وَالْمَنَامُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى النَّوْمِ، وَيُطْلَقُ عَلَى زَمَنِ النَّوْمِ وَعَلَى مَكَانِهِ.
El-Menâm (الْمَنَامُ), uyku manasında bir mîm'li masdardır; aynı zamanda uyku zamanı ve uyku mekânı için de kullanılır.
وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: فِي مَنامِكَ بِفعل يُرِيكَهُمُ، فالإراءة إراءة رُؤْيا، وأسندت الإراءة إِلَى اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّ رُؤْيَا النَّبِيءِ ﷺ وَحْيٌ بِمَدْلُولِهَا، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى، حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ وَابْنِهِ قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ [الصافات: ١٠٢] فَإِنَّ أَرْوَاحَ الْأَنْبِيَاءِ لَا تَغْلِبُهَا الْأَخْلَاطُ، وَلَا تَجُولُ حَوَاسُّهُمُ الْبَاطِنَةُ فِي الْعَبَثِ، فَمَا رُؤْيَاهُمْ إِلَّا مُكَاشَفَاتٌ رُوحَانِيَّةٌ عَلَى عَالَمِ الْحَقَائِقِ.
{ فِي مَنامِكَ } “uykunda” ifadesi { يُرِيكَهُمُ } fiiline müteallıktır (bağlıdır); dolayısıyla buradaki gösterme, rüya yoluyla göstermedir. Gösterme işi Yüce Allah'a isnat edilmiştir; çünkü Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rüyası delaleti itibarıyla vahiydir. Nitekim Yüce Allah'ın İbrahim ve oğlundan naklettiği şu buyruk da buna delalet eder: { قالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرى قالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ } [Sâffât: 102] “Dedi ki: Ey yavrucuğum! Ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir bak ne dersin? Dedi ki: Ey babacığım! Sana emrolunanı yap.” Zira peygamberlerin ruhlarına karışık hayaller galip gelmez ve onların iç duyuları boş şeylerle oyalanmaz; onların rüyaları hakikatler alemine açılan ruhanî mükaşefelerden başka bir şey değildir.
وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ قَدْ رَأَى رُؤْيَا مَنَامٍ، جَيْشَ الْمُشْرِكِينَ قَلِيلًا، أَيْ قَلِيلَ الْعَدَدِ وَأَخْبَرَ بِرُؤْيَاهُ الْمُسْلِمِينَ فَتَشَجَّعُوا لِلِقَاءِ الْمُشْرِكِينَ، وَحَمَلُوهَا عَلَى ظَاهِرِهَا، وَزَالَ عَنْهُمْ مَا كَانَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uykusunda bir rüya görmüş, müşrik ordusunu az, yani sayıca az görmüş ve rüyasını Müslümanlara haber vermişti. Onlar da müşriklerle karşılaşma konusunda cesaretlendiler, rüyayı zahirine hamlettiler ve kendilerini
يُخَامِرُهُمْ مِنْ تَهَيُّبِ جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ. فَكَانَتْ تِلْكَ الرُّؤْيَا مِنْ أَسْبَابِ النَّصْرِ، وَكَانَتْ تِلْكَ الرُّؤْيَا مِنَّةً مِنَ اللَّهِ عَلَى رَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَكَانَتْ قِلَّةُ الْعَدَدِ فِي الرُّؤْيَا رَمْزًا وَكِنَايَةً عَنْ وَهَنِ أَمْرِ الْمُشْرِكِينَ لَا عَنْ قِلَّةِ عَدَدِهِمْ.
saran müşrik ordusundan çekinme korkusu üzerlerinden kalktı. İşte bu rüya zaferin sebeplerinden biri oldu; Allah'tan Elçisi'ne ve müminlere bir lütuftu. Rüyadaki sayı azlığı ise onların sayılarının azlığına değil, müşriklerin durumunun zayıflığına bir sembol ve kinaye idi.
وَلِذَلِكَ جَعَلَهَا اللَّهُ فِي رُؤْيَا النَّوْمِ دُونَ الْوَحْيِ، لِأَنَّ صُوَرَ الْمَرَائِي الْمَنَامِيَّةِ تَكُونُ رُمُوزًا لِمَعَانٍ فَلَا تُعَدُّ صُورَتُهَا الظَّاهِرِيَّةُ خُلْفًا، بِخِلَافِ الْوَحْيِ بِالْكَلَامِ.
İşte bu sebeple Allah onu kelamla vahiy yerine uyku rüyası kıldı; zira rüyada görülen suretler manalara semboldür, dolayısıyla onun zahiri sureti [sözle bildirilen vahiydeki gibi] bir hilaf (gerçeğe aykırılık) sayılmaz; kelam ile olan vahiy ise böyle değildir.
وَقَدْ حَكَاهَا النَّبِيءُ ﷺ لِلْمُسْلِمِينَ، فَأَخَذُوهَا عَلَى ظَاهِرِهَا، لِعِلْمِهِمْ أَنَّ رُؤْيَا النَّبِيءِ وَحْيٌ، وَقَدْ يَكُونُ النَّبِيءُ قَدْ أَطْلَعَهُ اللَّهُ عَلَى تَعْبِيرِهَا الصَّائِبِ، وَقَدْ يَكُونُ صَرَفَهُ عَنْ ذَلِكَ فَظَنَّ كَالْمُسْلِمِينَ ظَاهِرَهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ لِلْحِكْمَةِ. فَرُؤْيَا النَّبِيءِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu Müslümanlara anlatmış, onlar da peygamberin rüyasının vahiy olduğunu bildikleri için zahirine göre anlamışlardı. Allah, Peygamber'e bu rüyanın doğru tabirini bildirmiş olabileceği gibi, hikmete binaen bunu ondan çevirmiş olup o da Müslümanlar gibi zahirine göre değerlendirmiş olabilir; bunların hepsi bir hikmet içindir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rüyası
لَمْ تُخْطِئْ وَلكنهَا أَو همتهم قِلَّةَ الْعَدَدِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَرْغُوبُهُمْ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ حَاصِلٌ، وَهُوَ تَحَقُّقُ النَّصْرِ، وَلَوْ أُخْبِرُوا بِعَدَدِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ لَجَبُنُوا عَنِ اللِّقَاءِ فَضَعُفَتْ أَسْبَابُ النَّصْرِ الظَّاهِرَةُ الْمُعْتَادَةُ الَّتِي تُكْسِبُهُمْ حُسْنَ الْأُحْدُوثَةِ. وَرُؤْيَا النبيء لَا تخطىء، وَلَكِنَّهَا قَدْ تَكُونُ جَارِيَةً عَلَى الصُّورَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْخَارِجِ، كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي بَدْءِ الْوَحْيِ: أَنَّهُ كَانَ لَا يَرَى رُؤْيَا إِلَّا جَاءَتْ مِثْلَ فَلَقِ الصُّبْحِ، وَهَذَا هُوَ الْغَالِبُ، وَخَاصَّةً قَبْلَ ابْتِدَاءِ نُزُولِ الْمَلَكِ بِالْوَحْيِ، وَقَدْ تَكُونُ رُؤْيَا النَّبِيءِ ﷺ رَمْزِيَّةً وَكِنَايَةً كَمَا فِي حَدِيثِ رُؤْيَاهُ بَقَرًا تُذْبَحُ، وَيُقَالُ لَهُ: اللَّهُ خَيْرٌ، فَلَمْ يَعْلَمِ الْمُرَادَ حَتَّى تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَ أُحُدٍ. فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ خَذْلَ الْمُشْرِكِينَ وَهَزْمَهُمْ أَرَى نَبِيئَهُ الْمُشْرِكِينَ قَلِيلًا كِنَايَةً بِأَحَدِ أَسْبَابِ الِانْهِزَامِ، فَإِنَّ الِانْهِزَامَ يَجِيءُ مِنْ قِلَّةِ الْعَدَدِ. وَقَدْ يُمْسِكُ النَّبِيءُ ﵊ عَنْ بَيَانِ التَّعْبِيرِ الصَّحِيحِ لِحِكْمَةٍ، كَمَا
asla yanılmamıştır; fakat onlara sayının az olduğu hissini vermiştir, çünkü onların arzuladığı buydu ve bundan maksat olan şey, yani zaferin tahakkuku hasıl olmuştur. Şayet müşriklerin sayısı olduğu gibi haber verilseydi karşılaşmaktan korkarlardı da kendilerine güzel bir övgü kazandıran o alışılageldik zahiri zafer sebepleri zayıflardı. Peygamberin rüyası yanılmaz; fakat rüya, Âişe'nin vahyin başlangıcı hadisinde rivayet edildiği üzere dış dünyada gerçekleşen surete uygun olabilir: “Gördüğü hiçbir rüya yoktu ki sabah aydınlığı gibi çıkmasın.” Çoğunlukla olan durum budur, özellikle de meleğin vahiy ile inmeye başlamasından önce. Kimi zaman da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem rüyası sembolik ve kinayeli olur; nitekim boğazlanan sığırlar görüp kendisine “Allah daha hayırlıdır” denildiği hadiste olduğu gibi. Uhud günü şehit edilen müminler olduğu kendisine açıklanıncaya kadar bununla ne kastedildiğini bilememişti. Allah müşrikleri yüzüstü bırakmayı ve hezimete uğratmayı murat edince, yenilginin sebeplerinden birine kinaye olarak Peygamberine müşrikleri az gösterdi; çünkü hezimet sayı azlığından da kaynaklanır. Bazen Peygamber aleyhisselâm bir hikmete binaen doğru tabiri açıklamaktan geri dururdu; nitekim
فِي حَدِيثِ تَعْبِيرِ أَبِي بَكْرٍ رُؤْيَا الرَّجُلِ الَّذِي قَصَّ رُؤْيَاهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَوْلِ النَّبِيءِ لَهُ: «أَصَبْتَ بَعْضًا وَأَخْطَأْتَ بَعْضًا»
rüyasını Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlatan adamın rüyasını Ebû Bekir'in tabir etmesi ve Peygamber'in ona: «Bir kısmını doğru bildin, bir kısmında ise yanıldın» buyurması hadisinde olduğu gibi.
