وَفِي عُرْفِ الْإِسْلَامِ إِذَا جُعِلَ شَيْءٌ حَقًّا لِلَّهِ، مِنْ غَيْرِ مَا فِيهِ عِبَادَةٌ لَهُ: أَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ لِلَّذِينَ يَأْمُرُ اللَّهُ بِتَسْدِيدِ حَاجَتِهِمْ مِنْهُ، فَلِكُلِّ نَوْعٍ مِنَ الْأَمْوَالِ مُسْتَحِقُّونَ عَيَّنَهُمُ الشَّرْعُ، فَالْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ أَنَّ الِابْتِدَاءَ بِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْخُمُسَ حَقُّ اللَّهِ يَصْرِفُهُ حَيْثُ يَشَاءُ، وَقَدْ شَاءَ فَوَكَّلَ صَرْفَهُ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ وَلِمَنْ يَخْلُفُ رَسُولَهُ مِنْ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ. وَبِهَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ الْخُمُسُ مَقْسُومًا عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ، وَهَذَا قَوْلُ عَامَّةِ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ وَشَذَّ أَبُو الْعَالِيَةِ رُفَيْعٌ الرِّيَاحِيُّ وَلَاءً مِنَ التَّابِعِينَ، فَقَالَ: إِنَّ الْخُمُسَ يُقَسَّمُ عَلَى خَمْسَةِ أَسْهُمٍ فَيُعْزَلُ مِنْهَا سَهْمٌ فَيَضْرِبُ الْأَمِيرُ بِيَدِهِ عَلَى ذَلِكَ السَّهْمِ الَّذِي عَزَلَهُ فَمَا قَبَضَتْ عَلَيْهِ يَدُهُ مِنْ ذَلِكَ جَعَلَهُ لِلْكَعْبَةِ: أَيْ عَلَى وَجْهٍ يُشْبِهُ الْقُرْعَةَ، ثُمَّ يُقَسِّمُ بَقِيَّةَ ذَلِكَ السَّهْمِ عَلَى خَمْسَةٍ: سَهْمٍ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَسَهْمٍ لِذَوِي الْقُرْبَى، وَسَهْمٍ لِلْيَتَامَى، وَسَهْمٍ لِلْمَسَاكِينِ، وَسَهْمٍ لِابْنِ السَّبِيلِ. وَنَسَبَ أَبُو الْعَالِيَةِ ذَلِكَ إِلَى فِعْلِ النَّبِيءِ ﷺ.
İslam örfünde bir şey, sırf ibadet gayesi taşımaksızın Allah'a ait bir hak kılındığında; bunun anlamı, o şeyin Allah'ın ihtiyaçlarının karşılanmasını emrettiği kimselere ait olmasıdır. Her mal çeşidinin şeriatın belirlediği hak sahipleri vardır. Dolayısıyla { فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ } buyruğundaki mana şudur: Allah Teâlâ'nın ismiyle başlanması, bu beşte birin Allah'ın hakkı olduğuna ve onu dilediği yere sarf edeceğine işaret etmek içindir. Nitekim O da böyle dilemiş ve harcanmasını Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Resulünden sonra gelecek Müslümanların idarecilerine bırakmıştır. Bu yoruma göre beşte bir (humus) beş paya bölünür; bu, İslam âlimlerinin çoğunluğunun görüşüdür. Tâbiînden vela yoluyla Riyâhî olan Ebû'l-Âliye Rufey' ise farklı bir görüş belirterek şöyle demiştir: Beşte bir beş paya bölünür, bunlardan bir pay ayrılır ve komutan ayırdığı bu paya elini vurur; eliyle ne kadarını tutarsa onu Kâbe'ye tahsis eder; yani kuraya benzer bir şekilde. Sonra bu payın kalanını beşe taksim eder: Bir pay Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, bir pay akrabalara, bir pay yetimlere, bir pay yoksullara ve bir pay da yolda kalmışlara. Ebû'l-Âliye bu uygulamayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiiline dayandırmıştır.
وَأَمَّا الرَّسُولُ- ﵊ فَلِحَقِّهِ حَالَتَانِ: حَالَةُ تَصَرُّفِهِ فِي مَالِ اللَّهِ بِمَا ائْتَمَنَهُ اللَّهُ عَلَى سَائِرِ مَصَالِحِ الْأُمَّةِ، وَحَالَةِ انْتِفَاعِهِ بِمَا يُحِبُّ انْتِفَاعَهُ بِهِ مِنْ ذَلِكَ. فَلِذَلِكَ
Resul aleyhisselâm'a gelince, onun hakkının iki durumu vardır: Allah'ın kendisini ümmetin diğer maslahatları konusunda güvenilir kıldığı şekilde Allah'ın malında tasarrufta bulunma durumu ve bundan kendisinin faydalanmayı uygun gördüğü ölçüde yararlanma durumu. Bundan dolayıdır ki
ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَأْخُذُ مِنَ الْخُمُسِ نَفَقَتَهُ وَنَفَقَةَ عِيَالِهِ، وَيَجْعَلُ الْبَاقِيَ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ.
Sahih'te sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem humustan kendisinin ve ailesinin nafakasını alır, geri kalanını ise Allah'ın malının harcandığı yerlere sarf ederdi.
وَفِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيءَ صَلَّى
Sahih'te [rivayet edildiğine göre] Nebî sallâ
اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي الْفَيْء «مَالِي مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ إِلَّا الْخُمُسُ وَالْخُمُسُ مَرْدُودٌ عَلَيْكُمْ»
aleyhi ve sellem fey hakkında şöyle buyurmuştur: “Allah'ın size fey olarak verdiği şeylerden benim için beşte birden başka bir pay yoktur; o beşte bir de yine size döndürülmektedir.”
فَيُقَاسُ عَلَيْهِ خُمُسُ الْغَنِيمَةِ، وَكَذَلِكَ كَانَ شَأْنُ رَسُولِ اللَّهِ فِي انْتِفَاعِهِ بِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ مِنَ الْحَقِّ فِي مَالِ اللَّهِ. وَأَوْضَحُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ حَدِيثُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي مُحَاوَرَتِهِ مَعَ الْعَبَّاسِ وَعَلِيٍّ، حِينَ تَحَاكَمَا إِلَيْهِ، رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» وَرِجَال «الصَّحِيحِ» ، قَالَ عُمَرُ: «إِنَّ اللَّهَ كَانَ قَدْ خَصَّ رَسُولَهُ فِي هَذَا الْفَيْءِ بِشَيْءٍ لَمْ يُعْطَهُ غَيْرُهُ قَالَ مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ [الْحَشْر: ٧] فَكَانَتْ هَذِهِ خَالِصَةً لرَسُول الله، وو اللَّهِ مَا احْتَازَهَا دُونَكُمْ وَلَا اسْتَأْثَرَ بِهَا عَلَيْكُمْ قَدْ أَعْطَاكُمُوهَا وَبَثَّهَا فِيكُمْ حَتَّى بَقِيَ مِنْهَا هَذَا الْمَالُ. فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ» .
Ganimetin beşte biri de buna kıyas edilir. Allah'ın Kendisine ait maldan ona tanıdığı haktan Resulullah'ın faydalanması da işte böyleydi. Bu konudaki en açık delil, Mâlik'in el-Muvatta'da ve Sahih ricalinin rivayet ettiği, Abbâs ile Ali'nin hüküm vermesi için Ömer b. el-Hattâb'a başvurdukları sırada Ömer'in onlarla yaptığı konuşmadaki şu hadistir; Ömer şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah, bu fey konusunda Resulüne başkasına vermediği özel bir şey vermişti. Yüce Allah: { مَا أَفاءَ اللَّهُ عَلى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ } [Haşr: 7] “Allah'ın o kent halkından Resulüne fey olarak verdikleri; Allah'a, Resul'e, akrabalara, yetimlere ve yoksullara aittir” buyurmuştur. Dolayısıyla bu, Resulullah'a has bir durumdu. Vallahi o, bunu sizden esirgemedi ve sizden ayrı olarak kendine saklamadı; onu size verdi ve aranızda dağıttı, nihayet geriye şu mal kaldı. Resulullah bu maldan ailesinin bir yıllık nafakasını karşılar, sonra kalanı alır ve onu Allah'ın malının harcandığı yerlere sarf ederdi.”
وَالْغَرَضُ مِنْ جَلْبِ كَلَامِ عُمَرَ قَوْلُهُ: «ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ» .
Ömer'in sözünü nakletmekten maksat, onun şu ifadesidir: “Sonra kalanı alır ve onu Allah'ın malının harcandığı yerlere sarf ederdi.”
وَأَمَّا ذُو الْقُرْبى فَ (أَلْ) فِي الْقُرْبى عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٧] وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى أَيْ ذَوِي قَرَابَةِ الْمُؤْتِي الْمَالَ.
{ ذُو الْقُرْبى } (yakın akraba) ifadesine gelince; { الْقُرْبى } kelimesindeki harf-i tarif (el-), Bakara Suresi'ndeki [177] { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى } “mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara veren” yani malı verenin akrabalarına veren buyruğunda olduğu gibi muzafun ileyhin (tamlayanın) yerine geçmiştir.
وَالْمُرَادُ هُنَا هُوَ (الرَّسُولُ) الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ، أَيْ وَلِذَوِي قُرْبَى الرَّسُولِ، وَالْمُرَادُ بِ (ذِي) الْجِنْسُ، أَيْ: ذَوِي قُرْبَى الرَّسُولِ، أَيْ: قَرَابَتَهُ، وَذَلِكَ إِكْرَامٌ مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ إِذْ جَعَلَ لِأَهْلِ قَرَابَتِهِ حَقًّا فِي مَالِ اللَّهِ، لِأَنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمْ أَخْذَ الصَّدَقَاتِ وَالزَّكَاةِ. فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ أَغْنَاهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ. وَلِذَلِكَ كَانَ حَقُّهُمْ فِي الْخُمُسِ ثَابِتًا بِوَصْفِ الْقَرَابَةِ.
Burada kastedilen ise kendisinden önce zikredilen “Resul”dür; yani “ve Resul'ün akrabalarına” demektir. { ذِي } lafzından maksat cinstir; yani Resul'ün yakınları, hısımlarıdır. Bu, Allah'tan Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir ikramdır; zira Allah, sadaka ve zekât almayı onlara haram kıldığı için akrabalarına Allah'ın malından bir hak tanımıştır. Şüphesiz ki onları Allah'ın malıyla zengin kılmıştır. Bu sebeple onların beşte birden olan hakları akrabalık vasfıyla sabit olmuştur.
فَذُو الْقُرْبَى مُرَادٌ بِهِ كُلُّ مَنِ اتَّصَفَ بِقَرَابَةِ الرَّسُولِ- ﵊ فَهُوَ عَامٌّ فِي الْأَشْخَاصِ، وَلَكِنْ لَفْظُ الْقُرْبى جِنْسٌ فَهُوَ مُجْمَلٌ، وَأُجْمِلَتْ رُتْبَةُ الْقَرَابَةِ إِحَالَةً عَلَى الْمَعْرُوفِ فِي قُرْبَى الرَّجُلِ، وَتِلْكَ هِيَ قُرْبَى نَسَبِ الْآبَاءِ دُونَ الْأُمَّهَاتِ. ثُمَّ إِنَّ نَسَبَ الْآبَاءِ بَيْنَ الْعَرَبِ يُعَدُّ مُشْتَرَكًا إِلَى الْحَدِّ الَّذِي تَنْشَقُّ مِنْهُ الْفَصَائِلُ، وَمَحْمَلُهَا الظَّاهِرُ عَلَى عَصَبَةِ الرَّجُلِ مِنْ أَبْنَاءِ جَدِّهِ الْأَدْنَى. وَأَبْنَاءُ أَدْنَى أَجْدَادِ النَّبِيءِ ﷺ هُمْ بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ هَاشِمٍ، وَإِنْ شِئْتَ فَقُلْ: هُمْ بَنُو هَاشِمٍ، لِأَنَّ هَاشِمًا لَمْ يَبْقَ لَهُ عَقِبٌ فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَّا مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَالْأَرْجَحُ أَنَّ قُرْبَى الرَّسُولِ ﷺ هُمْ بَنُو هَاشِمٍ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ
Dolayısıyla { ذُو الْقُرْبى } ifadesiyle Resul aleyhisselâm'a akraba olma vasfını taşıyan herkes kastedilmiştir; dolayısıyla şahıslar açısından umumidir. Ancak { الْقُرْبى } lafzı bir cins ismi olduğundan mücmeldir. Akrabalığın derecesi, bir kimsenin akrabası dendiğinde örfen bilinen duruma havale edilerek mücmel bırakılmıştır ki bu da anne tarafı değil, baba tarafı nesep hısımlığıdır. Kaldı ki Araplarda baba nesebi, kabilelerin kollara ayrıldığı sınıra kadar müşterek kabul edilir; bunun zahiri hamli ise kişinin en yakın dedesinin oğullarından oluşan asabesidir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en yakın dedelerinin oğulları ise Hâşim oğlu Abdülmuttalib oğullarıdır. Dilersen: Onlar Hâşim oğullarıdır da diyebilirsin; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Hâşim'in Abdülmuttalib'den başka soyu devam eden kimsesi kalmamıştı. Dolayısıyla en tercihe şayan görüşe göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabaları Hâşim oğullarıdır. Bu, Mâlik'in
وَجُمْهُورِ أَصْحَابِهِ، وَهُوَ إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَقَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَسَنِ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ. وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي إِحْدَى رِوَايَتَيْنِ عَنْهُ، الَّتِي جَرَى عَلَيْهَا أَصْحَابُهُ، وَإِسْحَاقُ وَأَبُو ثَوْرٍ: أَنَّ الْقُرْبَى هُنَا: هُمْ بَنُو
ve ashabının çoğunluğunun görüşüdür; Ahmed b. Hanbel'den gelen iki rivayetten biridir. İbn Abbâs, Ali b. el-Hüseyin, Abdullah b. el-Hasan, Mücâhid, Evzâî ve Sevrî de bunu söylemiştir. Şâfiî, Ahmed -ashabının benimsediği iki rivayetinden birinde-, İshâk ve Ebû Sevr ise buradaki akrabaların,
هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ، دُونَ غَيْرِهِمْ مِنْ بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ. وَمَالَ إِلَيْهِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَمُتَمَسَّكُ هَؤُلَاءِ مَا
Abdümenâf oğullarından diğerleri hariç sadece Hâşim oğulları ve Muttalib oğulları olduğu görüşüne gitmişlerdir. Mâlikîlerden İbnü'l-Arabî de buna meyletmiştir. Bunların dayanağı,
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ: أَنَّهُ قَالَ: أَتَيْتُ أَنَا وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ رَسُولَ اللَّهِ نُكَلِّمُهُ فِيمَا قَسَّمَ مِنَ الْخُمُسِ بَيْنَ بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ: قَسَمْتَ لِإِخْوَانِنَا بَنِي الْمُطَّلِبِ وَلَمْ تُعْطِنَا شَيْئًا، وَقَرَابَتُنَا وَقَرَابَتُهُمْ وَاحِدَةٌ فَقَالَ: «إِنَّمَا بَنُو هَاشِمٍ وَبَنُو الْمُطَّلِبِ شَيْءٌ وَاحِدٌ»
Buhârî, Ebû Dâvûd ve Nesâî'nin Cübeyr b. Mut'ım'den rivayet ettiği şu hadistir: O şöyle demiştir: “Ben ve Osman b. Affân, Resulullah'a gidip humustan Hâşim oğulları ile Muttalib oğulları arasında yaptığı taksimat hakkında onunla konuştuk ve: ‘Ey Allah'ın Resulü! Kardeşlerimiz Muttalib oğullarına pay verdin, bize ise bir şey vermedin; oysa bizim akrabalığımız ile onların akrabalığı birdir’ dedik. Bunun üzerine Resulullah şöyle buyurdu: ‘Hâşim oğulları ile Muttalib oğulları ancak tek bir şeydir.’”
. وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ لَا نِزَاعَ فِيهِ، وَلَا فِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَعْطَى بَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ دُونَ غَيْرِهِمْ. وَلَكِنَّ فِعْلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِيهِ يَحْتَمِلُ الْعُمُومَ فِي الْأَمْوَالِ الْمُعْطَاةِ وَيَحْتَمِلُ الْخُصُوصَ لِأُمُورٍ:
Bu, hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan sahih bir hadistir; Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in başkalarına değil de Hâşim oğulları ile Muttalib oğullarına verdiğinde de ihtilaf yoktur. Ancak Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu uygulaması, verilen mallar konusunda umumi olabileceği gibi şu sebeplerden ötürü hususi de olabilir:
أَحَدُهَا: أَنَّ لِلنَّبِيءِ ﷺ فِي حَيَاتِهِ سَهْمًا مِنَ الْخُمُسِ فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَعْطَى بَنِي الْمُطَّلِبِ عَطَاءً مِنْ سَهْمِهِ الْخَاصِّ، جَزَاءً لَهُمْ عَلَى وَفَائِهِمْ لَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَانْتِصَارِهِمْ لَهُ، وَتِلْكَ مَنْقَبَةٌ شَرِيفَةٌ أَيَّدُوا بِهَا دَعْوَةَ الدِّينِ وَهُمْ مُشْرِكُونَ، فَلَمْ يُضِعْهَا اللَّهُ لَهُمْ، وَأَمَرَ رَسُولَهُ بِمُوَاسَاتِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يُكْسِبُهُمْ حَقًّا مُسْتَمِرًّا.
Birincisi: Hayatta olduğu sürece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için humustan bir hisse vardı; dolayısıyla Muttalib oğullarına, Cahiliye devrinde kendisine gösterdikleri vefa ve yardımlarına bir karşılık olmak üzere kendi özel hissesinden vermiş olması muhtemeldir. Bu, onların henüz müşrik iken dinin davetini destekledikleri şerefli bir meziyettir; Allah da bunu onlar için zayi etmemiş ve Resulüne onlara ihsanda bulunmasını emretmiştir. Bu durum ise onlara sürekli bir hak kazandırmaz.
ثَانِيهَا: أَنَّ الْحُقُوقَ الشَّرْعِيَّةَ تَسْتَنِدُ لِلْأَوْصَافِ الْمُنْضَبِطَةِ، فَالْقُرْبَى هِيَ النَّسَبُ، وَنَسَبُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِهَاشِمٍ، وَأَمَّا بَنُو الْمُطَّلِبِ فَهُمْ وَبَنُو عَبْدِ شَمْسٍ وَبَنُو نَوْفَلٍ فِي رُتْبَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ قَرَابَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِأَنَّ آبَاءَهُمْ هُمْ أَبْنَاءُ عَبْدِ مَنَافٍ، وَإِخْوَةٌ لِهَاشِمٍ، فَالَّذِينَ نَصَرُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَظَاهَرُوهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَتْ لَهُمُ الْمَزِيَّةُ، وَهُمُ الَّذِينَ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ أَعْيَانَهُمْ وَلَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُ أَعْطَى مَنْ نَشَأَ بَعْدَهُمْ مِنْ أَبْنَائِهِمُ الَّذِينَ لَمْ يَحْضُرُوا ذَلِكَ النَّصْرَ، فَمَنْ نَشَأَ بَعْدَهُمْ فِي الْإِسْلَامِ يُسَاوُونَ أَبْنَاءَ نَوْفَلٍ وَأَبْنَاءَ عَبْدِ شَمْسٍ، فَلَا يَكُونُ فِي عَطَائِهِ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى تَأْوِيلِ ذِي الْقُرْبَى فِي الْآيَةِ بِبَنِي هَاشِمٍ وَبَنِي الْمُطَّلِبِ.
İkincisi: Şer'i haklar belirli vasıflara dayanır. Akrabalık ise neseptir; Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nesebi de Hâşim'e dayanır. Muttalib oğullarına gelince, onlar Abdüşems oğulları ve Nevfel oğulları ile birlikte Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e akrabalıkta aynı derecededirler; çünkü onların babaları Abdümenâf'ın oğulları ve Hâşim'in kardeşleridir. Cahiliye devrinde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yardım edip arka çıkanların üstünlüğü vardı ve Resulullah'ın bizzat kendilerine verdiği kimseler de onlardı. Onlardan sonra yetişip bu yardıma bizzat katılmayan çocuklarına verdiği ise sabit olmamıştır. Dolayısıyla onlardan sonra İslam döneminde yetişenler, Nevfel oğulları ve Abdüşems oğulları ile eşittir. Bu sebeple onun bu ihsanında, ayetteki akraba (zî'l-kurbâ) ifadesinin Hâşim oğulları ve Muttalib oğulları olarak yorumlanmasına bir delil bulunmamaktadır.
أَمَّا قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ فَقَالَ الْجَصَّاصُ فِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ فِي «الْجَامِعِ الصَّغِيرِ» : يُقَسَّمُ الْخُمُسُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَسْهُمٍ (أَيْ وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِسَهْمِ ذَوِي الْقُرْبَى) وَرَوَى
Ebû Hanîfe'nin görüşüne gelince; Cessâs, Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: Ebû Hanîfe el-Câmiu's-Sağîr'de: “Humus üç paya bölünür (yani akraba payına değinmemiştir)” demiştir. Rivayete göre
بِشْرُ بْنُ الْوَلِيدِ عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ قَالَ: خُمُسُ اللَّهِ وَالرَّسُولِ وَاحِدٌ، وَخَمُسٌ لِذِي الْقُرْبَى فَلِكُلِّ صِنْفٍ سَمَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ خُمُسُ الْخُمُسِ قَالَ: وَإِنَّ الْخُلَفَاءَ الْأَرْبَعَةَ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ ذَا الْقُرْبَى لَا يَسْتَحِقُّ إِلَّا بِالْفَقْرِ. قَالَ: وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي ذَوِي الْقُرْبَى مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ أَصْحَابُنَا: قَرَابَةُ النَّبِيءِ ﷺ الَّذِينَ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الصَّدَقَةَ وَهُمْ (آلُ عَلِيٍّ وَالْعَبَّاسُ وَآلُ جَعْفَرٍ وَآلُ عَقِيلٍ وَوَلَدُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ) وَقَالَ آخَرُونَ: بَنُو الْمُطَّلِبِ دَاخِلُونَ فِيهِمْ.
Bişr b. el-Velîd, Ebû Yûsuf'tan, o da Ebû Hanîfe'den şöyle nakletmiştir: “Allah'ın ve Resul'ün humusu (payı) birdir, bir humus da akrabalarındır; dolayısıyla Allah Teâlâ'nın bu ayette ismini zikrettiği her sınıfa humusun beşte biri verilir.” Şöyle demiştir: “Dört halife de akrabanın ancak fakir olması şartıyla hak kazanacağı konusunda ittifak etmişlerdir.” Devamla şöyle demiştir: “Akrabaların kimler olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Arkadaşlarımız: ‘Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine sadaka verilmesi haram kılınan akrabalarıdır; bunlar da (Ali ailesi, Abbâs, Câfer ailesi, Akîl ailesi ve Hâris b. Abdülmuttalib'in çocuklarıdır)’ demişlerdir. Başkaları ise: ‘Muttalib oğulları da onların içindedir’ demiştir.”
وَقَالَ أَصْبَغُ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: ذَوُو الْقُرْبَى هُمْ عَشِيرَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْأَقْرَبُونَ الَّذِينَ أَمَرَهُ اللَّهُ بِإِنْذَارِهِمْ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ [الشُّعَرَاء: ٢١٤] وَهُمْ آلُ قُصَيٍّ. وَعَنْهُ أَنَّهُمْ
Mâlikîlerden Asbağ ise şöyle demiştir: Akrabalar, Allah'ın { وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ } [Şuarâ: 214] buyruğunda kendilerini uyarmasını emrettiği Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in en yakın hısımlarıdır; bunlar da Kusay ailesidir. Ondan nakledilen bir diğer görüşe göre ise onlar
آلُ غَالِبِ بْنِ فِهْرٍ، أَيْ قُرَيْشٍ، وَنُسِبَ هَذَا إِلَى بَعْضِ السَّلَفِ
Gâlib b. Fihr ailesidir, yani Kureyş'tir; bu görüş bazı selef âlimlerine de nispet edilmiştir.
وَأَخْرَجَ أَبُو حَنِيفَةَ مِنَ الْقُرْبَى بَنِي أَبِي لَهَبٍ قَالَ: لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «لَا قَرَابَةَ بَيْنِي وَبَيْنَ أَبِي لَهَبٍ فَإِنَّهُ آثَرَ عَلَيْنَا الْأَفْجَرِينَ» رَوَاهُ الْحَنَفِيَّةُ فِي كِتَابِ الزَّكَاةِ
Ebû Hanîfe ise Ebû Leheb oğullarını akraba kapsamından çıkarmış ve gerekçe olarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Benimle Ebû Leheb arasında bir akrabalık yoktur; zira o en fâcir olanları bize tercih etmiştir” buyurduğunu söylemiştir. Bu hadisi Hanefîler Zekât kitabında rivayet etmişlerdir
، وَلَا يُعْرَفُ لِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَدٌ، وَبَعْدُ فَلَا دَلَالَةَ فِيهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ خَاصٌّ بِأَبِي لَهَبٍ فَلَا يَشْمَلُ أَبْنَاءَهُ فِي الْإِسْلَامِ. ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْحَاقَ، وَغَيْرَهُ.
; ancak bu hadisin bilinen bir senedi yoktur. Kaldı ki bunda bir delalet de bulunmamaktadır; çünkü bu durum Ebû Leheb'e mahsustur, dolayısıyla İslam'a giren çocuklarını kapsamaz. İbn Hacer el-İsâbe'de Muhammed b. İshâk ve diğerlerinin
رَوَى عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَدِمَتْ دُرَّةُ بِنْتُ أَبِي لَهَبٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ النَّاسَ يَصِيحُونَ بِي وَيَقُولُونَ: إِنِّي بِنْتُ حَطَبِ النَّارِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ وَهُوَ مُغْضَبٌ شَدِيدُ الْغَضَبِ، فَقَالَ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يُؤْذُونَنِي فِي نَسَبِي وَذَوِي رَحِمِي أَلَا وَمَنْ آذَى نَسَبِي وَذَوِي رَحِمِي فَقَدْ آذَانِي وَمَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى اللَّهَ»
Saîd el-Makburî'den, onun da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğini zikretmiştir; Ebû Hureyre şöyle demiştir: Ebû Leheb'in kızı Dürre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve: “İnsanlar bana laf atıp cehennem odununun kızı olduğumu söylüyorlar” dedi. Bunun üzerine Resulullah son derece öfkeli bir halde ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: “Akrabalığım ve hısımlarım konusunda beni inciten o topluluklara ne oluyor? Bilin ki kim benim soyumu ve akrabalarımı incitirse beni incitmiş olur; kim de beni incitirse Allah'ı incitmiş olur.”
. فَوَصَفَ دُرَّةَ بِأَنَّهَا مِنْ نَسَبِهِ. وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ ذَوِي الْقُرْبَى يَسْتَحِقُّونَ دُونَ اشْتِرَاطِ الْفَقْرِ، لِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ أَنَّ وَصْفَ قُرْبَى النَّبِيءِ ﷺ هُوَ سَبَبُ ثُبُوتِ الْحَقِّ لَهُمْ فِي خُمُسِ الْمَغْنَمِ دُونَ تَقْيِيدٍ بِوَصْفِ فَقْرِهِمْ، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ.
