بالخروج من مصر، وإضافتها إليهم لأنها كانت في أيديهم أو ملكوها بعد هلاكهم. وهو جمع حلي كثدي وثدي. وقرأ حمزة والكسائي بالكسر بالاتباع كدلي ويعقوب على الإِفراد. عِجْلًا جَسَداً بدنا ذا لحم ودم، أو جسداً من الذهب خالياً من الروح ونصبه على البدل. لَهُ خُوارٌ صوت البقر.
Mısır'dan çıkmaya [niyetlendiklerinde]. Bunların onlara izafe edilmesi, ellerinde bulunması yahut onların helakinden sonra bunlara mülk olarak sahip olmaları sebebiyledir. Bu, sedy (ثَدْيٌ) ve südiyy (ثُدِيٌّ) gibi huliyy (حَلْيٌ) kelimesinin çoğuludur. Hamza ve Kisâî, dıliyy (دِلِيٌّ) gibi tebaiyetten ötürü kesre ile [hıliyyihim şeklinde], Ya'kûb ise tekil olarak [halyihim şeklinde] okumuştur. { عِجْلاً جَسَداً } “eti ve kanı olan bir beden buzağı” yahut ruhu bulunmayan altından bir ceset; nasbı ise bedel iledir. { لَهُ خُوارٌ } “onun bir böğürmesi vardır”; sığır sesi.
روي أن السامري لما صاغ العجل ألقى في فمه من تراب أثر فرس جبريل فصار حياً.
Rivayet edildiğine göre Sâmirî buzağıyı döktüğünde, Cebrail'in atının bastığı yerin toprağından onun ağzına attı da buzağı canlı hale geldi.
وقيل صاغه بنوع من الحيل فتدخل الريح جوفه وتصوت، وإنما نسب الاتخاذ إليهم وهو فعله إما لأنهم رضوا به أو لأن المراد اتخاذهم إياه إلهاً. وقرئ «جوار» أي صياح. أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا تقريع على فرط ضلالتهم وإخلالهم بالنظر، والمعنى ألم يروا حين اتخذوه إلهاً أنه لا يقدر على كلام ولا على إرشاد سبيل كآحاد البشر حتى حسبوا أنه خالق الأجسام والقوى والقدر. اتَّخَذُوهُ تكرير للذم أي اتخذوه إلهاً. وَكانُوا ظالِمِينَ واضعين الأشياء في غير مواضعها فلم يكن اتخاذ العجل بدعاً منهم.
Bir hile türüyle döktüğü, rüzgârın onun içine girip ses çıkardığı da söylenmiştir. Buzağı edinme fiilinin Sâmirî'nin fiili olmasına rağmen onlara nispet edilmesi, ya buna razı oldukları ya da maksat onu ilah edinmeleri olduğu içindir. «جُؤَار» yani feryat ve böğürtü şeklinde de okunmuştur. { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لاَ يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلاً } “Görmediler mi ki o kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara bir yol gösterebiliyor?”; sapıklıklarının aşırılığı ve akıl yürütmeyi terk etmeleri sebebiyle bir azarlamadır. Manası şudur: Onu ilah edindiklerinde, cisimleri, güçleri ve kudretleri yaratan olduğunu zannedecek kadar, herhangi bir beşer ferdi gibi ne konuşmaya ne de yol göstermeye gücünün yetmediğini görmediler mi? { اتَّخَذُوهُ } “Onu [ilah] edindiler”; yermeyi pekiştirmek için bir tekrardır; yani onu ilah edindiler. { وَكانُوا ظالِمِينَ } “ve zalimlerden oldular”; şeyleri yerli yerine koymayan kimseler idiler, dolayısıyla buzağıyı ilah edinmeleri onlardan [beklenmedik] yeni bir şey değildi.
وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ كناية عن اشتداد ندمهم فإن النادم المتحسر يعض يده غماً فتصير يده مسقوطاً فيها. وقرئ «سُقِطَ» على بناء الفعل للفاعل بمعنى وقع العض فيها. وقيل معناه سقط الندم في أنفسهم.
{ وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } “Başları elleri arasına düşüp (pişman olup)...”; pişmanlıklarının şiddetinden kinayedir. Zira kederli bir şekilde pişman olan kimse gamından elini ısırır, böylece eli ısırılan bir yer haline gelir. Isırma fiilinin o elde vuku bulması anlamında etken fiil çatısıyla «سَقَطَ» şeklinde de okunmuştur. Anlamının, pişmanlığın içlerine düşmesi olduğu da söylenmiştir.
وَرَأَوْا وعلموا. أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا باتخاذ العجل. قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا بإنزال التوراة. وَيَغْفِرْ لَنا بالتجاوز عن الخطيئة. لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ وقرأهما حمزة والكسائي بالتاء ورَبُّنا على النداء.
{ وَرَأَوْا } “görünce”; ve bilince. { أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا } “gerçekten sapıtmış olduklarını”; buzağıyı ilah edinmekle. { قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا رَبُّنا } “Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez”; Tevrat'ı indirmekle. { وَيَغْفِرْ لَنا } “ve bizi bağışlamazsa”; günahı affetmek suretiyle. { لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ } “kesinlikle hüsrana uğrayanlardan oluruz' dediler”. Hamza ve Kisâî bu iki fiili te ile [«تَرْحَمْنَا» ve «تَغْفِرْ لَنَا» şeklinde], { رَبُّنا } kelimesini de münada olarak [«رَبَّنَا» şeklinde] okumuşlardır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٠ الى ١٥١]
[A'râf Suresi (7), Âyet 150-151]
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١)
{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْواحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (١٥٠) قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (١٥١) } “Mûsâ kavmine öfkeli ve üzgün olarak döndüğünde: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini [beklemeyip] acele mi ettiniz?' dedi ve levhaları bıraktı, kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı. [Hârûn:] 'Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi. Düşmanları bana güldürme ve beni zalimler topluluğuyla bir tutma!' dedi. (150) [Mûsâ:] 'Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine kabul et. Sen merhametlilerin en merhametlisisin' dedi. (151)”
وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً شديد الغضب وقيل حزيناً. قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي فعلتم بعدي حيث عبدتم العجل، والخطاب للعبدة أو أقمتم مقامي فلم تكفوا العبدة والخطاب لهارون والمؤمنين معه، وما نكرة موصوفة تفسر المستكن في بئس والمخصوص بالذم محذوف تقديره بئس خلافة خلفتمونيها من بعدي خلافتكم، ومعنى من بعدي من بعد انطلاقي، أو من بعد ما رأيتم مني من التوحيد والتنزيه والحمل عليه والكف عما ينافيه. أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ أتركتموه غير تام، كأنه ضمن عجل معنى سبق فعدى تعديته، أو أعجلتم وعد ربكم الذي وعدنيه من الأربعين وقدرتم موتي وغيرتم بعدي كما غيرت الأمم بعد أنبيائهم. وَأَلْقَى الْأَلْواحَ طرحها من شدة الغضب وفرط الضجر حمية للدين.
{ وَلَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً } “Mûsâ kavmine öfkeli ve üzgün olarak döndüğünde”; son derece öfkeli, kederli olduğu da söylenmiştir. { قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!' dedi”; benden sonra buzağıya tapmakla ne kötü davrandınız! Hitap buzağıya tapanlaradır. Yahut: Benim yerime geçtiniz ama tapanları engellemediniz; bu durumda hitap Hârûn'a ve beraberindeki müminleredir. «ما» kelimesi, «بئس» içindeki gizli zamiri açıklayan sıfatlanmış bir belgisiz isimdir; yerilen husus (mahzûf mahsûs bi'z-zem) hazfedilmiştir, takdiri ise: Arkamdan yerime geçip yaptığınız bu hilafet ne kötüdür! «مِنْ بَعْدِي» ifadesinin manası; benim ayrılışımdan sonra yahut benden tevhide, tenzihe, bunlara sevk etmeye ve bunlara zıt olan şeylerden menetmeye dair gördüklerinizden sonra, demektir. { أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Rabbinizin emrini aceleye mi getirdiniz?”; onu tamamlamadan mı bıraktınız? Sanki «عجل» fiili «سبق» manasını tazammun etmiş de onun gibi geçişli olmuştur. Yahut: Rabbinizin kırk gün olarak bana vaat ettiği vaktini aceleye mi getirdiniz de benim öldüğümü varsayıp ümmetlerin peygamberlerinden sonra değiştirdikleri gibi siz de benden sonra [dini] değiştirdiniz? { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } “ve levhaları bıraktı”; dine olan gayretinden ötürü şiddetli öfke ve aşırı üzüntü sebebiyle onları yere attı.
روي: أن التوراة كانت سبعة أسباع في سبعة ألواح فلما ألقاها انكسرت فرفع ستة أسباعها وكان فيها تفصيل كل شيء وبقي سبع كان فيه المواعظ والأحكام.
Rivayet edildiğine göre Tevrat, yedi levha halinde yedi bölümdü. Onu atınca kırıldı; her şeyin ayrıntılı açıklamalarını içeren altı bölümü kaldırıldı ve geriye öğütler ile hükümleri içeren tek bir bölüm kaldı.
وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ بشعر رأسه. يَجُرُّهُ إِلَيْهِ توهماً بأنه قصر في كفهم، وهارون كان أكبر منه بثلاث سنين وكان حمولاً ليناً ولذلك كان أحب إلى بني إسرائيل. قالَ ابْنَ أُمَّ ذكر الأم ليرققه عليه وكانا من أب وأم. وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم هنا وفي «طه» «يا ابن أم» بالكسر وأصله يا ابن أمي فحذفت الياء اكتفاء بالكسرة تخفيفاً كالمنادى المضاف إلى الياء، والباقون بالفتح زيادة في التخفيف لطوله أو تشبيهاً بخمسة عشر. إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي إزاحة لتوهم التقصير في حقه، والمعنى بذلت وسعي في كفهم حتى قهروني واستضعفوني وقاربوا قتلي. فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ فلا تفعل بي ما يشمتون بي لأجله. وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ معدوداً في عدادهم بالمؤاخذة أو نسبة التقصير.
{ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ } “kardeşinin başından tutup”; başının saçından tutup. { يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “kendine doğru çekmeye başladı”; onları engellemede kusur ettiği zannıyla. Hârûn ondan üç yaş büyüktü, sabırlı ve yumuşak huyluydu; bu sebeple İsrailoğullarına daha sevimliydi. { قالَ ابْنَ أُمَّ } “[Hârûn:] 'Ey anamın oğlu!' dedi”; kendisine karşı şefkatini celbetmek için anneyi zikretti, zira ikisi ana baba bir kardeştiler. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, burada ve Tâhâ Suresi'nde «يا ابْنَ أُمِّ» şeklinde kesre ile okumuşlardır. Aslı «يا ابن أمي» olup, ya'ya muzaf olan münada gibi hafifletmek amacıyla kesre ile yetinilerek ye hazfedilmiştir. Diğerleri ise tamlamanın uzaması sebebiyle hafifliği artırmak için veya «خَمْسَةَ عَشَرَ» kelimesine benzeterek fetha ile [«ابْنَ أُمَّ» şeklinde] okumuşlardır. { إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكادُوا يَقْتُلُونَنِي } “Gerçekten bu kavim beni güçsüz düşürdü ve neredeyse beni öldüreceklerdi”; hakkındaki kusur vehmini bertaraf etmektedir. Manası: Onları engellemek için bütün gücümü harcadım, nihayet beni alt edip güçsüz düşürdüler ve beni öldürmeye yaklaştılar. { فَلا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْداءَ } “Düşmanları bana güldürme!”; düşmanların bana sevinip gülecekleri bir şeyi bana yapma. { وَلا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “ve beni zalimler topluluğuyla bir tutma!”; hesaba çekmek veya kusur nispet etmek suretiyle beni onların arasında sayma.
قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي بما صنعت بأخي. وَلِأَخِي إن فرط في كفهم ضمه إلى نفسه في الاستغفار
{ قالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي } “[Mûsâ:] 'Rabbim! Beni bağışla' dedi”; kardeşime yaptığımdan dolayı. { وَلِأَخِي } “ve kardeşimi de”; şayet onları engellemede bir kusuru olduysa. İstiğfarda kardeşini kendine kattı;
ترضية له ودفعاً للشماتة عنه. وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ بمزيد الإِنعام علينا. وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فأنت أرحم بنا منا على أنفسنا.
onun gönlünü almak ve düşmanların ona sevinmesini engellemek için. { وَأَدْخِلْنا فِي رَحْمَتِكَ } “bizi rahmetine kabul et”; bize olan nimetini artırmak suretiyle. { وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Sen merhametlilerin en merhametlisisin”; çünkü sen bize, bizim kendimize olduğumuzdan daha merhametlisin.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٢ الى ١٥٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 152-153]
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣)
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ (١٥٢) وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها وَآمَنُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٥٣) } “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir. Biz iftiracıları işte böyle cezalandırırız. (152) Kötülükleri işleyip de sonra ardından tövbe eden ve iman edenlere gelince, şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir. (153)”
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وهو ما أمرهم به من قتل أنفسهم. وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وهي خروجهم من ديارهم. وقيل الجزية. وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ على الله ولا فرية أعظم من فريتهم وهي قولهم هذا إلهكم وإله موسى، ولعله لم يفتر مثلها أحد قبلهم ولا بعدهم.
{ إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Şüphesiz buzağıyı [ilah] edinenlere, Rablerinden bir gazap erişecektir”; bu da kendilerini öldürmelerinin emredilmesidir. { وَذِلَّةٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “ve dünya hayatında bir zillet”; yurtlarından çıkarılmalarıdır. Cizye olduğu da söylenmiştir. { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ } “Biz iftiracıları işte böyle cezalandırırız”; Allah'a iftira edenleri. Onların 'Bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır' sözlerinden daha büyük bir iftira yoktur; belki de onlardan önce ve sonra hiç kimse böylesi bir iftirada bulunmamıştır.
وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ من الكفر والمعاصي. ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها من بعد السيئات. وَآمَنُوا واشتغلوا بالإِيمان وما هو مقتضاه من الأعمال الصالحة. إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها من بعد التوبة. لَغَفُورٌ رَحِيمٌ وإن عظم الذنب كجريمة عبدة العجل، وكثر كجرائم بني إسرائيل.
{ وَالَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ } “Kötülükleri işleyenler”; küfür ve günahlardan. { ثُمَّ تابُوا مِنْ بَعْدِها } “sonra ardından tövbe edenler”; kötülüklerin ardından. { وَآمَنُوا } “ve iman edenler”; imana ve onun gereği olan salih amellere sarılanlar. { إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها } “şüphesiz Rabbin bundan sonra”; tövbeden sonra. { لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”; buzağıya tapanların suçu gibi günah ne kadar büyük olursa olsun ve İsrailoğullarının suçları gibi ne kadar çok olursa olsun.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٤]
[A'râf Suresi (7), Âyet 154]
وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤)
{ وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ وَفِي نُسْخَتِها هُدىً وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ (١٥٤) } “Mûsâ'nın öfkesi yatışınca levhaları aldı. Onların nüshasında (yazısında), Rablerinden korkanlar için bir hidayet ve bir rahmet vardı. (154)”
وَلَمَّا سَكَتَ سكن وقد قرئ به. عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ باعتذار هارون، أو بتوبتهم وفي هذا الكلام مبالغة وبلاغة من حيث أنه جعل الغضب الحامل له على ما فعل كالأمر به والمغري عليه حتى عبر عن سكونه بالسكوت. وقرئ «سَكَتَ» و «أسكت» على أن المسكت هو الله أو أخوه أو الذين تابوا. أَخَذَ الْأَلْواحَ التي ألقاها. وَفِي نُسْخَتِها وفيما نسخ فيها أي كتب، فعلة بمعنى مفعول كالخطبة وقيل فيما نسخ منها أي من الألواح المنكسرة. هُدىً بيان للحق. وَرَحْمَةٌ إرشاد إلى الصلاح والخير. لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ دخلت اللام على المفعول لضعف الفعل بالتأخير، أو حذف المفعول واللام للتعليل والتقدير يرهبون معاصي الله لربهم.
{ وَلَمَّا سَكَتَ } “yatışınca”; dindi, bu şekilde de [«سَكَنَ» olarak] okunmuştur. { عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ } “Mûsâ'nın öfkesi”; Hârûn'un mazeret beyan etmesiyle yahut tövbe etmeleriyle. Bu ifadede mübalağa ve belağat vardır; zira onu yaptığı şeylere sevk eden öfkeyi, onu emreden ve kışkırtan bir kimse gibi kılmış, hatta dinmesini bile susmak (sükût) kelimesiyle ifade etmiştir. Susturanın Allah, kardeşi yahut tövbe edenler olması takdiriyle «سُكِّتَ» ve «أُسْكِتَ» şeklinde de okunmuştur. { أَخَذَ الْأَلْواحَ } “levhaları aldı”; yere attığı levhaları. { وَفِي نُسْخَتِها } “Onların nüshasında”; içine kopyalanıp yazılan şeyde. Fı'le (فِعْلَة) vezni hutbe (خُطْبَة) gibi meful manasındadır. Kırılan levhalardan istinsah edilip yazılanda, manasında olduğu da söylenmiştir. { هُدىً } “bir hidayet”; hakkın beyanı. { وَرَحْمَةٌ } “ve bir rahmet”; salah ve hayra iletme. { لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ } “Rablerinden korkanlar için”; fiil sonda kaldığından zayıfladığı için lâm harf-i cerri mefule dahil olmuştur; yahut meful hazfedilmiş olup lâm ta'lil içindir ve takdiri: Rableri uğruna Allah'ın yasaklarından korkarlar, demektir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٥]
[A'râf Suresi (7), Âyet 155]
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥)
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلاً لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلاَّ فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ أَنْتَ وَلِيُّنا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ (١٥٥) } “Mûsâ, belirlediğimiz vakit için kavminden yetmiş adam seçti. Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin? Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın.' (155)”
وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ أي من قومه فحذف الجار وأوصل الفعل إليه سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ
{ وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } “Mûsâ kavminden seçti”; yani kavminden seçti; harf-i cer hazfedilip fiil doğrudan mefule ulaştırılmıştır. { سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقاتِنا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ } “belirlediğimiz vakit için yetmiş adam... Onları o şiddetli sarsıntı yakalayınca”;
روي أنه تعالى أمره أن يأتيه في سبعين من بني إسرائيل، فاختار من كل سبط ستة فزاد اثنان فقال:
Rivayet edildiğine göre Yüce Allah, İsrailoğullarından yetmiş kişiyle birlikte huzuruna gelmesini ona emretti. Mûsâ her kabileden altı kişi seçti, iki kişi fazla geldi. Bunun üzerine:
ليتخلف منكم رجلان فتشاجروا فقال: إن لمن قعد أجر من خرج، فقعد كالب ويوشع وذهب مع الباقين، فلما دنوا من الجبل غشيه غمام فدخل موسى بهم الغمام وخروا سجداً، فسمعوه تعالى يكلم موسى يأمره وينهاه، ثم انكشف الغمام فأقبلوا إليه وقالوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فأخذتهم الرجفة
'İçinizden iki adam geride kalsın' dedi. Tartıştılar. Bunun üzerine: 'Geride kalana da gidenin ecri vardır' dedi. Kâleb ve Yûşa' geride kaldı; diğerleriyle birlikte gitti. Dağa yaklaştıklarında üzerlerini bir bulut kapladı. Mûsâ onları bulutun içine soktu ve secdeye kapandılar. Yüce Allah'ın Mûsâ'ya emredip yasaklayarak onunla konuştuğunu işittiler. Sonra bulut açıldı, ona yönelip: 'Allah'ı apaçık görünceye kadar sana asla inanmayacağız' dediler. Bunun üzerine onları şiddetli sarsıntı yakaladı;
أي الصاعقة، أو رجفة الجبل فصعقوا منها. قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ تمنى هلاكهم وهلاكه، قبل أن يرى ما رأى أو بسبب آخر، أو عنى به أنك قدرت على إهلاكهم قبل ذلك بحمل فرعون على إهلاكهم وبإغراقهم في البحر وغيرهما فترحمت عليهم بالانقاذ منها فإن ترحمت عليهم مرة أخرى لم يبعد من عميم إحسانك. أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا من العناد والتجاسر على طلب الرؤية، وكان ذلك قاله بعضهم. وقيل المراد بما فعل السفهاء عبادة العجل، والسبعون اختارهم موسى لميقات التوبة عنها فغشيتهم
yani yıldırım yahut dağın sarsıntısı yakaladı da bundan dolayı bayılıp yere serildiler. { قالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ } “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Dileseydin onları da beni de daha önce helak ederdin'”; gördüğü bu hali görmeden önce yahut başka bir sebeple onların ve kendisinin helakini temenni etti. Yahut bununla şunu kastetti: Sen bundan önce Firavun'u onları helak etmeye sevk ederek ve onları denizde boğarak helak etmeye kadirdin de onları bundan kurtararak merhamet ettin. Eğer onlara bir kez daha merhamet edersen, bu senin kuşatıcı ihsanından uzak değildir. { أَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?”; inat edip görmeyi talep etme cüretinde bulunmaları sebebiyle. Bunu onların bir kısmı söylemişti. 'Beyinsizlerin yaptıkları' ile buzağıya tapmanın kastedildiği; yetmiş kişiyi Mûsâ'nın bu günahtan tövbe vakti için seçtiği, derken üzerlerine
هيبة قلقوا منها ورجفوا حتى كادت تبين مفاصلهم، وأشرفوا على الهلاك فخاف عليهم موسى فبكى ودعا فكشفها الله عنهم. إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ ابتلاؤك حين أسمعتهم كلامك حتى طمعوا في الرؤية، أو أوجدت في العجل خواراً فزاغوا به. تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ ضلاله بالتجاوز عن حده أو باتباع المخايل. وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ هداه فيقوى بها إيمانه. أَنْتَ وَلِيُّنا القائم بأمرنا. فَاغْفِرْ لَنا بمغفرة ما قارفنا. وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ تغفر السيئة وتبدلها بالحسنة.
büyük bir heybetin çöktüğü, bundan dolayı endişelenip eklemleri neredeyse birbirinden ayrılacak derecede titredikleri ve helakin eşiğine geldikleri, Mûsâ'nın onlar için korkup ağlayarak dua ettiği ve Allah'ın bu hali üzerlerinden kaldırdığı da söylenmiştir. { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ } “Bu, senin imtihanından başka bir şey değildir”; onlara kelamını işittirip görme arzusuna kapıldıkları veya buzağıda bir böğürme var edip onunla yoldan saptıkları zamanki imtihanındır. { تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ } “onunla dilediğini saptırırsın”; haddini aşması veya hayallere kapılması sebebiyle sapmasını dilediğin kimseyi. { وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ } “dilediğini de doğru yola iletirsin”; hidayetini dilediğin kimseyi; böylece onun vesilesiyle imanı güçlenir. { أَنْتَ وَلِيُّنا } “Sen bizim velimizsin”; işlerimizi üstlenensin. { فَاغْفِرْ لَنا } “bizi bağışla”; işlediğimiz günahları örtmek suretiyle. { وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغافِرِينَ } “bize merhamet et! Sen bağışlayanların en hayırlısısın”; kötülüğü bağışlar ve onu iyilikle değiştirirsin.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٦]
[A'râf Suresi (7), Âyet 156]
وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦)
{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ (١٥٦) } “Bize bu dünyada da bir iyilik yaz, ahirette de. Şüphesiz biz sana yöneldik.' [Allah] buyurdu ki: 'Azabıma dilediğimi uğratırım. Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır. Onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve ayetlerimize inananlara yazacağım.' (156)”
وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً حسن معيشة وتوفيق طاعة. وَفِي الْآخِرَةِ الجنة. إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ تبنا إليك من هاد يهود إذا رجع. وقرئ بالكسر من هاد يهيده إذا أماله، ويحتمل أن يكون مبنياً للفاعل وللمفعول بمعنى أملنا أنفسنا وأملنا إليك، ويجوز أن يكون المضموم أيضاً مبنياً للمفعول منه على لغة من يقول عود المريض. قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ تعذيبه. وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ في الدنيا المؤمن والكافر بل المكلف وغيره. فَسَأَكْتُبُها فسأثبتها في الآخرة، أو فسأكتبها كتبة خاصة منكم يا بني إسرائيل.