وَأَبَى أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ مَا أَصَابَ مِنْهَا وَمَا أَخْطَأَ. وَلَوْ أَخْبَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ لِيُخْبِرَ الْمُؤْمِنِينَ بأنّهم غالبون الْمُشْركُونَ لَآمَنُوا بِذَلِكَ إِيمَانًا عَقْلِيًّا لَا يَحْصُلُ مِنْهُ مَا يَحْصُلُ مِنَ التَّصْوِيرِ بِالْمَحْسُوسِ، وَلَوْ لَمْ يُخْبِرْهُ وَلَمْ يُرِهِ تِلْكَ الرُّؤْيَا لَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَحْسِبُونَ لِلْمُشْرِكِينَ حِسَابًا كَبِيرًا. لِأَنَّهُمْ مَعْرُوفُونَ عِنْدَهُمْ بِأَنَّهُمْ أَقْوَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِكَثِيرٍ.
Ve Peygamber onun neresini doğru bilip neresinde yanıldığını açıklamaktan kaçındı. Şayet Allah, Resûlü'ne müminlere müşriklere galip geleceklerini haber versin diye bildirmiş olsaydı, buna aklî bir imanla inanırlardı ki bundan somut bir tasvirden hasıl olan şey elde edilemezdi. Eğer bunu ona bildirmeseydi ve o rüyayı göstermeseydi Müslümanlar müşrikleri gözlerinde çok büyütürlerdi; zira onların Müslümanlardan kat kat güçlü oldukları kendilerince bilinmekteydi.
وَهَذِهِ الرُّؤْيَا قَدْ مَضَتْ بِالنِّسْبَةِ لِزَمَنِ نُزُولِ الْآيَةِ، فَالتَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ الرُّؤْيَا الْعَجِيبَةِ.
Bu rüya ayetin iniş zamanına göre geçmişte kalmıştır; dolayısıyla muzâri fiil ile ifade edilmesi, o harikulade rüya halini zihinde canlandırmak içindir.
وَالْقَلِيلُ هُنَا قَلِيلُ الْعَدَدِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: كَثِيراً. أَرَاهُ إِيَّاهُمْ قَلِيلِي الْعَدَدِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ فِي الْمُكَاشَفَةِ النَّوْمِيَّةِ كِنَايَةً عَنِ الْوَهَنِ وَالضَّعْفِ. فَإِنَّ لُغَةَ الْعُقُولِ وَالْأَرْوَاحِ أَوْسَعُ من لُغَة
Buradaki { الْقَلِيلُ } (az) ifadesi, { كَثِيراً } (çok) kelimesinin karinesiyle sayıca az demektir. Onları kendisine sayıca az göstermiş ve uyku mükaşefesinde bunu gevşeklik ve zaafiyetten kinaye kılmıştır. Zira akılların ve ruhların dili, hitap dilinden
التخاطب، لِأَنَّ طَرِيقَ الِاسْتِفَادَةِ عِنْدَهَا عَقْلِيٌّ مُسْتَنِدٌ إِلَى مَحْسُوسٍ، فَهُوَ وَاسِطَةٌ بَيْنَ الِاسْتِدْلَالِ الْعَقْلِيِّ الْمَحْضِ وَبَيْنَ الِاسْتِفَادَةِ اللُّغَوِيَّةِ.
daha geniştir. Çünkü onun idrak yolu somuta dayanan aklî bir yoldur; bu da sırf aklî istidlal ile lügavî faydalanma arasında bir vasıtadır.
وَأخْبر ب «قَلِيل» و «كثير» وَكِلَاهُمَا مُفْرَدٌ عَنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ لِمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Her ikisi de müfred olan “az” ve “çok” kelimeleriyle çoğul zamirden haber verilmiştir; nitekim bu husus daha önce Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٦] .
{ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } [Âl-i İmrân: 146] “Beraberinde birçok rabbânîler vardı...”
وَمَعْنَى: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ أَنَّهُ لَوْ أَرَاكَهُمْ رُؤْيَا مُمَاثِلَةً لِلْحَالَةِ الَّتِي تُبْصِرُهَا الْأَعْيُنُ لَدَخَلَ قُلُوبَ الْمُسْلِمِينَ الْفَشَلُ، أَيْ إِذَا حَدَّثَهُمُ النَّبِيءُ بِمَا رَأَى، فَأَرَادَ اللَّهُ إِكْرَامَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ لَا يَدْخُلَ نُفُوسَهُمْ هَلَعٌ، وَإِنْ كَانَ النَّصْرُ مَضْمُونًا لَهُمْ.
{ وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ } “Eğer sana onları çok gösterseydi korkaklık gösterirdiniz” ifadesinin manası şudur: Gözlerin gördüğü hale uygun bir rüya gösterseydi ve Peygamber gördüğünü onlara anlatsaydı Müslümanların kalplerine korkaklık ve gevşeklik girerdi. Zafer kendilerine vadedilmiş olsa bile, Allah Müslümanların gönüllerine korku ve telaş girmemesini murat ederek onlara lütufta bulunmuştur.
فَإِنْ قُلْتَ: هَذَا يَقْتَضِي أنّ الإراءة كَانَتْ مُتَعَيِّنَةً وَلِمَ يَتْرُكِ اللَّهُ إِرَاءَتَهُ جَيْشَ الْعَدُوِّ فَلَا تَكُونَ حَاجَةٌ إِلَى تَمْثِيلِهِمْ بِعَدَدٍ قَلِيلٍ، قُلْتُ: يَظْهَرُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ رَجَا أَنْ يَرَى رُؤْيَا تَكْشِفُ لَهُ عَنْ حَالِ الْعَدُوِّ، فَحَقَّقَ اللَّهُ رَجَاءَهُ، وَجَنَّبَهُ مَا قَدْ يُفْضِي إِلَى كَدَرِ الْمُسْلِمِينَ، أَوْ لَعَلَّ الْمُسْلِمِينَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَسْتَعْلِمَ رَبَّهُ عَنْ حَالِ الْعَدُوِّ.
Eğer: “Bu durum göstermenin zorunlu olduğunu gerektirir; peki Allah düşman ordusunu hiç göstermeseydi de onları az bir sayıyla temsil etmeye ihtiyaç kalmasaydı olmaz mıydı?” dersen, derim ki: Anlaşılan odur ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanın halini kendisine açığa çıkaracak bir rüya görmeyi temenni etmiş, Allah da onun bu temennisini gerçekleştirmiş ve Müslümanları kederlendirebilecek durumlardan onu uzak tutmuştur. Yahut belki de Müslümanlar Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanın durumunu Rabbinden öğrenmesini talep etmişlerdi.
وَالْفَشَلُ: الْجُبْنُ وَالْوَهَنُ. وَالتَّنَازُعُ: الِاخْتِلَافُ. وَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ الْخُطَّةُ الَّتِي يَجِبُ اتِّبَاعُهَا فِي قِتَالِ الْعَدُوِّ مِنْ ثَبَاتٍ أَوِ انْجِلَاءٍ عَنِ الْقِتَالِ.
Feşel (الْفَشَلُ); korkaklık ve gevşekliktir. Tenâzu' (التَّنَازُعُ); anlaşmazlığa düşmektir. { الْأَمْرِ } (emir/iş) ile kastedilen ise düşmanla savaşta sebat göstermek ya da savaştan çekilmek hususunda izlenmesi gereken plandır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْرِ لِلْعَهْدِ وَهُوَ أَمْرُ الْقِتَالِ وَمَا يَقْتَضِيهِ.
{ الْأَمْرِ } kelimesindeki belirlilik takısı ahd (bilinen bir duruma işaret) içindir; o da savaş işi ve onun gerektirdiği hususlardır.
وَالِاسْتِدْرَاكُ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ رَاجِعٌ إِلَى مَا فِي جُمْلَةِ: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً مِنَ الْإِشْعَارِ بِأَنَّ الْعَدُوَّ كَثِيرٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَأَنَّ الرُّؤْيَا قَدْ تُحَاكِي الصُّورَةَ الَّتِي فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَهُوَ الْأَكْثَرُ فِي مَرَائِي الْأَنْبِيَاءِ، وَقَدْ تُحَاكِي الْمَعْنَى الرَّمْزِيَّ وَهُوَ الْغَالِبُ فِي مِرَائِي غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ، مِثْلَ رُؤْيَا مَلِكِ مِصْرَ سَبْعَ بَقَرَاتٍ، وَرُؤْيَا صَاحِبَيْ يُوسُفَ فِي السِّجْنِ، وَهُوَ الْقَلِيلُ فِي مِرَائِي الْأَنْبِيَاءِ مِثْلَ رُؤْيَا النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ هَزَّ سَيْفًا فَانْكَسَرَ فِي يَدِهِ، فَمَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ رَفْعُ مَا فُرِضَ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً. فَمَفْعُولُ سَلَّمَ وَمُتَعَلِّقُهُ مَحْذُوفَانِ إِيجَازًا إِذْ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ وَالتَّقْدِيرُ: سَلَّمَكُمْ مِنَ الْفَشَلِ وَالتَّنَازُعِ بِأَنْ سَلَّمَكُمْ مِنْ سَبَبِهِمَا، وَهُوَ إِرَاءَتُكُمْ وَاقِعَ عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى كَثْرَةِ الْعَدُوِّ يُلْقِي فِي النُّفُوسِ تَهَيُّبًا لَهُ وَتَخَوُّفًا مِنْهُ، وَذَلِكَ يُنْقِصُ شَجَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يُوَفِّرَ لَهُمْ مُنْتَهَى الشَّجَاعَةِ.
{ وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } “Fakat Allah kurtardı” buyruğundaki istidrâk, { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً } “Eğer sana onları çok gösterseydi...” cümlesinde bulunan, düşmanın hakikatte çok olduğuna ve rüyanın bazen hakikatteki sureti yansıtabileceğine dair işarete racidir. Peygamberlerin rüyalarında en çok görülen budur; bazen de peygamber olmayanların rüyalarında çoğunlukla olduğu gibi sembolik manayı yansıtır; nitekim Mısır kralının yedi inek görmesi ve Yusuf'un zindandaki iki arkadaşının rüyası böyledir. Peygamberlerin rüyalarında ise bu azdır; nitekim Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir kılıcı sallayıp elinde kırıldığını görmesi böyledir. İstidrâkın manası; { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً } ifadesinde varsayılan durumu ortadan kaldırmaktır. { سَلَّمَ } fiilinin mef'ûlü ve müteallakı, { لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنازَعْتُمْ } “korkaklık gösterir ve çekişirdiniz” ifadesi buna delalet ettiği için îcâz (kısa anlatım) amacıyla hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: “Müşriklerin gerçek sayısını size göstermemek suretiyle, korkaklık ve çekişmenin sebebinden sizi esenliğe çıkarıp bu ikisinden kurtardı.” Çünkü düşmanın çokluğunu bilmek nefislere ona karşı bir çekinme ve korku salar; bu da Allah'ın kendilerine en üst düzeyde cesaret vermeyi dilediği Müslümanların cesaretini kırardı.
وَوُضِعَ الظَّاهِرُ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ دُونَ أَنْ يَقُولَ: وَلَكِنَّهُ سَلَّمَ، لِقَصْدِ زِيَادَةِ إِسْنَادِ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ، وَأَنَّهُ بِعِنَايَتِهِ، وَاهْتِمَامًا بِهَذَا الْحَادِثِ.
{ وَلكِنَّهُ سَلَّمَ } demek yerine { وَلكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ } buyrularak zamir yerine açık ismin konulması, bu fiilin Allah'a isnadını pekiştirmek, bunun O'nun inayetiyle olduğunu vurgulamak ve bu hadiseye verilen önemi belirtmek içindir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَذْيِيلٌ لِلْمِنَّةِ، أَيْ: أَوْحَى إِلَى رَسُولِهِ بِتِلْكَ الرُّؤْيَا الرَّمْزِيَّةِ، لِعِلْمِهِ بِمَا فِي الصُّدُورِ الْبَشَرِيَّةِ مِنْ تَأَثُّرِ النُّفُوسِ بِالْمُشَاهَدَاتِ وَالْمَحْسُوسَاتِ أَكْثَرَ مِمَّا تَتَأَثَّرُ بِالِاعْتِقَادَاتِ، فَعَلِمَ أَنَّهُ لَوْ أَخْبَرَكُمْ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَنْهَزِمُونَ، وَاعْتَقَدْتُمْ ذَلِكَ لِصِدْقِ إِيمَانِكُمْ، لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ مُثِيرًا فِي نُفُوسِكُمْ مِنَ الشَّجَاعَةِ وَالْإِقْدَامِ مَا يثيره اعتقادي أَنَّ عَدَدَهُمْ قَلِيلٌ، لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ بِأَنَّهُمْ يَنْهَزِمُونَ لَا يُنَافِي تَوَقُّعَ شِدَّةٍ تَنْزِلُ بِالْمُسْلِمِينَ، مِنْ مَوْتٍ وَجِرَاحٍ قَبْلَ الِانْتِصَارِ، فَأَمَّا اعْتِقَادُ قِلَّةِ الْعَدُوِّ فَإِنَّهَا تُثِيرُ فِي النُّفُوسِ إِقْدَامًا وَاطْمِئْنَانَ بَالٍ، فَلِعِلْمِهِ بِذَلِكَ أَرَاكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلا.
{ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” cümlesi yapılan lütfu tamamlayan bir fezlekedir. Yani insan göğüslerinde/iç dünyasında bulunan nefislerin inançlardan ziyade gözle görülen ve duyularla algılanan şeylerden daha çok etkilendiğini bildiği için Elçisi'ne bu sembolik rüyayı vahyetmiştir. Allah bilmiştir ki şayet size müşriklerin yenileceğini haber verseydi ve siz de imanınızın sadakati sebebiyle buna inansaydınız bile, bu inanç nefislerinizde onların sayılarının az olduğuna inanmanın uyandıracağı cesaret ve atılganlığı uyandırmayacaktı. Çünkü onların yenileceğine inanmak, zafere ulaşmadan önce Müslümanların başına ölüm ve yaralanma gibi çetin sıkıntıların gelmesi ihtimalini ortadan kaldırmaz. Düşmanın az olduğuna inanmak ise nefislerde atılganlık ve gönül rahatlığı uyandırır. İşte Allah bunu bildiği için onları uykunda sana az gösterdi.
وَمعنى بِذاتِ الصُّدُورِ الْأَحْوَالُ الْمُصَاحِبَةُ لِضَمَائِرِ النُّفُوسِ، فَالصُّدُورُ أُطْلِقَتْ عَلَى مَا حَلَّ فِيهَا مِنَ النَّوَايَا وَالْمُضْمَرَاتِ، فَكَلِمَةُ ذَاتِ بِمَعْنَى صَاحِبَةِ، وَهِيَ مُؤَنَّثُ (ذُو) أَحَدِ الْأَسْمَاءِ الْخَمْسَةِ، فَأَصْلُ أَلِفِهَا الْوَاوُ وَوَزْنُهَا (ذَوَتْ) انْقَلَبَتْ وَاوُهَا أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ فَاطِرٍ [٣٨] فِي قَوْله تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ هِيَ تَأْنِيثُ ذُو، وَذُو مَوْضُوعٌ لِمَعْنَى الصُّحْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ:
{ بِذاتِ الصُّدُورِ } ifadesinin manası; nefislerin gizledikleri şeylere eşlik eden hallerdir. “Göğüsler” (es-sudûr) kelimesi, içinde yer alan niyetler ve gizli düşünceler için kullanılmıştır. { ذَاتِ } kelimesi “sahip” manasındadır ve esmâ-i hamse’den olan { ذُو } kelimesinin müennesidir. Asıl elifi vâv olup vezni (ذَوَتْ) şeklindedir; vâv harfi harekeli ve öncesi meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Keşşâf müellifi Fâtır Suresi'nin [38. ayetinin] tefsirinde, Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu, zû kelimesinin müennesidir. Zû kelimesi şu beyitteki gibi beraberlik manası için konulmuştur:
لِتَغْنِيَ عَنِّي ذَا إِنَائِكَ أَجْمَعَا (١) يَعْنِي أَنَّ ذَاتَ الصُّدُورِ الْحَالَةُ الَّتِي قَرَارَتُهَا الصُّدُورُ فَهِيَ صَاحِبَتُهَا وَسَاكِنَتُهَا، فَذَاتُ الصُّدُورِ النَّوَايَا وَالْخَوَاطِرُ وَمَا يَهُمُّ بِهِ الْمَرْءُ وَمَا يدبّره ويكيده.
‘Kabındakilerin tamamı benden yana kifayet etsin diye.’ (1) Yani zâtü's-sudûr; karargâhı göğüsler olan haldir, dolayısıyla onun arkadaşı ve sakini gibidir. Buna göre zâtü's-sudûr; niyetler, hatıralar, insanın kastettiği, planladığı ve tuzak kurduğu şeylerdir.”
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 44]
وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (٤٤)
{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلاً وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولاً وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Hani karşılaştığınızda onları sizin gözünüze az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu ki Allah, yerine getirilmesi gereken bir işi gerçekleştirsin. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” (44)
وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ عَطْفٌ عَلَى إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْفَال: ٤٣] وَهَذِهِ رُؤْيَةُ بَصَرٍ أَرَاهَا اللَّهُ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى خِلَافِ مَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، فَكَانَتْ خَطَأً مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَلَمْ يَرَهَا النَّبِيءُ ﷺ
{ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } ifadesi, [Enfâl: 43. ayetteki] { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } buyruğuna ma'tûftur. Bu, Allah'ın her iki topluluğa hakikattekinin aksine gösterdiği bir göz görmesidir (gözle görmedir); dolayısıyla her iki topluluk için de bir yanılma olmuştur; bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem görmemiştir.
وَلِذَلِكَ عُدِّيَتْ رُؤْيَا الْمَنَامِ الصَّادِقَةُ إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيءِ، فِي قَوْلِهِ:
Bundan dolayı sâdık uyku rüyası, [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda Peygamber'in zamirine müteaddî kılınmıştır (geçişli yapılmıştır):
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْفَال:
{ إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ } [Enfâl: 43] “Hani Allah sana onları gösteriyordu...”