Böylece Dürre'nin kendi nesebinden olduğunu belirtmiştir. Çoğunluk ulemaya göre akrabalar fakirlik şartı aranmaksızın hak sahibi olurlar; çünkü ayetin zahiri, ganimetin beşte birindeki hakkın sabit olma sebebinin fakirlik vasfıyla kayıtlanmaksızın sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabası olma vasfı olduğunu göstermektedir. Âlimlerin çoğunluğunun görüşü budur.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يُعْطَوْنَ إِلَّا بِوَصْفِ الْفَقْرِ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ. فَفَائِدَةُ تَعْيِينِ خُمُسِ الْخُمُسِ لَهُمْ أَنْ لَا يُحَاصَّهُمْ فِيهِ مَنْ عَدَاهُمْ مِنَ الْفُقَرَاءِ، هَذَا هُوَ الْمَشْهُورُ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَبَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ يَحْكِي عَنْ أَبِي يُوسُفَ مُوَافَقَةَ الْجُمْهُورِ فِي عَدَمِ اشْتِرَاطِ الْفَقْرِ فِيهِمْ.
Ebû Hanîfe ise: “Ancak fakirlik vasfıyla verilir” demiştir ve bu görüş Ömer b. Abdülazîz'den de rivayet edilmiştir. Buna göre humusun beşte birinin onlara tahsis edilmesinin faydası, onların dışındaki diğer fakirlerin bu paya ortak olamamasıdır. Ebû Hanîfe'den meşhur olan görüş budur. Bazı Hanefîler ise fakirlik şartı koşulmaması hususunda Ebû Yûsuf'un çoğunluğa muvafakat ettiğini nakletmektedir.
وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ الْخُمُسَ لِخَمْسَةِ مَصَارِفَ وَلَمْ يُعَيِّنْ مِقْدَارَ مَا لِكُلِّ مَصْرِفٍ مِنْهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ ذَلِكَ لِيَكُونَ صَرْفُهُ لِمَصَارِفِهِ هَذِهِ مَوْكُولًا إِلَى اجْتِهَادِ رَسُولِهِ ﷺ وَخُلَفَائِهِ مِنْ بَعْدِهِ، فَيُقَسَّمُ بِحَسَبِ الْحَاجَاتِ وَالْمَصَالِحِ، فَيَأْخُذُ كُلُّ مَصْرِفٍ مِنْهُ مَا يَفِي بِحَاجَتِهِ عَلَى وَجْهٍ لَا ضَرَّ مَعَهُ عَلَى أَهْلِ الْمَصْرِفِ الْآخَرِ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ فِي قِسْمَةِ الْخُمُسِ، وَهُوَ أَصَحُّ الْأَقْوَالِ، إِذْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ تَعَرُّضٌ لِمِقْدَارِ الْقِسْمَةِ، وَلَمْ يَرِدْ فِي السُّنَّةِ مَا يَصِحُّ التَّمَسُّكُ بِهِ لِذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يُنَاطَ بِالْحَاجَةِ، وَبِتَقْدِيمِ الْأَحْوَجِ وَالْأَهَمِّ عِنْدَ التَّضَايُقِ، وَالْأَمْرُ فِيهِ مَوْكُولٌ إِلَى اجْتِهَادِ الْإِمَامِ، وَقَدْ
Allah beşte biri beş harcama yerine tahsis etmiş, ancak her bir harcama yerinin pay miktarını belirlememiştir. Şüphe yok ki Allah'ın bunu böyle murad etmesi, söz konusu yerlere harcamanın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve ondan sonraki halifelerinin ictihadına bırakılması içindir. Böylece ihtiyaçlara ve maslahatlara göre taksim edilir; her harcama yeri diğer yerin ehline zarar vermeyecek şekilde ihtiyacını karşılayacak kadarını alır. Mâlik'in beşte birin taksimi konusundaki görüşü budur ve görüşlerin en sahihidir; çünkü ayette taksimatın miktarına dair bir değinme yoktur ve sünnette de bu hususta tutunulabilecek sahih bir delil gelmemiştir. Dolayısıyla taksimatın ihtiyaca bağlanması ve darlık anında daha muhtaç ve daha önemli olana öncelik verilmesi vacip olmuştur; bu husustaki karar devlet başkanının ictihadına bırakılmıştır. Nitekim
قَالَ عُمَرُ: «فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُنْفِقُ عَلَى أَهْلِهِ نَفَقَةَ سَنَتِهِمْ مِنْ هَذَا الْمَالِ ثُمَّ يَأْخُذُ مَا بَقِيَ فَيَجْعَلُهُ مَجْعَلَ مَالِ اللَّهِ»
Ömer şöyle demiştir: “Resulullah bu maldan ailesinin bir yıllık nafakasını karşılar, sonra kalanı alır ve onu Allah'ın malının harcandığı yerlere sarf ederdi.”
. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُقَسَّمُ لِكُلِّ مَصْرَفٍ الْخُمُسُ مِنَ الْخُمُسِ، لِأَنَّهَا خَمْسَةُ مَصَارِفَ، فَجَعَلَهَا مُتَسَاوِيَةً، لِأَنَّ التَّسَاوِيَ هُوَ الْأَصْلُ فِي الشَّرِكَةِ الْمُجْمَلَةِ وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى دَلِيلِ الْمَصْلَحَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلتَّرْجِيحِ وَإِذْ قَدْ جَعَلَ مَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ خُمُسًا وَاحِدًا تَبَعًا لِلْجُمْهُورِ فَقَدْ جَعَلَهُ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ.
Şâfiî ise şöyle demiştir: Beş harcama yeri olduğu için her birine humusun beşte biri taksim edilir. O, bunları eşit kılmıştır; çünkü ayrıntısı belirtilmemiş ortaklıkta asıl olan eşitliktir ve tercihi gerektiren maslahat deliline itibar etmemiştir. Çoğunluğa uyarak Allah'a ve Resulüne ait olanı tek bir beşte bir (humus) kıldığı için de Resulullah'tan sonra onu Müslümanların maslahatlarına tahsis etmiştir.
وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: ارْتَفَعَ سَهْمُ رَسُولِ اللَّهِ وَسَهْمُ قَرَابَتِهِ بِوَفَاتِهِ، وَبَقِيَ الْخُمُسُ لِلْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ، لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا أَخَذَ سَهْمًا فِي الْمَغْنَمِ لِأَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، لَا لِأَنَّهُ إِمَامٌ، فَلِذَلِكَ لَا يَخْلُفُهُ فِيهِ غَيْرُهُ.
Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Resulullah'ın vefatıyla onun payı da akrabalarının payı da düşmüştür; beşte bir yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara kalmıştır. Çünkü Resulullah ganimetten payı devlet başkanı olduğu için değil, Allah'ın Resulü olduğu için alıyordu; dolayısıyla bu konuda başkası onun yerine geçemez.
وَعِنْدَ الْجُمْهُورِ أَنَّ سَهْمَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَخْلُفُهُ فِيهِ الْإِمَامُ، يَبْدَأُ بِنَفَقَتِهِ وَنَفَقَةِ عِيَالِهِ بِلَا تَقْدِيرٍ، وَيَصْرِفُ الْبَاقِيَ فِي مَصَالِحِ الْمُسْلِمِينَ.
Cumhura göre ise Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in payında onun yerine devlet başkanı geçer; belirli bir miktar sınırlaması olmaksızın önce kendi nafakasından ve ailesinin nafakasından başlar, geri kalanını ise Müslümanların maslahatlarına sarf eder.
وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ مَعَانِيهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ [الْبَقَرَةِ: ١٧٧] وَعِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً- إِلَى قَوْلِهِ- وَابْنِ السَّبِيلِ [النِّسَاءِ: ٣٦] .
{ وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ } ifadelerinin anlamlarının tefsiri, Yüce Allah'ın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ } [Bakara: 177] “sevdiği maldan akrabalara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara veren...” ayetinde ve Yüce Allah'ın: { وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } buyruğundan { وَابْنِ السَّبِيلِ } buyruğuna kadar olan [Nisâ: 36] ayetinde geçmişti.
وَالْيَتَامَى وَابْنُ السَّبِيلِ لَا يُعْطَوْنَ إِلَّا إِذَا كَانُوا فُقَرَاءَ فَفَائِدَةُ تَعْيِينِ خُمُسِ الْخُمُسِ لِكُلِّ صِنْفٍ مِنْ هَؤُلَاءِ أَنْ لَا يُحَاصَّهُمْ فِيهِ غَيْرُهُمْ مِنَ الْفُقَرَاءِ وَالشَّأْنُ، فِي الْيَتَامَى فِي
Yetimlere ve yolda kalmışlara ancak fakir oldukları takdirde pay verilir. Bunlardan her bir sınıfa humusun beşte birinin tayin edilmesinin faydası, diğer fakirlerin bu payda onlara ortak olamamasıdır. Yetimler konusundaki durum,
الْغَالِبِ أَنْ لَا تَكُونَ لَهُمْ سَعَةٌ فِي الْمَكَاسِبِ فَهُمْ مَظِنَّةُ الْحَاجَةِ، وَلَكِنَّهَا دُونَ الْفَقْرِ فَجُعِلَ لَهُمْ حَقٌّ فِي الْمَغْنَمِ تَوْفِيرًا عَلَيْهِمْ فِي إِقَامَة شؤونهم، فَهُمْ مِنَ الْحَاجَةِ الْمَالِيَّةِ أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْمَسَاكِينِ، وَهُمْ مِنْ حَالَةِ الْمَقْدِرَةِ أَضْعَفُ حَالًا مِنْهُمْ، فَلَوْ كَانُوا أَغْنِيَاءَ بِأَمْوَالٍ تَرَكَهَا لَهُمْ آبَاؤُهُمْ فَلَا يُعْطَوْنَ مِنَ الْخُمُسِ شَيْئًا.
çoğunlukla kazanç konusunda geniş imkânlara sahip olmamalarıdır; dolayısıyla onlar ihtiyaç zan ve ihtimali altındadırlar, ancak bu durum fakirliğin altındadır (fakirlik kadar ağır değildir). İşlerini yürütmelerini kolaylaştırmak amacıyla ganimette onlara bir hak tanınmıştır. Onlar mali ihtiyaç bakımından yoksullardan daha iyi durumda olmakla birlikte, güç ve kudret bakımından onlardan daha zayıf durumdadırlar. Eğer babalarının kendilerine bıraktığı mallarla zengin iseler, humustan kendilerine hiçbir şey verilmez.
وَالْمَسَاكِين الْفُقَرَاء الشَّديد والفقر جَعَلَ اللَّهُ لَهُمْ خُمُسَ الْخُمُسِ كَمَا جَعَلَ لَهُمْ حَقًّا فِي الزَّكَاةِ، وَلَمْ يَجْعَلْ لِلْفُقَرَاءِ حَقًّا فِي الْخُمُسِ كَمَا لَمْ يَجْعَلْ لِلْيَتَامَى حَقًّا فِي الزَّكَاةِ.
Yoksullar (el-mesâkîn) ise şiddetli fakirlik çeken fakirlerdir. Allah, zekâtta kendilerine bir hak tanıdığı gibi humusun beşte birini de onlara tahsis etmiştir; fakat yetimlere zekâtta bir hak tanımadığı gibi [genel anlamdaki] fakirlere de humusta [müstakil] bir hak tanımamıştır.
وَابْنُ السَّبِيلِ أَيْضًا فِي حَاجَةٍ إِلَى الْإِعَانَةِ عَلَى الْبَلَاغ وتسديد شؤونه، فَهُوَ مَظِنَّةُ الْحَاجَةِ، فَلَوْ كَانَ ابْنُ السَّبِيلِ ذَا وَفْرٍ وَغِنًى لَمْ يُعْطَ مِنَ الْخُمُسِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَشْتَرِطْ مَالِكٌ وَبَعْضُ الْفُقَهَاءِ فِي الْيَتَامَى وَأَبْنَاءِ السَّبِيلِ الْفَقْرَ، بَلْ مُطْلَقَ الْحَاجَةِ. وَاشْتَرَطَ أَبُو حَنِيفَةَ الْفَقْرَ فِي ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَأَبْنَاءِ السَّبِيلِ، وَجَعَلَ ذِكْرَهُمْ دُونَ الِاكْتِفَاءِ بِالْمَسَاكِينِ لِتَقْرِيرِ اسْتِحْقَاقِهِمْ.
