
{ وَعَدْلاً } “ve adalet bakımından” kazalarda ve hükümlerde [tamama ermiştir]. Bu iki kelimenin mansub oluşu temyiz, hâl veya mef'ûlün leh olma ihtimalini taşır. { لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur” hiç kimse onlardan herhangi bir şeyi daha doğru ve daha adil olanıyla değiştiremez; yahut bununla Kur'an'ın kastedildiği kabul edilirse, Tevrat'a yapıldığı gibi kimse onu açıkça ve yaygın biçimde tahrif etmeye güç yetiremez; bu durumda Allah Azze ve Celle'nin: { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Ve kesinlikle onu biz koruyacağız” ayetinde olduğu gibi Kur'an için O'ndan bir koruma teminatı olur; yahut ondan sonra onu neshedecek ve hükümlerini değiştirecek hiçbir peygamber ve hiçbir kitap yoktur demektir. Kûfeliler ve Ya‘kûb { كَلِمَةُ رَبِّكَ } şeklinde [müfred] okumuşlardır; yani O'nun kelamı veya Kur'an demektir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir” söyledikleri şeyleri; { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir” içlerinde gizledikleri şeyleri; dolayısıyla onları ihmal etmez.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٦]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 116]
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ (١١٦)
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلاَّ يَخْرُصُونَ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler.” (116)
وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ أي أكثر الناس يريد الكفار، أو الجهال أو أتباع الهوى. وقيل الأرض أرض مكة. يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ عن الطريق الموصل إليه، فإن الضال في غالب الأمر لا يأمر إلا بما فيه ضلال. إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وهو ظنهم أن آباءهم كانوا على الحق، أو جهالاتهم وآراؤهم الفاسدة فإن الظن يطلق على ما يقابل العلم. وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ يكذبون على الله ﷾ فيما ينسبون إليه كاتخاذ الولد وجعل عبادة الأوثان وصلة إليه، وتحليل الميتة وتحريم البحائر، أو يقدرون أنهم على شيء وحقيقته ما يقال عن ظن وتخمين.
{ وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde bulunanların çoğuna uyacak olursan” yani insanların çoğuna [uyacak olursan]; bununla kâfirleri veya cahilleri yahut hevalarına uyanları kastetmektedir. Yeryüzünden kastın Mekke toprağı olduğu da söylenmiştir. { يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “seni Allah'ın yolundan saptırırlar” O'na ulaştıran yoldan [saptırırlar]; çünkü sapmış olan kimse çoğu zaman ancak içinde sapıklık olan şeyi emreder. { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Onlar sadece zanna uyarlar” bu da babalarının hak üzere olduğuna dair zanları yahut cehaletleri ve bozuk görüşleridir; zira zan, ilmin zıddı olan şey için de kullanılır. { وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Ve onlar yalnızca yalan söylerler” çocuk edinme, putlara tapmayı O'na bir vesile kılma, leş yemeyi helal ve bahîre develerini haram kılma gibi O'na nispet ettikleri hususlarda Allah Azze ve Celle'ye iftira ederler; yahut kendilerini bir şey üzere zannederler; oysa onun hakikati zan ve tahminden ibarettir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١١٧]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 117]
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١١٧)
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz ki Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir. Ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” (117)
إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ أي أعلم بالفريقين، ومَنْ موصولة أو موصوفة في محل النصب بفعل دل عليه أعلم لا به فإن أفعل لا ينصب الظاهر في مثل ذلك، أو استفهامية مرفوعة بالابتداء والخبر «يُضِلَّ» والجملة معلق عنها الفعل المقدر. وقرئ «مَن يَضِلُّ» أي يضله الله، فتكون من منصوبة بالفعل المقدر أو مجرورة بإضافة أعلم إليه أي: أعلم المضلين من قوله تعالى: مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ
{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ يَضِلُّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ } “Şüphesiz ki Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir. Ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir” yani her iki fırkayı en iyi bilendir. “Men” (مَنْ) kelimesi ism-i mevsûl veya mevsûf olup “a‘lem” lafzının bizzat kendisine değil, delalet ettiği fiile mef'ûl olarak nasb mahallindedir; çünkü “ef‘al” vezni bu gibi yerlerde zahir ismi nasb etmez; yahut mübteda olarak merfû bir istifhamiyedir, haberi ise { يَضِلُّ } fiilidir ve cümle takdir edilen fiilden muallaktır. Bir kıraatte «مَن يُضِلُّ» şeklinde okunmuştur; yani Allah'ın saptırdığı kimse demektir; bu takdirde “men”, takdir edilen fiille mansub yahut “a‘lem” lafzının ona izafetiyle mecrur olur; yani: Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa” buyruğundan hareketle saptıranların en iyi bilenidir,
أو من أضللته إذا وجدته ضالاً، والتفضيل في العلم بكثرته وإحاطته بالوجوه التي يمكن تعلق العلم بها ولزومه وكونه بالذات لا بالغير.
