الجواب لتحريضهم.
[ve onları] teşvik etmek için cevaba yapılan bir ilavedir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٥ الى ١١٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 115-116]
قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦)
{ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ (١١٥) قالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ (١١٦) } “[Büyücüler]: 'Ey Mûsâ! Ya sen [önce] at ya da ilk atanlar biz olalım' dediler. (115) [Mûsâ]: 'Siz atın' dedi. Onlar [ellerindekini] atınca, insanların gözlerini büyülediler, onları dehşete düşürdüler ve büyük bir büyü sergilediler. (116)”
قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ خيروا موسى مراعاة للأدب أو إظهاراً للجلادة، ولكن كانت رغبتهم في أن يلقوا قبله فنبهوا عليها بتغيير النظم إلى ما هو أبلغ وتعريف الخبر وتوسيط الفصل أو تأكيد ضميرهم المتصل بالمنفصل فلذلك:
{ قالُوا يَا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “[Büyücüler]: 'Ey Mûsâ! Ya sen [önce] at ya da ilk atanlar biz olalım' dediler”; edebe riayet etmek yahut cesaret ve güçlerini göstermek için Mûsâ'yı muhayyer bıraktılar. Fakat asıl arzuları ondan önce atmaktı; bu yüzden söz dizimini daha beliğ bir yapıya dönüştürerek, haberi marife (belirli) yaparak, fasıl zamirini araya koyarak veya muttasıl zamirlerini munfasıl zamirle tekit ederek bu isteklerine dikkat çektiler. Bundan dolayı:
قالَ بَلْ أَلْقُوا كرماً وتسامحاً، أو ازدراء بهم ووثوقاً على شأنه. فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ بأن خيلوا إليها ما الحقيقة بخلافه. وَاسْتَرْهَبُوهُمْ وأرهبوهم إرهاباً شديداً كأنهم طلبوا رهبتهم. وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ في فنه.
{ قالَ بَلْ أَلْقُوا } “[Mûsâ]: 'Bilakis, siz atın' dedi”; bir cömertlik ve müsamaha olarak yahut onları küçümseyerek ve kendi davasına güven duyarak [böyle söyledi]. { فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “Onlar [ellerindekini] atınca, insanların gözlerini büyülediler”; gözlere hakikatin tam tersi olan şeyleri hayal ettirerek. { وَاسْتَرْهَبُوهُمْ } “ve onları dehşete düşürdüler”; sanki onların korkmasını talep edermişçesine onları şiddetli bir korkuya düşürdüler. { وَجاؤُ بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “ve büyük bir büyü sergilediler”; kendi sanatında [büyük bir büyü].
روي أنهم ألقوا حبالاً غلاظاً وخشباً طوالاً كأنها حيات ملأت الوادي، وركب بعضها بعضا.
Rivayet edildiğine göre, onlar kalın ipler ve uzun tahta değnekler attılar; bunlar vadiyi dolduran ve birbirinin üzerine binen yılanlar gibi [göründü].
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١١٧ الى ١١٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 117-119]
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩)
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ (١١٧) فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١١٨) فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ (١١٩) } “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı bırak' diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuveriyor! (117) Böylece hak yerini buldu ve onların yapageldikleri şeyler boşa çıktı. (118) Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. (119)”
وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فألقاها فصارت حية. فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ أي ما يزورونه من الإِفك، وهو الصرف وقلب الشيء عن وجهه، ويجوز أن تكون ما مصدرية وهي مع الفعل بمعنى المفعول.
{ وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ } “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı bırak' diye vahyettik”; o da onu bıraktı ve asâ bir yılana dönüştü. { فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuveriyor!”; yani uydurup hile yaptıkları ifk (yalan/dolan) türünden şeyleri [yutuyor]. İfk; bir şeyi saptırmak ve asıl yönünden çevirmektir. Buradaki { ما } edatının masdariyet ifade etmesi ve fiille birlikte meful anlamında olması da caizdir.
روي: أنها لما تلقفت حبالهم وعصيهم وابتلعتها بأسرها أقبلت على الحاضرين فهربوا وازدحموا حتى هلك جمع عظيم، ثم أخذها موسى فصارت عصاً كما كانت فقال السحرة: لو كان هذا سحراً لبقيت حبالنا وعصينا.
Rivayet edildiğine göre: [Asâ] onların iplerini ve değneklerini yutup hepsini tamamen midesine indirince orada bulunanlara doğru yöneldi; bunun üzerine insanlar kaçışıp birbirlerini ezdiler, hatta büyük bir topluluk helak oldu. Sonra Mûsâ onu tuttu ve eskisi gibi bir asâ haline geldi. Bunun üzerine büyücüler: 'Eğer bu bir büyü olsaydı, iplerimiz ve değneklerimiz geride kalırdı' dediler.
وقرأ حفص عن عاصم تَلْقَفُ هاهنا وفي «طه» و «الشعراء» .
Âsım'dan Hafs, burada, Tâhâ ve Şu'arâ surelerinde { تَلْقَفُ } [şeddesiz] olarak okumuştur.
فَوَقَعَ الْحَقُّ فثبت لظهور أمره. وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ من السحر والمعارضة.
{ فَوَقَعَ الْحَقُّ } “Böylece hak yerini buldu”; durumu açığa çıktığı için sabit oldu. { وَبَطَلَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “ve onların yapageldikleri şeyler boşa çıktı”; yaptıkları büyü ve karşı koyma çabaları [geçersiz kaldı].
فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ أي صاروا أذلاء مبهوتين، أو رجعوا إلى المدينة أذلاء مقهورين، والضمير لفرعون وقومه.
{ فَغُلِبُوا هُنالِكَ وَانْقَلَبُوا صاغِرِينَ } “Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler”; yani zelil ve şaşkına dönmüş hale geldiler yahut şehre zelil ve mağlup olarak döndüler. Zamir Firavun ve kavmine aittir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٠ الى ١٢٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 120-122]
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢)
{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ (١٢٠) قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ (١٢١) رَبِّ مُوسى وَهارُونَ (١٢٢) } “Ve büyücüler secdeye kapandılar. (120) 'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler. (121) 'Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.' (122)”
وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ جعلهم ملقين على وجوههم تنبيهاً على أن الحق بهرهم واضطرهم إلى السجود بحيث لم يبق لهم تمالك، أو أن الله ألهمهم ذلك وحملهم عليه حتى ينكسر فرعون بالذين أراد بهم كسر موسى وينقلب الأمر عليه، أو مبالغة في سرعة خرورهم وشدته.
{ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ ساجِدِينَ } “Ve büyücüler secdeye kapandılar”; onların yüzüstü bırakılmış (atılmış) kılınması, hakkın onları derinden etkilediğine ve kendilerine hâkim olamayacak derecede onları secdeye mecbur bıraktığına dikkat çekmek içindir; yahut Allah onlara bunu ilham edip onları buna sevk etmiştir ki Firavun, Mûsâ'yı alt etmek istediği kimseler vasıtasıyla hezimete uğrasın ve durum aleyhine dönsün; ya da secdeye kapanmalarının süratini ve şiddetini mübalağalı şekilde ifade etmek içindir.
قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ.
{ قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “'Âlemlerin Rabbine iman ettik' dediler.”
رَبِّ مُوسى وَهارُونَ أبدلوا الثاني من الأول لئلا يتوهم أنهم أرادوا به فرعون.
{ رَبِّ مُوسى وَهارُونَ } “'Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine.'”; bununla Firavun'u kastettikleri zannedilmesin diye ikinci ifadeyi birincisinden bedel kıldılar.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 123-124]
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤)
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (١٢٣) لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ (١٢٤) } “Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! (123) Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!' (124)”
قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ بالله أو بموسى، والاستفهام فيه للإِنكار. وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم وروح عن يعقوب وهشام بتحقيق الهمزتين على الأصل. وقرأ حفص آمَنْتُمْ بِهِ على الإِخبار، وقرأ قنبل قالَ فِرْعَوْنُ، و «آمنتم» يبدل في حال الوصل من همزة الاستفهام واوا مفتوحة ويمد بعدها مدة في تقدير ألفين وقرأ في طه على الخبر بهمزة وألف وقرأ في الشعراء على الاستفهام بهمزة ومدة مطولة في تقدير
{ قالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ } “Firavun dedi ki: 'Ona iman mı ettiniz?'”; Allah'a veya Mûsâ'ya [iman mı ettiniz?]. Buradaki istifham (soru) inkâr/kınama içindir. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekir, Ya'kūb'dan Ravh ve Hişâm, aslı üzere iki hemzeyi de tahkik ederek okumuşlardır. Hafs, { آمَنْتُمْ بِهِ } şeklinde haber sigasıyla [tek hemzeyle] okumuştur. Kunbul { قالَ فِرْعَوْنُ } ve «آمنتم» lafzında vasıl halinde istifham hemzesini fethalı bir vâv harfine dönüştürür ve ardından iki elif takdirinde bir med çeker. Tâhâ Suresi'nde haber sigasıyla bir hemze ve bir elifle; Şu'arâ Suresi'nde ise istifham üzere bir hemze ve iki elif takdirinde
ألفين، وقرأ الباقون بتحقيق الهمزة الأولى وتليين الثانية. قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ أي إن هذا الصنيع لحيلة احتلتموها أنتم وموسى. فِي الْمَدِينَةِ في مصر قبل أن تخرجوا للميعاد. لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها يعنى القبط وتخلص لكم ولبني إسرائيل. فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ عاقبة ما فعلتم، وهو تهديد مجمل تفصيله: لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ من كل شق طرفاً. ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ تفضيحاً لكم وتنكيلاً لأمثالكم. قيل إنه أول من سن ذلك فشرعه الله للقطاع تعظيما لجرمهم ولذلك سماه محاربة لله ورسوله، ولكن على التعاقب لفرط رحمته.