Yolda kalmış kimse (ibnü's-sebîl) de hedefine ulaşmak ve işlerini düzene koymak için yardıma muhtaçtır; dolayısıyla onda da ihtiyaç ihtimali vardır. Şayet yolda kalmış kimse [oracıkta] varlık ve zenginlik sahibi olursa humustan kendisine pay verilmez. Bu sebeple Mâlik ve bazı fakihler yetimler ve yolda kalmışlar için fakirliği değil, mutlak ihtiyacı şart koşmuşlardır. Ebû Hanîfe ise akrabalar, yetimler ve yolda kalmışlar için fakirliği şart koşmuş ve yoksullarla yetinilmeyip bunların ayrıca anılmasını, hak edişlerinin pekiştirilmesi için olduğunu kabul etmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ شَرْطٌ يَتَعَلَّقُ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْعِلْمِ لَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ بِهِ الْعَمَلَ بِالْمَعْلُومِ وَالِامْتِثَالَ لِمُقْتَضَاهُ كَمَا تَقَدَّمَ، صَحَّ تَعَلُّقُ الشَّرْطِ بِهِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَاعْلَمُوا دَلِيلًا عَلَى الْجَوَابِ أَوْ هُوَ الْجَوَابُ مُقَدَّمًا عَلَى شَرْطِهِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَاعْلَمُوا أَنَّ مَا غَنِمْتُمْ إلَخْ. وَاعْمَلُوا بِمَا عَلِمْتُمْ
Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ } “Eğer Allah'a inanmışsanız...” sözü, { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız şeylerin...” buyruğunun delalet ettiği hususla bağlantılı bir şarttır. Çünkü bilme emrinden maksat, daha önce geçtiği üzere bilinenle amel etmek ve gereğini yerine getirmek olduğundan, şartın onunla irtibatlandırılması sahih olmuştur. Dolayısıyla { وَاعْلَمُوا } “bilin ki” ifadesi cevaba bir delildir veya şartından önce gelmiş cevaptır. Takdiri şöyledir: “Eğer Allah'a iman etmişseniz ganimet aldığınız şeylerin vb. biliniz ve bildiğinizle amel ediniz,
فَاقْطَعُوا أَطْمَاعَكُمْ فِي ذَلِك الْخمس واقتنعوا بِالْأَخْمَاسِ الْأَرْبَعَةِ، لِأَنَّ الَّذِي يَتَوَقَّفُ عَلَى تَحَقُّقِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَآيَاتِهِ هُوَ الْعِلْمُ بِأَنَّهُ حُكْمُ اللَّهِ مَعَ الْعَمَلِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى ذَلِكَ الْعِلْمِ.
o humusa (beşte birlik paya) olan tamahınızı kesin ve dörtte dört (kalan beşte dörtlük) payla yetinin.” Çünkü Allah'a ve ayetlerine imanın gerçekleşmesine bağlı olan şey, bunun Allah'ın hükmü olduğunu bilmek ve bu bilgiye dayalı olarak amel etmektir;
مُطْلَقُ الْعِلْمِ بِأَنَّ الرَّسُولَ قَالَ ذَلِكَ.
yalnızca Resul'ün bunu söylediğini bilmek değildir.
وَالشَّرْطُ هُنَا مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ إِذْ لَا شَكَّ فِي أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ مُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَحَقُّقُ الْمَشْرُوطِ، وَهُوَ مَضْمُونُ جُمْلَةِ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ إِلَى آخِرِهَا. وَجِيءَ فِي الشَّرْطِ بِحِرَفِ (إِنِ) الَّتِي شَأْنُ شَرْطِهَا أَنْ يَكُونَ مَشْكُوكًا فِي وُقُوعِهِ زِيَادَةً فِي حَثِّهِمْ عَلَى الطَّاعَةِ حَيْثُ يَفْرِضُ حَالُهُمْ فِي صُورَةِ الْمَشْكُوكِ فِي حُصُولِ شَرْطِهِ إِلْهَابًا لَهُمْ لِيَبْعَثَهُمْ عَلَى إِظْهَارِ تَحَقُّقِ الشَّرْطِ فِيهِمْ، فَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَالْإِيمَانُ يُرْشِدُ إِلَى الْيَقِينِ بِتَمَامِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ لَهُ وَآمَنْتُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى عَبْدِهِ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ فَرَّقَ اللَّهُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ فَرَأَيْتُمْ ذَلِكَ رَأْيَ الْعَيْنِ وَارْتَقَى إِيمَانُكُمْ مِنْ مَرْتَبَةِ حَقِّ الْيَقِينِ إِلَى مَرْتَبَةِ
Buradaki şart gerçekleşmiş bir durumdur; zira muhatapların Allah'a iman ettiklerinde şüphe yoktur. Şarttan maksat, meşrûtun (şarta bağlanan hükmün) yani sonuna kadar { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin...” cümlesinin içeriğinin gerçekleşmesidir. Şart cümlesinde, kural olarak vukuunda şüphe bulunan durumlar için kullanılan (in / إِنْ) edatının getirilmesi, onları itaate daha çok teşvik etmek içindir. Zira şartın gerçekleşmesinde şüphe varmış gibi bir durum farz edilerek onlar gayrete getirilmiş ve kendilerinde şartın gerçekleştiğini ortaya koymaya sevk edilmişlerdir. Buna göre mana şudur: Siz Allah'a iman ettiniz; iman ise O'nun ilminin ve kudretinin tam olduğuna dair kesin inanca ulaştırır. Siz Allah'ın, hak ile batılı birbirinden ayırdığı Bedir günü kuluna indirdiği şeylere de iman ettiniz; bunu gözlerinizle bizzat gördünüz ve imanınız hakku'l-yakîn mertebesinden,
عَيْنِ الْيَقِينِ فَعَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ بِنَفْعِكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ إِذْ يَعِدُكُمْ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ، فَكَانَ مَا دَفَعَكُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ أَحْفَظَ لِمَصْلَحَتِكُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا لِقُوَّةِ دِينِكُمْ. فَمَنْ رَأَوْا ذَلِكَ وَتَحَقَّقُوهُ فَهُمْ أَحْرِيَاءُ بِأَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ مَا شَرَعَ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ قِسْمَةِ الْغَنَائِمِ هُوَ الْمصلحَة، وَلم يعبأوا بِمَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ مِنْ نَقْصٍ فِي حُظُوظِهِمُ الْعَاجِلَةِ، عِلْمًا بِأَنَّ وَرَاءَ ذَلِكَ مَصَالِحَ جَمَّةً آجِلَةً فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
aynu'l-yakîn mertebesine yükseldi. Böylece Allah'ın, iki topluluktan birinin sizin olacağını vadettiği ve sizin de silahsız olanın size ait olmasını arzuladığınız o anda, sizin yararınızı sizden daha iyi bildiğini anladınız. Nitekim Allah'ın sizi sevk ettiği durum, maslahatınızı daha çok koruyan ve dininizin gücünü daha sağlam kılan bir durum olmuştur. İşte bunu gören ve bizzat tecrübe eden kimseler, Allah'ın ganimetlerin taksimi hususunda kendileri için koyduğu hükmün maslahatın ta kendisi olduğunu bilmeye ve peşin paylarında meydana gelebilecek eksilmeyi umursamamaya layıktırlar; zira bunun ardında dünyada ve ahirette pek çok geleceğe matuf maslahatlar olduğunu bilirler.
وَقَوْلُهُ: وَما أَنْزَلْنا عَطْفٌ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَالْمَعْنَى: وَآمَنْتُمْ بِمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ، وَهَذَا تَخَلُّصٌ لِلتَّذْكِيرِ بِمَا حَصَلَ لَهُمْ مِنَ النَّصْرِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَالْإِيمَانُ بِهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاعْتِقَادَ الْجَازِمَ بِحُصُولِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعِلْمَ بِهِ، فَيَكُونَ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ، أَوْ مِنْ عُمُومِ الْمُشْتَرَكِ.
Yüce Allah'ın: { وَما أَنْزَلْنا } “ve indirdiğimiz şeylere...” buyruğu lafza-i celâle matuftur. Mana şöyledir: “Furkan günü kulumuza indirdiğimiz şeylere de iman etmişseniz...” Bu, Bedir günü kendilerine nasip olan zaferi hatırlatmak için bir geçiştir (tahallüs). Buna iman etmek, vuku bulduğuna kesin olarak inanmak anlamına gelebileceği gibi, onu bilmek anlamına da gelebilir. Bu ikinci veche göre bu, müşterek lafzın her iki anlamında kullanılması (isti'mâlü'l-müşterek fî ma'neyeyh) veya müşterekin umumu kabilinden olur.
وَتَخْصِيصُ مَا أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ جُمْلَةِ الْمَعْلُومَاتِ الرَّاجِعَةِ لِلِاعْتِقَادِ، لِأَنَّ لِذَلِكَ الْمَنْزِلِ مَزِيدَ تَعَلُّقٍ بِمَا أُمِرُوا بِهِ مِنَ الْعَمَلِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالْأَمْرِ بِالْعِلْمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا.
İnançla ilgili bilinenler arasından { مَا أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü kulumuza indirdiğimiz şeyler” ifadesinin özellikle zikredilmesi, indirilen bu şeylerin, Yüce Allah'ın { وَاعْلَمُوا } “Bilin ki” buyruğundaki bilme emriyle ifade edilen amelle daha fazla irtibatlı olmasından dolayıdır.
وَالْإِنْزَالُ: هُوَ إِيصَالُ شَيْءٍ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى إِبْلَاغِ أَمْرٍ مِنَ اللَّهِ، وَمِنَ النِّعَمِ الْإِلَهِيَّةِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْمُنَزَّلُ مِنْ قَبِيلِ الْوَحْيِ، أَيْ وَالْوَحْيُ الَّذِي أَنْزَلْنَاهُ عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ بَدْرٍ، لَكِنَّهُ الْوَحْيُ الْمُتَضَمِّنُ شَيْئًا يُؤْمِنُونَ بِهِ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ [الْأَنْفَال: ٧] .
İnzâl (indirme), bir şeyi yukarıdan aşağıya ulaştırmaktır. Burada ise Allah'tan bir emrin ve ilahi nimetlerin Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara ulaştırılması anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla indirilen bu şeyin vahiy kabilinden olması caizdir; yani Bedir günü kulumuza indirdiğimiz vahiydir. Ancak bu, { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } [Enfâl: 7] “Hani Allah size iki topluluktan birinin sizin olacağını vadediyordu” ayetinde olduğu gibi, inanacakları bir hususu içeren vahiydir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ قَبِيلِ خَوَارِقِ الْعَادَاتِ، وَالْأَلْطَافِ الْعَجِيبَةِ، مِثْلَ إِنْزَالِ الْمَلَائِكَةِ
Bu indirilen şeyin, zafer için meleklerin indirilmesi gibi harikulade haller ve akıllara durgunluk veren ilahi lütuflar kabilinden olması da caizdir,
لِلنَّصْرِ، وَإِنْزَالِ الْمَطَرِ عِنْدَ حَاجَةِ الْمُسْلِمِينَ إِلَيْهِ، لِتَعْبِيدِ الطَّرِيقِ، وَتَثْبِيتِ الْأَقْدَامِ، وَالِاسْتِقَاءِ.
Müslümanların ihtiyacı anında yolu düzeltmek, ayakları sağlamlaştırmak ve su temin etmek için yağmurun indirilmesi gibi.
وَإِطْلَاقُ الْإِنْزَالِ عَلَى حُصُولِهِ اسْتِعَارَةٌ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْوَاصِلِ إِلَيْهِمْ مِنْ عُلُوٍّ تَشْرِيفًا لَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ [الْفَتْح: ٢٦] . وَالتَّطَهُّرِ وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ الْجَمِيعِ لِأَنَّ غَرَضَ ذَلِكَ وَاحِدٌ، وَكَذَلِكَ مَا هُوَ مِنْ مَعْنَاهُ مِمَّا نعلمهُ أَو لما علمناه.
Bunun meydana gelmesine "inzâl" (indirme) denmesi, ona şeref kazandırmak amacıyla yukarıdan kendilerine ulaşan bir şeye benzetilmesi suretiyle bir istiaredir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ } [Fetih: 26] “Bunun üzerine Allah, Resulünün ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi”. Temizlenme de [bu kabildendir]. Bunların tamamının kastedilmesine hiçbir engel yoktur; zira hepsinin gayesi birdir. Bildiğimiz veya henüz bilmediğimiz bu anlamdaki diğer hususlar da böyledir.
ويَوْمَ الْفُرْقانِ هُوَ يَوْمُ بَدْرٍ، وَهُوَ الْيَوْمُ السَّابِعَ عَشَرَ مِنْ رَمَضَانَ سَنَةَ اثْنَتَيْنِ سُمِّيَ يَوْمَ الْفُرْقَانِ لِأَنَّ الْفُرْقَانَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ:
{ يَوْمَ الْفُرْقانِ } “Furkan günü” Bedir günüdür; o da hicretin ikinci yılı Ramazan ayının on yedinci günüdür. Furkan günü olarak isimlendirilmiştir, çünkü furkan hak ile batılı birbirinden ayırmaktır; nitekim az önce şu ayette geçmişti:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً [الْأَنْفَال: ٢٩] وَقَدْ كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ فَارِقًا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ لِأَنَّهُ أَوَّلُ يَوْمٍ ظَهَرَ فِيهِ نَصْرُ الْمُسْلِمِينَ الضُّعَفَاءِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الْأَقْوِيَاءِ، وَهُوَ نَصْرُ الْمُحِقِّينَ الْأَذِلَّةِ عَلَى الْأَعِزَّةِ الْمُبْطِلِينَ، وَكَفَى بِذَلِكَ فُرْقَانًا وَتَمْيِيزًا بَيْنَ مَنْ هُمْ عَلَى الْحَقِّ، وَمَنْ هُمْ عَلَى الْبَاطِلِ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً } [Enfâl: 29] “Ey iman edenler! Eğer Allah'tan korkup sakınırsanız, O size [iyiyle kötüyü, hakla batılı ayırt eden] bir furkan verir...” Gerçekten de Bedir günü hak ile batılı ayıran bir gün olmuştur; zira zayıf Müslümanların güçlü müşriklere karşı zaferinin açıkça ortaya çıktığı ilk gündür. Bu, zayıf görünen hak ehlinin, güçlü görünen batıl ehline karşı kazandığı bir zaferdir. Bu da hak üzere olanlarla batıl üzere olanlar arasında bir ayrım ve furkan (fark) olarak yeterlidir.
فَإِضَافَةُ يَوْمَ إِلَى الْفُرْقانِ إِضَافَةُ تَنْوِيهٍ بِهِ وَتَشْرِيفٍ، وَقَوْلُهُ: يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْفُرْقانِ فَإِضَافَةُ يَوْمَ إِلَى جُمْلَةِ: الْتَقَى الْجَمْعانِ لِلتَّذْكِيرِ بِذَلِكَ الِالْتِقَاءِ الْعَجِيبِ الَّذِي كَانَ فِيهِ نَصْرُهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْجَمْعانِ لِلْعَهْدِ. وَهُمَا جَمْعُ الْمُسْلِمِينَ وَجَمْعُ الْمُشْرِكِينَ.