yahut birini sapık bulduğun zaman söylediğin “onu saptırdım” ifadesindendir. İlimdeki tafdil (üstünlük), ilmin çokluğu, ilmin taalluk edebileceği yönleri kuşatması, lüzumu ve başkasıyla değil zâtı gereği olması iledir.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١١٨ الى ١١٩]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 118-119]
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ (١١٨) وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ (١١٩)
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız, üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin.” (118) { وَما لَكُمْ أَلاَّ تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Size ne oluyor da, mecbur kaldıklarınız müstesna, üzerinize haram kıldıklarını size tek tek açıklamışken, üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yemiyorsunuz? Şüphesiz birçokları, bir bilgiye dayanmaksızın kendi hevalarıyla saptırıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir.” (119)
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ مسبب عن إنكار اتباع المضلين الذين يحرمون الحلال ويحللون الحرام، والمعنى كلوا مما ذكر اسم الله على ذبحه لا مما ذكر عليه اسم غيره أو مات حتف أنفه. إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ فإن الإِيمان بها يقتضي استباحة ما أحله الله ﷾ واجتناب ما حرمه.
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin” helali haram, haramı helal kılan saptırıcı kimselere uymanın reddedilmesinin bir neticesidir. Manası şudur: Kesilirken üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin; üzerine başkasının ismi anılan yahut kendiliğinden ölen hayvanlardan değil. { إِنْ كُنْتُمْ بِآياتِهِ مُؤْمِنِينَ } “Eğer O'nun ayetlerine inanıyorsanız” zira ayetlere iman etmek, Allah Azze ve Celle'nin helal kıldığını mubah görmeyi ve haram kıldığından kaçınmayı gerektirir.
وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وأي غرض لكم في أن تتحرجوا عن أكله وما يمنعكم عنه.
{ وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Size ne oluyor da üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yemiyorsunuz?” onu yemekten çekinmenizde sizin için hangi bir gaye olabilir ve sizi ondan meneden nedir?
وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ مما لم يحرم بقوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر فَصَّلَ على البناء للمفعول، ونافع ويعقوب وحفص حَرَّمَ على البناء للفاعل. إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ مما حرم عليكم فإنه أيضاً حلال حال الضرورة. وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ بتحليل الحرام وتحريم الحلال.
{ وَقَدْ فَصَّلَ لَكُمْ مَّا حَرَّمَ عَلَيْكُمْ } “Size haram kıldıklarını tek tek açıklamışken” haram kılmadıklarından ayrı olarak: { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölmüş hayvan eti size haram kılındı” buyruğuyla [açıklamıştır]. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir { فَصَّلَ } fiilini meçhul olarak okumuştur; Nâfi‘, Ya‘kûb ve Hafs ise { حَرَّمَ } fiilini ma‘lûm olarak okumuştur. { إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَيْهِ } “mecbur kaldıklarınız müstesna” size haram kılınan şeylerden [mecbur kaldıklarınız müstesnadır]; zira o da zaruret anında helaldir. { وَإِنَّ كَثِيراً لَيُضِلُّونَ } “Şüphesiz birçokları saptırıyorlar” haramı helal, helali haram kılarak [saptırıyorlar].