uzatılmış bir med ile okumuştur. Diğer kıraat imamları ise birinci hemzeyi tahkik, ikinci hemzeyi teshil ile okumuşlardır. { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هذا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ } “Ben size izin vermeden önce. Şüphesiz bu, kurduğunuz bir tuzaktır”; yani bu yaptığınız iş, sizin ve Mûsâ'nın kurduğu bir hiledir. { فِي الْمَدِينَةِ } “Şehirde”; buluşma yerine çıkmadan önce Mısır'da [kurduğunuz bir tuzaktır]. { لِتُخْرِجُوا مِنْها أَهْلَها } “Halkını oradan çıkarmak için”; yani Kıptîleri [çıkarmak] ve oranın sırf size ve İsrâiloğulları'na kalması için. { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz”; yaptığınızın akıbetini. Bu, tafsilatı şöyle olan mücmel bir tehdittir: { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ } “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim”; her iki taraftan birer uzvu. { ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “Sonra da hepinizi asacağım!”; sizi rezil etmek ve benzerlerinize ibret kılmak için. Denildi ki: Bu cezayı ilk uygulayan odur; Allah da yol kesicilere cürümlerinin büyüklüğü sebebiyle bu cezayı meşru kılmış ve bu yüzden onu Allah'a ve Resûlü'ne karşı savaş olarak adlandırmıştır; fakat aşırı merhametinden ötürü bunu peş peşe [infazla] kılmıştır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 125-126]
قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦)
{ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ (١٢٥) وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلاَّ أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ (١٢٦) } “Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz. (125) Sen bizden sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye intikam alıyorsun. Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir!' (126)”
قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ بالموت لا محالة فلا نبالي بوعيدك، أو إنا منقلبون إلى ربنا وثوابه إن فعلت بنا ذلك، كأنهم استطابوه شغفاً على لقاء الله، أو مصيرنا ومصيرك إلى ربنا فيحكم بيننا.
{ قالُوا إِنَّا إِلى رَبِّنا مُنْقَلِبُونَ } “Dediler ki: 'Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz'”; ölümle kaçınılmaz olarak [O'na döneceğiz], bu yüzden senin tehdidine aldırış etmeyiz; yahut eğer bize bunu yaparsan biz Rabbimize ve O'nun sevabına döneceğiz. Sanki onlar Allah'a kavuşma iştiyakıyla bunu hoş karşılamış gibidirler; yahut bizim de senin de varışımız Rabbimizedir, O aramızda hüküm verecektir.
وَما تَنْقِمُ مِنَّا وما تنكر منا. إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا وهو خير الأعمال وأصل المناقب ليس مما يتأتى لنا العدول عنه طلباً لمرضاتك، ثم فزعوا إلى الله ﷾ فقالوا: رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً أفض علينا صبراً يغمرنا كما يفرغ الماء، أو صب علينا ما يطهرنا من الآثام وهو الصبر على وعيد فرعون. وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ ثابتين على الإِسلام. قيل إنه فعل بهم ما أوعدهم به. وقيل إنه لم يقدر عليهم لقوله تعالى: أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ.
{ وَما تَنْقِمُ مِنَّا } “Sen bizden intikam almıyorsun / ayıplamıyorsun”; bizde bir kusur görmüyorsun, { إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا لَمَّا جاءَتْنا } “sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye”; oysa bu, amellerin en hayırlısı ve faziletlerin esasıdır; senin rızanı kazanmak uğruna bundan vazgeçmemiz mümkün değildir. Sonra aziz ve celil olan Allah'a sığınarak şöyle dediler: { رَبَّنا أَفْرِغْ عَلَيْنا صَبْراً } “Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır”; suyun boşaltıldığı gibi bizi bütünüyle kuşatan bir sabrı üzerimize dök yahut bizi günahlardan arındıracak şeyi üzerimize akıt ki bu da Firavun'un tehdidine karşı sabretmektir. { وَتَوَفَّنا مُسْلِمِينَ } “ve bizi Müslümanlar olarak vefat ettir!”; İslam üzere sebat edenler olarak. Firavun'un onları tehdit ettiği şeyi kendilerine uyguladığı söylenmiştir. Yüce Allah'ın: “Siz ikiniz ve size uyanlar galip geleceksiniz” buyruğu sebebiyle onlara güç yetiremediği de söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٢٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 127]
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧)
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَيَذَرَكَ وَآلِهَتَكَ قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ (١٢٧) } “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar, seni ve ilahlarını terk etsin diye mi bırakacaksın?' [Firavun]: 'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız. Elbette biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz' dedi. (127)”
وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بتغيير الناس عليك ودعوتهم إلى مخالفتك. وَيَذَرَكَ عطف على يفسدوا، أو جواب الاستفهام بالواو كقول الحطيئة:
{ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Firavun'un kavminden ileri gelenler dediler ki: 'Mûsâ'yı ve kavmini, yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar... diye mi bırakacaksın?'”; insanları sana karşı değiştirerek ve onları sana muhalefet etmeye çağırarak. { وَيَذَرَكَ } “seni terk etsin [diye mi]”; { يفسدوا } fiiline matuftur yahut Hutay'e'nin şu sözünde olduğu gibi vâv ile istifhamın cevabıdır:
أَلَمْ أَكُ جَارَكُم وَيَكُونُ بَيْني ... وَبَيْنَكُمْ المَوَدَّةُ وَالإِخَاءُ
'Ben sizin komşunuz değil miydim ki benimle sizin aranızda sevgi ve kardeşlik olmasın?'
على معنى أيكون منك ترك موسى ويكون منه تركه إياك. وقرئ بالرفع على أنه عطف على أنذر أو استئناف أو حال. وقرئ بالسكون كأنه قيل: يفسدوا ويذرك كقوله تعالى: فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ، وَآلِهَتَكَ معبوداتك قيل كان يعبد الكواكب. وقيل صنع لقومه أصناماً وأمرهم أن يعبدوها تقرباً إليه ولذلك قال: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى وقرئ «إلا هتك» أي عبادتك. قالَ فرعون سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ كما كنا نفعل من قبل ليعلم أنا على ما كنا عليه من القهر والغلبة، ولا يتوهم أنه المولود الذي حكم المنجمون والكهنة بذهاب ملكنا على يده. وقرأ ابن كثير ونافع سَنُقَتِّلُ بالتخفيف. وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ غالبون وهم مقهورون تحت أيدينا.
Yani 'Senin Mûsâ'yı bırakman ve onun da seni terk etmesi mi vaki olacak?' manasındadır. { أتذر } fiiline atıf, istinaf veya hâl olarak ref ile de okunmuştur. Yüce Allah'ın { فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ } buyruğunda olduğu gibi, sanki 'bozgunculuk yapsınlar ve seni terk etsin' denilmişçesine sükûn ile de okunmuştur. { وَآلِهَتَكَ } “ve ilahlarını”; senin ibadet edilen varlıklarını. Onun yıldızlara taptığı söylenmiştir. Kavmi için putlar yapıp kendisine yakınlaşmaları maksadıyla bunlara tapmalarını emrettiği, bu yüzden de: “Ben sizin en yüce rabbinizim” dediği de söylenmiştir. [Bu kelime] 'senin ibadetin' manasında «إلا هتك» şeklinde de okunmuştur. Firavun: { قالَ سَنُقَتِّلُ أَبْناءَهُمْ وَنَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ } “'Onların oğullarını öldüreceğiz, kadınlarını sağ bırakacağız' dedi”; tıpkı daha önce yaptığımız gibi; ta ki bizim eskiden olduğu gibi kahredici ve üstün durumda olduğumuz bilinsin ve müneccimler ile kâhinlerin saltanatımızın onun eliyle yıkılacağına hükmettiği doğan çocuğun o olduğu zannedilmesin. İbn Kesîr ve Nâfi' { سَنُقَتِّلُ } lafzını şeddesiz (hafifleterek) okumuşlardır. { وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ } “Elbette biz onların üzerinde ezici bir güce sahibiz”; üstünüz, onlar ise elimizin altında boyun eğdirilmiş durumdadırlar.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 128-129]
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩)
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (١٢٨) قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٢٩) } “Mûsâ kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin. Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar. Güzel akıbet ise takvâ sahiplerinindir.' (128) Dediler ki: 'Sen bize gelmeden önce de geldikten sonra da eziyet gördük.' [Mûsâ] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve nasıl davranacağınızı görmek için sizi yeryüzünde onların yerine geçirir.' (129)”
قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا لما سمعوا قول فرعون وتضجروا منه تسكيناً لهم إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ تسلية لهم وتقرير للأمر بالاستعانة بالله والتثبت في الأمر. وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ
{ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا } “Mûsâ kavmine dedi ki: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin'”; Firavun'un sözünü işitip bundan ötürü sıkıntıya düştüklerinde onları teskin etmek için [böyle söyledi]. { إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; kullarından dilediğini ona vâris kılar”; onları teselli etmek, Allah'tan yardım dileme emrini pekiştirmek ve bu işte sebat göstermelerini sağlamak içindir. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Güzel akıbet ise takvâ sahiplerinindir.”;
وعد لهم بالنصرة وتذكير لما وعدهم من إهلاك القبط وتوريثهم ديارهم وتحقيق له. وقرئ «والعاقبة» بالنصب عطف على اسم إن واللام في الْأَرْضَ تحتمل العهد والجنس.
onlara bir yardım vaadi, Kıptîlerin helak edilip yurtlarına onların vâris kılınacağına dair verilen sözün hatırlatılması ve bunun teyididir. «والعاقبة» kelimesi inne'nin ismine atfedilerek nasb ile de okunmuştur. { الْأَرْضَ } kelimesindeki lâm takısı ahd (belirli bir yer) veya cins ifade edebilir.