"Yevm" (gün) kelimesinin "el-Furkân"a izafeti, onu övme ve şereflendirme izafetidir. Yüce Allah'ın: { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “iki topluluğun karşılaştığı gün” buyruğu ise { يَوْمَ الْفُرْقانِ } ifadesinden bedeldir. "Yevm" kelimesinin { الْتَقَى الْجَمْعانِ } cümlesine izafeti, düşmanlarına karşı zafer kazandıkları o hayret verici karşılaşmayı hatırlatmak içindir. { الْجَمْعانِ } “iki topluluk” kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) ahid içindir; bunlar da Müslümanların topluluğu ile müşriklerin topluluğudur.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ اعْتِرَاضٌ بِتَذْيِيلِ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِبَعْضِ جُمْلَةِ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَإِنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتَعَاصَى عَلَى قُدْرَتِهِ شَيْءٌ، فَإِنَّ مَا أَسْدَاهُ إِلَيْكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ لَمْ يَكُنْ جَارِيًا عَلَى مُتَعَارَفِ الْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ، فَقُدْرَةُ اللَّهِ قَلَبَتِ الْأَحْوَالَ وَأَنْشَأَتِ الْأَشْيَاءَ مِنْ غَيْرِ مَجَارِيهَا وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ مِنْ سَبَبِ تَسْمِيَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ يَوْمَ الْفُرْقانِ أَنَّهُ أُضِيفَ إِلَى الْفُرْقَانِ الَّذِي هُوَ لَقَبُ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْمَشْهُورَ أَنَّ ابْتِدَاءَ نُزُولِ الْقُرْآنِ كَانَ يَوْمَ سَبْعَةَ عَشَرَ مِنْ رَمَضَانَ، فَيَكُونُ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي معنييه.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyruğu, önceki ayetleri pekiştiren tezyîl kabilinden bir ara cümledir (i'tirâz) ve { وَما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا يَوْمَ الْفُرْقانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } “Furkan günü, iki topluluğun karşılaştığı gün kulumuza indirdiğimiz şeylere...” şart cümlesinin bir kısmıyla irtibatlıdır. Zira bu durum, O'nun kudretine hiçbir şeyin engel olamayacağının delilidir. Çünkü Bedir günü size lütfettiği şeyler, alışılagelmiş mutat sebepler dairesinde cereyan etmemiştir; Allah'ın kudreti halleri tersine çevirmiş ve eşyayı alışılmış mecralarının dışında var etmiştir. O günün "Furkan günü" olarak adlandırılmasının bir sebebinin de Kur'an'ın bir unvanı olan "el-Furkan"a izafet edilmiş olması uzak bir ihtimal değildir; zira meşhur olan görüşe göre Kur'an'ın inişinin başlangıcı Ramazan ayının on yedinci günüdür. Bu durumda bu, müşterek lafzın her iki anlamında kullanılması kabilinden olur.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤٢]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 42]
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ (٤٢)
{ إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَهُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى وَالرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz, onlar da uzak yamacında idiler; kervan ise sizden daha aşağıda (sahil tarafında) idi. Şayet sözleşmiş olsaydınız, buluşma vaktinde mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz. Fakat Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirmek için, helak olanın apaçık bir delille helak olması, yaşayanın da apaçık bir delille yaşaması için [böyle yaptı]. Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (42)
إِذْ بَدَلٌ مِنْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ [الْأَنْفَال: ٤١] فَهُوَ ظَرْفٌ ل أَنْزَلْنا [الْأَنْفَال: ٤١] أَيْ زَمَنَ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا، وَقَدْ أُرِيدَ مِنْ هَذَا الظَّرْفِ وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ تَذْكِيرُهُمْ بِحَالَةٍ حَرِجَةٍ كَانَ الْمُسْلِمُونَ
{ إِذْ } “Hani” kelimesi, { يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } [Enfâl: 41] ifadesinden bedeldir; dolayısıyla { أَنْزَلْنا } [Enfâl: 41] fiilinin zarfıdır; yani “vadinin yakın yamacında bulunduğunuz zaman” demektir. Bu zarftan ve kendisine muzaf olan kısımdan maksat, Müslümanların içinde bulunduğu kritik ve çetin bir durumu hatırlatmak
فِيهَا، وَتَنْبِيهُهُمْ لِلُطْفٍ عَظِيمٍ حَفَّهُمْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهِيَ حَالَةُ مَوْقِعِ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ، وَكَيْفَ الْتَقَى الْجَيْشَانِ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ عَنْ غَيْرِ مِيعَادٍ، وَوَجَدَ الْمُسْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ أَمَامَ عَدُوٍّ قَوِيِّ الْعِدَّةِ وَالْعُدَّةِ وَالْمَكَانَةِ مِنْ حُسْنِ الْمَوْقِعِ.
ve Yüce Allah'tan kendilerini kuşatan büyük bir lütfa dikkatlerini çekmektir. Bu durum, Müslüman ordusunun müşrik ordusuna göre konuşlandığı konum ve iki ordunun sözleşmeksizin aynı yerde nasıl karşılaştığı, Müslümanların sayı, teçhizat ve mevzi üstünlüğü bakımından güçlü bir düşman karşısında kendilerini nasıl buldukları halidir.
وَلَوْلَا هَذَا الْمَقْصِدُ مِنْ وَصْفِ هَذِهِ الْهَيْئَةِ لَمَا كَانَ مِنْ دَاعٍ لِهَذَا الْإِطْنَابِ إِذْ لَيْسَ مِنْ أَغْرَاضِ الْقُرْآنِ وَصْفُ الْمَنَازِلِ إِذَا لَمْ تَكُنْ فِيهِ عِبْرَةٌ.
Bu tablonun tasvir edilmesindeki bu gaye olmasaydı, bu ayrıntılı anlatıma (itnâb) gerek kalmazdı; zira içinde bir ibret bulunmadığı sürece konaklama yerlerini tasvir etmek Kur'an'ın gayelerinden değildir.
وَالْعُدْوَةُ بِتَثْلِيث الْعين صفة الْوَادِي وَشَاطِئُهُ، وَالضَّمُّ وَالْكَسْرُ فِي الْعَيْنِ أَفْصَحُ وَعَلَيْهِمَا الْقِرَاءَاتُ الْمَشْهُورَةُ، فَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ- بِضَمِّ الْعَيْنِ-، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ- بِكَسْرِ الْعَيْنِ-.
Udve / Idve / Adve (الْعُدْوَةُ) ayın harfinin üç harekesiyle de okunabilir ve vadinin kenarı ve kıyısı demektir. Ayın harfinin damme ve kesre ile okunması en fasih olanıdır ve meşhur kıraatler de bu ikisi üzeredir. Cumhur ayın harfini damme ile (el-Udve) okumuştur; İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb ise kesre ile (el-İdve) okumuşlardır.
وَالْمرَاد بهَا شاطىء وَادِي بَدْرٍ. وَبَدْرٌ اسْمُ مَاءٍ. والدُّنْيا هِيَ الْقَرِيبَةُ أَيِ الْعُدْوَةُ الَّتِي مِنْ جِهَةِ الْمَدِينَةِ، فَهِيَ أَقْرَبُ لِجَيْشِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْعُدْوَةِ الَّتِي مِنْ جِهَة مَكَّة.
Bununla Bedir vadisinin kenarı kastedilmektedir; Bedir ise bir su kaynağının adıdır. { الدُّنْيا } “yakın olan” yani Medine tarafındaki kenardır; bu kenar Müslüman ordusu için Mekke tarafındaki kenardan daha yakındır.
وبِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى هِيَ الَّتِي مِمَّا يَلِي مَكَّةَ، وَهِيَ كَثِيبٌ، وَهِيَ قُصْوَى بِالنِّسْبَةِ لِمَوْقِعِ بَلَدِ الْمُسلمين.
{ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوى } “uzak yamaçta” ise Mekke tarafına bakan kenardır ki orası bir kum tepesidir ve Müslümanların şehrinin konumuna göre uzaktır.
وَالْوَصْف ب الدُّنْيا والْقُصْوى يَشْعُرُ الْمُخَاطَبُونَ بِفَائِدَتِهِ، وَهِيَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا حَرِيصِينَ أَنْ يَسْبِقُوا الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْعُدْوَةِ الْقُصْوَى، لِأَنَّهَا أَصْلَبُ أَرْضًا فَلَيْسَ لِلْوَصْفِ بِالدُّنُوِّ وَالْقُصُوِّ أَثَرٌ فِي تَفْضِيلِ إِحْدَى الْعُدْوَتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى، وَلَكِنَّهُ صَادَفَ أَنْ كَانَتِ الْقُصْوَى أَسْعَدَ بِنُزُولِ الْجَيْشِ، فَلَمَّا سَبَقَ جَيْشُ الْمُشْرِكِينَ إِلَيْهَا اغْتَمَّ الْمُسْلِمُونَ، فَلَمَّا نَزَلَ الْمُسْلِمُونَ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا أَرْسَلَ اللَّهُ الْمَطَرَ وَكَانَ الْوَادِي دَهْسًا فَلَبَّدَ الْمَطَرُ الْأَرْضَ وَلَمْ يَعُقْهُمْ عَنِ الْمَسِيرِ وَأَصَابَ الْأَرْضَ الَّتِي بِهَا قُرَيْشٌ فَعَطَّلَهُمْ عَنِ الرَّحِيلِ، فَلَمْ يَبْلُغُوا بَدْرًا إِلَّا بَعْدَ أَنْ وَصَلَ الْمُسْلِمُونَ وَتَخَيَّرُوا أَحْسَنَ مَوْقِعٍ وَسَبَقُوا إِلَى الْمَاءِ، فَاتَّخَذُوا حَوْضًا يَكْفِيهِمْ وَغَوَّرُوا الْمَاءَ، فَلَمَّا وَصَلَ الْمُشْرِكُونَ إِلَى الْمَاءِ وَجَدُوهُ قَدِ احْتَازَهُ الْمُسْلِمُونَ، فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَشْرَبُونَ وَلَا يَجِدُ الْمُشْرِكُونَ مَاءً.
Yakınlık (ed-dünyâ) ve uzaklık (el-kusvâ) ile nitelendirmenin faydasını muhataplar hissetmektedir; bu da Müslümanların, zemini daha sert olduğu için uzak yamaca müşriklerden önce ulaşmaya can atmış olmalarıdır. Zira yakınlık ve uzaklık niteliğinin iki yamaçtan birini diğerine üstün kılmada bir etkisi yoktur; ancak uzak yamaç ordugâh kurmaya tesadüfen daha elverişli idi. Müşrik ordusu oraya daha önce ulaşınca Müslümanlar kederlendiler. Müslümanlar yakın yamaca indiklerinde Allah yağmur gönderdi. Vadi gevşek kumlu bir yer idi; yağmur toprağı sertleştirdi ve onların ilerlemesine engel olmadı; Kureyş'in bulunduğu yere de yağarak onların hareket etmesini engelledi. Dolayısıyla Kureyşliler Bedir'e ancak Müslümanlar oraya varıp en güzel konumu seçtikten ve suya daha önce ulaştıktan sonra gelebildiler. Müslümanlar kendilerine yetecek bir havuz yaptılar ve diğer su kaynaklarını kapattılar. Müşrikler suya vardıklarında Müslümanların suya el koyduğunu gördüler; böylece Müslümanlar su içerken müşrikler su bulamadılar.
وَضَمِيرُ وَهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا فِي لَفْظِ الْجَمْعانِ مِنْ مَعْنَى: جَمْعُكُمْ وَجَمْعُ الْمُشْرِكِينَ، فَلَمَّا قَالَ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا لَمْ يَبْقَ مَعَادٌ لِضَمِيرِ وَهُمْ إِلَّا الْجَمْعُ الْآخَرُ وَهُوَ جَمْعُ الْمُشْرِكِينَ.
{ وَهُمْ } “onlar da” ifadesindeki zamir, { الْجَمْعانِ } “iki topluluk” lafzında bulunan “sizin topluluğunuz ve müşriklerin topluluğu” anlamına racidir. { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz” buyurunca, { وَهُمْ } zamirinin döneceği diğer topluluktan yani müşrikler topluluğundan başka bir merci kalmamıştır.
والرَّكْبُ هُوَ رَكْبُ قُرَيْشٍ الرَّاجِعُونَ مِنَ الشَّامِ، وَهُوَ الْعِيرُ. أَسْفَلَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ
{ والرَّكْبُ } “kervan ise”, Şam'dan dönmekte olan Kureyş kervanıdır (el-îr). { أَسْفَلَ } “daha aşağıda” ifadesi, iki gruptan da daha aşağıda,
أَيْ أَخْفَضَ مِنْ مَنَازِلِهِمَا، لِأَنَّ الْعِيرَ كَانُوا سَائِرِينَ فِي طَرِيقِ السَّاحِلِ، وَقَدْ
yani onların konakladığı yerlerden daha alçakta demektir; çünkü kervan sahil yolundan ilerlemekteydi ve
تَرَكُوا مَاءَ بَدْرٍ عَنْ يَسَارِهِمْ. ذَلِكَ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ لَمَّا بَلَغَهُ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ خَرَجُوا لِتَلَقِّي عِيرِهِ رَجَعَ بِالْعِيرِ عَنِ الطَّرِيقِ الَّتِي تَمُرُّ بِبَدْرٍ، وَسَلَكَ طَرِيقَ السَّاحِلِ لِيَنْجُوَ بِالْعِيرِ، فَكَانَ مَسِيرُهُ فِي السُّهُولِ الْمُنْخَفِضَةِ، وَكَانَ رِجَالُ الرَّكْبِ أَرْبَعِينَ رَجُلًا.