قرأ الكوفيون بضم الياء والباقون بالفتح. بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ بتشبيههم من غير تعلق بدليل يفيد العلم. إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ بالمجاوزين الحق إلى الباطل والحلال إلى الحرام.
Kûfeliler yâ harfinin zammesiyle [leyudıllûne], diğerleri ise fethasıyla [leyadıllûne] okumuştur. { بِأَهْوائِهِمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } “bir bilgiye dayanmaksızın kendi hevalarıyla” ilim ifade eden bir delile dayanmaksızın kendi vehim ve benzetmeleriyle [saptırıyorlar]. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُعْتَدِينَ } “Muhakkak ki Rabbin, haddi aşanları en iyi bilendir” haktan bâtıla, helalden harama sapanları [en iyi bilendir].
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٠ الى ١٢١]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 120-121]
وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١)
{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ (١٢٠) وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (١٢١) } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın! Günah kazananlar, işlediklerinin cezasını mutlaka çekeceklerdir. (120) Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin; çünkü o kesinlikle bir yoldan çıkmadır (fısktır). Şüphesiz şeytanlar, sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz. (121)”
وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ ما يعلن وما يسر، أو ما بالجوارح وما بالقلب. وقيل الزنا في الحوانيت واتخاذ الأخدان. إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ يكتسبون.
{ وَذَرُوا ظاهِرَ الْإِثْمِ وَباطِنَهُ } “Günahın açığını da gizlisini de bırakın” açıkça yapılanı da gizlice yapılanı da, yahut azalarla işleneni de kalple işleneni de [bırakın]. Bunun dükkânlarda alenen zina yapmak ve gizli dostlar edinmek olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يَكْسِبُونَ الْإِثْمَ سَيُجْزَوْنَ بِما كانُوا يَقْتَرِفُونَ } “Günah kazananlar, işlediklerinin cezasını mutlaka çekeceklerdir” yani kazandıklarının [cezasını çekeceklerdir].
وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ ظاهر في تحريم متروك التسمية عمداً أو نسياناً، وإليه ذهب داود وعن أحمد مثله، وقال مالك والشافعي بخلافه
{ وَلا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmayanlardan yemeyin” ayeti, kasten veya unutularak besmelesi terkedilmiş olanın haram kılındığına dair zahirdir. Dâvûd bu görüşe gitmiştir, Ahmed'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Mâlik ve Şâfiî ise bunun aksini söylemiştir;
لقوله ﵊ «ذبيحة المسلم حلال وإن لم يذكر اسم الله عليه»
çünkü [aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: «Müslümanın kestiği, üzerine Allah'ın ismi anılmasa bile helaldir.»
وفرق أبو حنيفة ﵀ بين العمد والنسيان وأوله بالميتة أو بما ذكر غير اسم الله عليه لقوله: وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ فإن الفسق ما أُهِلَّ لِغَيْرِ الله بِهِ، والضمير لما ويجوز أن يكون للأكل الذي دل عليه ولا تأكلوا. وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ ليوسوسون. إِلى أَوْلِيائِهِمْ من الكفار. لِيُجادِلُوكُمْ بقولهم تأكلون ما قتلتم أنتم وجوارحكم وتدعون ما قتله الله، وهو يؤيد التأويل بالميتة. وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ في استحلال ما حرم. إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ فإن من ترك طاعة الله تعالى إلى طاعة غيره واتبعه في دينه فقد أشرك، وإنما حسن حذف الفاء فيه لأن الشرط بلفظ الماضي.