قالُوا أي بنو إسرائيل. أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا بالرسالة بقتل الأبناء وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا بإعادته.
{ قالُوا } “Dediler ki”; yani İsrâiloğulları. { أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا } “Sen bize gelmeden önce... eziyet gördük”; risaletle gelmenden önce erkek çocukların öldürülmesiyle, { وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنا } “ve geldikten sonra da”; bu uygulamanın tekrarlanmasıyla [eziyet gördük].
قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ تصريحا بما كنى عنه أولاً لما رأى أنهم لم يتسلوا بذلك، ولعله أتى بفعل الطمع لعدم جزمه بأنهم المستخلفون بأعيانهم أو أولادهم.
{ قالَ عَسى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde onların yerine geçirir'”; onların önceki sözle teselli bulmadıklarını görünce, daha önce kinayeli söylediği şeyi açıkça ifade etti. [Mûsâ'nın] umut bildiren bir fiil («عسى») kullanması, yerine geçecek olanların bizzat kendileri mi yoksa çocukları mı olduğu hususunda kesin bir bilgiye sahip olmamasından ileri gelmiş olabilir.
وقد روي أن مصر إنما فتح لهم في زمن داود ﵇
Mısır'ın fethinin ancak Dâvûd aleyhisselâm zamanında onlara nasip olduğu rivayet edilmiştir.
فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ فيرى ما تعملون من شكر وكفران وطاعة وعصيان فيجازيكم على حسب ما يوجد منكم.
{ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “ve nasıl davranacağınızı görmek için”; şükür mü nankörlük mü, itaat mi isyan mı edeceğinizi görür ve sizden sadır olacak amellere göre size karşılık verir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٠ الى ١٣١]
[A'râf Suresi (7), Âyet 130-131]
وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (١٣١)
{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٣٠) فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ (١٣١) } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını, düşünüp ibret alsınlar diye yıllar yılı kuraklık ve ürün kıtlığı ile yakaladık. (130) Fakat onlara bir iyilik geldiğinde: 'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi. Başlarına bir kötülük gelirse Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı. Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır, fakat onların çoğu bilmezler. (131)”
وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ بالجدوب لقلة الأمطار والمياه، والسنة غلبت على عام القحط لكثرة ما يذكر عنه ويؤرخ به، ثم اشتق منها فقيل أسنت القوم إذا قحطوا. وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ بكثرة العاهات.
{ وَلَقَدْ أَخَذْنا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ } “Andolsun ki biz Firavun hanedanını yıllar yılı kuraklıkla yakaladık”; yağmurların ve suların azlığı sebebiyle kıtlıklarla [yakaladık]. «السنة» (sene) kelimesi, çokça anıldığı ve kendisiyle tarih düşüldüğü için kuraklık yılı anlamında galip kılınmıştır; sonra bundan türetme yapılarak kavim kıtlığa uğradığında «أسنت القوم» denilmiştir. { وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَراتِ } “ve ürün kıtlığı ile”; afetlerin çokluğu sebebiyle.
لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ لكي يتنبهوا على أن ذلك بشؤم كفرهم ومعاصيهم فيتعظوا، أو ترق قلوبهم بالشدائد فيفزعوا إلى الله ويرغبوا فيما عنده.
{ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ } “düşünüp ibret alsınlar diye”; bunun kendi küfür ve isyanlarının uğursuzluğu sebebiyle olduğunu anlayıp ders çıkarsınlar yahut zorluklar karşısında kalpleri yumuşasın da Allah'a sığınıp O'nun katındakine yönelsinler diye.
فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ من الخصب والسعة. قالُوا لَنا هذِهِ لأجلنا ونحن مستحقوها. وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ جدب وبلاء. يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ يتشاءموا بهم ويقولوا: ما أصابتنا إلا بشؤمهم، وهذا إغراق في وصفهم بالغباوة والقساوة، فإن الشدائد ترقق القلوب وتذلل العرائك وتزيل التماسك سيما بعد مشاهدة الآيات، وهم لم تؤثر فيهم بل زادوا عندها عتواً وانهماكاً في الغي، وإنما عرف الحسنة وذكرها مع أداة التحقيق لكثرة وقوعها، وتعلق الإرادة بإحداثها بالذات، ونكر السيئة وأتى بها مع حرف الشك لندورها وعدم القصد لها إلا بالتبع. أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ أي سبب خيرهم وشرهم عنده وهو حكمه ومشيئته، أو سبب شؤمهم عند الله وهو أعمالهم المكتوبة عنده، فإنها التي ساقت إليهم ما يسوؤهم. وقرئ «إنما طيرهم» وهو اسم الجمع وقيل هو جمع. وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ أن ما يصيبهم من الله تعالى أو من شؤم أعمالهم.
{ فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ } “Fakat onlara bir iyilik geldiğinde”; bolluk ve genişlikten bir pay [geldiğinde]. { قالُوا لَنا هذِهِ } “'Bu bizim hakkımızdır' derlerdi”; bizim yüzümüzdendir ve biz buna layığız [derlerdi]. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Başlarına bir kötülük gelirse”; kuraklık ve bela [gelirse]. { يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı”; onlarla uğursuzluk çıkarır ve: 'Bu başımıza ancak onların uğursuzluğu yüzünden geldi' derlerdi. Bu, onların ahmaklık ve katı kalplilikle nitelenmesinde aşırı bir tabirdir; zira sıkıntılar kalpleri yumuşatır, huyları uysallaştırır ve özellikle mucizeleri gördükten sonra direnci kırar. Oysa bu sıkıntılar onlara tesir etmemiş, bilakis azgınlıklarını ve sapıklıktaki ısrarlarını artırmıştır. İyiliğin marife (belirli) kılınması ve tahkik edatıyla zikredilmesi, onun çokça vuku bulması ve ilahi iradenin bizzat onu meydana getirmeye taalluk etmesindendir. Kötülüğün ise nekire (belirtisiz) kılınması ve şart/şüphe harfiyle getirilmesi, onun nadir olmasından ve yalnızca dolaylı olarak murad edilmesindendir. { أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ } “Dikkat edin! Onların uğursuzluğu ancak Allah katındadır”; yani onların hayır ve şerrinin sebebi O'nun katındadır ki bu da O'nun hükmü ve dilemesidir; yahut uğursuzluklarının sebebi Allah katındadır ki bu da O'nun katında yazılı olan amelleridir; zira başlarına hoşlanmadıkları şeyleri getiren bizzat bu amellerdir. İsm-i cem olduğu veya cem (çoğul) olduğu söylenen «إنما طيرهم» şeklinde de okunmuştur. { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ } “fakat onların çoğu bilmezler”; başlarına gelenlerin Allah Teâlâ'dan veya amellerinin uğursuzluğundan kaynaklandığını [bilmezler].
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٢ الى ١٣٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 132-133]
وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣)
{ وَقالُوا مَهْما تَأْتِنا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (١٣٢) فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ آياتٍ مُفَصَّلاتٍ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (١٣٣) } “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için ne mucize getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz.' (132) Bunun üzerine biz de açık mucizeler olarak onların üzerine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik. Yine de büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular. (133)”
وَقالُوا مَهْما أصلها ما الشرطية ضمت إليها ما المزيدة للتأكيد، ثم قلبت ألفها هاء استثقالاً للتكرير.
{ وَقالُوا مَهْما } “Ve dediler ki: 'Ne... getirirsen getir'”; bunun aslı şart edatı olan «مَا»dır, tekit için buna zâid olan «مَا» bitiştirilmiş, ardından tekrarın ağırlığından kaçınmak için ilkinin elifi «هَـ» harfine dönüştürülmüştür.
وقيل مركبة من مه الذي يصوت به الكاف وما الجزائية ومحلها الرفع على الابتداء أو النصب بفعل يفسره.
Bunun, vazgeçirme için seslenilen «مَهْ» edatı ile cezalı (şart) «مَا» edatından meydana gelmiş mürekkep bir kelime olduğu da söylenmiştir; iraptaki yeri mübteda olarak ref yahut kendisini tefsir eden bir fiille nasbtır.