{ وَاكْتُبْ لَنا فِي هذِهِ الدُّنْيا حَسَنَةً } “Bize bu dünyada bir iyilik yaz”; güzel bir maişet ve itaate muvaffakiyet. { وَفِي الْآخِرَةِ } “ve ahirette de”; cenneti. { إِنَّا هُدْنا إِلَيْكَ } “Şüphesiz biz sana yöneldik”; döndü manasındaki «هاد يهود» fiilinden hareketle; sana tövbe ettik. Meyletti manasındaki «هاد يهيده» fiilinden hareketle kesre ile [«هِدْنَا» şeklinde] de okunmuştur; nefislerimizi sana meylettirdik veya sana meylettirildik anlamında etken ve edilgen olması muhtemeldir. Zammeli olanın da, «عِيدَ المَرِيضُ» diyenlerin lehçesi üzere ondan meçhul olması caizdir. { قالَ عَذابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشاءُ } “[Allah] buyurdu ki: 'Azabıma dilediğimi uğratırım'”; azap etmeyi dilediğim kimseyi. { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır”; dünyada mümini de kâfiri de, hatta mükellef olanı da olmayanı da. { فَسَأَكْتُبُها } “Onu yazacağım”; onu ahirette sabit kılacağım yahut ey İsrailoğulları, onu sizden özel bir zümreye yazacağım.
لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ الكفر والمعاصي. وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ خصها بالذكر لإنافتها ولأنها كانت أشق عليهم. وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ فلا يكفرون بشيء منها.
{ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “sakınanlara”; küfürden ve günahlardan. { وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “ve zekâtı verenlere”; üstünlüğü ve onlara daha ağır gelmesi sebebiyle zekâtı özellikle zikretti. { وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ } “ve ayetlerimize inananlara”; onlardan hiçbir şeyi inkâr etmeyen kimselere.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٧]
[A'râf Suresi (7), Âyet 157]
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧)
{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٥٧) } “Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları o ümmî peygamber olan elçiye uyarlar. O, kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar; onlara temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar; üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırıp atar. İşte ona iman edenler, ona saygı gösterip destekleyenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar var ya, kurtuluşa erenler işte onlardır. (157)”
الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ مبتدأ خبره يأمرهم، أو خبر مبتدأ تقديره هم الذين، أو بدل من الذين يتقون بدل البعض أو الكل، والمراد من آمن منهم بمحمد ﷺ وإنما سماه رسولاً بالإِضافة إلى الله تعالى ونبياً بالإِضافة إلى العباد. الْأُمِّيَّ الذي لا يكتب ولا يقرأ، وصفه به تنبيهاً على أن كمال علمه مع حاله إحدى معجزاته. الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ اسماً وصفة. يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ مما حرم عليهم كالشحوم. وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ كالدم ولحم الخنزير أو كالربا والرشوة. وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ ويخفف عنهم ما كلفوا به من التكاليف الشاقة كتعيين القصاص في العمد والخطأ، وقطع الأعضاء الخاطئة وقرض موضع النجاسة، وأصل الإصر الثقل الذي يأصر صاحبه أي يحبسه من الحراك لثقله. وقرأ ابن عامر «آصارهم» . فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وعظموه بالتقوية. وقرئ بالتخفيف وأصله المنع ومنه التعزير. وَنَصَرُوهُ لي. وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أي مع نبوته يعني القرآن، وإنما سماه نوراً لأنه بإعجازه ظاهر أمره مظهر غيره، أو لأنه كاشف الحقائق مظهر لها، ويجوز أن يكون معه متعلقاً باتبعوا أي واتبعوا النور المنزل مع اتباع النبي فيكون إشارة إلى اتباع الكتاب والسنة. أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ الفائزون بالرحمة الأبدية، ومضمون الآية جواب دعاء موسى ﷺ.
{ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ } “O elçiye, peygambere uyanlar”; mübtedadır, haberi «يأمرهم» cümlesidir; yahut takdiri «هم الذين» olan bir mübtedanın haberidir; ya da «الذين يتقون» ifadesinden ba'z bedeli veya kül bedelidir. Maksat, onlardan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerdir. Onu, Yüce Allah'a nispetle resul (elçi), kullara nispetle nebi (peygamber) olarak isimlendirmiştir. { الْأُمِّيَّ } “ümmî”; yazmayan ve okumayan kimsedir; bu haliyle birlikte ilminin mükemmelliğinin onun mucizelerinden biri olduğuna dikkat çekmek için bu sıfatla nitelendirilmiştir. { الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْراةِ وَالْإِنْجِيلِ } “yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de yazılı buldukları”; ismiyle ve sıfatıyla. { يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّباتِ } “O, kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten alıkoyar; onlara temiz şeyleri helal kılar”; iç yağları gibi kendilerine haram kılınmış olan şeylerden. { وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبائِثَ } “pis şeyleri haram kılar”; kan ve domuz eti gibi yahut faiz ve rüşvet gibi. { وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ } “üzerlerindeki ağır yükleri ve zincirleri kaldırıp atar”; kasten ve hataen öldürmede kısasın zorunlu kılınması, günah işleyen azaların kesilmesi ve necaset bulaşan yerin kesilip atılması gibi kendilerine yüklenmiş olan ağır mükellefiyetleri hafifletir. «الإصر» kelimesinin aslı, ağırlığından ötürü sahibini bağlayan, yani hareket etmekten alıkoyan ağır yüktür. İbn Âmir «آصَارَهُمْ» şeklinde okumuştur. { فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ } “İşte ona iman edenler, ona saygı gösterip destekleyenler”; kuvvetlendirerek onu yüceltenler. Şeddesiz olarak da [«عَزَرُوهُ» şeklinde] okunmuştur; aslı engellemek (men) olup tazir kelimesi de bundandır. { وَنَصَرُوهُ } “ona yardım edenler”; bana [yardım edenler]. { وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ } “ve onunla birlikte indirilen nura uyanlar”; yani peygamberliğiyle birlikte indirilen nura, yani Kur'an'a. Ona nur denmiştir; çünkü o, mucize oluşuyla kendisi apaçık olup başkasını da açıklığa kavuşturandır yahut hakikatleri ortaya koyup açığa çıkarandır. «معه» lafzının «اتبعوا» fiiline müteallik olması da caizdir; yani peygambere uymakla birlikte indirilen nura uyanlar, demek olur ki bu da Kitap ve Sünnet'e tabi olmaya işaret eder. { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “kurtuluşa erenler işte onlardır”; ebedî rahmete kavuşanlardır. Ayetin muhtevası, Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasının cevabıdır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٥٨]
[A'râf Suresi (7), Âyet 158]
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨)
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لاَ إِلهَ إِلاَّ هُوَ يُحيِي وَيُمِيتُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٥٨) } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben, göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan, kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan, dirilten ve öldüren Allah'ın hepinize gönderdiği elçisiyim. O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır- iman edin ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız.' (158)”
قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ الخطاب عام، كان رسول الله ﷺ مبعوثاً إلى كافة الثقلين، وسائر الرسل إلى أقوامهم. جَمِيعاً حال من إليكم. الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ صفة لله وإن حيل بينهما بما هو متعلق المضاف إليه لأنه كالتقدم عليه، أو مدح منصوب أو مرفوع، أو مبتدأ خبره لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ وهو على الوجوه. الأول بيان لما قبله فإن من ملك العالم كان هو الإِله لا غيره وفي: يُحيِي وَيُمِيتُ مزيد تقرير لاختصاصه بالألوهية. فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ ما أنزل عليه وعلى سائر الرسل من كتبه ووحيه. وقرئ «وكلمته» على إرادة الجنس أو القرآن، أو عيسى تعريضًا لليهود وتنبيهاً على أن من لم يؤمن به لم يعتبر إيمانه، وإنما عدل عن التكلم إلى الغيبة لإجراء هذه الصفات الداعية إلى الإيمان به والاتباع له. وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ جعل رجاء الاهتداء أثر الأمرين تنبيهاً على أن من صدقه ولم يتابعه بالتزام شرعه فهو يعد في خطط الضلالة.
{ قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ } “De ki: 'Ey insanlar! Şüphesiz ben Allah'ın size [gönderdiği] elçisiyim'”; hitap geneldir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bütün insanlara ve cinlere (sekaleyn), diğer resuller ise kendi kavimlerine gönderilmiştir. { جَمِيعاً } “hepinize”; «إليكم» lafzından haldir. { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “göklerin ve yerin mülkü kendisine ait olan”; araya muzafun ileyhe taalluk eden şey girmiş olsa da lafza-i celalin sıfatıdır; çünkü bu araya giren şey lafza-i celalden önce gelmiş gibidir; yahut mensub veya merfu bir övgüdür (medih); ya da haberi { لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ } “kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan” olan bir mübtedadır. Bu durum bütün vecihler üzeredir. Birincisi, öncesinin beyanıdır; zira âlemin maliki olan kimse, başkası değil bizzat ilahın ta kendisidir. { يُحيِي وَيُمِيتُ } “dirilten ve öldüren” ifadesinde ise uluhiyetin O'na has kılınışının daha fazla teyidi vardır. { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ الَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَكَلِماتِهِ } “O halde Allah'a ve O'nun ümmî peygamber olan elçisine -ki o da Allah'a ve O'nun kelimelerine inanır- iman edin”; kitaplarından ve vahyinden kendisine ve diğer resullere indirilen şeylere [inanır]. Cins kastedilerek yahut Kur'an veya Yahudilere bir dokundurma ve ona iman etmeyenin imanının muteber sayılmayacağına dikkat çekme kabilinden İsa kastedilerek «وَكَلِمَتِهِ» şeklinde de okunmuştur. Mütekellim sığasından gaib sığasına geçilmesi (iltifat), ona imana ve ona tabi olmaya davet eden bu sıfatları yürürlüğe koymak içindir. { وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “ve ona uyun ki doğru yolu bulasınız”; hidayete erme ümidini iki emrin neticesi kıldı ki bu, onu tasdik edip de şeriatına bağlanarak ona uymayan kimsenin sapıklık yollarında sayılacağına dikkat çekmek içindir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٥٩ الى ١٦٠]
[A'râf Suresi (7), Âyet 159-160]
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠)
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٥٩) وَقَطَّعْناهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١٦٠) } “Mûsâ'nın kavminden hak ile doğru yolu gösteren ve onunla adaleti uygulayan bir topluluk da vardır. (159) Biz onları on iki kabileye, [ayrı ayrı] topluluklara ayırdık. Kavmi Mûsâ'dan su istediğinde ona: 'Asanla taşa vur!' diye vahyettik. Ondan on iki pınar fışkırdı. Her grup su içeceği yeri bildi. Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin' [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (160)”
وَمِنْ قَوْمِ مُوسى يعنى من بني إسرائيل. أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ يهدون الناس محقين أو بكلمة الحق.