Ebû Hanîfe [rahimehullâh] ise kasten terk ile unutarak terk arasını ayırmış ve ayeti kendiliğinden ölen leşe yahut Allah'tan başkasının ismi anılan şeye tevil etmiştir; zira Allah Teâlâ: { وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ } “çünkü o kesinlikle bir fısktır” buyurmuştur; fısk ise Allah'tan başkası adına boğazlanandır. Zamir { ما } kelimesine aittir; { وَلا تَأْكُلُوا } ifadesinin delalet ettiği “yeme” eylemine ait olması da caizdir. { وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ } “Şüphesiz şeytanlar fısıldarlar” yani vesvese verirler, { إِلى أَوْلِيائِهِمْ } “dostlarına” kâfirlerden olan [dostlarına], { لِيُجادِلُوكُمْ } “sizinle tartışmaları için” onların: “Kendi öldürdüğünüzü ve av hayvanlarınızın öldürdüğünü yiyorsunuz da, Allah'ın öldürdüğünü terk mi ediyorsunuz?” demeleri suretiyle [tartışırlar]. Bu da [ayetin] murdar ölmüş hayvan (meyte) ile tevil edilmesini teyit etmektedir. { وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ } “Eğer onlara uyarsanız” haram kılınanı helal sayma hususunda, { إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } “şüphesiz siz de müşriklerden olursunuz” çünkü kim Allah Teâlâ'ya itaati bırakıp başkasına itaate yönelir ve dininde ona uyarsa şirk koşmuş olur. Şartın mazi lafzıyla gelmiş olması sebebiyle burada “fâ” harfinin hazfedilmesi güzel olmuştur.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٢]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 122]
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٢)
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkamayacak kimse gibi olur mu? İşte kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler böyle süslü gösterilmiştir.” (122)
أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ مثل به من هداه الله ﷾ وأنقذه من الضلال وجعل له نور الحجج والآيات يتأمل بها في الأشياء، فيميز بين الحق والباطل والمحق والمبطل.
{ أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَجَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشِي بِهِ فِي النَّاسِ } “Ölü iken dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir nur verdiğimiz kimse...” ifadesi, Allah Azze ve Celle'nin hidayet verip sapıklıktan kurtardığı ve eşya üzerinde düşünüp hak ile bâtılı, haklı ile haksızı birbirinden ayırt etmesi için kendisine hüccet ve ayetlerin nurunu verdiği kimse için bir meseldir.
وقرأ نافع ويعقوب مَيْتاً على الأصل. كَمَنْ مَثَلُهُ صفته وهو مبتدأ خبره. فِي الظُّلُماتِ وقوله: لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها حال من المستكن في الظرف لا من الهاء في مثله للفصل، وهو مثل لمن بقي على الضلالة لا
Nâfi‘ ve Ya‘kûb { مَيْتاً } kelimesini aslına uygun olarak [şeddeli] okumuşlardır. { كَمَنْ مَثَلُهُ } “durumu... olan kimse gibi midir?” onun sıfatıdır; mübtedadır ve haberi { فِي الظُّلُماتِ } “karanlıklar içindedir” ifadesidir. { لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها } “ondan hiç çıkamayacak” sözü ise, araya fasıla girdiği için “meselühû”deki zamirden değil, zarfın içinde müstetir olan zamirden hâldir. Bu da sapıklık üzere kalıp hiçbir şekilde ondan
يفارقها بحال. كَذلِكَ كما زين للمؤمنين إيمانهم. زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ والآية نزلت في حمزة وأبي جهل وقيل في عمر أو عمار وأبي جهل.
ayrılamayan kimse için bir meseldir. { كَذلِكَ } “İşte böylece” müminlere imanları süslü gösterildiği gibi; { زُيِّنَ لِلْكافِرِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “kâfirlere, yapmakta oldukları şeyler süslü gösterilmiştir”. Bu ayet Hamza ve Ebû Cehil hakkında inmiştir; Ömer veya Ammâr ile Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٣]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 123]
وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ (١٢٣)
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها وَما يَمْكُرُونَ إِلاَّ بِأَنْفُسِهِمْ وَما يَشْعُرُونَ } “Böylece biz her şehirde, orada hileler çevirsinler diye günahkârlarının büyüklerini yerleştirdik. Hâlbuki onlar yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar.” (123)
وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها أي كما جعلنا في مكة أكابر مجرميها ليمكروا فيها جعلنا في كل قرية أكابر مجرميها ليمكروا فيها، وجَعَلْنا بمعنى صيرنا ومفعولاه أَكابِرَ مُجْرِمِيها على تقديم المفعول الثاني، أو في كل قرية أَكابِرَ ومُجْرِمِيها بدل ويجوز أن يكون مضافاً إليه إن فسر الجعل بالتمكين، وأفعل التفضيل إذا أضيف جاز فيه الإفراد والمطابقة ولذلك قرئ «أكبر مجرميها» ، وتخصيص الأكابر لأنهم أقوى على استتباع الناس والمكر بهم. وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ لأن وباله يحيق بهم. وَما يَشْعُرُونَ ذلك.