تَأْتِنا بِهِ أي أيما شيء تحضرنا تأتنا به. مِنْ آيَةٍ بيان لمهما، وإنما سموها آية على زعم موسى لا لاعتقادهم ولذلك قالوا: لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ أي لتسحر بها أعيننا وتشبه علينا، والضمير في به وبها لمهما ذكره قبل التبيين باعتبار اللفظ وأنثه بعده باعتبار المعنى.
{ تَأْتِنا بِهِ } “Bize getirirsen”; yani bize her ne şey getirirsen getir. { مِنْ آيَةٍ } “bir mucize”; «مَهْمَا» edatının beyanıdır. Kendi inançları sebebiyle değil, Mûsâ'nın iddiasına göre onu mucize olarak isimlendirdiler; bu yüzden: { لِتَسْحَرَنا بِها فَما نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Bizi onunla büyülemek için [ne getirirsen getir], biz sana inanacak değiliz” dediler; yani gözlerimizi büyülemen ve bizi yanıltman için. { به } ve { بها } ifadelerindeki zamirler «مَهْمَا» kelimesine aittir; beyandan önce lafza itibar ederek müzekker kılmış, beyandan sonra ise manaya itibar ederek müennes kılmıştır.
فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ ماء طاف بهم وغشي أماكنهم وحروثهم من مطر أو سيل. وقيل الجدري، وقيل الموتان وقيل الطاعون. وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ قيل هو كبار القردان، وقيل أولاد الجراد قبل نبات أجنحتها.
{ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمُ الطُّوفانَ } “Bunun üzerine biz de üzerlerine tufan gönderdik”; yağmur veya selden kaynaklanıp onları kuşatan, yerleşim yerlerini ve ekinlerini bürüyen su [gönderdik]. Çiçek hastalığı olduğu, toplu ölüm olduğu yahut taun (veba) olduğu da söylenmiştir. { وَالْجَرادَ وَالْقُمَّلَ } “çekirge, haşere [gönderdik]”; [kummil'in] kenenin büyükleri olduğu söylenmiştir; kanatları çıkmadan önceki çekirge yavruları olduğu da söylenmiştir.
وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ
{ وَالضَّفادِعَ وَالدَّمَ } “kurbağalar ve kan [gönderdik]”.
روي: أنهم مطروا ثمانية أيام في ظلمة شديدة لا يقدر أحد أن يخرج من بيته، ودخل
Rivayet edildiğine göre: Onlar koyu bir karanlık içinde sekiz gün boyunca yağmura tutuldular; hiç kimse evinden çıkamadı ve girdi
الماء بيوتهم حتى قاموا فيه إلى تراقيهم، وكانت بيوت بني إسرائيل مشتبكة ببيوتهم فلم يدخل فيها قطرة، وركد على أراضيهم فمنعهم من الحرث والتصرف فيها، ودام ذلك عليهم أسبوعاً فقالوا لموسى: ادع لنا ربك يكشف عنا ونحن نؤمن بك، فدعا فكشف عنهم ونبت لهم من الكلأ والزرع ما لم يعهد مثله ولم يؤمنوا، فبعث الله عليهم الجراد فأكلت زروعهم وثمارهم، ثم أخذت تأكل الأبواب والسقوف والثياب ففزعوا إليه ثانياً فدعا وخرج إلى الصحراء، وأشار بعصاه نحو المشرق والمغرب فرجعت إلى النواحي التي جاءت منها فلم يؤمنوا، فسلط الله عليهم القمل فأكل ما أبقاه الجراد وكان يقع في أطعمتهم ويدخل بين أثوابهم وجلودهم فيمصها، ففزعوا إليه فرفع عنهم فقالوا: قد تحققنا الآن أنك ساحر، ثم أرسل الله عليهم الضفادع بحيث لا يكشف ثوب ولا طعام إلا وجدت فيه، وكانت تمتلئ منها مضاجعهم وتثب إلى قدورهم وهي تغلي، وأفواههم عند التكلم ففزعوا إليه وتضرعوا، فأخذ عليهم العهود ودعا فكشف الله عنهم ثم نقضوا العهود، ثم أرسل الله عليهم الدم فصارت مياههم دماً حتى كان يجتمع القبطي مع الإسرائيلي على إناء فيكون ما يلي القبطي دماً وما يلي الإسرائيلي ماء، ويمص الماء من فم الإِسرائيلي فيصير دماً في فيه.
su evlerine, öyle ki içinde köprücük kemiklerine kadar dikildiler. İsrâiloğulları'nın evleri onların evlerine bitişik olduğu halde onlarınkine tek bir damla bile girmedi. Su arazileri üzerinde durgunlaşıp onları ekip biçmekten ve tasarrufta bulunmaktan menetti. Bu durum üzerlerinde bir hafta boyunca sürüp gitti. Bunun üzerine Mûsâ'ya dediler ki: 'Rabbine bizim için dua et de bunu bizden kaldırsın; biz de sana iman edelim.' O da dua etti, Allah da onlardan [azabı] kaldırdı ve kendileri için daha önce benzeri görülmemiş bir ot ve ekin bitti, fakat yine de iman etmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine çekirgeleri gönderdi; onlar da ekinlerini ve meyvelerini yediler, sonra kapıları, tavanları ve elbiseleri yemeye başladılar. İkinci defa Mûsâ'ya sığındılar; o da dua edip sahraya çıktı, asâsıyla doğuya ve batıya doğru işaret etti, çekirgeler geldikleri yönlere geri döndüler; fakat yine iman etmediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine haşereyi musallat etti; çekirgenin bıraktıklarını yediler, yiyeceklerinin içine düşüyor, elbiselerinin ve ciltlerinin arasına girip emiyorlardı. Mûsâ'ya sığındılar, Allah da onlardan kaldırdı. Bunun üzerine dediler ki: 'Artık senin büyücü olduğunu kesin olarak anladık.' Sonra Allah onların üzerine kurbağaları gönderdi; öyle ki ne bir elbise ne de bir yiyecek açılırdı ki içinde kurbağa bulunmasın; yatakları onlarla doluyor, tencereleri kaynarken içlerine ve konuşurken ağızlarına sıçrıyorlardı. Tekrar Mûsâ'ya sığınıp yalvardılar; o da onlardan sözler aldı ve dua etti; Allah da onlardan [azabı] kaldırdı, sonra sözlerini bozdular. Sonra Allah onların üzerine kanı gönderdi; suları kan haline geldi, hatta bir Kıptî ile bir İsrâilli aynı kapta toplanırlar, Kıptî'nin tarafındaki kan, İsrâilli'nin tarafındaki ise su olurdu; Kıptî İsrâilli'nin ağzından su emer, o da onun ağzında kan haline gelirdi.
وقيل سلط الله عليهم الرعاف. آياتٍ نصب على الحال. مُفَصَّلاتٍ مبينات لا تشكل على عاقل أنها آيات الله ونقمته عليهم، أو مفصلات لامتحان أحوالهم إذ كان بين كل اثنتين منها شهر وكان امتداد كل واحدة أسبوعاً، وقيل إن موسى لبث فيهم بعد ما غلب السحرة عشرين سنة يريهم هذه الآيات على مهل. فَاسْتَكْبَرُوا عن الإِيمان. وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ.
Allah'ın onların üzerine burun kanaması musallat ettiği de söylenmiştir. { آياتٍ } hal olarak nasbdır. { مُفَصَّلاتٍ } “açık [mucizeler olarak]”; akıl sahibi bir kimseye bunların Allah'ın ayetleri ve onların üzerindeki intikamı olduğu hususunda şüphe bırakmayacak şekilde apaçık beyan edilmiş; yahut durumlarının imtihan edilmesi için birbirinden ayrı ayrı [gönderilmiş] demektir; zira her iki ayet (azap) arasında bir ay süre vardı ve her birinin devamı bir hafta sürüyordu. Mûsâ'nın büyücüleri yendikten sonra onların arasında yirmi sene kaldığı ve bu ayetleri onlara mühlet vererek peyderpey gösterdiği de söylenmiştir. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Yine de büyüklük tasladılar”; imandan kaçındılar. { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “ve suçlu bir kavim oldular”.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 134-135]
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥)
{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ (١٣٤) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (١٣٥) } “Üzerlerine o azap çökünce dediler ki: 'Ey Mûsâ! Katındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan mutlaka sana iman edeceğiz ve İsrâiloğulları'nı kesinlikle seninle beraber göndereceğiz.' (134) Fakat ulaşacakları bir süreye kadar azabı kendilerinden kaldırdığımızda hemen sözlerinden dönüverdiler. (135)”
وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ يعني العذاب المفصل، أو الطاعون الذي أرسله الله عليهم بعد ذلك. قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ بعهده عندك وهو النبوة، أو بالذي عهده إليك أن تدعوه به فيجيبك كما أجابك في آياتك، وهو صلة لادع أو حال من الضمير فيه بمعنى ادع الله متوسلاً إليه بما عهد عندك، أو متعلق بفعل محذوف دل عليه التماسهم مثل اسعفنا إلى ما نطلب منك بحق ما عهد عندك أو قسم مجاب بقوله: لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ أي أقسمنا بعهد الله عندك لئن كشفت عنا الرجز لنؤمنن ولنرسلن.
{ وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ } “Üzerlerine o azap çökünce”; yani o tafsilatlı azap yahut bundan sonra Allah'ın onların üzerine gönderdiği taun (veba). { قالُوا يا مُوسَى ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ } “dediler ki: 'Ey Mûsâ! Katındaki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et'”; senin yanındaki ahdi olan peygamberlik hakkı için yahut O'na dua ettiğinde icabet etmesi hususunda sana ahdettiği şey hürmetine [dua et ki], mucizelerinde sana icabet ettiği gibi [bunda da etsin]. Bu ifade «ادْعُ» fiilinin sılası (müteallakı) veya oradaki zamirden haldir; yani 'sendeki ahdini vesile kılarak Allah'a dua et' demektir; yahut taleplerinin delalet ettiği mahzuf bir fiile taalluk eder; 'sendeki ahdin hakkı için senden istediğimiz şeyde bize yardım et' gibi; yahut şu sözüyle cevaplandırılan bir yemindir: { لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرائِيلَ } “Eğer bu azabı bizden kaldırırsan mutlaka sana iman edeceğiz ve İsrâiloğulları'nı kesinlikle seninle beraber göndereceğiz”; yani 'sendeki Allah'ın ahdine yemin ederiz ki eğer bizden azabı kaldırırsan mutlaka inanacağız ve mutlaka göndereceğiz'.
فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إلى حد من الزمان هم بالغوه فمعذبون فيه أو مهلكون، وهو وقت الغرق أو الموت. وقيل إلى أجل عينوه لإِيمانهم. إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ جواب لما أي فلما كشفنا عنهم فاجؤوا النكث من غير تأمل وتوقف فيه.
{ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ } “Fakat ulaşacakları bir süreye kadar azabı kendilerinden kaldırdığımızda”; ulaşacakları ve içinde azap edilecekleri yahut helak edilecekleri bir vakit sınırına kadar; o da boğulma veya ölüm vaktidir. İmanları için belirledikleri bir süreye kadar olduğu da söylenmiştir. { إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “hemen sözlerinden dönüverdiler”; «لَمَّا» edatının cevabıdır; yani biz azabı onlardan kaldırdığımızda hiç düşünmeksizin ve duraksamaksızın aniden sözlerini bozuverdiler.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٦ الى ١٣٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 136-137]
فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧)
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٣٦) وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا الَّتِي بارَكْنا فِيها وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ بِما صَبَرُوا وَدَمَّرْنا مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَما كانُوا يَعْرِشُونَ (١٣٧) } “Biz de onlardan intikam aldık; ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle onları denizde boğduk. (136) Hor görülüp ezilmekte olan kavmi de, içinde bereketler kıldığımız yerin doğularına ve batılarına mirasçı yaptık. Böylece sabretmelerine karşılık Rabbinin İsrâiloğulları'na verdiği o güzel söz tamamen yerine geldi. Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını ve yükselttikleri binaları ise yerle bir ettik. (137)”
فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فأردنا الانتقام منهم. فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ أي البحر الذي لا يدرك قعره. وقيل لجته.
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Biz de onlardan intikam aldık”; yani onlardan intikam almayı diledik. { فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “onları denizde boğduk”; dibine ulaşılamayan denizde demektir. Deniz dalgası olduğu da söylenmiştir.
بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ أي كان إغراقهم بسبب تكذيبهم بالآيات وعدم فكرهم فيها حتى صاروا كالغافلين عنها. وقيل الضمير للنقمة المدلول عليها بقوله: فَانْتَقَمْنا.
{ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyle”; yani onların boğulması, ayetleri yalanlamaları ve onlar üzerinde düşünmemeleri sebebiyle olmuştur; öyle ki adeta onlardan gafil kimseler haline geldiler. Zamirin, { فَانْتَقَمْنا } sözünün delalet ettiği intikama ait olduğu da söylenmiştir.
وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ بالاستعباد وذبح الأبناء من مستضعفيهم. مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا يعني أرض الشام ملكها بنو إسرائيل بعد الفراعنة والعمالقة وتمكنوا في نواحيها. الَّتِي بارَكْنا فِيها بالخصب وسعة العيش. وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ ومضت عليهم واتصلت بالانجاز عدته إياهم بالنصرة والتمكين وهو قوله تعالى: وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ إلى قوله: ما كانُوا يَحْذَرُونَ وقرئ «كلمات ربك» لتعدد المواعيد بِما صَبَرُوا بسبب صبرهم على الشدائد. وَدَمَّرْنا وخربنا. مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ من القصور والعمارات. وَما كانُوا يَعْرِشُونَ من الجنات أو ما كانوا يرفعون من البنيان كصرح هامان وقرأ ابن عامر وأبو بكر هنا وفي «النحل» يَعْرِشُونَ بالضم. وهذا آخر قصة فرعون وقومه.
{ وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ } “Hor görülüp ezilmekte olan kavmi de... mirasçı yaptık”; kendilerini zayıf düşürenler tarafından köleleştirilmek ve oğulları boğazlanmak suretiyle [ezilenleri]. { مَشارِقَ الْأَرْضِ وَمَغارِبَهَا } “yerin doğularına ve batılarına”; Şam topraklarını kastetmektedir; Firavunlar ve Amâlika'dan sonra İsrâiloğulları oraya malik oldular ve her tarafına yerleştiler. { الَّتِي بارَكْنا فِيها } “içinde bereketler kıldığımız”; bolluk ve geçim genişliği ile. { وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ } “Böylece Rabbinin İsrâiloğulları'na verdiği o güzel söz tamamen yerine geldi”; O'nun yardım ve hâkimiyet vaadi onlar üzerinde cereyan edip gerçekleşmeye ulaştı; o da Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: «وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ» ayetinden «ما كانُوا يَحْذَرُونَ» ayetine kadar olan kısımdır. Vaatlerin çokluğu sebebiyle «كلمات ربك» şeklinde de okunmuştur. { بِما صَبَرُوا } “sabretmelerine karşılık”; sıkıntılara sabretmeleri sebebiyle. { وَدَمَّرْنا } “ve yerle bir ettik”; harap ettik. { مَا كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ } “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını”; saraylardan ve imarattan. { وَما كانُوا يَعْرِشُونَ } “ve yükselttikleri binaları”; bahçelerden yahut Hâmân'ın kulesi gibi inşa edip yükselttikleri binalardan [yapmakta olduklarını]. İbn Âmir ve Ebû Bekr, burada ve Nahl Suresi'nde { يَعْرِشُونَ } kelimesini zamme ile [ye'rüşûn şeklinde] okumuştur. Bu, Firavun ve kavminin kıssasının sonudur.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٣٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 138]
وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨)
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (١٣٨) } “İsrâiloğulları'nı denizden geçirdik. Derken kendilerine ait putlara tapmakta olan bir topluluğa rastladılar. Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bizim için de bir ilah yap.' O da dedi ki: 'Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz.' (138)”
وقوله: وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ وَمَا بعده ذكر ما أحدثه بنو إسرائيل من الأمور الشنيعة بعد أن مَنَّ الله عليهم بالنعم الجسام، وأراهم من الآيات العظام تسلية لرسول الله ﷺ مما رأى منهم، وإيقاظاً للمؤمنين حتى لا يغفلوا عن محاسبة أنفسهم ومراقبة أحوالهم.
{ وَجاوَزْنا بِبَنِي إِسْرائِيلَ الْبَحْرَ } sözü ve devamı; Allah'ın onlara büyük nimetler bahşetmesinden ve ulu mucizeler göstermesinden sonra İsrâiloğulları'nın ortaya çıkardığı çirkin durumların zikridir. Bu, onlardan gördüğü şeyler karşısında Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir teselli, müminlere de nefislerini hesaba çekmekten ve hallerini murakabe etmekten gafil olmasınlar diye bir uyarıdır.
روي: أن موسى ﵇ عبر بهم يوم عاشوراء بعد مهلك فرعون وقومه فصاموه شكراً.
Rivayet edildiğine göre: Mûsâ (aleyhisselâm), Firavun ve kavminin helakinden sonra onları Âşûrâ günü karşıya geçirdi, onlar da şükür olarak o gün oruç tuttular.
فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ فمروا عليهم. يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ يقيمون على عبادتها، قيل كانت تماثيل بقر وذلك أول شأن العجل، والقوم كانوا من العمالقة الذين أمر موسى بقتالهم. وقيل من لخم، وقرأ حمزة والكسائي يَعْكُفُونَ بالكسر. قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً مثالاً نعبده. كَما لَهُمْ آلِهَةٌ يعبدونها، وما كافة للكاف. قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ وصفهم بالجهل المطلق وأكده لبعد ما صدر عنهم بعد ما رأوا من الآيات الكبرى عن العقل.