٤٣] وَجُعِلَتِ الرُّؤْيَةُ الْبَصَرِيَّةُ الْخَاطِئَةُ مُسْنَدَةً إِلَى ضَمَائِرِ الْجَمْعَيْنِ، وَظَاهِرُ الْجَمْعِ يَعُمُّ النَّبِيءَ ﷺ فَيُخَصُّ مِنَ الْعُمُومِ. أَرَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَلِيلُونَ، وَأَرَى الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ قَلِيلُونَ. خَيَّلَ اللَّهُ لِكِلَا الْفَرِيقَيْنِ قِلَّةَ الْفَرِيقِ الْآخَرِ، بِإِلْقَاءِ ذَلِكَ التَّخَيُّلِ فِي نُفُوسِهِمْ، وَجَعَلَ الْغَايَةَ مِنْ تَيْنَكِ الرُّؤْيَتَيْنِ نَصْرَ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذَا مِنْ بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى إِذْ جَعَلَ لِلشَّيْءِ الْوَاحِدِ أَثَرَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، وَجَعَلَ لِلْأَثَرَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ أَثَرًا مُتَّحِدًا، فَكَانَ تَخَيُّلُ الْمُسْلِمِينَ قِلَّةَ الْمُشْرِكِينَ مُقَوِّيًا لِقُلُوبِهِمْ، وَزَائِدًا لِشَجَاعَتِهِمْ، وَمُزِيلًا لِلرُّعْبِ عَنْهُمْ، فَعَظُمَ بِذَلِكَ بَأْسُهُمْ عِنْدَ اللِّقَاءِ، لِأَنَّهُمْ مَا كَانَ لِيَفُلَّ مِنْ بَأْسِهِمْ إِلَّا شُعُورُهُمْ بِأَنَّهُمْ أَضْعَفُ مِنْ أَعْدَائِهِمْ عَدَدًا وَعُدَدًا، فَلَمَّا أُزِيلَ ذَلِكَ عَنْهُمْ، بِتَخْيِيلِهِمْ قِلَّةَ عَدُوِّهِمْ، خَلُصَتْ أَسْبَابُ شِدَّتِهِمْ مِمَّا يُوهِنُهَا. وَكَانَ تَخَيُّلُ الْمُشْرِكِينَ قِلَّةَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ كَوْنَهُمْ أَقَلَّ مِمَّا هُمْ عَلَيْهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، بَرْدًا عَلَى غَلَيَانِ قُلُوبِهِمْ مِنَ الْغَيْظِ، وَغَارًّا إِيَّاهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيَنَالُونَ التَّغَلُّبَ عَلَيْهِمْ بِأَدْنَى قِتَالٍ، فَكَانَ صَارِفًا إِيَّاهُمْ عَنِ التَّأَهُّبِ لِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ، حَتَّى فَاجَأَهُمْ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ، فَكَانَتِ الدَّائِرَةُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، فَنَتَجَ عَنْ تَخَيُّلِ الْقِلَّتَيْنِ انْتِصَارُ الْمُسْلِمِينَ.
buyruğunda sadık rüya Peygamber'in zamirine müteaddi kılınmış; hatalı olan gözle görme ise her iki topluluğun çoğul zamirlerine isnat edilmiştir. Çoğulun zahiri Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem de kapsasa bile o bu umumdan tahsis edilir (hariç tutulur). Allah Müslümanlara müşrikleri az, müşriklere de Müslümanları az gösterdi. Allah her iki topluluğun nefislerine bu hayali yerleştirerek birbirlerini az tahayyül ettirdi; bu iki görmenin gayesini de Müslümanların zaferi kıldı. Bu, Yüce Allah'ın eşsiz sanatındandır; zira tek bir şeye iki farklı tesir vermiş, o iki farklı tesirden de birleşen tek bir netice hasıl etmiştir. Müslümanların müşrikleri az tahayyül etmeleri kalplerini güçlendirmiş, cesaretlerini artırmış ve korkuyu üzerlerinden kaldırmıştır. Böylece karşılaşma anında savaş güçleri ve azimleri büyümüştür; zira onların azmini ancak düşmanlarından sayı ve teçhizat bakımından daha zayıf olduklarını hissetmeleri kırabilirdi. Düşmanlarını az tahayyül etmeleriyle bu his kendilerinden kaldırılınca, onları zaafa uğratacak unsurlar ortadan kalkıp güç ve metanet sebepleri arı duru hale gelmiştir. Müşriklerin Müslümanları az, yani gerçekte olduklarından daha az tahayyül etmeleri ise kalplerinde öfkeden kaynayan ateşe bir serinlik olmuş ve onları en basit bir savaşla galip gelecekleri zehabına düşürerek aldatmıştır. Bu durum onları Müslümanlarla savaş için hazırlık yapmaktan alıkoymuş, nihayet Müslüman ordusu onları gafil avlamış ve hezimet çemberi müşriklerin üzerine kapanmıştır. Netice itibarıyla her iki tarafın birbirini az tahayyül etmesinden Müslümanların zaferi doğmuştur.
وَإِنَّمَا لَمْ يَكُنْ تَخَيُّلُ الْمُسْلِمِينَ قِلَّةَ الْمُشْرِكِينَ مُثَبِّطًا عَزِيمَتَهُمْ، كَمَا كَانَ تَخَيُّلُ الْمُشْرِكِينَ قِلَّةَ الْمُسْلِمِينَ مُثَبِّطًا عَزِيمَتَهُمْ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كَانَتْ قُلُوبُهُمْ مُفْعَمَةً حَنَقًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَإِيمَانًا بِفَسَادِ شِرْكِهِمْ، وَامْتِثَالًا أَمْرَ اللَّهِ بِقِتَالِهِمْ، فَمَا كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ صَبِّ بَأْسِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِلَّا صَرْفُ مَا يُثَبِّطُ عَزَائِمَهُمْ. فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ، فَكَانُوا مُزْدَهِينَ بِعَدَائِهِمْ وَعِنَادِهِمْ، وَكَانُوا لَا يَرَوْنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى شَيْءٍ، فَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ أَدْنَى جَوْلَةٍ تَجُولُ بَيْنَهُمْ يَقْبِضُونَ فِيهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ قَبْضًا، فَلذَلِك لَا يعبؤون بِالتَّأَهُّبِ لَهُمْ، فَكَانَ تَخْيِيلُ مَا يَزِيدُهُمْ تَهَاوُنًا بِالْمُسْلِمِينَ يَزِيدُ تَوَاكُلَهُمْ وَإِهْمَالَ إِجْمَاعِ أَمْرِهِمْ.
Müşriklerin Müslümanları az görmesi onların azmini kırdığı halde, Müslümanların müşrikleri az görmesinin onların azmini kırmamasının sebebi şudur: Müslümanların kalpleri müşriklere karşı öfkeyle, şirklerinin batıllığına dair inançla ve onlarla savaşmaya dair Allah'ın emrine itaatle doluydu. Onların güçlerini müşriklerin üzerine boşaltmaları ile aralarında, sadece azimlerini kıracak endişelerin giderilmesi kalmıştı. Müşrikler ise düşmanlıkları ve inatlarıyla böbürleniyor, Müslümanları bir hiç olarak görüyorlardı. Aralarında geçecek en ufak bir hamlede Müslümanları hemen yakalayıp yok edeceklerini sanıyorlar, bu yüzden onlara karşı hazırlık yapmaya aldırış etmiyorlardı. Dolayısıyla Müslümanları daha da hafife almalarına yol açan bu tahayyül, onların tedbirsizliklerini, birbirlerine bel bağlamalarını ve işlerini sıkı tutmayı ihmal etmelerini artırmıştır.
قَالَ أَهْلُ السِّيَرِ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ يَحْسَبُونَ عَدَدَ الْمُشْرِكِينَ يَتَرَاوَحُ بَيْنَ السَبْعِينَ وَالْمِائَةِ وَكَانُوا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ زُهَاءَ أَلْفٍ، وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَحْسَبُونَ الْمُسْلِمِينَ قَلِيلًا، فَقَدْ قَالَ أَبُو جَهْلٍ لِقَوْمِهِ، وَقد حرز الْمُسْلِمِينَ: إِنَّمَا هُمْ أَكَلَةُ جَزُورٍ، أَيْ قُرَابَةُ الْمِائَةِ، وَكَانُوا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ.
Siyer âlimleri şöyle demiştir: Müslümanlar müşriklerin sayısının yetmiş ile yüz arasında değiştiğini sanıyorlardı; halbuki onlar gerçekte bin civarındaydı. Müşrikler de Müslümanları az sanıyorlardı; nitekim Ebû Cehil Müslümanların sayısını tahmin ettiğinde kavmine: "Onlar ancak bir deve yiyecek kadardır (yani yüz kişi civarındadır)" demişti; halbuki onlar gerçekte üç yüz küsur kişiydiler.
وَهَذَا التَّخَيُّلُ قَدْ يَحْصُلُ مِنِ انْعِكَاسِ الْأَشِعَّةِ وَاخْتِلَافِ الظِّلَالِ، بِاعْتِبَارِ مَوَاقِعِ الرَّائِينَ مِنِ ارْتِفَاعِ الْمَوَاقِعِ وَانْخِفَاضِهَا، وَاخْتِلَافِ أَوْقَاتِ الرُّؤْيَةِ عَلَى حَسَبِ ارْتِفَاعِ الشَّمْسِ، وَمَوْقِعِ الرَّائِينَ مِنْ مُوَاجَهَتِهَا أَوِ اسْتِدْبَارِهَا، وَبَعْضُ ذَلِكَ يَحْصُلُ عِنْدَ حُدُوثِ الْآلِ
Bu tahayyül; bakanların konumlarının yükseklik ve alçaklığı bakımından ışınların yansımasından, gölgelerin farklılaşmasından, güneşin yüksekliğine göre görme vakitlerinin değişmesinden ve bakanların güneşi karşılarına veya arkalarına alma durumlarından kaynaklanabilir. Bunun bir kısmı serap
وَالسَّرَابِ، أَوْ عِنْدَ حُدُوثِ ضَبَابٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَإِلْقَاءُ اللَّهِ الْخَيَالَ فِي نُفُوسِ الْفَرِيقَيْنِ أَعْظَمُ مِنْ تِلْكَ الْأَسْبَابِ.
ve pus oluştuğunda yahut benzeri durumlarda meydana gelir. Allah'ın her iki tarafın içine bu hayali atması ise bu sebeplerden daha büyüktür.
وَهَذِهِ الرُّؤْيَةُ قَدْ مَضَتْ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِذِ الْتَقَيْتُمْ فَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ العجيبة لهاته الإراءة، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا [الْأَنْفَال:
Bu görme, { إِذِ الْتَقَيْتُمْ } "Karşılaştığınızda" ifadesinin karinesiyle geçmişte gerçekleşmiştir. Muzari (şimdiki/geniş zaman) kipiyle ifade edilmesi ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçtiği gibi, bu göstermenin hayret verici durumunu zihinde canlandırmak içindir: { إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا } “Hani Allah onları sana uykunda az gösteriyordu...” [el-Enfâl:
٤٣] .
43].