{ وَكَذلِكَ جَعَلْنا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكابِرَ مُجْرِمِيها لِيَمْكُرُوا فِيها } “Böylece biz her şehirde, orada hileler çevirsinler diye günahkârlarının büyüklerini yerleştirdik” yani Mekke'de hile ve desiseler çevirsinler diye günahkârlarının elebaşlarını kıldığımız gibi, her memlekette de orada hile yapsınlar diye suçlularının büyüklerini kıldık. “Ce‘alnâ” (جَعَلْنا) fiili dönüştürmek manasındadır; ikinci mef'ûlün öne geçirilmesiyle iki mef'ûlü { أَكابِرَ مُجْرِمِيها } lafızlarıdır; yahut “her karyede” [kıldık], { أَكابِرَ } ve { مُجْرِمِيها } ise bedeldir; “ca‘l” fiili imkân vermekle tefsir edilirse muzafun ileyh olması da caizdir. İsm-i tafdil izafe edildiğinde tekil kullanılması da, mutabık olması da caizdir; bu sebeple «أكبر مجرميها» şeklinde de okunmuştur. Elebaşlarının tahsis edilmesi, insanların kendilerine tabi kılınması ve onlara hile yapılması konusunda daha güçlü olmalarındandır. { وَما يَمْكُرُونَ إِلَّا بِأَنْفُسِهِمْ } “Hâlbuki onlar yalnız kendilerini aldatırlar” çünkü hilenin vebali kendi başlarına döner. { وَما يَشْعُرُونَ } “farkında olmazlar” bunu [anlamazlar].
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٤]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 124]
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ (١٢٤)
{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ } “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler. Allah, elçiliğini nereye koyacağını çok iyi bilendir. Suç işleyenlere, yaptıkları hileler yüzünden Allah katında bir aşağılık ve şiddetli bir azap isabet edecektir.” (124)
وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ يعني كفار قريش لما
{ وَإِذا جاءَتْهُمْ آيَةٌ قالُوا لَنْ نُؤْمِنَ حَتَّى نُؤْتى مِثْلَ مَا أُوتِيَ رُسُلُ اللَّهِ } “Onlara bir ayet geldiği zaman: 'Allah'ın elçilerine verilenin benzeri bize de verilmedikçe asla inanmayız' dediler” yani Kureyş kâfirleri [böyle dediler]. Çünkü şöyle
روي: أن أبا جهل قال زاحمنا بني عبد مناف في الشرف حتى إذا صرنا كفرسي رهان قالوا: منا نبي يوحي إليه، والله لا نرضى به إلا أن يأتينا وحي كما يأتيه، فنزلت
rivayet edilmiştir: Ebû Cehil şöyle dedi: “Şeref hususunda Abdümenâfoğulları ile yarıştık; nihayet yarış atları gibi başa baş gelince dediler ki: 'Bizden, kendisine vahiy gelen bir peygamber vardır.' Vallahi, ona geldiği gibi bize de vahiy gelmedikçe biz buna asla razı olmayız.” Bunun üzerine şu ayet indi:
: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ استئناف للرد عليهم بأن النبوة ليست بالنسب والمال وإنما هي بفضائل نفسانية يخص الله ﷾ بها من يشاء من عباده فيجتبي لرسالاته من علم أنه يصلح لها، وهو أعلم بالمكان الذي يضعها فيه. وقرأ ابن كثير وحفص عن عاصم رِسالَتَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ ذل وحقارة بعد كبرهم. عِنْدَ اللَّهِ يوم القيامة وقيل تقديره من عند الله. وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ بسبب مكرهم أو جزاء على مكرهم.
{ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, elçiliğini nereye koyacağını çok iyi bilendir” ifadesi, peygamberliğin soy ve malla değil, Allah Azze ve Celle'nin kullarından dilediğine tahsis ettiği nefsi faziletlerle olduğunu, dolayısıyla elçilikleri için buna layık olduğunu bildiği kimseyi seçeceğini belirterek onlara reddiye getiren yeni bir başlangıç cümlesidir; O, peygamberliği nereye koyacağını en iyi bilendir. İbn Kesîr ile Âsım'dan Hafs { رِسالَتَهُ } lafzını [müfred olarak] okumuşlardır. { سَيُصِيبُ الَّذِينَ أَجْرَمُوا صَغارٌ } “Suç işleyenlere bir aşağılık isabet edecektir” kibirlenmelerinin ardından zillet ve hakirlik [isabet edecektir]. { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” kıyamet gününde; takdirinin “Allah katından” şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَعَذابٌ شَدِيدٌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ } “ve yaptıkları hileler yüzünden şiddetli bir azap [isabet edecektir]” hileleri sebebiyle yahut hilelerine karşılık olarak.
[سورة الأنعام (٦) : آية ١٢٥]
[En'âm Suresi (6) : Âyet 125]
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (١٢٥)
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse, onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe yükseliyormuş gibi onun göğsünü daraltır, sıkıştırır. Allah, inanmayanların üzerine murdarlığı (azabı) işte böyle bırakır.” (125)
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يعرفه طريق الحق ويوفقه للإيمان. يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فيتسع له ويفسح فيه مجاله، وهو كناية عن جعل النفس قابلة للحق مهيأة لحلوله فيها مصفاة عما يمنعه وينافيه، وإليه أشار عليه أفضل الصلاة والسلام حين سئل عنه
{ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse” ona hak yolunu tanıtır ve imana muvaffak kılar. { يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “onun göğsünü İslam'a açar” artık göğsü ona genişler ve onda alanı açılır; bu ifade, nefsin hakkı kabule elverişli, onun içine yerleşmesine hazır, onu engelleyecek ve ona ters düşecek şeylerden arındırılmış kılınmasından kinayedir. [Aleyhissalâtü vesselâm] Efendimiz kendisine bu husus sorulduğunda buna işaret ederek
فقال «نور يقذفه الله ﷾ في قلب المؤمن فينشرح له وينفسح»
şöyle buyurmuştur: «O, Allah Azze ve Celle'nin müminin kalbine attığı bir nurdur; artık [kalbi] onun için inşirah bulur ve genişler.»
فقالوا: هل لذلك من أمارة يعرف بها فقال: نعم الإِنابة إلى دار الخلود والتجافي عن دار الغرور والاستعداد للموت قبل نزوله» . وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً بحيث ينبو عن قبول الحق فلا يدخله الإِيمان. وقرأ ابن كثير ضَيِّقاً بالتخفيف ونافع وأبو بكر عن عاصم حَرَجاً بالكسر أي شديد الضيق، والباقون بالفتح وصفاً بالمصدر. كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ شبهه مبالغة في ضيق صدره بمن يزاول ما لا يقدر عليه، فإن صعود السماء مثل فيما يبعد عن الاستطاعة، ونبه به على أن الإِيمان يمتنع منه كما يمتنع الصعود.