{ فَأَتَوْا عَلى قَوْمٍ } “Derken bir topluluğa rastladılar”; onların yanından geçtiler. { يَعْكُفُونَ عَلى أَصْنامٍ لَهُمْ } “kendilerine ait putlara tapmakta olan”; onların ibadetine devam ediyorlardı. Bunların sığır heykelleri olduğu ve buzağı hadisesinin başlangıcının bu olduğu söylenmiştir; kavim ise Mûsâ'ya kendileriyle savaşması emredilen Amâlika kavmindendi. Lahm kabilesinden olduğu da söylenmiştir. Hamza ve Kisâî { يَعْكُفُونَ } kelimesini kesre ile [ya'kifûne şeklinde] okumuştur. { قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً } “Dediler ki: 'Ey Mûsâ! Bizim için de bir ilah yap'”; ibadet edeceğimiz bir put. { كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “onların ilahları olduğu gibi”; taptıkları [ilahları gibi]. Buradaki «مَا» kâffedir (Kâf harfinin amel etmesini engellemiştir). { قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ } “O da dedi ki: 'Gerçekten siz cahillik eden bir topluluksunuz'”; onları mutlak cehaletle niteledi ve bunu pekiştirdi; zira o büyük ayetleri gördükten sonra kendilerinden sadır olan bu istek akıldan son derece uzaktı.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٣٩ الى ١٤٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 139-140]
إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠)
{ إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِيهِ وَباطِلٌ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (١٣٩) قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (١٤٠) } “Şüphesiz bunların içinde bulundukları [din] yok olmaya mahkûmdur ve yapmakta oldukları şeyler de batıldır. (139) Dedi ki: 'O sizi âlemlere üstün kılmışken, ben sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?' (140)”
إِنَّ هؤُلاءِ إشارة إلى القوم. مُتَبَّرٌ مكسر مدمر. مَّا هُمْ فِيهِ يعني أن الله يهدم دينهم الذي هم عليه ويحطم أصنامهم ويجعلها رضاضاً وَباطِلٌ مضمحل. مَا كانُوا يَعْمَلُونَ من عبادتها وإن قصدوا بها التقرب إلى الله تعالى، وإنما بالغ في هذا الكلام بإيقاع هؤُلاءِ اسم إِنَّ والإِخبار عما هم فيه بالتبار وعما فعلوا بالبطلان، وتقديم الخبرين في الجملتين الواقعتين خبراً لأن للتنبيه على أن الدمار لاحق لما هم فيه لا محالة، وأن الإِحباط الكلي لازب لما مضى عنهم تنفيراً وتحذيراً عما طلبوا.
{ إِنَّ هؤُلاءِ } “Şüphesiz bunlar”; o kavme işarettir. { مُتَبَّرٌ } “yok olmaya mahkûmdur”; kırılmış, helak edilmiştir. { ما هُمْ فِيهِ } “içinde bulundukları”; yani Allah onların üzerinde bulundukları dinlerini yıkacak, putlarını parçalayıp un ufak edecektir. { وَباطِلٌ } “ve batıldır”; yok olucudur. { ما كانُوا يَعْمَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler”; onlara tapmaktan ibaret olan amelleri, her ne kadar bununla Allah Teâlâ'ya yakınlaşmayı kastetseler bile. Bu sözde şu yollarla mübalağa yapılmıştır: «هَؤُلاءِ» kelimesi «إِنَّ»nin ismi kılınmış, içinde bulundukları durum helak ile, yaptıkları işler ise batıl olmakla haber verilmiş; ayrıca «إِنَّ»nin haberi konumundaki bu iki cümlede haberler öne geçirilmiştir. Bu da, içinde bulundukları şeyin mutlaka helake uğrayacağını ve geçmiş amellerinin tamamen boşa çıkmasının kaçınılmaz olduğunu bildirmek, talep ettikleri şeyden nefret ettirmek ve sakındırmak içindir.
قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً أطلب لكم معبوداً. وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ والحال أنه خصكم بنعم لم يعطها غيركم، وفيه تنبيه على سوء معاملتهم حيث قابلوا تخصيص الله إياهم من أمثالهم لما لم يستحقوه تفضلاً بأن قصدوا أن يشركوا به أخس شيء من مخلوقاته.
{ قالَ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِيكُمْ إِلهاً } “Dedi ki: 'Sizin için Allah'tan başka bir ilah mı arayayım?'”; sizin için tapılacak bir varlık mı isteyeyim? { وَهُوَ فَضَّلَكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “O sizi âlemlere üstün kılmışken”; hal cümlesidir; yani başkasına vermediği nimetlerle sizi seçkin kılmışken. Bunda onların kötü muamelesine dikkat çekilmektedir; zira Allah'ın, hak etmedikleri halde bir lütuf olarak kendilerini emsallerinden ayırıp seçmesine karşılık, O'na yaratıklarının en aşağısını ortak koşmaya yeltenmişlerdir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤١ الى ١٤٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 141-142]
وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢)
{ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (١٤١) وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ (١٤٢) } “Hani sizi, size azabın en kötüsünü reva gören Firavun hanedanından kurtarmıştık. Onlar oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. (141) Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Hârûn'a dedi ki: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma.' (142)”
وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ واذكروا صنيعه معكم في هذا الوقت. وقرأ ابن عامر «أنجاكم» .
{ وَإِذْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun hanedanından kurtarmıştık”; O'nun bu vakitte size olan lütfunu hatırlayın. İbn Âmir «أنجاكم» şeklinde okumuştur.
يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ استئناف لبيان ما أنجاهم منه، أو حال من المخاطبين، أو من آل فرعون أو منهما.
{ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “size azabın en kötüsünü reva görüyorlardı”; kendisinden kurtarıldıkları şeyi açıklayan bir istînâftır; yahut muhataplardan, Firavun hanedanından veya her ikisinden haldir.
يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ بدل منه مبين. وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ وفي الإِنجاء أو العذاب نعمة أو محنة عظيمة.
{ يُقَتِّلُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ } “Oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı”; [azabın en kötüsü ifadesinden] onu açıklayan bir bedeldir. { وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı”; kurtarılmada veya azapta büyük bir nimet yahut büyük bir sıkıntı ve imtihan vardı.
وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً ذا القعدة، وقرأ أبو عمرو ويعقوب «ووعدنا» . وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ من ذي الحجة. فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً بالغاً أربعين.
{ وَواعَدْنا مُوسى ثَلاثِينَ لَيْلَةً } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik”; Zilkade ayını [sözleştik]. Ebû Amr ve Ya'kûb «ووعدنا» şeklinde okumuştur. { وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ } “ve buna on ekledik”; Zilhicce ayından. { فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı”; kırka ulaştı.
روي: أنه ﵇ وعد بني إسرائيل بمصر أن يأتيهم بعد مهلك فرعون بكتاب من الله فيه بيان ما يأتون وما يذرون، فلما هلك فرعون سأل ربه فأمره الله بصوم ثلاثين، فلما أتم أنكر خلوف فيه فتسوك، فقالت الملائكة كنا نشم منك رائحة المسك فأفسدته بالسواك، فأمره الله تعالى أن يزيد عليها عشراً.
Rivayet edildiğine göre: Mûsâ (aleyhisselâm), Mısır'da İsrâiloğulları'na, Firavun'un helakinden sonra kendilerine yapacakları ve terk edecekleri şeylerin beyanını içeren Allah'tan bir kitap getireceğini vaat etmişti. Firavun helak olunca Rabbinden bunu diledi, Allah da ona otuz gün oruç tutmasını emretti. Süreyi tamamlayınca ağız kokusundan rahatsız olup misvaklandı; melekler dediler ki: 'Biz senden misk kokusu alıyorduk, onu misvakla giderdin.' Bunun üzerine Allah Teâlâ ona buna on gün daha eklemesini emretti.
وقيل أمره بأن يتخلى ثلاثين بالصوم والعبادة ثم أنزل عليه التوراة في العشر وكلمه فيها. وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي كن خليفتي فيهم. وَأَصْلِحْ ما يجب أن يصلح من أمورهم أو كن مصلحاً. وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ ولا تتبع من سلك الإِفساد ولا تطع من دعاك إليه.
Ona oruç ve ibadetle otuz gün boyunca halvete çekilmesini emrettiği, sonra bu on günde Tevrat'ı indirip onda kendisiyle konuştuğu da söylenmiştir. { وَقالَ مُوسى لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي } “Mûsâ, kardeşi Hârûn'a dedi ki: 'Kavmim içinde benim yerime geç'”; onlar arasında benim vekilim ol. { وَأَصْلِحْ } “ıslah et”; onların işlerinden ıslah edilmesi gerekeni düzelt yahut ıslah edici ol. { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “ve bozguncuların yoluna uyma”; bozgunculuk yolunu tutan kimseye uyma ve seni buna çağıran kimseye itaat etme.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٤٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 143]
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣)
{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً فَلَمَّا أَفاقَ قالَ سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ (١٤٣) } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelip de Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi. [Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni görürsün' buyurdu. Rabbi dağa tecelli edince onu yerle bir etti ve Mûsâ baygın halde yere yığıldı. Ayılınca: 'Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim ve ben inananların ilkiyim' dedi. (143)”
وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا لوقتنا الذي وقتناه، واللام للاختصاص أي اختص مجيئه لميقاتنا. وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ من غير وسيط كما يكلم الملائكة، وفيما
{ وَلَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا } “Mûsâ tayin ettiğimiz vakitte gelince”; belirlediğimiz vakte [gelince]. «لِـ» harfi ihtisas içindir; yani gelişi belirlediğimiz vakte mahsus oldu. { وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ } “ve Rabbi onunla konuşunca”; melekler ile konuştuğu gibi hiçbir aracı olmaksızın [konuştu]. Rivayet edilen şu hususta:
روي: أن موسى ﵇ كان يسمع ذلك الكلام من كل جهة تنبيه على أن سماع كلامه القديم ليس من جنس كلام المحدثين.