وإِذِ الْتَقَيْتُمْ ظَرْفٌ لِ يُرِيكُمُوهُمْ وَقَوْلُهُ: فِي أَعْيُنِكُمْ تَقْيِيدٌ لِلْإِرَادَةِ بِأَنَّهَا فِي الْأَعْيُنِ، لَا غَيْرَ، وَلَيْسَ الْمَرْئِيُّ كَذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَيُعْلَمُ ذَلِكَ مِنْ تَقْيِيدِ الْإِرَاءَةِ بِأَنَّهَا فِي الْأَعْيُنِ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِمَقْصِدٍ لَكَانَ مُسْتَغْنًى عَنْهُ، مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِرَاءَةَ بَصَرِيَّةٌ لَا حُلْمِيَّةٌ كَقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: تَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْي الْعين [آل عمرَان:
{ إِذِ الْتَقَيْتُمْ } ifadesi { يُرِيكُمُوهُمْ } fiilinin zarfıdır. { فِي أَعْيُنِكُمْ } ifadesi ise göstermenin sadece gözlerde olduğunu ve görülen şeyin gerçekte öyle olmadığını belirtmek için bir kayıttır. Bu durum, göstermenin gözlerle kayıtlanmasından anlaşılmaktadır; zira bir maksat olmasaydı buna gerek kalmazdı. Bununla birlikte bu kayıt, diğer ayetteki { تَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْي الْعين } “onları kendi gözleriyle kendilerinin iki katı görüyorlardı” [Âl-i İmrân:
١٣] .
13] ifadesinde olduğu gibi, görmenin rüyada değil gözle olduğuna delalet etmektedir.
وَالِالْتِقَاءُ افْتِعَالٌ مِنَ اللِّقَاءِ، وَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ دَالَّةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ. وَاللِّقَاءُ وَالِالْتِقَاءُ فِي الْأَصْلِ الْحُضُورُ لَدَى الْغَيْرِ، مِنْ صَدِيقٍ أَوْ عَدُوٍّ، وَفِي خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَقَدْ كَثُرَ إِطْلَاقُهُ عَلَى الْحُضُورِ مَعَ الْأَعْدَاءِ فِي الْحَرْبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً [الْأَنْفَال: ١٥] الْآيَةَ.
İltikâ (الِالْتِقَاءُ), likâ (اللِّقَاء) kelimesinden iftiâl babındadır ve buradaki iftiâl kalıbı mübalağa bildirir. Likâ ve iltikâ kelimeleri aslen dost olsun düşman olsun, hayırda olsun şerde olsun bir başkasının huzurunda/yanında bulunmaktır. Savaşta düşmanlarla karşı karşıya gelmek için kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu surenin daha önceki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle toplu halde karşılaştığınız zaman...” [el-Enfâl: 15] ayetinde geçmişti.
وَيُقَلِّلُكُمْ يَجْعَلُكُمْ قَلِيلًا، لِأَنَّ مَادَّةَ التَّفْعِيلِ تَدُلُّ عَلَى الْجَعْلِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْجَعْلُ مُتَعَلِّقًا بِذَاتِ الْمَفْعُولِ، تَعَيَّنَ أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ، كَمَا
{ وَيُقَلِّلُكُمْ } [ifadesi], "sizi az kılıyor" demektir; çünkü tef'îl kalıbı kılma/yapma (ca'l) bildirir. Şayet bu kılma mef'ûlün zatıyla ilgili değilse, zorunlu olarak ondan haber verme ile ilgilidir; nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ: «وَفِيهِ سَاعَةٌ»
cuma günü hakkındaki hadiste: «وَفِيهِ سَاعَةٌ» "Onda bir vakit vardır"
، قَالَ الرَّاوِي: يُقَلِّلُهَا أَوْ مُتَعَلِّقٌ بِالْإِرَاءَةِ كَمَا هُنَا، وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي اقْتَضَى زِيَادَةَ قَوْلِهِ: فِي أَعْيُنِهِمْ لِيُعْلَمَ أَنَّ التَّقْلِيلَ لَيْسَ بِالنَّقْصِ مِنْ عَدَدِ الْمُسْلِمِينَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.
buyrulmuş ve ravi: "Onun [kısalığını] eliyle işaret ederek gösteriyordu" demiştir; yahut buradaki gibi gösterme ile ilgilidir. Azaltmanın gerçekte Müslümanların sayısından eksiltmek suretiyle olmadığını bildirmek için { فِي أَعْيُنِهِمْ } "onların gözlerinde" ifadesinin eklenmesini gerektiren de budur.
وَقَوْلُهُ: لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا هُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا [الْأَنْفَال: ٤٢] الْمُتَقَدِّمِ أُعِيدَ هُنَا لِأَنَّهُ عِلَّةُ إِرَاءَةِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ الْفَرِيقَ الْآخَرِ قَلِيلًا، وَأَمَّا السَّابِقُ فَهُوَ عِلَّةٌ لِتَلَاقِي الْفَرِيقَيْنِ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ.
{ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } “Allah, yapılması gereken bir emri yerine getirsin diye...” buyruğu, daha önce geçen { وَلكِنْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْراً كانَ مَفْعُولًا } [el-Enfâl: 42] ifadesinin bir benzeridir. Burada tekrar edilmesi, iki tarafın da diğer tarafı az görmesinin illeti olmasındandır. Önceki ise iki tarafın aynı vakitte aynı yerde karşılaşmasının illetidir.
ثُمَّ إِنَّ الْمُشْركين لما يرزوا لِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ ظَهَرَ لَهُمْ كَثْرَةُ الْمُسلمين فَبُهِتُوا، وكغان ذَلِكَ بَعْدَ الْمُنَاجَزَةِ، فَكَانَ مُلْقِيًا الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ، وَذَلِكَ مَا حَكَاهُ فِي سُورَةِ آلِ عمرَان [١٣] قَوْله: ترونهم مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ.
Daha sonra müşrikler Müslümanlarla savaşmak üzere meydana çıktıklarında Müslümanların çokluğu kendilerine belirginleşti ve dehşete düştüler. Bu durum çarpışmadan sonra meydana geldi ve kalplerine korku saldı. İşte bu durum, Âl-i İmrân suresinde [13] haber verilen şu buyruktur: { تَرَوْنَهُمْ مِثْلَيْهِمْ رَأْيَ الْعَيْنِ } “Onları göz göre göre kendilerinin iki katı görüyorlardı.”
وَخُولِفَ الْأُسْلُوبُ فِي حِكَايَةِ إِرَاءَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَحِكَايَةِ إِرَاءَةِ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ
Müşriklerin gösterilmesi ile Müslümanların gösterilmesinin anlatımındaki üslup farklı kılınmıştır; çünkü
الْمُشْرِكِينَ كَانُوا عَدَدًا كَثِيرًا فَنَاسَبَ أَنْ يُحْكَى تَقْلِيلُهُمْ بِإِرَاءَتِهِمْ قَلِيلًا، الْمُؤْذِنَةِ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِالْقَلِيلِ. وَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ فَكَانُوا عَدَدًا قَلِيلًا بِالنِّسْبَةِ لِعَدُوِّهِمْ، فَكَانَ الْمُنَاسِبُ لِتَقْلِيلِهِمْ: أَنْ يُعَبَّرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ «تَقْلِيلٌ» الْمُؤَذِنُ بِأَنَّهُ زِيَادَةٌ فِي قِلَّتِهِمْ.
müşriklerin sayısı çoktu; dolayısıyla onların az gösterilmesinin, az olmadıklarını hissettirecek şekilde "onları az gösteriyordu" ifadesiyle anlatılması uygun düşmüştür. Müslümanlar ise düşmanlarına oranla sayıca az idiler; dolayısıyla onların az gösterilmesini, azlıklarını daha da artırmayı hissettiren "onları azaltıyordu (daha da az gösteriyordu)" şeklinde ifade etmek uygun olmuştur.
وَجُمْلَةُ: وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ تَذْيِيلٌ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ عَطْفًا اعْتِرَاضِيًّا، وَهُوَ اعْتِرَاضٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، وَهَذَا الْعَطْفُ يُسَمَّى: عَطْفًا اعْتِرَاضِيًّا، لِأَنَّهُ عَطْفٌ صُورِيٌّ لَيْسَتْ فِيهِ مُشَارَكَةٌ فِي الْحُكْمِ، وَتُسَمَّى الْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةً. وَالتَّعْرِيفُ فِي قَوْلِهِ: الْأُمُورُ لِلِاسْتِغْرَاقِ، أَيْ جَمِيعُ الْأَشْيَاءِ.
{ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Bütün işler Allah'a döndürülür” cümlesi, öncesine itirâzî bir atıfla bağlanmış tezyîldir (tamamlayıcı cümledir). Bu, sözün sonundaki bir itirâzdır (ara cümledir). Bu atfa itirâzî atıf denir; zira bu hükümde ortaklık içermeyen şeklî bir atıftır ve buradaki vâv harfine de i'tirâziyye vâvı denir. { الْأُمُورُ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrâk (kapsam) içindir; yani "bütün şeyler" demektir.
وَالرُّجُوعُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْأَوَّلِ وَانْتِهَاءِ الشَّيْءِ، وَالْمُرَادُ رُجُوعُ أَسْبَابِهَا، أَيْ إِيجَادُهَا، فَإِنَّ الْأَسْبَابَ قَدْ تَلُوحُ جَارِيَةً بِتَصَرُّفِ الْعِبَادِ وَتَأْثِيرِ الْحَوَادِثِ، وَلَكِنَّ الْأَسْبَابَ الْعَالِيَةَ، وَهِيَ الْأَسْبَابُ الَّتِي تَتَصَاعَدُ إِلَيْهَا الْأَسْبَابُ الْمُعْتَادَةُ، لَا يَتَصَرَّفُ فِيهَا إِلَّا اللَّهُ وَهُوَ مُؤَثِّرُهَا وَمُوجِدُهَا. عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْأَسْبَابِ، عَالِيَهَا وَقَرِيبَهَا، مُتَأَثِّرٌ بِمَا أَوْدَعَ اللَّهُ فِيهَا مِنَ الْقُوَى وَالنَّوَامِيسِ وَالطَّبَائِعِ، فَرُجُوعُ الْجَمِيعِ إِلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ رُجُوعٌ مُتَفَاوِتٌ عَلَى حَسَبِ جَرْيِهِ عَلَى النِّظَامِ الْمُعْتَادِ، وَعَدَمِ جَرْيِهِ، فَإِيجَادُ الْأَشْيَاءِ قَدْ يَلُوحُ حُصُولُهُ بِفِعْلِ بَعْضِ الْحَوَادِثِ وَالْعِبَادِ، وَهُوَ عِنْدَ التَّأَمُّلِ الْحَقِّ رَاجِعٌ إِلَى إِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى خَالِقِ كُلِّ صَانِعٍ. وَالذَّوَاتُ وَأَحْوَالُهَا كُلُّهَا مِنَ الْأُمُورِ، وَمَآلُهَا كُلُّهُ رُجُوعٌ، فَهَذَا لَيْسَ رُجُوعَ ذَوَاتٍ وَلَكِنَّهُ رُجُوعُ تَصَرُّفٍ، كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ [الْبَقَرَة: ١٥٦] .