Bedir suyunu sollarına almışlardı. Çünkü Ebû Süfyân, Müslümanların kervanını karşılamak üzere yola çıktıklarını öğrenince kervanı Bedir'den geçen yoldan çevirmiş ve kervanı kurtarmak için sahil yoluna yönelmişti. Böylece onun yürüyüşü alçak düzlüklerde cereyan etmişti. Kervandaki adamların sayısı ise kırk kişiydi.
وَالْمَعْنَى: وَالرَّكْبُ بِالْجِهَةِ السُّفْلَى مِنْكُمْ، وَهِيَ جِهَةُ الْبَحْرِ وَضَمِيرُ مِنْكُمْ خِطَابٌ لِلْمُسْلِمِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا وَالْمَعْنَى أَنَّ جَيْشَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ بَيْنَ جَمَاعَتَيْنِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَهُمَا جَيش أبي سُفْيَان بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوَى، وَعِيرُ الْقَوْمِ أَسْفَلَ مِنَ الْعُدْوَةِ الدُّنْيَا، فَلَوْ عَلِمَ الْعَدُوُّ بِهَذَا الْوَضْعِ لَطَبَقَ جَمَاعَتَيْهِ عَلَى جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ صَرَفَهُمْ عَنِ التَّفَطُّنِ لِذَلِكَ وَصَرَفَ الْمُسْلِمِينَ عَنْ ذَلِكَ، وَقَدْ كَانُوا يَطْمَعُونَ أَنْ يُصَادِفُوا الْعِيرَ فَيَنْتَهِبُوهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ [الْأَنْفَال: ٧] وَلَوْ حَاوَلُوا ذَلِكَ لَوَقَعُوا بَيْنَ جَمَاعَتَيْنِ مِنَ الْعَدُوِّ.
Mana şudur: Kervan sizden daha aşağıdaki yönde, yani deniz tarafındaydı. { مِنْكُمْ } “sizden” ifadesindeki zamir, { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } sözüyle muhatap olan Müslümanlara hitaptır. Anlamı şudur: Müslüman ordusu müşriklerin iki topluluğu arasında kalmıştı; bunlar uzak yamaçtaki ordu ve yakın yamacın daha aşağısındaki kervan idi. Düşman bu durumu bilseydi iki birliğiyle birden Müslüman ordusunu kuşatırdı; fakat Allah onları bunu fark etmekten alıkoyduğu gibi, Müslümanları da bundan alıkoydu. Oysa Müslümanlar, Yüce Allah'ın: { وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ } [Enfâl: 7] “Siz ise güçsüz ve silahsız olanın sizin olmasını arzuluyordunuz” buyurduğu gibi kervanla karşılaşıp onu ele geçirmeyi umuyorlardı; şayet buna yeltenselerdi düşmanın iki topluluğu arasında kalacaklardı.
وَانْتَصَبَ أَسْفَلَ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ الْمَكَانِيَّةِ وَهُوَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ خَبَرٌ عَنِ (الرَّكْبِ) أَيْ وَالرَّكْبُ قَدْ فَاتَكُمْ وَكُنْتُمْ تَأْمُلُونَ أَنْ تُدْرِكُوهُ فَتَنْتَهِبُوا مَا فِيهِ مِنَ الْمَتَاعِ.
{ أَسْفَلَ } kelimesi mekân zarfı olduğu için mansubdur ve mahallen merfû olarak { الرَّكْبُ } kelimesinin haberidir. Yani siz ona yetişip içindeki malları ele geçirmeyi umarken, kervan elinizden kaçıp gitmişti.
وَالْغَرَضُ مِنَ التَّقْيِيدِ بِهَذَا الْوَقْتِ، وَبِتِلْكَ الْحَالَةِ: إِحْضَارُهَا فِي ذِكْرِهِمْ، لِأَجْلِ مَا يَلْزَمُ ذَلِكَ مِنْ شُكْرِ نِعْمَةِ اللَّهِ، وَمِنْ حُسْنِ الظَّنِّ بِوَعْدِهِ وَالِاعْتِمَادِ عَلَيْهِ فِي أُمُورِهِمْ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا حِينَئِذٍ فِي أَشَدِّ مَا يَكُونُ فِيهِ جَيْشٌ تُجَاهَ عَدُوِّهِ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ كَانَ ظَاهِرُهَا مُلَائِمًا لِلْعَدُوِّ، إِذْ كَانَ الْعَدُوُّ فِي شَوْكَةٍ وَاكْتِمَالِ عُدَّةٍ، وَقَدْ تَمَهَّدَتْ لَهُ أَسْبَابُ الْغَلَبَةِ بِحُسْنِ مَوْقِعِ جَيْشِهِ، إِذْ كَانَ بِالْعُدْوَةِ الَّتِي فِيهَا الْمَاءُ لِسُقْيَاهُمْ وَالَّتِي أَرْضُهَا مُتَوَسِّطَةُ الصَّلَابَةِ، فَأَمَّا جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ وَجَدُوا أَنْفُسَهُمْ أَمَامَ الْعَدُوِّ فِي عُدْوَةٍ تَسُوخُ فِي أَرْضِهَا الْأَرْجُلُ مِنْ لِينِ رَمْلِهَا، مَعَ قِلَّةِ مَائِهَا، وَكَانَتِ الْعِيرُ قَدْ فَاتَتِ الْمُسْلِمِينَ وَحَلَّتْ وَرَاءَ ظُهُورِ جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ، فَكَانَتْ فِي مَأْمَنٍ مِنْ أَنْ يَنَالَهَا الْمُسْلِمُونَ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ وَاثِقِينَ بِمُكْنَةِ الذَّبِّ عَنْ عِيرِهِمْ، فَكَانَتْ ظَاهِرَةُ هَذِهِ الْحَالَةِ ظَاهِرَةَ خَيْبَةٍ وَخَوْفٍ لِلْمُسْلِمِينَ، وَظَاهِرَةَ فَوْزٍ وَقُوَّةٍ لِلْمُشْرِكِينَ، فَكَانَ مِنْ عَجِيبِ عِنَايَةِ اللَّهِ بِالْمُسْلِمِينَ أَنْ قَلَبَ تِلْكَ الْحَالَةَ رَأْسًا عَلَى عَقِبٍ، فَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَطَرًا تَعَبَّدَتْ بِهِ الْأَرْضُ لِجَيْشِ الْمُسْلِمِينَ فَسَارُوا فِيهَا غَيْرَ مَشْفُوقٍ عَلَيْهِمْ، وَتَطَهَّرُوا وَسَقَوْا، وَصَارَتْ بِهِ الْأَرْضُ لِجَيْشِ الْمُشْرِكِينَ وَحْلًا يَثْقُلُ فِيهَا السَّيْرُ وَفَاضَتِ الْمِيَاهُ عَلَيْهِمْ، وَأَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ
Bu vakitle ve bu durumla kayıtlamaktan maksat; Allah'ın nimetine şükretmenin, O'nun vaadine hüsnüzan beslemenin ve işlerinde O'na güvenip dayanmanın bir gereği olarak o hali onların hafızalarında canlandırmaktır. Zira onlar o sırada bir ordunun düşmanı karşısında bulunabileceği en zorlu durumdaydılar. Çünkü biliyorlardı ki o durumun zahiri düşmanın lehineydi; zira düşman güçlü, teçhizatı tamdı ve ordusunun konumunun elverişliliği sayesinde galibiyet sebepleri hazırlanmıştı; zira su içebilecekleri suyun bulunduğu ve zemini orta sertlikte olan yamaçtaydılar. Müslüman ordusu ise kendilerini düşmanın karşısında, kumunun yumuşaklığından ayakların battığı ve suyunun az olduğu bir yamaçta bulmuştu. Kervan da Müslümanların elinden kaçmış ve müşrik ordusunun arkasına geçmişti; dolayısıyla Müslümanların ona ulaşmasından yana güvendeydi ve müşrikler kervanlarını savunabileceklerinden emindiler. Bu durumun zahiri Müslümanlar için bir hayal kırıklığı ve korku tablosu, müşrikler için ise bir zafer ve güç tablosuydu. Allah'ın Müslümanlara olan şaşılacak inayetinin bir tecellisi olarak O, bu durumu baştan aşağı tersine çevirdi: Gökten bir yağmur indirdi; onunla Müslüman ordusu için zemin pekişti ve onlar endişe duymaksızın üzerinde yürüdüler, temizlendiler ve su ihtiyaçlarını giderdiler; müşrik ordusu için ise toprak yürünmesi zor bir çamura dönüştü ve sular onların üzerine taştı. Allah onların kalplerine
تَهْوِينَ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَلَمْ يَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَلَا أَعَدُّوا لِلْحَرْبِ عُدَّتَهَا، وَجَعَلُوا مَقَامَهُمْ هُنَالِكَ مَقَامَ لَهْوٍ وَطَرَبٍ، فَجَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ سَبَبًا لِنَصْرِ
Müslümanların durumunu hafife alma hissi verdi; bu yüzden tedbirlerini almadılar, savaşa hazırlık yapmadılar ve oradaki konaklamalarını bir eğlence ve çalgı meclisi haline getirdiler. Allah da bunu, Müslümanların
الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ، وَرَأَوْا كَيْفَ أَنْجَزَ اللَّهُ لَهُمْ مَا وَعَدَهُمْ مِنَ النَّصْرِ الَّذِي لَمْ يَكُونُوا يَتَوَقَّعُونَهُ. فَالَّذِينَ خُوطِبُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ هُمْ أَعْلَمُ السَّامِعِينَ بِفَائِدَةِ التَّوْقِيتِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا الْآيَةَ. وَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ عَلَى الْمُفَسِّرِ وَصْفُ الْحَالَةِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا الْآيَةُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ هَذَا التَّقْيِيدُ بِالْوَقْتِ قَلِيلَ الْجَدْوَى.
onlara karşı zafer kazanmasının bir sebebi kıldı ve [Müslümanlar] Allah'ın hiç beklemedikleri o zafer vaadini kendilerine nasıl gerçekleştirdiğini gördüler. Dolayısıyla bu ayetin muhatabı olanlar, { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz vadinin yakın yamacında idiniz...” ayetindeki vakit belirlemesinin faydasını dinleyenler arasında en iyi bilenlerdir. Bu sebeple müfessirin, ayetin içerdiği durumu tasvir etmesi zorunlu olmuştur; aksi takdirde bu vakit kaydının faydası az olurdu.
وَجُمْلَةُ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ من الْجَمْعانِ [الْأَنْفَال: ٤١] وَعَامِلُ الْحَالِ فعل الْتَقَى [الْأَنْفَال: ٤١] أَيْ فِي حَالِ لِقَاءٍ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، قَدْ جَاءَ أَلْزَمَ مِمَّا لَوْ كَانَ عَلَى مِيعَادٍ، فَإِنَّ اللِّقَاءَ الَّذِي يَكُونُ مَوْعُودًا قَدْ يَتَأَخَّرُ فِيهِ أَحَدُ الْمُتَوَاعِدَيْنِ عَنْ وَقْتِهِ، وَهَذَا اللِّقَاءُ قَدْ جَاءَ فِي إِبَّانٍ مُتَّحِدٍ وَفِي مَكَانٍ مُتَجَاوِرٍ مُتَقَابِلٍ.
{ وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Şayet sözleşmiş olsaydınız, buluşma vaktinde mutlaka anlaşmazlığa düşerdiniz” cümlesi, { الْجَمْعانِ } [Enfâl: 41] lafzından hal konumundadır; halin amili ise { الْتَقَى } [Enfâl: 41] fiilidir. Yani sözleşilmeksizin gerçekleşen bir karşılaşma halinde ki bu karşılaşma, sözleşilerek yapılan bir karşılaşmadan daha kesin ve eksiksiz gerçekleşmiştir; zira sözleşilen buluşmada sözleşenlerden biri vaktinden geri kalabilir, oysa bu karşılaşma aynı anda ve birbirine komşu, karşılıklı bir mekânda gerçekleşmiştir.
وَمَعْنَى الِاخْتِلَافِ فِي الْمِيعَادِ: اخْتِلَافُ وَقْتِهِ بِأَنْ يَتَأَخَّرَ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ عَنِ الْوَقْتِ الْمَحْدُودِ فَلَمْ يَأْتُوا عَلَى سَوَاءٍ.
Buluşma vaktinde anlaşmazlığa düşmenin (ihtilâf) anlamı; iki gruptan birinin belirlenen vakitten geri kalması suretiyle vaktin uyuşmaması ve aynı anda gelmemeleridir.
وَالتَّلَازُمُ بَيْنَ شَرْطِ لَوْ وَجَوَابِهَا خَفِيَ هُنَا وَقَدْ أَشْكَلَ عَلَى الْمُفَسِّرِينَ، وَمِنْهُمْ مَنِ اضْطُرَّ إِلَى تَقْدِيرِ كَلَامٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: ثُمَّ علمْتُم قلّتكم وكثرتكم، وَفِيهِ أَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى التَّخَلُّفِ عَنِ الْحُضُورِ لَا إِلَى الِاخْتِلَافِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَدَّرَ: وَعَلِمْتُمْ قِلَّتَكُمْ وَشَعَرَ الْمُشْرِكُونَ بِالْخَوْفِ مِنْكُمْ لِمَا أَلْقَى اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الرُّعْبِ، أَيْ يَجْعَلُ أَحَدَ الْفَرِيقَيْنِ يَتَثَاقَلُ فَلَمْ تَحْضُرُوا عَلَى مِيعَادٍ، وَهُوَ يُفْضِي إِلَى مَا أَفْضَى إِلَيْهِ الْقَوْلُ الَّذِي قَبْلَهُ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ ذَلِكَ لِمَا لَا يَخْلُو عَنْهُ النَّاسُ مِنْ عُرُوضِ الْعَوَارِضِ وَالْقَوَاطِعِ، وَهَذَا أَقْرَبُ، وَمَعَ ذَلِكَ لَا يَنْثَلِجُ لَهُ الصَّدْرُ.