Rivayet edildiğine göre: Mûsâ (aleyhisselâm) o kelamı her yönden işitirdi; bunda O'nun kadîm kelamını işitmenin, sonradan yaratılanların kelamı cinsinden olmadığına bir dikkat çekme vardır.
قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ أرني نفسك بأن تمكنني من رؤيتك، أو تتجلى لي فأنظر إليك وأراك. وهو دليل على أن رؤيته تعالى جائزة في الجملة لأن طلب المستحيل من الأنبياء محال، وخصوصاً ما يقتضي الجهل بالله ولذلك رده بقوله تعالى:
{ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “[Mûsâ]: 'Rabbim! Bana [kendini] göster, sana bakayım' dedi”; bana kendini göster, yani beni seni görmeye muktedir kıl yahut bana tecelli et de sana bakayım ve seni göreyim. Bu, Allah Teâlâ'nın görülmesinin genel olarak caiz olduğuna bir delildir; zira peygamberlerin imkânsız bir şeyi talep etmesi muhaldir; hele ki Allah hakkında cehaleti gerektiren bir şeyi [istemeleri asla mümkün değildir]. Bu sebeple Allah Teâlâ onun bu talebini şu kavliyle reddetmiştir:
لَنْ تَرانِي دون لن أرى أو لن أريك أو لن تنظر إليَّ، تنبيهاً على أنه قاصر عن رؤيته لتوقفها على معد في الرائي لم يوجد فيه بعد، وجعل السؤال لتبكيت قومه الذين قالوا: أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً خطأ إذ لو كانت الرؤية ممتنعة لوجب أن يجهلهم ويزيح شبهتهم كما فعل بهم حين قالوا: اجْعَلْ لَنا إِلهاً ولا يتبع سبيلهم كما قال لأخيه وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ والاستدلال بالجواب على استحالتها أشد خطأ إذ لا يدل الإِخبار عن عدم رؤيته إياه على أن لا يراه أبداً وأن لا يراه غيره أصلاً فضلاً عن أن يدل على استحالتها ودعوى الضرورة فيه مكابرة أو جهالة بحقيقة الرؤية. قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي استدراك يريد أن يبين به أنه لا يطيقه، وفي تعليق الرؤية بالاستقرار أيضاً دليل على الجواز ضرورة أن المعلق على الممكن ممكن، والجبل قيل هو جبل زبير. فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ ظهر له عظمته وتصدى له اقتداره وأمره. وقيل أعطى له حياة ورؤية حتى رآه. جَعَلَهُ دَكًّا مدكوكاً مفتتاً والدك والدق أخوان كالشك والشق، وقرأ حمزة والكسائي «دكاء» أي أرضاً مستوية ومنه ناقة دكاء التي لا سنام لها. وقرئ دَكًّا أي قطعاً جمع دكاء. وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً مغشياً عليه من هول ما رأى. فَلَمَّا أَفاقَ قالَ تعظيماً لما رأى. سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ من الجراءة والإِقدام على السؤال من غير إذن. وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ مر تفسيره. وقيل معناه أنا أول من آمن بأنك لا ترى في الدنيا.
{ لَنْ تَرانِي } “Beni asla göremezsin”; «لَنْ أُرَى» (Görülmem), «لَنْ أُرِيَكَ» (Sana göstermem) veya «لَنْ تَنْظُرَ إِلَيَّ» (Bana bakamazsın) demeyip böyle buyurması; görende bulunması gerekip de onda henüz bulunmayan bir kabiliyete bağlı olması sebebiyle onun O'nu görmekten aciz kaldığına dikkat çekmek içindir. Bu sorunun, «أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً» (Bize Allah'ı apaçık göster) diyen kavmini susturmak için sorulduğunu kabul etmek bir hatadır; zira eğer görme imkânsız olsaydı, onlara «اجْعَلْ لَنا إِلهاً» (Bizim için bir ilah yap) dediklerinde yaptığı gibi onları cehaletle nitelemesi ve şüphelerini gidermesi, kardeşi Hârûn'a { وَلا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “bozguncuların yoluna uyma” dediği gibi onların yoluna uymaması gerekirdi. Verilen cevaptan hareketle rü'yetin imkânsızlığına delil getirmek ise daha da büyük bir hatadır; çünkü onun O'nu göremeyeceğinin bildirilmesi, O'nun ebediyen görülemeyeceğine ve O'nu başkasının asla göremeyeceğine delalet etmez; nerede kaldı ki bunun imkânsızlığına delalet etsin! Bu konuda zorunluluk (aklen imkânsızlık) iddiasında bulunmak ise ya bir inatlaşma yahut rü'yetin hakikatini bilmemekten kaynaklanan bir cehalettir. { قالَ لَنْ تَرانِي وَلكِنِ انْظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوْفَ تَرانِي } “[Rabbi]: 'Beni asla göremezsin; fakat şu dağa bak, eğer o yerinde durabilirse sen de beni görürsün' buyurdu”; bir istidraktır (düzeltmedir), bununla onun buna güç yetiremeyeceğini beyan etmek istemektedir. Rü'yetin dağın yerinde durmasına bağlanmasında da caiz olduğuna dair bir delil vardır; zira mümkün bir şeye bağlanan şey zorunlu olarak mümkündür. Dağın Zübeyr Dağı olduğu söylenmiştir. { فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ } “Rabbi dağa tecelli edince”; O'nun azameti dağa zahir oldu, kudreti ve emri ona yöneldi. Dağa hayat ve görme yetisi verip dağın O'nu gördüğü de söylenmiştir. { جَعَلَهُ دَكًّا } “onu yerle bir etti”; un ufak, paramparça etti. «الدَّكُّ» ve «الدَّقُّ» kelimeleri, «الشَّكُّ» ve «الشَّقُّ» gibi eş anlamlıdır. Hamza ve Kisâî «دكاء» şeklinde okumuştur; yani düz bir arazi yaptı demektir, hörgücü olmayan deveye «ناقة دكاء» denilmesi de bundandır. «دَكّاء» kelimesinin çoğulu olarak parçalar halinde anlamına gelecek şekilde «دِكّاً» da okunmuştur. { وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً } “ve Mûsâ baygın halde yere yığıldı”; gördüğü şeyin dehşetinden bayıldı. { فَلَمَّا أَفاقَ } “Ayılınca”; gördüğü şeyin büyüklüğünü takdir ederek, { قالَ } “dedi [ki]”: { سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ } “Seni tenzih ederim, sana tövbe ettim”; izin almaksızın böyle bir istekte bulunma cüretinden ve girişiminden [tövbe ettim]. { وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ } “ve ben inananların ilkiyim”; tefsiri geçmişti. Bunun manasının 'senin dünyada görülemeyeceğine ilk iman eden benim' olduğu da söylenmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 144-145]
قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥)
{ قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتِي وَبِكَلامِي فَخُذْ ما آتَيْتُكَ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ (١٤٥) } “Buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Gönderdiğim vahiylerle ve seninle konuşmamla seni insanların üzerine seçkin kıldım. Öyleyse sana verdiğimi al ve şükredenlerden ol.' (144) Biz onun için levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık. 'Şimdi bunları kuvvetle tut ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret! Size yakında yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim.' (145)”
قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ اخترتك. عَلَى النَّاسِ أي الموجودين في زمانك، وهارون وإن كان نبياً كان مأموراً باتباعه ولم يكن كليماً ولا صاحب شرع. بِرِسالاتِي يعني أسفار التوراة وقرأ ابن كثير ونافع «برسالتي» . وَبِكَلامِي وبتكليمي إياك. فَخُذْ ما آتَيْتُكَ أعطيتك من الرسالة. وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ على النعمة فيه. روي أن سؤال الرؤية كان يوم عرفة، وإعطاء التوراة كان يوم النحر.
{ قالَ يَا مُوسى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ } “Buyurdu ki: 'Ey Mûsâ! Seni seçkin kıldım'”; seni seçtim. { عَلَى النَّاسِ } “insanların üzerine”; yani senin zamanında var olan insanların [üzerine]; Hârûn peygamber olduğu halde ona uymakla emrolunmuştu, ne kendisiyle konuşulan ne de şeriat sahibi bir peygamberdi. { بِرِسالاتِي } “vahiylerimle”; yani Tevrat'ın sayfalarıyla. İbn Kesîr ve Nâfi' «برسالتي» şeklinde [tekil] okumuştur. { وَبِكَلامِي } “ve seninle konuşmamla”; seninle doğrudan konuşmam ile. { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } “Öyleyse sana verdiğimi al”; sana peygamberlikten verdiğim şeyi al. { وَكُنْ مِنَ الشَّاكِرِينَ } “ve şükredenlerden ol”; bundaki nimete karşı [şükredenlerden ol]. Rü'yet talebinin Arefe günü, Tevrat'ın verilmesinin ise Kurban Bayramı günü olduğu rivayet edilmiştir.