Rücû' (dönüş) burada bir şeyin başlangıcı ve nihayeti anlamında kullanılmıştır. Kastedilen, onların sebeplerinin rücû etmesi, yani var edilmesidir. Zira sebepler kulların tasarrufu ve olayların tesiriyle işliyor gibi görünebilir; ancak âdet olan sebeplerin kendisine dayandığı yüce sebeplerde Allah'tan başkası tasarruf edemez; onların müessiri ve var edicisi yalnız O'dur. Bununla birlikte yücesiyle yakınıyla bütün sebepler, Allah'ın kendilerine yerleştirdiği güçlerin, kanunların ve tabiatların tesiri altındadır. Dolayısıyla hepsinin dönüşü O'nadır; fakat bu dönüş, mutad düzene göre işlemesine veya işlememesine bağlı olarak farklılık gösterir. Nitekim şeylerin var edilmesi kimi hadiselerin ve kulların fiiliyle meydana geliyor gibi görünebilir; ancak hakiki bir tefekkürle bakıldığında her sanatkârın yaratıcısı olan Yüce Allah'ın var etmesine dayanır. Varlıklar ve onların halleri bütünüyle "umûr" (işler/şeyler) kapsamındadır ve hepsinin akıbeti bir dönüştür. Bu durum zatların dönüşü değil, tasarrufun dönüşüdür; tıpkı şu ayette olduğu gibi: { إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ } “Şüphesiz biz Allah'a aidiz ve şüphesiz O'na döneceğiz” [el-Bakara: 156].
وَالْمَعْنَى: وَلَا عَجَبَ فِي مَا كَوَّنَهُ اللَّهُ مِنْ رُؤْيَةِ الْجَيْشَيْنِ عَلَى خِلَافِ حَالِهِمَا فِي نَفْسِ الْأَمر، فإنّ الإراءة الْمُعْتَادَةَ تَرْجِعُ إِلَى مَا وَضَعَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَسْبَاب الْمُعْتَادَة، والإراءة غَيْرَ الْمُعْتَادَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى أَسْبَابٍ يَضَعُهَا اللَّهُ عِنْدَ إِرَادَتِهِ.
Anlam şudur: Allah'ın her iki orduyu gerçekteki durumlarının aksine göstermesinde şaşılacak bir şey yoktur; zira mutad görme Allah'ın koyduğu mutad sebeplere racidir; mutad dışı görme ise Allah'ın dilediği vakit koyduğu sebeplere racidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ تُرْجَعُ- بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ- أَيْ يَرْجِعُهَا، رَاجِعٌ إِلَى اللَّهِ، وَالَّذِي يُرْجِعُهَا هُوَ اللَّهُ فَهُوَ يُرْجِعُهَا إِلَيْهِ. وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ تُرْجَعُ- بِفَتْحِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ- أَيْ: تَرْجِعُ بِنَفْسِهَا إِلَى اللَّهِ، وَرُجُوعُهَا هُوَ بِرُجُوع أَسبَابهَا.
Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb { تُرْجَعُ } kelimesini -tâ harfinin zammesi ve cîm harfinin fethası ile [meçhul olarak]- okumuşlardır; yani "O onları döndürür", [işler] Allah'a döner ve onları döndüren Allah'tır, binaenaleyh onları Kendisine döndürür. Diğer kıraat imamları ise { تَرْجِعُ } kelimesini -tâ harfinin fethası ve cîm harfinin kesresi ile [malum olarak]- okumuşlardır; yani [işler] kendiliklerinden Allah'a döner ve onların dönüşü sebeplerinin dönüşüyledir.
[٤٥، ٤٦]
[45, 46]
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٦]
[el-Enfâl Suresi (8), 45-46. Ayetler]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٤٥) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ (٤٦) } “Ey iman edenler! Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz. (45) Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin; sonra zaafa düşersiniz ve rüzgârınız (gücünüz ve devletiniz) elden gider. Sabredin; şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir. (46)”
لَمَّا عَرَّفَهُمُ اللَّهُ بِنِعَمِهِ وَدَلَائِلِ عِنَايَتِهِ، وَكَشَفَ لَهُمْ عَنْ سِرٍّ مِنْ أَسْرَارِ نَصْرِهِ إِيَّاهُمْ،
Allah onlara nimetlerini ve inayetinin delillerini tanıtıp kendilerine yardım etmesinin sırlarından bir sırrı açıkladığında,
وَكَيْفَ خَذَلَ أَعْدَاءَهُمْ، وَصَرَفَهُمْ عَنْ أَذَاهُمْ، فَاسْتَتَبَّ لَهُمُ النَّصْرُ مَعَ قِلَّتِهِمْ وَكَثْرَةِ أَعْدَائِهِمْ، أَقْبَلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنْ يَأْمُرهُم بِمَا يهيءّ لَهُمُ النَّصْرَ فِي الْمَوَاقِعِ كُلِّهَا، وَيَسْتَدْعِي عِنَايَةَ اللَّهِ بِهِمْ وَتَأْيِيدَهُ إِيَّاهُمْ، فَجَمَعَ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا بِهِ قِوَامُ النَّصْرِ فِي الْحُرُوبِ. وَهَذِهِ الْجُمَلُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ [الْأَنْفَال: ٤٤] وَجُمْلَةِ: وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ [الْأَنْفَال: ٤٨] .
düşmanlarını nasıl yüzüstü bıraktığını, onların eziyetlerini kendilerinden nasıl uzaklaştırdığını ve azlıklarına, düşmanlarının da çokluğuna rağmen zaferin kendileri lehine nasıl gerçekleştiğini beyan edince; bu ayette onlara bütün savaş meydanlarında kendilerine zaferi hazırlayacak, Allah'ın onlara olan inayetini ve yardımını celbedecek hususları emretmeye yönelmiştir. Böylece bu ayette savaşlarda zaferin dayanağı olan esasları onlar için bir araya getirmiştir. Bu cümleler, { وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ } [el-Enfâl: 44] cümlesi ile { وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } [el-Enfâl: 48] cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itirâzdır).
وَافْتُتِحَتْ هَذِهِ الْوَصَايَا بِالنِّدَاءِ اهْتِمَامًا بِهَا، وَجُعِلَ طَرِيقُ تَعْرِيفِ الْمُنَادَى طَرِيقَ الْمَوْصُولِيَّةِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنَ الِاسْتِعْدَادِ لِامْتِثَالِ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ اللَّهُ تَعَالَى، لِأَنَّ ذَلِكَ أَخَصُّ صِفَاتِهِمْ تِلْقَاءَ أَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا [النُّور: ٥١] .
Bu tavsiyeler, kendilerine verilen öneme binaen nida ile başlatılmıştır. Kendisine seslenilenlerin ism-i mevsûl yoluyla tanıtılması ise sıla cümlesinin, Yüce Allah'ın kendilerine emredeceği şeyleri yerine getirmeye hazır oluşu hissettirmesindendir; çünkü bu, Yüce Allah'ın şu buyruğunda belirttiği gibi, Allah Teâlâ'nın emirleri karşısında onların en belirgin vasfıdır: { إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir” [en-Nûr: 51].
وَاللِّقَاءُ: أَصْلُهُ مُصَادَفَةُ الشَّخْصِ وَمُوَاجَهَتُهُ، بِاجْتِمَاعٍ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ [الْبَقَرَة: ٣٧] وَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٣] . وَقَدْ غَلَبَ إِطْلَاقُهُ عَلَى لِقَاءٍ خَاصٍّ وَهُوَ لِقَاءُ الْقِتَالِ، فَيُرَادِفُ الْقِتَالَ وَالنِّزَالَ.
Likâ (الِّلقَاء) kelimesinin aslı, Yüce Allah'ın: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı” [el-Bakara: 37] ve Bakara suresindeki [223]: { وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلاقُوهُ } “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz O'na kavuşacaksınız” buyruklarında geçtiği gibi, bir yerde bir araya gelerek bir şahısla karşılaşmak ve yüz yüze gelmektir. Bu kelimenin kullanımı özel bir karşılaşma olan savaş karşılaşmasında baskın hale gelmiş, böylece savaşmak ve vuruşmak ile eş anlamlı olmuştur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ اللِّقَاءُ قَرِيبًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَال: ١٥] وَبِهَذَا الْمَعْنَى تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْفِئَةِ: فِئَةٌ خَاصَّةٌ وَهِيَ فِئَةُ الْعَدُوِّ، يَعْنِي الْمُشْركين.
Likâ kelimesi az önce Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Ey iman edenler! İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman...” [el-Enfâl: 15] buyruğunda da geçmişti. Bu anlam doğrultusunda fırka/topluluk (el-fi'e) ile kastedilenin özel bir topluluk, yani düşman topluluğu, yani müşrikler olduğu kesinleşmiştir.
و «الفئة» الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ اشْتِقَاقُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] .
Fi'e (الفئة), insan topluluğu demektir. Kelimenin kökeni Bakara suresindeki [249]: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً } “Nice az topluluk, çok topluluğa galip gelmiştir” ayetinde geçmişti.