Burada “lev” (لَوْ) edatının şartı ile cevabı arasındaki zorunlu irtibat (telâzüm) kapalı kalmış ve müfessirler için müşkül olmuştur. Onlardan bazısı: “Sonra azlığınızı ve onların çokluğunu bilseydiniz...” şeklinde hazfedilmiş bir söz takdir etmek zorunda kalmıştır; oysa bu durum [vakte] uymamaya (ihtilafa) değil, hiç gelmemeye (tehallüfe) yol açar. Bazıları ise şöyle takdir etmiştir: “Azlığınızı bilseydiniz ve Allah'ın kalplerine korku salması sebebiyle müşrikler de sizden korku hissetselerdi...” Yani bu durum iki gruptan birinin ağırdan almasına ve sözleşilen vakitte gelmemenize sebep olurdu; bu da önceki görüşün vardığı sonuca varır. Bazıları da bunu insanların başından eksik olmayan engellerin ve aksiliklerin ortaya çıkmasına bağlamıştır; bu görüş daha yakındır, ancak yine de insanın gönlünü tam tatmin etmemektedir.
فَالْوَجْهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ لَوْ هَذِهِ مِنْ قَبِيلِ (لَوِ) الصُّهَيْبِيَّةِ فَإِنَّ لَهَا اسْتِعْمَالَاتٍ مِلَاكُهَا: أَنْ لَا يُقْصَدَ مِنْ (لَوْ) رَبْطُ انْتِفَاءِ مَضْمُونِ جَوَابِهَا بِانْتِفَاءِ مَضْمُونِ شَرْطِهَا، أَيْ رَبْطُ حُصُولِ نَقِيضِ مَضْمُونِ الْجَوَابِ بِحُصُولِ نَقِيضِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ، بَلْ يُقْصَدُ أَنَّ مَضْمُونَ الْجَوَابِ حَاصِلٌ لَا مَحَالَةَ، سَوَاءٌ فُرِضَ حُصُولُ مَضْمُونِ شَرْطِهَا أَوْ فُرِضَ انْتِفَاؤُهُ، أَمَّا لِأَنَّ مَضْمُونَ الْجَوَابِ أَوْلَى بِالْحُصُولِ عِنْدَ انْتِفَاءِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ [فاطر: ١٤] ، وَأَمَّا بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنْ أَوْلَوِيَّةِ مَضْمُونِ
Bu ayetin tefsirinde doğru olan vecih şudur: Buradaki “lev” (لَوْ), “Suheybiyye lev'i” kabilindendir. Bunun birtakım kullanımları vardır ki esası şudur: “Lev” ile, cevap cümlesinin içeriğinin yokluğunun, şart cümlesinin içeriğinin yokluğuna bağlanması yani cevabın zıddının gerçekleşmesinin şartın zıddının gerçekleşmesine bağlanması kastedilmez; bilakis şartın içeriğinin gerçekleştiği farz edilsin veya edilmesin, cevabın içeriğinin her halükarda gerçekleştiği kastedilir. Bu ya şartın yokluğunda cevabın içeriğinin gerçekleşmeye daha evla olması sebebiyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ } [Fâtır: 14] “İşitseler bile size cevap veremezlerdi” buyruğunda olduğu gibi; ya da şartın içeriğinin yokluğunda cevabın içeriğinin gerçekleşmesinin evleviyetine bakılmaksızındır;
الْجَوَابِ بِالْحُصُولِ عِنْدَ انْتِفَاءِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٨] . وَمُحَصِّلُ هَذَا أَنَّ مَضْمُونَ الْجَزَاءِ مُسْتَمِرُّ الْحُصُولِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ فِي فَرْضِ الْمُتَكَلِّمِ، فَيَأْتِي بِجُمْلَةِ الشَّرْطِ مُتَضَمِّنَةً الْحَالَةَ الَّتِي هِيَ عِنْدَ السَّامِعِ مَظِنَّةُ أَنْ يَحْصُلَ فِيهَا نَقِيضُ مَضْمُونِ الْجَوَابِ. وَمِنْ هَذَا قَوْلُ طُفَيْلٍ فِي الثَّنَاءِ عَلَى بَنِي جَعْفَرِ بْنِ كِلَابٍ:
nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } [En'âm: 28] “Geri gönderilseler bile yine kendilerine yasaklanan şeylere dönerlerdi” buyruğunda olduğu gibi. Bunun özeti şudur: Cezanın (cevabın) içeriği, konuşanın varsayımında her durumda süreklilik arz eder; dolayısıyla şart cümlesi, dinleyicinin nazarında cevabın zıddının gerçekleşmesi muhtemel olan hali içerecek şekilde getirilir. Tufeyl'in Benî Ca'fer b. Kilâb'ı överken söylediği şu beyit de bu kabildendir:
أَبَوْا أَنْ يَمَلُّونَا وَلَوْ أَنَّ أُمَّنَا ... تُلَاقِي الَّذِي لَاقَوْهُ مِنَّا لَمَلَّتِ
“Bizden bıkmayı reddettiler; şayet annemiz bizim yüzümüzden çektiklerini çekseydi mutlaka bıkardı.”
أَيْ فَكَيْفَ بِغَيْرِ أُمِّنَا.
Yani annemizden başkası nasıl bıkmasın!
وَقَدْ تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَى هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٢٣] ، وَكُنَّا أَحَلْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١١] .
Buna bu surenin [23. ayetindeki] Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirseydi bile yine yüz çevirerek dönerlerdi” buyruğunda işaret edilmişti; En'âm Suresi'ndeki [111. ayette] Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Onlara melekleri indirmiş olsaydık bile...” ayetinde de oraya ve bu ayetteki hususa atıfta bulunmuştuk.
وَالْمَعْنَى: لَوْ تَوَاعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعَادِ، أَيْ فِي وَقْتِ مَا تَوَاعَدْتُمْ عَلَيْهِ، لِأَنَّ غَالِبَ أَحْوَالِ الْمُتَوَاعِدِينَ أَنْ لَا يَسْتَوِيَ وفاؤهما بِمَا تواعدا عَلَيْهِ فِي وَقْتِ الْوَفَاءِ بِهِ، أَيْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ التَّوْقِيتَ كَانَ فِي تِلْكَ الْأَزْمَانِ تَقْرِيبًا يُقَدِّرُونَهُ بِأَجْزَاءِ النَّهَارِ كَالضُّحَى وَالْعَصْرِ وَالْغُرُوبِ، لَا يَنْضَبِطُ بِالدَّرَجِ وَالدَّقَائِقِ الْفَلَكِيَّةِ، وَالْمَعْنَى: فَبِالْأَحْرَى وَأَنْتُمْ لَمْ تَتَوَاعَدُوا وَقَدْ أَتَيْتُمْ سَوَاءً فِي اتِّحَادِ وَقْتِ حُلُولِكُمْ فِي الْعُدْوَتَيْنِ فَاعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ تَيْسِيرٌ بِقَدَرِ اللَّهِ لِأَنَّهُ قَدَّرَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ نَصْرَكُمْ مِنْ عِنْدِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَال: ١٧] .
Mana şudur: “Sözleşmiş olsaydınız buluşma vaktinde, yani üzerine sözleştiğiniz vakitte anlaşmazlığa düşerdiniz.” Çünkü sözleşenlerin çoğunlukla hali, sözleştikleri hususu yerine getirme vaktinde yani aynı anda denk getirememeleridir; zira o dönemlerde vakit belirleme, astronomik dereceler ve dakikalarla tam olarak tespit edilemeyip kuşluk, ikindi ve gün batımı gibi günün dilimleriyle yaklaşık olarak takdir edilirdi. Mana şudur: Siz sözleşmemişken her iki yamaca aynı anda varıp denk geldiğinize göre, bunun Allah'ın kaderiyle bir kolaylaştırma olduğunu bilin; zira O, zaferinizin Kendi katından olduğunu bilmeniz için bunu böyle takdir etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } [Enfâl: 17] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı.”
وَهَذَا غَيْرُ مَا يُقَالُ، فِي تَقَارُبِ حُصُولِ حَالٍ لِأُنَاسٍ: «كَأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مِيعَادٍ» كَمَا قَالَ الْأَسْوَدُ بْنُ يَعْفُرَ يَرْثِي هَلَاكَ أَحْلَافِهِ وَأَنْصَارِهِ.
Bu durum, birtakım insanların durumlarının birbirine yakın zamanlarda gerçekleşmesi hakkında söylenen: “Sanki sözleşmiş gibiydiler” sözünden farklıdır; nitekim Esved b. Ya'fur müttefiklerinin ve yardımcılarının helakine mersiye söylerken şöyle demiştir:
جَرَتِ الرِّيَاحُ عَلَى مَحَلِّ دِيَارِهِمْ ... فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مِيعَادِ
“Rüzgârlar esti yurtlarının yerinde, sanki sözleşmiş gibiydiler.”
فَإِنَّ ذَلِكَ تَشْبِيهٌ لِلْحُصُولِ المتعاقب.
Çünkü bu, ardı ardına gerçekleşmeye yönelik bir benzetmedir.
وَضمير لَاخْتَلَفْتُمْ عَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا شَامِلٌ لِلْفَرِيقَيْنِ: الْمُخَاطَبِينَ وَالْغَائِبِينَ، عَلَى تَغْلِيبِ الْمُخَاطَبِينَ، كَمَا هُوَ الشَّأْنُ فِي الضَّمَائِرِ مِثْلِهِ.
{ لَاخْتَلَفْتُمْ } ifadesindeki zamir, bütün vecihlere göre her iki topluluğu da (muhatapları ve gaib olanları), muhatapların tağlîb edilmesi suretiyle kapsamaktadır; nitekim benzeri zamirlerde kural böyledir.
وَقَدْ ظَهَرَ مَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا إِذِ التَّقْدِيرُ: وَلَكِنْ لَمْ تَتَوَاعَدُوا وَجِئْتُمْ عَلَى غَيْرِ اتِّعَادٍ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَيْ لِيُحَقِّقَ وَيُنْجِزَ مَا أَرَادَهُ مِنْ نَصْرِكُمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ. وَلَمَّا كَانَ تَعْلِيلُ الِاسْتِدْرَاك المفاد بلكن قَدْ وَقَعَ بِفِعْلٍ مُسْنَدٍ إِلَى اللَّهِ كَانَ مُفِيدًا أَنَّ مَجِيئَهُمْ إِلَى الْعُدْوَتَيْنِ عَلَى غَيْرِ تَوَاعُدٍ كَانَ بِتَقْدِيرٍ مِنَ اللَّهِ عِنَايَةً بِالْمُسْلِمِينَ.
Yüce Allah'ın: { وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için...” buyruğundaki istidrâkın (düzeltme/istisna bildiren ifadenin) yeri ve gayesi açıktır. Zira takdiri şöyledir: “Fakat siz sözleşmediniz; Allah'ın murat ettiği şeyi, yani müşriklere karşı size yönelik yardımını gerçekleştirmesi ve tamamlaması için sözleşmeksizin geldiniz.” { لَكِنْ } ile ifade edilen istidrâkın gerekçelendirilmesi Allah'a isnat edilen bir fiille gerçekleştiğinde bu, onların iki yamaca sözleşmeksizin gelmelerinin Müslümanlara bir lütuf ve inayet olarak Allah'ın takdiriyle olduğunu ifade etmiştir.
وَمَعْنَى أَمْراً هُنَا الشَّيْءُ الْعَظِيمُ، فَتَنْكِيرُهُ لِلتَّعْظِيمِ، أَوْ يُجْعَلُ بِمَعْنَى الشَّأْنِ وَهُمْ لَا يُطْلِقُونَ (الْأَمْرَ) بِهَذَا الْمَعْنَى إِلَّا عَلَى شَيْءٍ مُهِمٍّ، وَلَعَلَّ سَبَبَ ذَلِكَ أَنَّهُ مَا سمّي (أمرا) لَا بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مِمَّا يُؤْمَرُ بِفِعْلِهِ أَوْ بِعَمَلِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا [مَرْيَم: ٢١] وَقَوْلِهِ:
Buradaki { أَمْراً } “bir iş” ifadesinin manası, büyük bir hadisedir. Dolayısıyla onun nekra (belirsiz) gelişi tazim (büyüklük bildirmek) içindir; yahut “önemli durum/şân” manasında kabul edilir; nitekim Araplar bu manadaki “el-emr” kelimesini ancak mühim bir hadise için kullanırlar. Bunun sebebi, belki de yapılması veya işlenmesi emredilen bir şey olması hasebiyle değil de Yüce Allah'ın: { وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا } [Meryem: 21] “Ve bu, karara bağlanmış bir iştir” buyruğunda ve:
وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً [الْأَحْزَاب: ٣٨] .
{ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً } [el-Ahzâb: 38] “Allah'ın emri, kesinleşmiş bir kaderdir” buyruğunda olduğu gibi olmasıdır.