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مما يحتاجون إليه من أمر الدين. مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ بدل من الجار والمجرور، أي وكتبنا له كل شيء من المواعظ وتفصيل الأحكام. واختلف في أن الألواح كانت عشرة أو سبعة، وكانت من زمرد أو زبرجد، أو ياقوت أحمر أو صخرة صماء لينها الله لموسى فقطعها بيده وسقفها بأصابعه وكان فيها التوراة أو غيرها. فَخُذْها على إضمار القول عطفاً على كتبنا أو بدل من قوله: فَخُذْ ما آتَيْتُكَ والهاء للألواح أو لكل شيء فإنه بمعنى الأشياء أو للرسالات. بِقُوَّةٍ بجد وعزيمة.
{ وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } “Biz onun için levhalarda her şeyden... yazdık”; din işlerinden kendilerine ihtiyaç duydukları şeylerden. { مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “bir öğüt ve her şeyin açıklamasını”; câr ve mecrûrdan bedeldir; yani onun için öğütlerden ve hükümlerin açıklanmasından her şeyi yazdık. Levhaların on veya yedi tane olduğu, zümrütten, zebercedden, kırmızı yakuttan yahut Allah'ın Mûsâ için yumuşatıp onun da eliyle kestiği ve parmaklarıyla incelttiği sert bir kayadan olduğu, içinde Tevrat'ın veya başka şeylerin bulunduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. { فَخُذْها } “'Şimdi bunları... tut'”; «كَتَبْنَا» ifadesine matuf olarak sözün takdir edilmesiyle söylenmiştir yahut { فَخُذْ ما آتَيْتُكَ } kavlinden bedeldir; zamir levhalara yahut şeyler manasında olduğu için «كُلِّ شَيْءٍ» ifadesine ya da risaletlere aittir. { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle”; ciddiyet ve azimle.
وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها أي بأحسن ما فيها كالصبر والعفو بالإضافة إلى الانتصار، والاقتصاص على طريقة الندب والحث على الأفضل كقوله تعالى: وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ. أو بواجباتها فإن الواجب أحسن من غيره، ويجوز أن يراد بالأحسن البالغ في الحسن مطلقاً لا بالإضافة، وهو المأمور به كقولهم الصيف أحر من الشتاء. سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ دار فرعون وقومه بمصر خاوية على عروشها، أو منازل عاد وثمود وأضرابهم لتعتبروا فلا تفسقوا، أو دارهم في الآخرة وهي جهنم. وقرئ «سأوريكم» بمعنى سأبين لكم من أوريت الزند و «سأورثكم» ، ويؤيده قوله: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ.
{ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها } “ve kavmine de onların en güzeline sarılmalarını emret”; yani öç alma ve kısas uygulamaya kıyasla sabır ve af gibi içindeki en güzel şeylere sarılmalarını [emret]; bu, mendup kılma ve en faziletli olana teşvik etme yoluyladır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: «وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ» (Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun) kavlinde olduğu gibi. Yahut vacipleriyle amel etmelerini [emret]; zira vacip diğerlerinden daha güzeldir. «الْأَحْسَنِ» ile kıyaslama yoluyla değil de mutlak olarak güzellikte en ileri dereceye ulaşmış olanın kastedilmesi de caizdir; o da emredilen şeydir; nitekim 'yaz kıştan daha sıcaktır' demeleri gibi. { سَأُرِيكُمْ دارَ الْفاسِقِينَ } “Size yakında yoldan çıkmışların yurdunu göstereceğim”; Firavun ve kavminin Mısır'daki altı üstüne gelmiş ıssız yurtlarını yahut ibret alasınız da fasıklık etmeyesiniz diye Âd, Semûd ve benzerlerinin konaklarını; yahut onların ahiretteki yurdu olan cehennemi [göstereceğim]. Çakmak taşından ateş çıkarmak manasındaki «أَوْرَيْتُ الزَّنْدَ» kökünden 'size açıklayacağım' manasında «سَأُوَرِّيكُمْ» ve 'sizi mirasçı kılacağım' manasında «سَأُوَرِّثُكُمْ» şeklinde de okunmuştur; bunu { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ } “o kavmi de mirasçı kıldık” kavli desteklemektedir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٦ الى ١٤٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 146-147]
سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧)
{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ لا يُؤْمِنُوا بِها وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ (١٤٦) وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٤٧) } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım. Onlar her mucizeyi görseler de ona inanmazlar; doğru yolu görseler onu yol edinmezler, sapıklık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir. (146) Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa çıkmıştır. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar? (147)”
سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ المنصوبة في الآفاق والأنفس. الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بالطبع على قلوبهم فلا يتفكرون فيها ولا يعتبرون بها. وقيل سأصرفهم عن ابطالها وإن اجتهدوا كما فعل فرعون فعاد عليه بإعلائها أو بإهلاكهم. بِغَيْرِ الْحَقِّ صلة يتكبرون أي يتكبرون بما ليس بحق وهو دينهم الباطل، أو حال من فاعله. وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ منزلَة أو معجزة. لاَّ يُؤْمِنُوا بِها لعنادهم واختلال عقولهم بسبب انهماكهم في الهوى والتقليد وهو يؤيد الوجه الأول. وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا لاستيلاء الشيطنة عليهم.
{ سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ } “ayetlerimden uzaklaştıracağım”; ufuklara ve nefislere yerleştirilen [ayetlerimden]. { الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde büyüklük taslayanları”; kalplerini mühürlemek suretiyle [uzaklaştıracağım] da onlar üzerinde düşünmezler ve onlardan ibret almazlar. Firavun'un yaptığı gibi ne kadar çabalasalar da onları ayetlerimi boşa çıkarmaktan uzaklaştıracağım, neticede bu çaba ayetlerimin yücelmesine yahut onların helakine sebep olur, şeklinde de açıklanmıştır. { بِغَيْرِ الْحَقِّ } “haksız yere”; «يَتَكَبَّرُونَ» fiilinin sılasıdır; yani hak olmayan şeyle, batıl dinleriyle büyüklük taslarlar demektir yahut failinden haldir. { وَإِنْ يَرَوْا كُلَّ آيَةٍ } “Onlar her mucizeyi görseler de”; indirilmiş veya mucize olan. { لاَّ يُؤْمِنُوا بِها } “ona inanmazlar”; inatları ve heva ile taklide dalmaları sebebiyle akıllarının bozulması yüzünden [inanmazlar]; bu da ilk ihtimali desteklemektedir. { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } “doğru yolu görseler onu yol edinmezler”; şeytanlığın üzerlerine hâkim olması yüzünden.
وقرأ حمزة والكسائي الرُّشْدِ بفتحتين وقرئ «الرشاد» وثلاثتها لغات كالسقم والسقم والسقام، وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ أي ذلك الصرف بسبب تكذيبهم وعدم تدبرهم للآيات، ويجوز أن ينصب ذلك على المصدر أي سأصرف ذلك الصرف بسببهما.
Hamza ve Kisâî { الرُّشْدِ } kelimesini iki fetha ile [er-Raşed şeklinde] okumuşlardır; «الرَّشَاد» şeklinde de okunmuştur; nitekim «السُّقْم», «السَّقَم» ve «السَّقَام» gibi bu üçü de farklı lehçelerdir. { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ } “sapıklık yolunu görürlerse onu yol edinirler. Bu, onların ayetlerimizi yalanlamaları ve onlardan gafil kalmaları sebebiyledir”; yani bu uzaklaştırma, yalanlamaları ve ayetleri düşünüp tefekkür etmemeleri sebebiyledir. «ذَلِكَ» kelimesinin meful-i mutlak olarak nasb edilmesi de caizdir; yani bu iki sebep yüzünden onları bu şekilde tam bir uzaklaştırmayla uzaklaştıracağım, demektir.
وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ أي ولقائهم الدار الآخرة، أو ما وعد الله في الدار الآخرة.
{ وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlar”; yani ahiret yurduna kavuşmayı yahut Allah'ın ahiret yurdunda vaat ettiği şeyleri [yalanlayanlar].
حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ لا ينتفعون بها. هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ إلا جزاء أعمالهم.
{ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } “amelleri boşa çıkmıştır”; onlardan faydalanamazlar. { هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?”; amellerinin cezasından başkasıyla [mı cezalandırılacaklar?].
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٤٨ الى ١٤٩]
[A'râf Suresi (7), Âyet 148-149]
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩)
{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً اتَّخَذُوهُ وَكانُوا ظالِمِينَ (١٤٨) وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ وَرَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا وَيَغْفِرْ لَنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ (١٤٩) } “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından ziynet eşyalarından böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler. Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara bir yol gösterebiliyor? Onu [ilah] edindiler ve zalimlerden oldular. (148) Başları elleri arasına düşüp (pişman olup) gerçekten sapıtmış olduklarını görünce: 'Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler. (149)”
وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ من بعد ذهابه للميقات. مِنْ حُلِيِّهِمْ التي استعاروا من القبط حين هموا
{ وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِهِ } “Mûsâ'nın kavmi, onun ardından... edindiler”; onun mikata gitmesinden sonra. { مِنْ حُلِيِّهِمْ } “ziynet eşyalarından”; [Mısır'dan] çıkmaya niyetlendiklerinde Kıptîlerden ödünç aldıkları [ziynet eşyalarından].