{ وَمِنْ قَوْمِ مُوسى } “Mûsâ'nın kavminden”; yani İsrailoğullarından. { أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ } “hak ile doğru yolu gösteren bir topluluk vardır”; insanlara hak üzere yahut hak kelime ile doğru yolu gösterirler.
وَبِهِ بالحق. يَعْدِلُونَ بينهم في الحكم والمراد بها الثابتون على الإِيمان القائمون بالحق من أهل زمانه، أتبع ذكرهم ذكر أضدادهم على ما هو عادة القرآن تنبيهاً على أن تعارض الخير والشر وتزاحم أهل الحق والباطل أمر مستمر. وقيل مؤمنو أهل الكتاب. وقيل قوم وراء الصين رآهم رسول الله ﷺ ليلة المعراج فآمنوا به.
{ وَبِهِ } “ve onunla”; hak ile. { يَعْدِلُونَ } “adaleti uygularlar”; hükümde aralarında [adaletle davranırlar]. Bundan maksat, onun döneminde iman üzere sebat edip hakka sarılan kimselerdir. Kur'an'ın adet olduğu üzere, hayır ile şerrin zıtlaşmasının ve hak ile batıl ehlinin çekişmesinin süreklilik arz eden bir durum olduğuna dikkat çekmek için bunların zikrini, zıtlarının zikrinin ardına getirmiştir. Ehl-i Kitab'ın müminleri olduğu da söylenmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in miraç gecesinde gördüğü ve kendisine iman eden Çin'in ardındaki bir kavim olduğu da söylenmiştir.
وَقَطَّعْناهُمُ وصيرناهم قطعاً متميزاً بعضهم عن بعض. اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مفعول ثان لقطع فإنه متضمن معنى صير، أو حال وتأنيثه للحمل على الأمة أو القطعة. أَسْباطاً بدل منه ولذلك جمع، أو تمييز له على أن كل واحدة من اثنتي عشرة أسباط فكأنه قيل: اثنتي عشرة قبيلة. وقرئ بكسر الشين وإسكانها. أُمَماً على الأول بدل بعد بدل، أو نعت أسباط وعلى الثاني بدل من أسباط. وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ في التيه. أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ أي فضرب فانبجست وحذفه للإِيماء على أن موسى ﷺ لم يتوقف في الامتثال، وأن ضربه لم يكن مؤثراً يتوقف عليه الفعل في ذاته مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ كل سبط. مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ ليقيهم حر الشمس. وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا أي وقلنا لهم كُلُواْ. مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ سبق تفسيره في سورة «البقرة» .
{ وَقَطَّعْناهُمُ } “Biz onları ayırdık”; onları birbirinden ayrışmış kısımlar haline getirdik. { اثْنَتَيْ عَشْرَةَ } “on ikiye”; «قطع» fiilinin ikinci mefulüdür; çünkü «صير» (dönüştürdü) anlamını tazammun etmektedir; yahut haldir ve müennesliği «ümmet» veya «kıt'a» kelimesine hamledilmesindendir. { أَسْباطاً } “kabileye”; ondan bedeldir, bu yüzden çoğul gelmiştir; yahut on ikiden her birinin oymaklar olması hasebiyle onun temyizidir, sanki 'on iki kabile' denilmiş gibidir. Şın harfinin kesresi ve sükûnu ile [«عِشْرَةَ» ve «عَشْرَةَ» şeklinde] de okunmuştur. { أُمَماً } “topluluklara”; ilk yaklaşıma göre bedel üstüne bedeldir yahut «أسباط» kelimesinin sıfatıdır; ikinci yaklaşıma göre ise «أسباط» kelimesinden bedeldir. { وَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى إِذِ اسْتَسْقاهُ قَوْمُهُ } “Kavmi Mûsâ'dan su istediğinde ona vahyettik”; Tîh çölünde. { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ } “'Asanla taşa vur!' diye... [O da vurdu] ve fışkırdı”; yani vurdu ve fışkırdı; bunun hazfedilmesi, Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem'in emre uymada hiç tereddüt etmediğine ve onun vurmasının bizzat fiilin kendisine bağlı olduğu hakiki bir müessir olmadığına ima etmek içindir. { مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ } “Ondan on iki pınar... Her grup bildi”; her kabile. { مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ } “su içeceği yeri. Üzerlerine bulutla gölge yaptık”; güneşin sıcağından onları korusun diye. { وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا } “ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik. 'Yiyin' [dedik]”; yani onlara 'yiyin' dedik. { مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden... Onlar bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı”; tefsiri Bakara Suresi'nde geçmişti.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦١ الى ١٦٢]
[A'râf Suresi (7), Âyet 161-162]
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢)
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (١٦١) فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ (١٦٢) } “Hani onlara: 'Şu şehirde yerleşin, orada dilediğiniz yerden yiyin, «hıtta (bizi bağışla)» deyin ve kapıdan secde ederek girin ki günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere [mükafatlarını] daha da artıracağız' denilmişti. (161) İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik. (162)”
وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ بإضمار اذكر والقرية بيت المقدس. وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً مثل ما في سورة «البقرة» معنى غير أن قوله فَكُلُوا فيها بالفاء أفاد تسبب
{ وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ } “Hani onlara: 'Şu şehirde yerleşin' denilmişti”; [«hatırla» anlamına gelen] «اذكر» fiilinin takdiriyle; şehir ise Beytülmakdis'tir. { وَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “orada dilediğiniz yerden yiyin, 'hıtta' deyin ve kapıdan secde ederek girin”; Bakara Suresi'ndekiyle mana bakımından aynıdır, şu kadar var ki oradaki { فَكُلُوا } ifadesi fa (ف) harfiyle gelerek
سكناهم للأكل منها، ولم يتعرض له ها هنا اكتفاء بذكره ثمة، أو بدلالة الحال عليه وأما تقديم قوله قولوا على وادخلوا فلا أثر له في المعنى لأنه لا يوجب الترتيب وكذا الواو العاطفة بينهما. نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ وعد بالغفران والزيادة عليه بالإثابة، وإنما أخرج الثاني مخرج الاستئناف للدلالة على أنه تفضل محض ليس في مقابلة ما أمروا به. وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب «تغفر» بالتاء والبناء للمفعول، وخَطِيئاتِكُمْ بالجمع والرفع غير ابن عامر فإنه وحد وقرأ أبو عمرو «خطاياكم» .
oraya yerleşmelerinin oradan yemelerine sebep kılındığını ifade etmiştir; burada ise oradaki zikre yahut durumun delaletine iktifa edilerek buna değinilmemiştir. «قولوا» sözünün «وادخلوا» sözünden önce getirilmesine gelince, bunun manaya bir tesiri yoktur; çünkü bu sıra tertip ifade etmez, nitekim aralarındaki atıf vâvı da böyledir. { نَغْفِرْ لَكُمْ خَطِيئاتِكُمْ سَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “günahlarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere [mükafatlarını] daha da artıracağız”; bağışlama ve buna ilaveten sevapla artırma vaadidir. İkinci cümlenin istînâf (başlangıç) olarak getirilmesi, bunun emrolundukları şeyin karşılığı olmayıp sırf bir lütuf olduğuna delalet etmesi içindir. Nâfi', İbn Âmir ve Ya'kûb «تُغْفَرْ» şeklinde te ile ve meçhul sığasıyla, İbn Âmir hariç diğerleri «خَطِيئَاتُكُمْ» kelimesini cemi ve merfu olarak okumuşlar, İbn Âmir ise tekil [«خَطِيئَتُكُمْ»] okumuştur. Ebû Amr ise «خَطَايَاكُمْ» şeklinde okumuştur.
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ مضى تفسيره فيها.
{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَظْلِمُونَ } “İçlerinden zulmedenler, sözü kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de zulmetmelerinden ötürü üzerlerine gökten bir azap gönderdik”; tefsiri orada geçmişti.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٣]
[A'râf Suresi (7), Âyet 163]
وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لاَ يَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣)
{ وَسْئَلْهُمْ عَنِ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً وَيَوْمَ لاَ يَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِيهِمْ كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٣) } “Onlara deniz kıyısında bulunan o şehri sor. Hani onlar cumartesi gününde haddi aşıyorlardı; çünkü cumartesi tatili yaptıkları gün balıkları akın akın su yüzüne çıkarak kendilerine geliyordu; cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu. Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk. (163)”
وَسْئَلْهُمْ للتقرير والتقريع بقديم كفرهم وعصيانهم، والإِعلام بما هو من علومهم التي لا تعلم إلا بتعليم أو وحي ليكون لك ذلك معجزة عليهم. عَنِ الْقَرْيَةِ عن خبرها وما وقع بأهلها. الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ قريبة منه وهي أيلة قرية بين مدين والطور على شاطئ البحر، وقيل مدين، وقيل طبرية. إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ يتجاوزون حدود الله بالصيد يوم السبت، وإِذْ ظرف ل كانَتْ أو حاضِرَةَ أو للمضاف المحذوف أو بدل منه بدل اشتمال. إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ ظرف ل «يَعْدُونَ» أو بدل بعد بدل. وقرئ «يَعْدُونَ» وأصله يعتدون ويعدون من الإِعداد أي يعدون آلات الصيد يوم السبت، وقد نهوا أن يشتغلوا فيه بغير العبادة. يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً يوم تعظيمهم أمر السبت مصدر سبتت اليهود إذا عظمت سبتها بالتجرد للعبادة. وقيل اسم لليوم والإِضافة لاختصاصهم بإحكام فيه، ويؤيد الأول إن قرئ يوم إسباتهم، وقوله: وَيَوْمَ لاَ يَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِيهِمْ
{ وَسْئَلْهُمْ } “Onlara sor”; geçmişteki küfür ve isyanlarını ikrar ettirmek ve azarlamak için, ayrıca senin için onlara karşı bir mucize olsun diye ancak bir öğretme veya vahiy ile bilinebilecek kendi ilimlerinden olan şeyleri bildirmek için [sor]. { عَنِ الْقَرْيَةِ } “o şehri”; onun haberini ve ahalisinin başına gelenleri. { الَّتِي كانَتْ حاضِرَةَ الْبَحْرِ } “deniz kıyısında bulunan”; denize yakın olan şehri; orası Medyen ile Tûr arasında deniz kıyısında bulunan Eyle kasabasıdır. Medyen olduğu da söylenmiştir; Taberiye olduğu da söylenmiştir. { إِذْ يَعْدُونَ فِي السَّبْتِ } “Hani cumartesi gününde haddi aşıyorlardı”; cumartesi günü avlanarak Allah'ın sınırlarını aşıyorlardı. «إِذْ» kelimesi «كانت», «حاضرة» veya hazfedilmiş muzaf için zarftır yahut ondan iştimal bedelidir. { إِذْ تَأْتِيهِمْ حِيتانُهُمْ } “hani balıkları kendilerine geliyordu”; «يعدون» fiili için zarftır yahut bedel üstüne bedeldir. Aslı «يعتدون» olan «يَعْدُونَ» şeklinde okunduğu gibi, hazırlık yapmak manasındaki «الإعداد» kökünden «يُعِدُّونَ» şeklinde de okunmuştur; yani cumartesi gününde av aletlerini hazırlıyorlardı, oysa onda ibadetten başkasıyla meşgul olmaktan nehyedilmişlerdi. { يَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً } “cumartesi tatili yaptıkları gün akın akın su yüzüne çıkarak”; cumartesi gününün hükmünü tazim ettikleri gün; nitekim Yahudiler ibadete çekilerek cumartesilerini tazim ettiklerinde «سبتت اليهود» denilir ve bu masdardır. Günün ismi olduğu ve izafetin oradaki hükümlere has olmalarından kaynaklandığı da söylenmiştir. «يوم إسباتهم» şeklinde okunması ve devamındaki şu ayet birinci görüşü destekler: { وَيَوْمَ لاَ يَسْبِتُونَ لاَ تَأْتِيهِمْ } “cumartesi tatili yapmadıkları gün ise onlara gelmiyordu”;
وقرئ «لاَ يَسْبِتُونَ» من أسبت و «لاَ يَسْبِتُونَ» على البناء للمفعول بمعنى لا يدخلون في السبت، وشُرَّعاً حال من الحيتان ومعناه ظاهرة على وجه الماء من شرع علينا إذا دنا وأشرف. كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ مثل ذلك البلاء الشديد نبلوهم بسبب فسقهم. وقيل كذلك متصل بما قبله أي لا تأتيهم مثل إتيانهم يوم السبت، والباء متعلق ب يَعْدُونَ.