Bunun üzerine dediler ki: “Bunun kendisiyle bilineceği bir alameti var mıdır?” Buyurdu ki: «Evet, ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve gelip çatmadan önce ölüme hazırlanmaktır.» { وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً } “Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü daraltır, sıkıştırır” öyle ki hakkı kabul etmekten kaçınır ve içine iman girmez. İbn Kesîr { ضَيِّقاً } kelimesini teshil ile (şeddesiz [daykan]), Nâfi‘ ve Âsım'dan Ebû Bekr ise { حَرَجاً } kelimesini kesre ile [haricen] yani aşırı derecede dar anlamında okumuşlardır; diğerleri ise mastar ile vasıflandırarak fetha ile okumuştur. { كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ } “sanki göğe yükseliyormuş gibi” göğsünün darlığındaki mübalağa dolayısıyla onu güç yetiremeyeceği bir işe girişen kimseye benzetmiştir; zira göğe yükselmek güç yetirilmesi imkânsız şeyler için bir meseldir. Böylece göğe çıkmanın imkânsız olduğu gibi ondan imanın da imkânsız hâle geldiğine dikkat çekmiştir.
وقيل معناه كأنما يتصاعد إلى السماء نبواً عن الحق وتباعداً في الهرب منه، وأصل يصعد يتصعد وقد قرئ به وقرأ ابن كثير يَصَّعَّدُ وأبو بكر عن عاصم يصاعد بمعنى يتصاعد. كَذلِكَ أي كما يضيق صدره ويبعد قلبه عن الحق. يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ يجعل العذاب أو الخذلان عليهم، فوضع الظاهر موضع المضمر للتعليل.
Bunun, haktan kaçınarak ve ondan firar edip uzaklaşarak sanki göğe tırmanıyormuş gibi olduğu manasına geldiği de söylenmiştir. “Yassa‘‘adü” kelimesinin aslı “yetasa‘‘adü”dür; nitekim bu şekilde de okunmuştur. İbn Kesîr { يَصَّعَّدُ } şeklinde, Âsım'dan Ebû Bekr ise “yetasa‘‘adü” anlamında «يصاعد» şeklinde okumuştur. { كَذلِكَ } “İşte böylece” yani göğsünü daraltıp kalbini haktan uzaklaştırdığı gibi, { يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ } “Allah, inanmayanların üzerine murdarlığı bırakır” azabı veya hüsranı onların üzerine kılar; burada illet bildirmek maksadıyla zamir yerine zahir isim kullanılmıştır.
[سورة الأنعام (٦) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]
[En'âm Suresi (6) : Âyetler 126-127]
وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧)
{ وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٢٧) } “İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri geniş geniş açıkladık. (126) Rableri katında esenlik yurdu onlarındır. Ve O, yapmakta oldukları ameller sebebiyle onların dostudur. (127)”
وَهذا إشارة إلى البيان الذي جاء به القرآن، أو إلى الإسلام أو إلى ما سبق من التوفيق والخذلان.
{ وَهذا } “İşte bu” Kur'an'ın getirdiği açıklamaya yahut İslam'a veya daha önce geçen tevfik ve hızlân (ilahi yardımsız bırakma) hususlarına bir işarettir.
صِراطُ رَبِّكَ الطريق الذي ارتضاه أو عادته وطريقه الذي اقتضته حكمته. مُسْتَقِيماً لا عوج فيه، أو عادلاً مطرداً وهو حال مؤكدة كقوله وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً، أو مقيدة والعامل فيها معنى الإِشارة. قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ فيعلمون أن القادر هو الله ﷾ وأن كل ما يحدث من خير أو شر فهو بقضائه وخلقه، وأنه عالم بأحوال العباد حكيم عادل فيما يفعل بهم.
{ صِراطُ رَبِّكَ } “Rabbinin yoludur” O'nun razı olduğu yoldur yahut hikmetinin gerektirdiği sünneti ve yoludur. { مُسْتَقِيماً } “dosdoğru olarak” içinde eğrilik bulunmayan, yahut adil ve tutarlı olandır; bu kelime, { وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً } “O hak olup doğrulayıcıdır” ayetinde olduğu gibi müekkide bir hâldir yahut mukayyidedir ve bundaki amil işaret manasıdır. { قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ } “Düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri geniş geniş açıkladık” böylece bilirler ki kâdir olan ancak Allah Azze ve Celle'dir; hayır veya şerden meydana gelen her şey O'nun kazası ve yaratmasıyladır; O kulların hâllerini hakkıyla bilendir, onlara yaptıklarında mutlak hikmet ve adalet sahibidir.