وكانَ تَدُلُّ عَلَى تَحَقُّقِ ثُبُوتِ مَعْنَى خَبَرِهَا لِاسْمِهَا مِنَ الْمَاضِي مِثْلَ كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
{ كانَ } fiili, tıpkı { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek üzerimize bir haktı” [buyruğunda olduğu gibi], haberinin manasının isminde geçmişten beri sabit ve tahakkuk etmiş olduğunu gösterir;
[الرّوم: ٤٧] أَيْ ثَبَتَ لَهُ اسْتِحْقَاقُ الْحَقِّيَّةِ عَلَيْنَا من قديم الزَّمن. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا [مَرْيَم: ٢١] . فَمَعْنَى كانَ مَفْعُولًا أَنَّهُ ثَبَتَ لَهُ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ يُفْعَلُ. فَاشْتُقَّ لَهُ صِيغَةُ مَفْعُولٍ مِنْ فَعَلَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ حِينَ قُدِّرَتْ مَفْعُولِيَّتُهُ فَقَدْ صَارَ كَأَنَّهُ فُعِلَ، فَوُصِفَ لِذَلِكَ بِاسْمِ الْمَفْعُولِ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى مَنِ اتَّصَفَ بِتَسَلُّطِ الْفِعْلِ فِي الْحَالِ لَا فِي الِاسْتِقْبَالِ.
[Rûm: 47] yani ezelden beri üzerimize bir hak olmayı hak etmişti. Aynı şekilde O'nun: { وَكانَ أَمْراً مَقْضِيًّا } [Meryem: 21] “Ve bu, karara bağlanmış bir iştir” buyruğu da böyledir. { كانَ مَفْعُولًا } ifadesinin manası; onun Allah'ın ilminde mutlaka yapılacağının sabit olmasıdır. Dolayısıyla onun gerçekleşeceği takdir edildiğinde sanki bilfiil yapılmış gibi olduğunu belirtmek için { فَعَلَ } fiilinden { مَفْعُولٍ } (yapılmış) vezni türetilmiştir. Bu sebeple, kural olarak gelecekte değil de şimdiki zamanda fiilin gerçekleşmesiyle nitelenen durumlar için kullanılan ism-i mef'ûl ile vasıflanmıştır.
فَحَاصِلُ الْمَعْنَى: لِيُنْجِزَ اللَّهُ وَيُوقِعَ حَدَثًا عَظِيمًا مُتَّصِفًا مُنْذُ الْقِدَمِ بِأَنَّهُ مُحَقَّقُ الْوُقُوعِ عِنْدَ إِبَّانِهِ، أَيْ حَقِيقًا بِأَنْ يُفْعَلَ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ فُعِلَ لِأَنَّهُ لَا يَمْنَعُهُ مَا يَحُفُّ بِهِ مِنَ الْمَوَانِعِ الْمُعْتَادَةِ.
Mananın özeti şudur: Allah, vaktinde vuku bulması kesinleşmiş, ezelden beri yapılması o denli gerekli olup sanki gerçekleşmiş gibi sayılan ve alışılmış engellerin gerçekleşmesine mani olamayacağı büyük bir hadiseyi yerine getirmek ve vücuda getirmek istemiştir.
وَجُمْلَةُ: لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ فِي مَوْضِعِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنْ جُمْلَةِ: لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا لِأَنَّ الْأَمْرَ هُوَ نَصْرُ الْمُسْلِمِينَ وَقَهْرُ الْمُشْرِكِينَ وَذَلِكَ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى إِهْلَاكِ الْمَهْزُومِينَ وَإِحْيَاءِ الْمَنْصُورِينَ وَحَفَّهُ مِنَ الْأَحْوَالِ الدَّالَّةِ عَلَى عِنَايَةِ اللَّهِ بِالْمُسْلِمِينَ وَإِهَانَتِهِ الْمُشْرِكِينَ مَا فِيهِ بَيِّنَةٌ لِلْفَرِيقَيْنِ تَقْطَعُ عُذْرَ الْهَالِكِينَ، وَتَقْتَضِي شُكْرَ الْأَحْيَاءِ. وَدُخُولُ لَامِ التَّعْلِيلِ على فعل لِيَهْلِكَ تَأْكِيدٌ لِلَّامِ الدَّاخِلَةِ عَلَى لِيَقْضِيَ فِي الْجُمْلَةِ الْمُبْدَلِ مِنْهَا. وَلَوْ لَمْ تَدْخُلِ اللَّامُ لَقِيلَ: يَهْلِكُ مَرْفُوعًا.
{ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olan apaçık bir delille helak olsun...” cümlesi, { لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً } “Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için...” cümlesinden bedel-i iştimal konumundadır. Çünkü söz konusu iş, Müslümanların zaferi ve müşriklerin mağlubiyetidir; bu da yenilenlerin helakini ve zafere ulaşanların hayat bulmasını içermektedir. Ayrıca Allah'ın Müslümanlara inayetini ve müşrikleri zillete düşürmesini gösteren şartlar, her iki taraf için de helak olanların mazeretini ortadan kaldıracak ve sağ kalanların şükretmesini gerektirecek apaçık deliller barındırmaktadır. { لِيَهْلِكَ } fiilinin başına gelen ta'lîl (gerekçe) lâm'ı, bedel yapılan cümledeki { لِيَقْضِيَ } ifadesinin başındaki lâm'ı teyit etmektedir. Şayet bu lâm gelmeseydi, merfû olarak “yehliku” denilirdi.
وَالْهَلَاكُ: الْمَوْتُ وَالِاضْمِحْلَالُ، وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِالْحَيَاةِ. وَالْهَلَاكُ وَالْحَيَاةُ مُسْتَعَارَانِ لِمَعْنَى ذَهَابِ الشَّوْكَةِ، وَلِمَعْنَى نُهُوضِ الْأُمَّةِ وَقُوَّتِهَا، لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْهَلَاكِ الْمَوْتُ، وَهُوَ أَشَدُّ الضُّرِّ فَلِذَلِكَ يُشَبَّهُ بِالْهَلَاكِ كُلُّ مَا كَانَ ضُرًّا شَدِيدًا، قَالَ تَعَالَى: يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ [التَّوْبَة:
Helak (الْهَلَاكُ); ölüm ve yok oluştur; bu sebeple hayatın karşılığı olarak getirilmiştir. Helak ve hayat, askeri gücün/nüfuzun yok olması ile bir ümmetin şahlanışı ve kuvveti manasında istiare yoluyla kullanılmıştır. Zira helakin asıl manası ölümdür ve bu da en şiddetli zarardır; bu sebeple şiddetli bir zarar olan her şey helake benzetilir. Nitekim Yüce Allah: { يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } [Tevbe: 42] “Kendilerini helak ediyorlar” buyurmuştur.
٤٢] ، وَبِضِدِّهِ الْحَيَاةُ هِيَ أَنْفَعُ شَيْءٍ فِي طَبْعِ الْإِنْسَانِ فَلِذَلِكَ يُشَبَّهُ بِهَا مَا كَانَ مَرْغُوبًا، قَالَ تَعَالَى: لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا [يس: ٧٠] وَقَدْ جَمَعَ التَّشْبِيهَيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ [الْأَنْعَام: ١٢٢] . فَإِنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا فِي عِزَّةٍ وَمَنَعَةٍ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ فِي قِلَّةٍ، فَلَمَّا قَضَى اللَّهُ بِالنَّصْرِ لِلْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ أَخْفَقَ أَمْرُ الْمُشْرِكِينَ وَوَهَنُوا، وَصَارَ أَمْرُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى جِدَّةٍ وَنُهُوضٍ، وَكَانَ كُلُّ ذَلِكَ، عَنْ بَيِّنَةٍ، أَيْ عَنْ حُجَّةٍ ظَاهِرَةٍ تَدُلُّ عَلَى تَأْيِيدِ اللَّهِ قَوْمًا وَخَذْلِهِ آخَرِينَ بِدُونِ رَيْبٍ.
[Tevbe: 42]. Bunun zıttı olan hayat ise insan tabiatındaki en faydalı şeydir; bu sebeple arzu edilen durumlar hayata benzetilir. Nitekim Yüce Allah: { لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا } [Yâsîn: 70] “Diri olanları uyarsın diye...” buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } [En'âm: 122] “Ölü iken dirilttiğimiz kimse...” buyruğu ise bu iki teşbihi bir araya getirmiştir. Çünkü kâfirler izzet ve güç sahibi idiler, Müslümanlar ise sayıca azdılar. Allah Bedir günü Müslümanlara zaferi takdir edince, müşriklerin işi bozuldu ve zayıfladılar; Müslümanların durumu ise yenilenmeye ve yükselişe geçti. Bütün bunlar { عَنْ بَيِّنَةٍ }, yani Allah'ın bir topluluğu destekleyip diğerlerini yüzüstü bıraktığını şüpheye yer bırakmaksızın gösteren apaçık bir delille gerçekleşti.
وَمِنَ الْبَعِيدِ حمل لِيَهْلِكَ ويَحْيى عَلَى الْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ وَإِنْ تَحَمَّلَهُ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ:
{ لِيَهْلِكَ } ve { يَحْيى } fiillerini hakiki manalarına hamletmek uzaktır; zira Yüce Allah'ın:
لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ فَلَا يَتَحَمَّلُهُ فِي قَوْله: وَيَحْيى مَنْ حَيَّ لِأَنَّ حَيَاةَ الْأَحْيَاءِ ثَابِتَةٌ لَهُمْ
{ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ } “Helak olan apaçık bir delille helak olsun...” buyruğunda mana bunu kaldırsa bile, { وَيَحْيى مَنْ حَيَّ } “...yaşayan da apaçık bir delille yaşasın” buyruğunda bunu kaldırmaz; zira hayatta kalanların hayatı zaten kendileri için
مِنْ قَبْلِ يَوْمِ بَدْرٍ.
Bedir gününden önce de sabitti.
وَدَلَّ مَعْنَى الْمُجَاوَزَةِ الَّذِي فِي عَنْ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى، أَنْ يَكُونَ الْهَلَاكُ وَالْحَيَاةُ صَادِرَيْنِ عَنْ بَيِّنَةٍ وَبَارِزَيْنِ مِنْهَا.
{ عَنْ } edatındaki mücâvezet (bir şeyden kaynaklanma/ayrılma) manası, helakin ve hayatın apaçık bir delilden neşet edip onun neticesi olarak ortaya çıkması manasına delalet etmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَالْبَزِّيِّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ «حَيِيَ» بِإِظْهَارِ الْيَاءَيْنِ، وَقَرَأَهُ الْبَقِيَّةُ: «حَيَّ» بِإِدْغَامِ إِحْدَى الْيَاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى عَلَى قِيَاسِ الْإِدْغَامِ وَهُمَا وَجْهَانِ فَصِيحَانِ.
Nâfi', İbn Kesîr'den rivayetle el-Bezzî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, Ya'kûb ve Halef, iki yâ harfini açıkça belirterek «حَيِيَ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise idgam kuralı gereğince yâ harflerinden birini diğerine katarak «حَيَّ» şeklinde okumuşlardır; her iki okuyuş da fasih vecihlerdir.
وعَنْ لِلْمُجَاوَزَةِ الْمَجَازِيَّةِ، وَهِيَ بِمَعْنَى (بَعْدَ) ، أَيْ: بَعْدَ بَيِّنَةٍ يَتَبَيَّنُ بِهَا سَبَبُ الْأَمْرَيْنِ: هَلَاكِ مَنْ هَلَكَ، وَحَيَاةِ مَنْ حَيِيَ.
{ عَنْ } edatı mecâzî mücâvezet içindir ve “sonra” manasındadır; yani helak olanın helak oluşunun ve yaşayanın hayat buluşunun sebebi kendisiyle açığa çıkan apaçık bir delilden (beyyineden) sonra demektir.
وَقَوْلُهُ: وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ دُعَاءَ الْمُسْلِمِينَ طَلَبَ النَّصْرِ، وَسَمِيعٌ مَا جَرَى بَيْنَهُمْ مِنَ الْحِوَارِ فِي شَأْنِ الْخُرُوجِ إِلَى بَدْرٍ وَمِنْ مَوَدَّتِهِمْ أَنْ تَكُونَ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ هِيَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ الَّتِي يُلَاقُونَهَا، وَغَيْرَ ذَلِكَ، وَعَلِيمٌ بِمَا يَجُولُ فِي خَوَاطِرِهِمْ مِنْ غَيْرِ الْأُمُورِ الْمَسْمُوعَةِ وَبِمَا يصلح بهم وَيَبْنِي عَلَيْهِ مجد مستقبلهم.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ اللَّهَ لَسَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğu bir fezlekedir (tamamlayıcı sondur). Allah'ın, Müslümanların zafer talebiyle ettikleri duaları işittiğine, Bedir'e çıkış hususunda kendi aralarında geçen konuşmaları ve karşılaşacakları iki gruptan güçsüz olanının kendilerinin olmasını istemelerini ve benzeri şeyleri işittiğine; işitilen şeylerin haricinde içlerinden geçen düşünceleri, onların ıslahına yarayacak ve geleceklerinin şanını üzerine inşa edecek hususları hakkıyla bildiğine işaret etmektedir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 43]
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٤٣)
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلاً وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Hani Allah sana onları uykunda az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi korkaklık gösterir ve bu hususta çekişirdiniz. Fakat Allah sizi kurtardı. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (43)
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا [الْأَنْفَال: ٤٢] فَإِنَّ هَذِهِ الرُّؤْيَا مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ زَمَانُ كَوْنِهِمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيَا لِوُقُوعِهَا فِي مُدَّةِ نُزُولِ الْمُسْلِمِينَ بِالْعُدْوَةِ مِنْ بَدْرٍ، فَهُوَ بَدَلٌ مِنْ بَدَلٍ.
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } ifadesi, [Enfâl: 42. ayetteki] { إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيا } “Hani siz vadinin yakın yamacındaydınız...” buyruğundan bedeldir. Çünkü bu rüya, Müslümanların Bedir'de yamaca indikleri esnada gerçekleştiği için onların yakın yamaçta bulundukları zaman diliminin kapsadığı hususlardandır; dolayısıyla bu, bedelden bedeldir.