«أسبت» fiilinden hareketle «لاَ يُسْبِتُونَ» şeklinde ve cumartesiye girmezler anlamında meçhul sığayla «لاَ يُسْبَتُونَ» şeklinde de okunmuştur. { شُرَّعاً } kelimesi balıklardan haldir; manası: Su yüzeyinde görünür halde olanlardır; nitekim bize yaklaşıp göründüğünde «شَرَعَ عَلَيْنَا» denir. { كَذلِكَ نَبْلُوهُمْ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “Yoldan çıkmaları sebebiyle onları işte böyle sınıyorduk”; işte bu şiddetli imtihan gibi, fıskları sebebiyle onları sınıyoruz. «كذلك» ifadesinin öncesine bağlı olduğu, yani: Cumartesi günü geldikleri gibi gelmiyorlardı, anlamında olduğu da söylenmiştir; ba harf-i cerri ise «يَعْدُونَ» fiiline mütealliktir.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٦٤]
[A'râf Suresi (7), Ayet 164]
وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤)
{ وَإِذْ قالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (١٦٤) } “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya çetin bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' dediği zaman da [ötekiler]: 'Rabbinize bir mazeret olsun diye ve bir de belki sakınırlar ümidiyle' dediler. (164)”
وَإِذْ قالَتْ عطف على إِذْ يَعْدُونَ. أُمَّةٌ مِنْهُمْ جماعة من أهل القرية يعني صلحاءهم الذين اجتهدوا في موعظتهم حتى أيسوا من اتعاظهم. لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ مخترمهم. أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً في الآخرة لتماديهم في العصيان، قالوه مبالغة في أن الوعظ لا ينفع فيهم، أو سؤالاً عن علة الوعظ ونفعه وكأنه تقاول بينهم أو قول من ارعوى عن الوعظ لمن لم يرعو منهم، وقيل المراد طائفة من الفرقة الهالكة أجابوا به وعاظهم رداً عليهم وتهكماً بهم. قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ جواب للسؤال أي موعظتنا إنهاء عذر إلى الله حتى لا ننسب إلى تفريط في النهي عن المنكر. وقرأ حفص مَعْذِرَةً بالنصب على المصدر أو العلة أي اعتذرنا به معذرة ووعظناهم معذرة. وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ إذ اليأس لا يحصل إلا بالهلاك.
{ وَإِذْ قالَتْ } “Hani demişti”; { إِذْ يَعْدُونَ } ifadesi üzerine matuftur. { أُمَّةٌ مِنْهُمْ } “İçlerinden bir topluluk”; kasaba halkından bir grup, yani öğüt almalarından ümit kesene kadar kendilerine öğüt vermeye çalışan salih kimseleri. { لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ } “Allah'ın helak edeceği... bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?”; köklerini kazıyacağı. { أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً } “veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı”; isyanda ısrar etmeleri sebebiyle ahirette [azap edeceği]. Bunu öğüdün onlara fayda vermeyeceğini mübalağalı şekilde belirtmek için veya öğüdün illetini ve faydasını sormak üzere söylediler; bu ya aralarında bir karşılıklı konuşma yahut içlerinden öğüt vermekten vazgeçenlerin vazgeçmeyenlere sözüdür. Helak olan fırkadan bir grubun, öğüt verenlere karşı çıkmak ve onlarla alay etmek maksadıyla verdiği bir cevap olduğu da söylenmiştir. { قالُوا مَعْذِرَةً إِلى رَبِّكُمْ } “[Ötekiler]: 'Rabbinize bir mazeret olsun diye' dediler”; soruya cevaptır; yani bizim öğüdümüz, kötülükten nehyetmede bir kusura nispet edilmememiz için Allah'a bir özür sunmaktır. Hafs { مَعْذِرَةً } kelimesini masdar veya mef'ûlün leh (illet) olarak nasb ile okumuştur; yani 'bununla bir özür diledik' ve 'onlara bir mazeret olsun diye öğüt verdik'. { وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } “ve belki sakınırlar”; zira ümitsizlik ancak helak ile gerçekleşir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٥ الى ١٦٦]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 165-166]
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦)
{ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذابٍ بَئِيسٍ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (١٦٥) فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ (١٦٦) } “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise yoldan çıkmaları sebebiyle şiddetli bir azapla yakaladık. (165) Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca da onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik. (166)”
فَلَمَّا نَسُوا تركوا ترك الناسي. مَا ذُكِّرُوا بِهِ ما ذكرهم به صلحاؤهم. أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بالاعتداء ومخالفة أمر الله. بِعَذابٍ بَئِيسٍ شديد فعيل من بؤس يبؤس بؤساً إذا
{ فَلَمَّا نَسُوا } “Unuttuklarında”; unutan kimsenin terk edişi gibi terk ettiklerinde. { مَا ذُكِّرُوا بِهِ } “Kendilerine hatırlatılanı”; salih kimselerinin kendilerine hatırlattığı şeyleri. { أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا } “kötülükten nehyedenleri kurtardık; zulmedenleri ise... yakaladık”; haddi aşarak ve Allah'ın emrine muhalefet ederek [zulmedenleri]. { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “şiddetli bir azapla”; zorlu [bir azapla]. Şiddetlendiği zaman söylenen «بَؤُسَ يَبْؤُسُ بُؤْسًا» fiilinden «فعیل» veznindedir.
اشتد. وقرأ أبو بكر بَئِيسٍ على فيعل كضيغم، وابن عامر «بئس» بكسر الباء وسكون الهمز على أنه بئس كحذر، كما قرئ به فخفف عينه بنقل حركتها إلى الفاء ككبد في كبد، وقرأ نافع «بيس» على قلب الهمزة ياء كما قلبت في ذئب أو على أنه فعل الذم وصف به فجعل اسما، وقرئ «بيس» كريس على قلب الهمزة ثم ادغامها و «بيس» بالتخفيف كهين و «بائس» كفاعل. بِما كانُوا يَفْسُقُونَ بسبب فسقهم.
Ebû Bekir { بَئِيسٍ } kelimesini «ضَيْغَم» gibi «فَيْعِل» vezninde okumuştur. İbn Âmir ise «حَذِر» gibi «بَئِس» kabul ederek bâ'nın kesresi ve hemzenin sükûnu ile «بِئْسَ» şeklinde okumuştur; nitekim böyle de okunmuş, ayn'ul-fiilin harekesi «كَبِد» kelimesinin «كِبْد» oluşu gibi fâ'ul-fiiline nakledilerek hafifletilmiştir. Nâfi ise «ذِئْب» kelimesinde hemzenin yâ'ya dönüştürülmesi gibi hemzeyi yâ'ya dönüştürerek «بِيسٍ» şeklinde veya zemm fiili olup onunla vasıflanarak isimleşmesi kabilinden okumuştur. Hemzenin dönüştürülüp ardından idgam edilmesiyle «رَيِّس» gibi «بَيِّسٍ», «هَيِّن» gibi tahfif ile «بَيْسٍ» ve «فَاعِل» vezninde «بَائِسٍ» şeklinde de okunmuştur. { بِما كانُوا يَفْسُقُونَ } “yoldan çıkmaları sebebiyle”; fıskları yüzünden.
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ تكبروا عن ترك ما نهوا عنه كقوله تعالى: وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ. قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ كقوله: إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ والظاهر يقتضي أن الله تعالى عذبهم أولاً بعذاب شديد فعتوا بعد ذلك فمسخهم، ويجوز أن تكون الآية الثانية تقريراً وتفصيلاً للأولى.
{ فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ ما نُهُوا عَنْهُ } “Kendilerine yasaklanan şeylerden vazgeçmeyip haddi aşınca”; Allah Teâlâ'nın: { وَعَتَوْا عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin emrinden yüz çevirip büyüklük tasladılar” kavli gibi, nehyedildikleri şeyi terk etmekten büyüklük taslayıp kaçındıklarında. { قُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } “onlara: 'Aşağılık maymunlar olun!' dedik”; O'nun: { إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Biz bir şeyin olmasını istediğimiz zaman, ona sözümüz sadece 'Ol' dememizdir; o da hemen oluverir” kavli gibidir. Lafzın zahiri, Allah Teâlâ'nın onları önce şiddetli bir azapla cezalandırdığını, bundan sonra da haddi aşmaları üzerine onları mesh ettiğini (suretlerini değiştirdiğini) gerektirir. İkinci ayetin birincinin teyidi ve tafsilatı olması da caizdir.
روي: أن الناهين لما أيسوا عن اتعاظ المعتدين كرهوا مساكنتهم، فقسموا القرية بجدار فيه باب مطروق، فأصبحوا يوماً ولم يخرج إليهم أحد من المعتدين فقالوا: إن لهم شأناً فدخلوا عليهم فإذا هم قردة فلم يعرفوا أنسباءهم ولكن القردة تعرفهم، فجعلت تأتي أنسباءهم وتشم ثيابهم وتدور باكية حولهم ثم ماتوا بعد ثلاث.
Şöyle rivayet edilmiştir: Kötülükten nehyedenler, haddi aşanların öğüt almasından ümit kesince onlarla bir arada oturmaktan hoşlanmadılar. Kasabayı içinde işlek bir kapısı olan bir duvarla böldüler. Bir gün sabahladıklarında haddi aşanlardan hiç kimse yanlarına çıkmadı. Bunun üzerine: 'Onların başına bir iş gelmiş olmalı' dediler ve yanlarına girdiler; bir de baktılar ki hepsi maymun olmuş. Akrabalarını tanıyamıyorlardı, fakat maymunlar onları tanıyor, akrabalarının yanına gelip elbiselerini kokluyor ve ağlayarak etraflarında dönüyorlardı. Sonra üç gün geçince öldüler.
وعن مجاهد مسخت قلوبهم لا أبدانهم.
Mücahid'den ise bedenlerinin değil, kalplerinin mesh edildiği rivayet edilmiştir.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٧ الى ١٦٨]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 167-168]
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨)
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١٦٧) وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٦٨) } “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine kendilerini azabın en kötüsüne uğratacak kimseleri göndereceğini bildirmişti. Şüphesiz Rabbin, cezayı çarçabuk verendir; ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (167) Onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük. İçlerinde salih olanlar da vardı, bundan aşağı olanlar da. Belki dönerler diye onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık. (168)”
وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ أي أعلم تفعل من الإيذان بمعناه كالتوعد والإِيعاد، أو عزم لأن العازم على الشيء يؤذن نفسه بفعله وأجري مجرى فعل القسم ك عَلِمَ اللَّهُ وشَهِدَ اللَّهُ. ولذلك أجيب بجوابه وهو: لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ والمعنى وإذ أوجب ربك على نفسه ليسلطن على اليهود. مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ كالإِذلال وضرب الجزية، بعث الله عليهم بعد سليمان ﵇ بختنصر فخرب ديارهم وقتل مقاتليهم وسبى نساءهم وذراريهم وضرب الجزية على من بقي منهم، وكانوا يؤدونها إلى المجوس حتى بعث الله محمدا ﷺ ففعل ما فعل ثم ضرب عليهم الجزية فلا تزال مضروبة إلى آخر الدهر. إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ عاقبهم في الدنيا. وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ لمن تاب وآمن.
{ وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ } “Hani Rabbin bildirmişti”; yani bildirdi; tefa''ul babından olup «el-îzân» ile aynı anlamdadır, tıpkı «et-teva''ud» ve «el-î'âd» gibi. Yahut azmetti demektir; çünkü bir şeye azmeden kimse onu yapacağını nefsine bildirir. «عَلِمَ اللَّهُ» ve «شَهِدَ اللَّهُ» gibi yemin fiili yerine konulmuştur. Bu yüzden yemin cevabı gibi cevap verilmiştir ki o da şudur: { لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } “kıyamet gününe kadar onların üzerine mutlaka gönderecektir”; manası: Hani Rabbin, Yahudilerin üzerine mutlaka musallat edeceğini kendi zatına vacip kılmıştı. { مَنْ يَسُومُهُمْ سُوءَ الْعَذابِ } “kendilerini azabın en kötüsüne uğratacak kimseleri”; zillet ve cizye koymak gibi. Allah Teâlâ Süleyman aleyhisselâm'dan sonra onların üzerine Buhtunnasr'ı göndermiş; o da yurtlarını harap etmiş, savaşçılarını öldürmüş, kadınlarını ve çocuklarını esir almış, geriye kalanlara da cizye koymuştur. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderene kadar bunu Mecûsîlere ödüyorlardı; o da yapacağını yaptı, ardından onlara cizye koydu ve bu cizye zamanın sonuna kadar konulmaya devam edecektir. { إِنَّ رَبَّكَ لَسَرِيعُ الْعِقابِ } “Şüphesiz Rabbin, cezayı çarçabuk verendir”; onları dünyada cezalandırmıştır. { وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “ve şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”; tövbe edip iman eden kimse için.
وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً وفرقناهم فيها بحيث لا يكاد يخلو قطر منهم تتمة لأدبارهم حتى لا يكون لهم شوكة قط وأُمَماً مفعول ثان أو حال. مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ صفة أو بدل منه وهم الذين آمنوا بالمدينة ونظراؤهم وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ تقديره ومنهم أناس من دون ذلك أي منحطون عن الصلاح، وهم كفرتهم وفسقتهم. وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ بالنعم والنقم. لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ينهون فيرجعون عما كانوا عليه.
{ وَقَطَّعْناهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَماً } “Onları yeryüzünde topluluklar halinde parça parça böldük”; hiçbir zaman bir güçleri olmasın diye köklerinin kazınmasının tamamlanması kabilinden, hiçbir diyar onlardan hali kalmayacak şekilde onları yeryüzünde dağıttık. { أُمَماً } kelimesi ikinci mef'ûl yahut haldir. { مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ } “İçlerinde salih olanlar da vardı”; sıfat veya ondan bedeldir; bunlar Medine'de iman edenler ve onların benzerleridir. { وَمِنْهُمْ دُونَ ذلِكَ } “ve onlardan bundan aşağı olanlar da vardı”; takdiri 'onlardan bundan aşağı olan insanlar da vardı' şeklindedir, yani salah derecesinden aşağıda bulunanlardır; onlar da kâfirleri ve fâsıklarıdır. { وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ } “onları iyiliklerle ve kötülüklerle sınadık”; nimetler ve musibetlerle. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler diye”; sakınırlar da üzerinde bulundukları halden vazgeçerler diye.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٦٩ الى ١٧٠]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 169-170]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لاَّ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠)
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْكِتابَ يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لاَّ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَدَرَسُوا ما فِيهِ وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦٩) وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ (١٧٠) } “Onların ardından, Kitab'a vâris olan, şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alan ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyen bozuk bir nesil geldi. Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Kendilerinden, Allah hakkında gerçekten başkasını söylemeyeceklerine dair Kitap misakı alınmamış mıydı? Üstelik onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi de. Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz? (169) Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya, şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz. (170)”
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ من بعد المذكورين. فَخَلَفَ بدل سوء مصدر نعت به ولذلك يقع على الواحد والجمع. وقيل جمع وهو شائع في الشر والخلف بالفتح في الخير والمراد به الذين كانوا في عصر رسول الله ﷺ وَرِثُوا الْكِتابَ التوراة من أسلافهم يقرءونها ويقفون على ما فيها ... يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى حطام هذا الشيء الأدنى يعني الدنيا، وهو من الدنو أو الدناءة وهو ما كانوا يأخذون من الرشا في
{ فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Onların ardından geldi”; adı geçenlerin ardından. { خَلْفٌ } kelimesi kötü halef demektir; sıfat yapılmış bir masdardır, bu yüzden hem tekil hem çoğul için kullanılır. Çoğul olduğu da söylenmiştir; bu kelime şerde yaygındır, fetha ile olan «خَلَف» ise hayırda kullanılır. Bununla kastedilenler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunanlardır. { وَرِثُوا الْكِتابَ } “Kitab'a vâris oldular”; Tevrat'ı atalarından devraldılar; onu okuyor ve içindekilere vâkıf oluyorlardı. { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “şu değersiz dünyanın geçici menfaatini alıyorlar”; şu en aşağı şeyin, yani dünyanın süprüntüsünü; bu kelime yakınlık (dünüvv) veya bayağılık (denâet) kökünden gelir. Bu da hüküm vermede ve kelimeleri tahrif etmede aldıkları rüşvetlerdir.
الحكومة وعلى تحريف الكلم، والجملة حال من الواو. وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا لا يؤاخذنا الله بذلك ويتجاوز عنه، وهو يحتمل العطف والحال والفعل مسند إلى الجار والمجرور، أو مصدر يأخذون. وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ حال من الضمير في لَنا أي: يرجون المغفرة مصرين على الذنب عائدين إلى مثله غير تائبين عنه. أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أي في الكتاب. أَنْ لاَّ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ عطف بيان للميثاق، أو متعلق به أي بأن يقولوا والمراد توبيخهم على البت بالمغفرة مع عدم التوبة والدلالة على أنه افتراء على الله وخروج عن ميثاق الكتاب. وَدَرَسُوا مَا فِيهِ عطف على أَلَمْ يُؤْخَذْ من حيث المعنى فإنه تقرير، أو على وَرِثُوا وهو اعتراض. وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ مما يأخذ هؤلاء. أَفَلا يَعْقِلُونَ فيعلموا ذلك ولا يستبدلوا الأدنى الدنيء المؤدي إلى العقاب بالنعيم المخلد، وقرأ نافع وابن عامر وحفص ويعقوب بالتاء على التلوين. وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ عطف على الذين يَتَّقُونَ وقوله: أَفَلا يَعْقِلُونَ اعتراض أو مبتدأ خبره: إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ على تقدير منهم، أو وضع الظاهر موضع المضمر تنبيهاً على أن الإِصلاح كالمانع من التضييع. وقرأ أبو بكر يُمَسِّكُونَ بالتخفيف وإفراد الإِقامة لإِنافتها على سائر أنواع التمسكات.
Cümle vâv'dan haldir. { وَيَقُولُونَ سَيُغْفَرُ لَنا } “ve 'Nasıl olsa bağışlanacağız' diyorlar”; Allah bundan dolayı bizi muaheze etmeyecek ve bunu affedecektir, [derler]. Cümle atıf veya hal olma ihtimali taşır; fiil ise câr ve mecrûra yahut «يأخذون» fiilinin masdarına müsneddir. { وَإِنْ يَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ يَأْخُذُوهُ } “Kendilerine ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar”; { لَنا } lafzındaki zamirden haldir; yani günah üzerinde ısrar ederek, bir benzerine tekrar dönerek ve ondan tövbe etmeyerek bağışlanma umarlar. { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ } “Kitap misakı kendilerinden alınmamış mıydı?”; yani Kitap'ta. { أَنْ لاَّ يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Allah hakkında gerçekten başkasını söylemeyeceklerine dair”; «el-mîsâk» kelimesinden atf-ı beyandır yahut ona mütealliktir; yani 'söylemeleri hususunda'. Kastedilen, tövbe etmeksizin bağışlanmayı kesin görmelerinden ötürü onları azarlamak ve bunun Allah'a karşı bir iftira ve Kitab'ın misakından dışarı çıkmak olduğunu göstermektir. { وَدَرَسُوا مَا فِيهِ } “ve onun içindekileri okuyup öğrenmişlerdi”; mana bakımından bir takrir (onaylatma) olduğu için { أَلَمْ يُؤْخَذْ } üzerine yahut { وَرِثُوا } üzerine matuftur ve bu bir itiraziyedir. { وَالدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ } “Ahiret yurdu ise sakınanlar için daha hayırlıdır”; bunların aldıklarından [daha hayırlıdır]. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”; bunu bilip de cezaya sürükleyen aşağılık ve değersiz şeyi ebedî nimetle değiştirmezler mi? Nâfi, İbn Âmir, Hafs ve Ya'kûb iltifat sanatı olarak tâ ile «أَفَلا تَعْقِلُونَ» şeklinde okumuşlardır. { وَالَّذِينَ يُمَسِّكُونَ بِالْكِتابِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Kitab'a sımsıkı sarılanlar ve namazı dosdoğru kılanlar var ya”; { الَّذِينَ يَتَّقُونَ } ifadesine matuftur; { أَفَلا تَعْقِلُونَ } sözü ise itiraziyedir yahut mübtedadır; haberi: { إِنَّا لاَ نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “şüphesiz biz iyilik yapanların ecrini zayi etmeyiz” kısmıdır ki 'onlardan olan' takdirindedir; yahut ıslahın zayi etmeye engel olduğunu bildirmek üzere zamir yerine zahir isim getirilmiştir. Ebû Bekir { يُمَسِّكُونَ } kelimesini tahfif ile «يُمْسِكُونَ» şeklinde okumuştur. Namazı ikame etmenin tekil olarak zikredilmesi, sarılma türlerinin diğerlerine olan üstünlüğünden dolayıdır.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧١]
[A'râf Suresi (7), Ayet 171]
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١)
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ وَظَنُّوا أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا ما فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (١٧١) } “Hani dağı, sanki bir gölgelikmiş gibi üzerlerine kaldırmıştık da onlar onun tepelerine düşeceğini sanmışlardı. 'Size verdiğimizi kuvvetle tutun ve içindekini aklınızda tutun ki sakınasınız' [demiştik]. (171)”
وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ أي قلعناه ورفعناه فوقهم وأصل النتق الجذب. كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ سقيفة وهي كل ما أظلك. وَظَنُّوا وتيقنوا. أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ ساقط عليهم لأن الجبل لا يثبت في الجو ولأنهم كانوا يوعدون به، وإنما أطلق الظن لأنه لم يقع متعلقه وذلك أنهم أبوا أن يقبلوا أحكام التوراة لثقلها فرفع الله الطور فوقهم.
{ وَإِذْ نَتَقْنَا الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ } “Hani dağı üzerlerine kaldırmıştık”; yani onu kökünden söküp üzerlerine yükseltmiştik. Netk (نَتْق) kelimesinin aslı çekip koparmaktır. { كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ } “sanki bir gölgelikmiş gibi”; çardak gibi; zira gölgelik sana gölge yapan her şeydir. { وَظَنُّوا } “ve sanmışlardı”; kesin olarak anlamışlardı. { أَنَّهُ واقِعٌ بِهِمْ } “onun tepelerine düşeceğini”; üzerlerine yıkılacağını; çünkü dağ havada durmaz ve ayrıca bununla tehdit edilmişlerdi. Müteallakı gerçekleşmediği için zann lafzı kullanılmıştır; nitekim onlar Tevrat'ın hükümlerini ağırlığından ötürü kabul etmekten kaçınmışlardı, bunun üzerine Allah Tûr dağını üzerlerine kaldırdı.
وقيل لهم إن قبلتم ما فيها وإلا ليقعن عليكم. خُذُوا على إضمار القول أي وقلنا خذوا أو قائلين خذوا.