وَالثَّبَاتُ: أَصْلُهُ لُزُومُ الْمَكَانِ دُونَ تَحَرُّكٍ وَلَا تَزَلْزُلٍ، وَيُسْتَعَارُ لِلدَّوَامِ عَلَى الْفِعْلِ وَعَدَمِ التَّرَدُّدِ فِيهِ، وَقَدْ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ، إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ عَدَمَ التَّحَرُّكِ، بَلْ أُرِيدَ الدَّوَامُ عَلَى الْقِتَالِ وَعَدَمِ الْفِرَارِ، وَقَدْ عُبِّرَ عَنْهُ بِالصَّبْرِ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا
Sebat (الثَّبَات): Aslı, hareket etmeksizin ve sarsılmaksızın mekânda sabit durmaktır. Bir fiile devam etmek ve onda tereddüt göstermemek anlamında mecazen kullanılır. Burada da mecazi anlamında kullanılmıştır; zira kastedilen hareketsiz kalmak değil, bilakis savaşa devam etmek ve kaçmamaktır. Nitekim sahih hadiste de sabır kelimesiyle ifade edilmiştir: «لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا» "Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin; fakat onlarla karşılaştığınızda da sabredin (sebat gösterin)."
وَذِكْرُ اللَّهِ، الْمَأْمُورُ بِهِ هُنَا: هُوَ ذِكْرُهُ بِاللِّسَانِ، لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ ذِكْرَ الْقَلْبِ، وَزِيَادَةً فَإِنَّهُ إِذَا ذَكَرَ بِلِسَانِهِ فَقَدْ ذَكَرَ بِقَلْبِهِ وَبِلِسَانِهِ، وَسَمِعَ الذِّكْرَ بِسَمْعِهِ، وَذَكَّرَ مَنْ يَلِيهِ بِذَلِكَ الذِّكْرِ، فَفِيهِ فَوَائِدُ زَائِدَةٌ عَلَى ذِكْرِ الْقَلْبِ الْمُجَرَّدِ، وَقَرِينَةُ إِرَادَةِ ذِكْرِ اللِّسَانِ ظَاهِرُ وَصفه ب «كثير» لِأَنَّ الذِّكْرَ بِالْقَلْبِ يُوصَفُ بِالْقُوَّةِ، وَالْمَقْصُودُ تَذَكُّرُ أَنَّهُ النَّاصِرُ. وَهَذَانِ أَمْرَانِ أُمِرُوا بِهِمَا وَهُمَا يَخُصَّانِ الْمُجَاهِدَ فِي نَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ. فَهُمَا لِإِصْلَاحِ الْأَفْرَادِ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَعْمَالٍ رَاجِعَةٍ إِلَى انْتِظَامِ جَيْشِهِمْ وَجَمَاعَتِهِمْ، وَهِيَ عَلَائِقُ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ، وَهِيَ الطَّاعَةُ وَتَرْكُ التَّنَازُعِ، فَأَمَّا طَاعَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَتَشْمَلُ اتِّبَاعَ سَائِرِ أَحْكَامِ الْقِتَالِ الْمَشْرُوعَةِ بِالتَّعْيِينِ، مِثْلَ الْغَنَائِمِ. وَكَذَلِكَ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مِنْ آرَاءِ الْحَرْبِ،
Burada emredilen Allah'ı zikretmek, dille yapılan zikirdir; çünkü bu, kalbin zikrini de içerir ve dahası kişi diliyle zikrettiğinde hem kalbiyle hem de diliyle zikretmiş olur, zikri kulağıyla işitir ve yanındakine de o zikri hatırlatır. Dolayısıyla bunda sadece kalple yapılan zikirden fazla faydalar vardır. Dil ile zikrin kastedildiğinin karinesi, zikrin açıkça "çok" (kesîr) sıfatıyla nitelenmesidir; çünkü kalple yapılan zikir kuvvetli olmakla nitelenir; amaç ise yardım edenin Allah olduğunu hatırlamaktır. Bu ikisi emrolundukları iki husustur ve bunlar mücahidin bizzat kendi şahsını ilgilendirir; bu sebeple [Allah Teâlâ]: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Umulur ki kurtuluşa eresiniz” buyurmuştur. Dolayısıyla bu ikisi fertlerin ıslahı içindir. Sonra onlara, ordularının ve cemaatlerinin intizamına raci olan, yani birbirleriyle olan ilişkilerini düzenleyen amelleri emretmiştir ki bunlar da itaat ve çekişmeyi terk etmektir. Allah'a ve Resûlü'ne itaat ise ganimetler gibi özel olarak teşri kılınan savaş hükümlerinin tamamına uymayı kapsar. Aynı şekilde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in savaş taktiklerine dair kendilerine emrettiği hususları da kapsar;
كَقَوْلِهِ لِلرُّمَاةِ يَوْمَ أُحُدٍ: «لَا تَبْرَحُوا مِنْ مَكَانِكُمْ وَلَوْ تَخَطَّفَنَا الطَّيْرُ»
Uhud günü okçulara söylediği şu söz gibi: «لَا تَبْرَحُوا مِنْ مَكَانِكُمْ وَلَوْ تَخَطَّفَنَا الطَّيْرُ» "Kuşların bizi kapıp götürdüğünü görseniz bile yerinizden ayrılmayın."
. وَتَشْمَلُ طَاعَةُ الرَّسُولِ عَلَيْهِ
Resûl aleyhisselâm'a itaat;
الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ طَاعَةَ أُمَرَائِهِ فِي حَيَاتِهِ،
hayatta olduğu dönemde tayin ettiği emîrlere itaati de kapsar;
لِقَوْلِهِ: «وَمَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي»
çünkü o: «وَمَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي» "Kim benim tayin ettiğim emîre itaat ederse bana itaat etmiş olur" buyurmuştur.
وَتَشْمَلُ طَاعَةَ أُمَرَاءِ الْجُيُوشِ بَعْدَ وَفَاةِ الرَّسُولِ ﷺ لِمُسَاوَاتِهِمْ لِأُمَرَائِهِ الْغَائِبِينَ عَنْهُ فِي الْغَزَوَاتِ وَالسَّرَايَا فِي حُكْمِ الْغَيْبَةِ عَنْ شَخْصِهِ.
Ayrıca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından sonraki ordu komutanlarına itaati de kapsar; zira onlar, gazvelerde ve seriyyelerde onun huzurunda bulunmayan emîrleriyle şahsından uzakta bulunma hükmü bakımından eşittir.
وَأَمَّا النَّهْيُ عَنِ التَّنَازُعِ فَهُوَ يَقْتَضِي الْأَمْرَ بِتَحْصِيلِ أَسْبَابِ ذَلِكَ: بِالتَّفَاهُمِ وَالتَّشَاوُرِ، وَمُرَاجَعَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، حَتَّى يَصْدُرُوا عَنْ رَأْيٍ وَاحِدٍ، فَإِنْ تَنَازَعُوا فِي شَيْءٍ رَجَعُوا إِلَى أُمَرَائِهِمْ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ [النِّسَاء: ٨٣] . وَقَوْلِهِ:
Çekişmekten (tenâzu') nehyedilmeye gelince; bu, anlaşarak, istişare ederek ve tek bir görüş etrafında birleşinceye kadar birbirlerine danışarak bunun sebeplerini elde etmeyi emretmeyi gerektirir. Şayet bir hususta çekişirlerse, Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “Halbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki yöneticilere götürselerdi...” [en-Nisâ: 83] buyruğu ve şu buyruğu gereğince emîrlerine başvururlar:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ [النِّسَاء: ٥٩] . وَالنَّهْيُ عَنِ التَّنَازُعِ أَعَمُّ مِنَ
{ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Resûl'e götürün” [en-Nisâ: 59]. Çekişmekten nehyedilmek,
الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ لِوُلَاةِ الْأُمُورِ: لِأَنَّهُمْ إِذَا نُهُوا عَنِ التَّنَازُعِ بَيْنَهُمْ، فَالتَّنَازُعُ مَعَ وَلِيِّ الْأَمْرِ أَوْلَى بِالنَّهْيِ.
yöneticilere itaat emrinden daha kapsamlıdır; çünkü kendi aralarında çekişmekten nehyedildiklerine göre, yöneticiyle çekişmek nehyedilmeye daha evladır.
وَلَمَّا كَانَ التَّنَازُعُ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَنْشَأَ عَنِ اخْتِلَافِ الْآرَاءِ، وَهُوَ أَمْرٌ مُرْتَكِزٌ فِي الْفِطْرَةِ بَسَطَ الْقُرْآنُ الْقَوْلَ فِيهِ بِبَيَان سيّىء آثَارِهِ، فَجَاءَ بِالتَّفْرِيعِ بِالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ فَحَذَّرَهُمْ أَمْرَيْنِ مَعْلُومًا سُوءُ مَغَبَّتِهِمَا: وَهُمَا الْفَشَلُ وَذَهَابُ الرِّيحِ.
Çekişmenin tabiatı gereği görüş ayrılıklarından doğması ve bu durumun da fıtratta yerleşik olması sebebiyle Kur'an, kötü sonuçlarını açıklayarak bu konuyu genişçe ele almıştır. Bu sebeple { فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “sonra zaafa düşersiniz ve rüzgârınız (gücünüz) gider” buyruğunda fâ harfiyle neticeyi bağlamış ve kötü akıbeti bilinen iki husustan onları sakındırmıştır: Bunlar zaaf/korkaklık (feşel) ve gücün/devletin gitmesidir (zehâbu'r-rîh).