Onlara: 'İçindekileri kabul ederseniz ne âlâ, aksi halde mutlaka üzerinize düşecektir' denildi. { خُذُوا } “tutun”; gizli bir söz takdiri üzeredir, yani 've dedik ki: Tutun' yahut 'tutun diyerek'.
ما آتَيْناكُمْ من الكتاب. بِقُوَّةٍ بجد وعزم على تحمل مشاقه، وهو حال من الواو. وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ بالعمل به ولا تتركوه كالمنسي. لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ قبائح الأعمال ورذائل الأخلاق.
{ ما آتَيْناكُمْ } “Size verdiğimizi”; Kitap'tan [verdiğimizi]. { بِقُوَّةٍ } “kuvvetle”; meşakkatlerine katlanma azmi ve ciddiyetle; bu kelime vâv'dan haldir. { وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ } “ve içindekini aklınızda tutun”; onunla amel ederek, onu unutulmuş gibi terk etmeyin. { لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ } “ki sakınasınız”; çirkin amellerden ve kötü ahlaktan [sakınasınız].
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٢ الى ١٧٤]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 172-174]
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤)
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ (١٧٢) أَوْ تَقُولُوا إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ (١٧٣) وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (١٧٤) } “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahit olduk' demişlerdi. Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik' demeyesiniz diye. (172) Yahut: 'Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik; bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?' demeyesiniz diye. (173) İşte ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz; umulur ki dönerler. (174)”
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ أي أخرج من أصلابهم نسلهم على ما يتوالدون قرناً بعد قرن، ومِنْ ظُهُورِهِمْ بدل مِنْ بَنِي آدَمَ بدل البعض. وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر ويعقوب «ذرياتهم» . وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا أي ونصب لهم دلائل ربوبيته وركب في عقولهم ما يدعوهم إلى الاقرار بها حتى صاروا بمنزلة من قيل لهم: أَلَسْتَ بِرَبّكُمْ قالُوا بَلى فنزل تمكينهم من العلم بها وتمكنهم منه بمنزلة الإشهاد والاعتراف على طريقة التمثيل ويدل عليه قوله: أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ أي كراهة أن تقولوا. إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ لم ننبه عليه بدليل.
{ وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “Hani Rabbin, Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı”; yani asırlar boyunca birbirlerinden doğacakları şekilde onların nesillerini sulblerinden çıkarmıştı. { مِنْ ظُهُورِهِمْ } ifadesi { مِنْ بَنِي آدَمَ } ifadesinden ba'z bedelidir. Nâfi, Ebû Amr, İbn Âmir ve Ya'kûb «ذُرِّيَّاتِهِمْ» şeklinde çoğul okumuşlardır. { وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } “ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahit olduk' demişlerdi”; yani onlara rubûbiyetinin delillerini dikmiş ve akıllarına bunu ikrar etmeye çağıran şeyleri yerleştirmiştir; öyle ki kendilerine: 'Rabbiniz değil miyim?' denilip 'Evet' dedikleri kimselerin konumuna gelmişlerdir. Dolayısıyla temsil yoluyla, bunu bilmeye imkân tanınması ve buna muktedir kılınmaları, şahit tutma ve itiraf etme mesabesine konulmuştur. Şunun denilmesi de buna delalet eder: { أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet günü demeyesiniz diye”; yani dersiniz korkusuyla. { إِنَّا كُنَّا عَنْ هذا غافِلِينَ } “'Biz bundan habersizdik'”; bir delille uyarılmadık, [demeyesiniz diye].
أَوْ تَقُولُوا عطف على أَنْ تَقُولُوا، وقرأ أبو عمرو كليهما بالياء لأن أول الكلام على الغيبة. إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ فاقتدينا بهم لأن التقليد عند قيام الدليل والتمكن من العلم به لا يصلح عذراً. أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ يعني آباءهم المبطلين بتأسيس الشرك. وقيل لما خلق الله آدم أخرج من ظهره ذرية كالذر وأحياهم وجعل لهم العقل والنطق وألهمهم ذلك لحديث رواه عمر رضي الله تعالى عنه، وقد حققت الكلام فيه في شرحي لكتاب «المصابيح» ، والمقصود من إيراد هذا الكلام هاهنا الزام
{ أَوْ تَقُولُوا } “Yahut... demeyesiniz diye”; { أَنْ تَقُولُوا } üzerine matuftur. Ebû Amr kelamın başı gâib sığasıyla olduğu için her ikisini de yâ ile okumuştur. { إِنَّما أَشْرَكَ آباؤُنا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ } “'Daha önce ancak atalarımız ortak koşmuştu, biz ise onlardan sonra gelen bir nesildik'”; dolayısıyla onlara uyduk, [demeyesiniz diye]; zira delil ortada dururken ve onu bilmek mümkünken taklit bir mazeret olamaz. { أَفَتُهْلِكُنا بِما فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ } “bâtılı işleyenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mi edeceksin?”; yani şirkin temelini atan bâtıl ehli atalarını. Şöyle de denilmiştir: Allah Âdem'i yarattığında belinden karınca gibi zürriyetini çıkarmış, onları diriltmiş, kendilerine akıl ve konuşma kabiliyeti vermiş ve Ömer radıyallâhu teâlâ anh'ın rivayet ettiği bir hadise binaen bunu onlara ilham etmiştir. Bu konudaki sözü 'el-Mesâbîh' şerhimde etraflıca tahkik ettim. Bu sözü burada zikretmekten maksat,
اليهود بمقتضى الميثاق العام بعد ما ألزمهم بالميثاق المخصوص بهم، والاحتجاج عليهم بالحجج السمعية والعقلية ومنعهم عن التقليد وحملهم على النظر والاستدلال كما قال:
Yahudileri kendilerine mahsus misakla bağladıktan sonra bu genel misakın gereğiyle de bağlamak, işitsel (naklî) ve aklî hüccetlerle onlara karşı delil getirmek, onları taklitten menetmek ve şöyle buyurduğu gibi onları düşünmeye ve delil getirmeye sevk etmektir:
وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ أي عن التقليد واتباع الباطل.
{ وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “İşte ayetleri böyle ayrıntılı açıklıyoruz; umulur ki dönerler”; yani taklitten ve bâtıla uymaktan dönerler.
[سورة الأعراف (٧) : آية ١٧٥]
[A'râf Suresi (7), Ayet 175]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ (١٧٥) } “Onlara, kendisine ayetlerimizi verdiğimiz halde onlardan sıyrılıp çıkan, ardından şeytanın peşine taktığı ve nihayet azgınlardan olan kişinin haberini oku. (175)”
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ أي على اليهود. نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا هو أحد علماء بني إسرائيل، أو أمية بن أبي الصلت فإنه كان قد قرأ الكتب وعلم أن الله تعالى مرسل رسولاً في ذلك الزمان، ورجا أن يكون هو فلما بعث محمد ﵇ حسده وكفر به، أو بلعم بن باعوراء من الكنعانيين أوتي علم بعض كتب الله، فَانْسَلَخَ مِنْها من الآيات بأن كفر بها وأعرض عنها. فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ حتى لحقه وقيل استتبعه. فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ فصار من الضالين.
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ } “Onlara oku”; yani Yahudilere. { نَبَأَ الَّذِي آتَيْناهُ آياتِنا } “kendisine ayetlerimizi verdiğimiz kişinin haberini”; o İsrâiloğulları âlimlerinden biridir; yahut Ümeyye b. Ebi's-Salt'tır; zira o kitapları okumuş ve Allah Teâlâ'nın o zamanda bir peygamber göndereceğini bilmiş, kendisi olmayı ummuştu; fakat Muhammed aleyhisselâm gönderilince onu kıskandı ve inkâr etti. Yahut Ken'ânîlerden kendisine Allah'ın bazı kitaplarının ilmi verilen Bel'am b. Bâûrâ'dır. { فَانْسَلَخَ مِنْها } “onlardan sıyrılıp çıktı”; onları inkâr edip onlardan yüz çevirerek ayetlerden [sıyrıldı]. { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطانُ } “şeytan peşine takıldı”; nihayet ona yetişti; onu peşine takıp sürüklediği de söylenmiştir. { فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ } “ve nihayet azgınlardan oldu”; sapıklardan oldu.
روي أن قومه سألوه أن يدعو على موسى ومن معه فقال: كيف أدعو على من معه الملائكة، فألحوا حتى دعا عليهم فبقوا في التيه.
Şöyle rivayet edilmiştir: Kavmi ondan Musa ve beraberindekilere beddua etmesini istedi; o da: 'Beraberinde melekler olan birine nasıl beddua edeyim?' dedi. Israr ettiler, nihayet onlara beddua etti ve bu yüzden Tîh çölünde kaldılar.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٦ الى ١٧٧]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 176-177]
وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧)
{ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (١٧٦) ساءَ مَثَلاً الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ (١٧٧) } “Eğer dileseydik onu bu ayetlerle yüceltirdik. Fakat o dünyaya meyletti ve hevasına uydu. Artık onun durumu, üstüne varsan da dilini sarkıtıp soluyan, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp soluyan köpeğin durumu gibidir. İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan kavmin misalidir. Sen bu kıssayı anlat, belki düşünürler. (176) Ayetlerimizi yalanlayan ve yalnız kendilerine zulmetmekte olan kavmin misali ne kötüdür! (177)”
وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ إلى منازل الأبرار من العلماء. بِها بسبب تلك الآيات وملازمتها. وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ مال إلى الدنيا أو إلى السفالة. وَاتَّبَعَ هَواهُ في إيثار الدنيا واسترضاء قومه وأعرض عن مقتضى الآيات، وإنما علق رفعه بمشيئة الله تعالى ثم استدرك عنه بفعل العبد، تنبيهاً على أن المشيئة سبب لفعله الموجب لرفعه وأن عدمه دليل عدمها دلالة انتفاء المسبب على انتفاء سببه، وأن السبب الحقيقي هو المشيئة وأن ما نشاهده من الأسباب وسائط معتبرة في حصول المسبب من حيث أن المشيئة تعلقت به كذلك، وكان من حقه أن يقول ولكنه أعرض عنها فأوقع موقعه أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ، مبالغة وتنبيهاً على ما حمله عليه وأن حب الدنيا رأس كل خطيئة. فَمَثَلُهُ فصفته التي هي مثل في الخسة. كَمَثَلِ الْكَلْبِ كصفته في أخس أحواله وهو إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ أي يلهث دائماً سواء حمل عليه بالزجر والطرد أو ترك ولم يتعرض له، بخلاف سائر الحيوانات لضعف فؤاده. واللهث إدلاع اللسان من التنفس الشديد والشرطية في موضع الحال والمعنى: لاهثاً في الحالتين، والتمثيل واقع موقع لازم التركيب الذي هو نفي الرفع ووضع المنزلة للمبالغة والبيان. وقيل لما دعا على موسى ﷺ خرج لسانه فوقع على صدره وجعل يلهث كالكلب. ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ القصة المذكورة على اليهود فإنها نحو قصصهم. لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ تفكراً يؤدي بهم إلى الاتعاظ.
{ وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ } “Eğer dileseydik onu... yüceltirdik”; âlimlerden ebrâr olanların makamlarına. { بِها } “bu ayetlerle”; o ayetler ve onlara sarılması sebebiyle. { وَلكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ } “Fakat o dünyaya meyletti”; dünyaya yahut alçaklığa meyledip yapıştı. { وَاتَّبَعَ هَواهُ } “ve hevasına uydu”; dünyayı tercih etmede ve kavmini razı etmede [hevasına uydu], ayetlerin gereğinden yüz çevirdi. Yükseltilmesinin Allah Teâlâ'nın meşietine bağlanıp ardından kulun fiiliyle istidrak yapılması; meşietin, onun yükselmesini gerektiren fiiline bir sebep olduğunu ve o fiilin yokluğunun meşietin yokluğuna delil teşkil ettiğini -müsebbebin yokluğunun sebebin yokluğuna delaleti gibi- ve asıl sebebin meşiet olduğunu, müşahede ettiğimiz sebeplerin ise meşietin o şekilde taalluk etmesi bakımından müsebbebin meydana gelmesinde muteber vasıtalar olduğunu bildirmek içindir. Aslında 'fakat o onlardan yüz çevirdi' denmesi gerekirdi; fakat mübalağa için, onu buna sevk eden şeye ve dünya sevgisinin her günahın başı olduğuna dikkat çekmek maksadıyla bunun yerine { أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواهُ } getirilmiştir. { فَمَثَلُهُ } “Artık onun durumu”; onun alçaklıkta darb-ı mesel olan hali. { كَمَثَلِ الْكَلْبِ } “köpeğin durumu gibidir”; onun en alçak hallerindeki sıfatı gibidir ki o da: { إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ } “üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, kendi haline bıraksan da dilini sarkıtıp solur”; yani kalbinin zayıflığından ötürü diğer hayvanların aksine azarlanıp kovulsa da bırakılıp ilişilmezse de daima solur. Lehs (لَهْث), şiddetli nefes alıp vermekten ötürü dili dışarı çıkarmaktır. Şart cümlesi hal makamındadır; manası: 'Her iki durumda da soluyarak' demektir. Temsil, mübalağa ve açıklama maksadıyla terkibin lazımı olan yüceltmenin nefyi ve derecenin düşürülmesi yerine getirilmiştir. Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'e beddua ettiğinde dilinin dışarı fırlayıp göğsüne kadar indiği ve köpek gibi solumaya başladığı da söylenmiştir. { ذلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “İşte bu, ayetlerimizi yalanlayan kavmin misalidir”. { فَاقْصُصِ الْقَصَصَ } “Sen bu kıssayı anlat”; zikredilen bu kıssayı Yahudilere anlat, zira bu onların kıssaları kabilindendir. { لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “belki düşünürler”; kendilerini ibret almaya götürecek bir tefekkürle.
ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ أي مثل القوم، وقرئ سَاء مَثَل القوم على حذف المخصوص بالذم. الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا بعد قيام الحجة عليهم وعلمهم بها. وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ إما أن يكون داخلاً في الصلة معطوفاً على كذبوا بمعنى: الذين جمعوا بين تكذيب الآيات وظلم أنفسهم، أو منقطعاً عنها بمعنى: وما ظلموا بالتكذيب إلا أنفسهم فإن وباله لا يتخطاها، ولذلك قدم المفعول.
{ ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ } “kavmin misali ne kötüdür”; yani kavmin meseli. Zemme mahsus olanın hazfiyle «سَاءَ مَثَلُ الْقَوْمِ» şeklinde de okunmuştur. { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan”; aleyhlerine hüccet ikame edildikten ve onu bildikten sonra [yalanlayan]. { وَأَنْفُسَهُمْ كانُوا يَظْلِمُونَ } “ve yalnız kendilerine zulmetmekteydiler”; ya 'yalanladılar' fiiline matuf olarak sıla cümlesine dâhildir; yani: Ayetleri yalanlama ile kendilerine zulmetmeyi birleştirenler, anlamındadır; yahut ondan münkatıdır; yani: Onlar yalanlamakla ancak kendi nefislerine zulmettiler, zira onun vebali onları aşıp başkasına geçmez, anlamındadır. Bu yüzden mef'ûl öne alınmıştır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٧٨ الى ١٧٩]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 178-179]
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩)
{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (١٧٨) وَلَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ (١٧٩) } “Allah kime hidayet ederse, doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır. (178) Andolsun biz, cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için yarattık. Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar; gözleri vardır ama onlarla görmezler; kulakları vardır ama onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da sapıktırlar. İşte onlar gafillerin ta kendileridir. (179)”
مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ تصريح بأن الهدى والضلال من الله، وأن هداية الله تختص ببعض دون بعض، وأنها مستلزمة للاهتداء والإِفراد في الأول والجمع في الثاني باعتبار اللفظ، والمعنى تنبيه على أن المهتدين كواحد لاتحاد طريقهم بخلاف الضالين، والاقتصار في الإِخبار عمن هداه الله بالمهتدي تعظيم لشأن الاهتداء، وتنبيه على أنه في نفسه كمال جسيم ونفع عظيم لو لم يحصل له غيره لكفاه وأنه المستلزم للفوز بالنعم الآجلة والعنوان لها.
{ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Allah kime hidayet ederse, doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır”; hidayet ve dalaletin Allah'tan olduğunun, Allah'ın hidayetinin başkalarına değil bazılarına mahsus olduğunun ve onun hidayete ermeyi gerektirdiğinin açık bir ifadesidir. Birincisinde tekil, ikincisinde lafza ve manaya itibar edilerek çoğul getirilmesi, doğru yolu bulanların yollarının birliği sebebiyle tek bir fert gibi olduklarına, sapanların ise böyle olmadığına dikkat çekmek içindir. Allah'ın hidayet ettiği kimseden sadece 'hidayete ermiş' diye haber verilmesi ise, hidayete ermenin şanını yüceltmek, onun başlı başına muazzam bir kemal ve büyük bir fayda olduğunu, kul başka hiçbir şey elde edemese bile bunun kendisine yeteceğini ve ebedî nimetleri kazanmanın gereği ve unvanı olduğunu bildirmek içindir.
وَلَقَدْ ذَرَأْنا خلقنا. لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ يعني المصرين على الكفر في علمه تعالى.
{ وَلَقَدْ ذَرَأْنا } “Andolsun yarattık”. { لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ } “cinler ve insanlardan birçoğunu cehennem için”; yani Allah Teâlâ'nın ilminde küfür üzerinde ısrarcı olanları.
لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِها إذ لا يلقونها إلى معرفة الحق والنظر في دلائله. وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِها أي لا ينظرون إلى مَا خَلَقَ الله نظر اعتبار. وَلَهُمْ آذانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِها الآيات والمواعظ سماع تأمل وتذكر.
{ لَهُمْ قُلُوبٌ لاَّ يَفْقَهُونَ بِها } “Onların kalpleri vardır ama onlarla anlamazlar”; çünkü kalplerini hakkı tanımaya ve onun delillerini düşünmeye yöneltmezler. { وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لاَّ يُبْصِرُونَ بِها } “gözleri vardır ama onlarla görmezler”; yani Allah'ın yarattıklarına ibret gözüyle bakmazlar. { وَلَهُمْ آذانٌ لاَ يَسْمَعُونَ بِها } “kulakları vardır ama onlarla işitmezler”; ayetleri ve öğütleri düşünüp ibret alacak bir dinleyişle dinlemezler.
أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ في عدم الفقه والإِبصار للاعتبار والاستماع للتدبر، أو في أن مشاعرهم وقواهم متوجهة إلى أسباب التعيش مقصورة عليها. بَلْ هُمْ أَضَلُّ فإنها تدرك ما يمكن لها أن تدرك من المنافع والمضار، وتجتهد في جلبها ودفعها غاية جهدها، وهم ليسوا كذلك بل أكثرهم يعلم أنه معاند فيقدم على النار. أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ الكاملون في الغفلة.
{ أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ } “İşte onlar hayvanlar gibidir”; anlamamakta, ibret için bakmamakta ve tefekkür için dinlememekte; yahut duyu ve güçlerinin sadece geçim sebeplerine yönelip bunlarla sınırlı kalmasında [hayvanlar gibidirler]. { بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “hatta daha da sapıktırlar”; çünkü hayvanlar fayda ve zararlardan idrak edebileceklerini idrak eder, onları elde etmek ve defetmek için olanca gücünü sarf eder. Bunlar ise öyle değildir; bilakis çoğu inatçı olduğunu bildiği halde cehenneme atılır. { أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ } “İşte onlar gafillerin ta kendileridir”; gaflette tam kemale ermiş olanlardır.
[سورة الأعراف (٧) : الآيات ١٨٠ الى ١٨١]
[A'râf Suresi (7), Ayetler 180-181]
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١)
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (١٨٠) وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ (١٨١) } “En güzel isimler Allah'ındır; öyleyse O'na bunlarla dua edin. O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın. Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir. (180) Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki hak ile hidayete erdirirler ve onunla adalet yaparlar. (181)”
وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى لأنها دالة على معان هي أحسن المعاني، والمراد بها الألفاظ وقيل الصفات.
{ وَلِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى } “En güzel isimler Allah'ındır”; çünkü en güzel manalara delalet etmektedirler. Bunlarla kastedilen lafızlardır, sıfatlar olduğu da söylenmiştir.
فَادْعُوهُ بِها فسموه بتلك الأسماء. وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ واتركوا تسمية الزائغين فيها الذين يسمونه بما لا توقيف فيه، إذ ربما يوهم معنى فاسداً كقولهم يا أبا المكارم يا أبيض الوجه، أو لا تبالوا بإنكارهم ما سمى به نفسه كقولهم: ما نعرف إلا رحمان اليمامة، أو وذروهم وإلحادهم فيها بإطلاقها على الأصنام واشتقاق أسمائها منها كاللات من «الله» ، والعزى من «العزيز» ولا توافقوهم عليه أو أعرضوا عنهم فإن الله مجازيهم كما قال: سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ وقرأ حمزة هنا وفي «فصلت» يُلْحِدُونَ بالفتح يقال:
{ فَادْعُوهُ بِها } “öyleyse O'na bunlarla dua edin”; O'nu bu isimlerle isimlendirin. { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمائِهِ } “O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın”; hakkında nass (tevkîf) bulunmayan şeylerle O'nu isimlendiren sapanların isimlendirmelerini bırakın; çünkü bu bazen 'Ey iyiliklerin babası', 'Ey beyaz yüzlü' sözleri gibi bozuk bir mana vehmettirebilir. Yahut 'Biz Yemâme'nin Rahmanından başkasını tanımayız' sözleri gibi, O'nun kendini isimlendirdiği isimleri inkâr etmelerine aldırmayın. Yahut 'Allah' isminden Lât, 'el-Azîz' isminden Uzzâ gibi bu isimleri putlara vererek ve putların isimlerini bunlardan türeterek O'nun isimleri hakkında sapanları ve sapmalarını bırakın ve onlara bu konuda uymayın; yahut onlardan yüz çevirin, zira Allah onların cezasını verecektir; nitekim şöyle buyurmuştur: { سَيُجْزَوْنَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yapmakta olduklarının cezasını göreceklerdir”. Hamza burada ve 'Fussilet' suresinde { يُلْحِدُونَ } fiilini fetha ile «يَلْحَدُونَ» şeklinde okumuştur; nitekim şöyle denir:
لحد وألحد إذا مال عن القصد.
Doğru yoldan saptığı zaman «لَحَدَ وَأَلْحَدَ» denir.
وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ ذكر ذلك بعد ما بين أنه خلق للنار طائفة ضالين ملحدين عن الحق للدلالة على أنه خلق أيضاً للجنة أمة هادين بالحق عادلين في الأمر، واستدل به على صحة الإِجماع لأن المراد منه أن في كل قرن طائفة بهذه الصفة
{ وَمِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ } “Yarattıklarımızdan bir topluluk da vardır ki hak ile hidayete erdirirler ve onunla adalet yaparlar”; bu husus, cehennem için haktan sapan bir taife yarattığını beyan ettikten sonra, cennet için de hak ile doğru yolu gösteren ve işte adil davranan bir topluluk yarattığına delalet etmek üzere zikredilmiştir. Bundan icmânın sıhhatine delil getirilmiştir; zira bundan maksat her asırda bu nitelikte bir taifenin bulunmasıdır;
لقوله ﵊ «لا تزال من أمتي طائفة على الحق إلى أن يأتي أمر الله»
nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ümmetimden bir taife, Allah'ın emri gelinceye kadar hak üzerinde olmaya devam edecektir.»