وَالْفَشَلُ: انْحِطَاطُ الْقُوَّةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ [الْأَنْفَال:
Feşel (الْفَشَلُ): Gücün düşmesi/zayıflaması demektir; az önce { وَلَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ } “Eğer onları sana çok gösterseydi mutlaka zaafa düşerdiniz” [el-Enfâl:
٤٣] وَهُوَ هُنَا مُرَادٌ بِهِ حَقِيقَةُ الْفَشَلِ فِي خُصُوصِ الْقِتَالِ وَمُدَافَعَةِ الْعَدُوِّ، وَيَصِحُّ أَنْ يَكُونَ تَمْثِيلًا لِحَالِ الْمُتَقَاعِسِ عَنِ الْقِتَالِ بِحَالِ مَنْ خَارَتْ قُوَّتُهُ وَفَشِلَتْ أَعْضَاؤُهُ، فِي انْعِدَامِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْعَمَلِ. وَإِنَّمَا كَانَ التَّنَازُعُ مُفْضِيًا إِلَى الْفَشَلِ لِأَنَّهُ يُثِيرُ التَّغَاضُبَ وَيُزِيلُ التَّعَاوُنَ بَيْنَ الْقَوْمِ، وَيُحْدِثُ فِيهِمْ أَنْ يَتَرَبَّصَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ الدَّوَائِرَ، فَيَحْدُثُ فِي نُفُوسِهِمُ الِاشْتِغَالُ بِاتِّقَاءِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَتَوَقُّعُ عَدَمِ إِلْفَاءِ النَّصِيرِ عِنْدَ مَآزِقِ الْقِتَالِ، فَيَصْرِفُ الْأُمَّةَ عَنِ التَّوَجُّهِ إِلَى شُغْلٍ وَاحِدٍ فِيمَا فِيهِ نَفْعُ جَمِيعِهِمْ، وَيَصْرِفُ الْجَيْشَ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ، فَيَتَمَكَّنُ مِنْهُمُ الْعَدُوُّ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٢] حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ.
43] ayetinde geçmişti. Burada kastedilen, savaş ve düşmana karşı koyma hususundaki hakiki zaaftır. Eyleme geçme azminin yokluğu bakımından, savaştan geri duran kimsenin durumunun gücü tükenmiş ve uzuvları gevşemiş kimsenin durumuna benzetildiği temsili bir istiare olması da geçerlidir. Çekişmenin zaafa yol açmasının sebebi; öfkeyi körüklemesi, topluluk arasındaki yardımlaşmayı yok etmesi, birbirlerinin başına felaket gelmesini gözetlemelerine yol açması, böylece içlerinde birbirlerinden sakınma meşguliyeti ve savaşın zor anlarında bir yardımcı bulamama beklentisi doğurmasıdır. Bu durum ümmeti hepsinin yararına olan tek bir hedefe yönelmekten alıkoyar, orduyu düşmanlarının üzerine atılmaktan vazgeçirir ve düşman onlara galebe çalar; nitekim Âl-i İmrân suresinde [152] şöyle buyrulmuştur: { حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ } “Nihayet siz zaaf gösterdiniz, verilen emir konusunda çekişip tartıştınız ve isyan ettiniz.”
وَالرِّيحُ حَقِيقَتُهَا تَحَرُّكُ الْهَوَاءِ وَتَمَوُّجُهُ، وَاسْتُعِيرَتْ هُنَا لِلْغَلَبَةِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ وَجْهَ الشَّبَهِ فِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ هُوَ أَنَّ الرِّيحَ لَا يُمَانِعُ جَرْيَهَا وَلَا عَمَلَهَا شَيْءٌ فَشُبِّهَ بِهَا الْغَلَبُ وَالْحُكْمُ وَأَنْشَدَ ابْنُ عَطِيَّةَ، لِعُبَيْدِ بْنِ الْأَبْرَصِ:
Rîh (الرِّيحُ) kelimesinin hakiki anlamı havanın hareketi ve dalgalanmasıdır; burada ise galebe ve üstünlük için istiare edilmiştir. Zannımca bu istiaredeki benzetme yönü şudur: Rüzgârın esmesine ve hareketine hiçbir şey engel olamaz; dolayısıyla galebe ve hâkimiyet rüzgâra benzetilmiştir. İbn Atiyye, Ubeyd b. el-Ebras'ın şu beytini nakletmiştir:
كَمَا حَمَيْنَاكَ يَوْمَ النَّعْبِ مِنْ شَطِبٍ ... وَالْفَضْلُ لِلْقَوْمِ مِنْ رِيحٍ وَمِنْ عَدَدِ
“Tıpkı Na'b gününde seni Şatib'den koruduğumuz gibi... / Oysa rüzgâr (üstünlük) ve sayıca fazlalık o kavimdeydi.”
وَفِي «الْكَشَّافِ» قَالَ سُلَيْكُ بْنُ السَّلَكَةِ:
el-Keşşâf'ta geçtiğine göre Süleyk b. es-Seleke şöyle demiştir:
يَا صَاحِبَيَّ أَلَا لَا حَيَّ بِالْوَادِي ... إِلَّا عَبِيدٌ قُعُودٌ بَيْنَ أَذْوَادِ
“Ey iki arkadaşım! Dikkat edin, vadide hiçbir kabile yok / Yalnızca deve sürüleri arasında oturan köleler var.”
هَلْ تَنْظُرَانِ قَلِيلًا رَيْثَ غَفْلَتِهِمْ ... أَوْ تَعْدُوَانِ فَإِنَّ الرِّيحَ لِلْعَادِي
“Onların gaflet anını azıcık bekler misiniz / Yoksa hücum mu edersiniz? Çünkü rüzgâr (üstünlük) hücum edenindir.”
وَقَالَ الْحَرِيرِيُّ، فِي دِيبَاجَةِ «الْمَقَامَاتِ» : «قَدْ جَرَى بِبَعْضِ أَنْدِيَةِ الْأَدَبِ الَّذِي رَكَدَتْ فِي هَذَا الْعَصْرِ رِيحُهُ» .
Harîrî, el-Makâmât’ın mukaddimesinde şöyle demiştir: «Bu asırda rüzgârı (canlılığı/itibarı) durgunlaşan edebiyat meclislerinin bazısında cereyan etti...»
وَالْمَعْنَى: وَتَزُولُ قُوَّتُكُمْ وَنُفُوذُ أَمْرِكُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّنَازُعَ يُفْضِي إِلَى التَّفَرُّقِ، وَهُوَ يُوهِنُ أَمْرَ الْأُمَّةِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَعْنَى الْفَشَلِ.
Anlam şudur: "Gücünüz ve otoriteniz yok olur." Bunun sebebi şudur: Çekişme bölünmeye yol açar; bölünme ise feşel (zaaf) kelimesinin anlamında geçtiği üzere ümmetin işini zayıflatır.
ثُمَّ أَمَرَهُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ يَعُمُّ نَفْعُهُ الْمَرْءَ فِي نَفْسِهِ وَفِي عَلَاقَتِهِ مَعَ أَصْحَابِهِ، وَيُسَهِّلُ عَلَيْهِمُ الْأُمُورَ الْأَرْبَعَةَ، الَّتِي أُمِرُوا بِهَا آنِفًا فِي قَوْلِهِ: فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً وَفِي قَوْلِهِ:
Sonra Allah Teâlâ onlara, faydası hem kişinin kendi nefsine hem de arkadaşlarıyla olan ilişkisine şamil olan ve az önce { فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً } “sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin” buyruğunda ve
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا الْآيَةَ. أَلَا وَهُوَ الصَّبْرُ، فَقَالَ: وَاصْبِرُوا لِأَنَّ الصَّبْرَ هُوَ تَحَمُّلُ الْمَكْرُوهِ، وَمَا هُوَ شَدِيدٌ عَلَى النَّفْسِ، وَتِلْكَ الْمَأْمُورَاتُ كُلُّهَا تَحْتَاجُ إِلَى تَحَمُّلِ الْمَكَارِهِ، فَالصَّبْرُ يَجْمَعُ تَحَمُّلَ الشَّدَائِدِ وَالْمَصَاعِبِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: وَاصْبِرُوا بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ.
{ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَنازَعُوا } “Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin, birbirinizle çekişmeyin...” ayetinde kendilerine emredilen dört hususu kolaylaştıracak bir şeyi emretmiştir. Dikkat edin, o da sabırdır. Bu sebeple { وَاصْبِرُوا } “Ve sabredin” buyurmuştur; çünkü sabır hoşa gitmeyen ve nefse ağır gelen şeylere tahammül etmektir. Emredilen bu hususların hepsi ise zorluklara göğüs germeyi gerektirir. Dolayısıyla sabır, şiddet ve meşakkatlere tahammül etmeyi kendisinde toplar; bu sebeple O'nun { وَاصْبِرُوا } “Ve sabredin” buyruğu bir fezleke / tezyîl (tamamlayıcı ifade) mesabesindedir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ إِيمَاءٌ إِلَى مَنْفَعَةٍ لِلصَّبْرِ إِلَهِيَّةٍ، وَهِيَ إِعَانَةُ اللَّهِ لِمَنْ صَبَرَ امْتِثَالًا لِأَمْرِهِ، وَهَذَا مُشَاهَدٌ فِي تَصَرُّفَاتِ الْحَيَاةِ كُلِّهَا.
Âyetteki { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” ifadesi, sabrın ilâhî bir faydasına; yani Allah'ın emrine uyarak sabreden kimseye Allah'ın yardım edeceğine bir îmadır (işarettir). Bu durum, hayatın bütün tasarruflarında müşahede edilmektedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ قَائِمَةٌ مَقَامَ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ، لِأَنَّ حَرْفَ التَّأْكِيدِ فِي مِثْلِ هَذَا قَائِمٌ مُقَامَ فَاءِ التَّفْرِيعِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي مَوَاضِع.
{ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Şüphesiz Allah sabredenlerle beraberdir” cümlesi, emrin gerekçesi (ta'lîl) makamındadır; zira bu gibi yerlerdeki pekiştirme harfi (inne), daha önce pek çok yerde geçtiği üzere, gerekçelendirme bildiren fâ harfinin (fâ-i tefrî') yerini tutar.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤٧]
[ENFÂL SÛRESİ (8): ÂYET 47]
وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧)
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٤٧) } “Yurtlarından böbürlenerek, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah'ın yolundan alıkoyanlar gibi olmayın! Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır.”
جُمْلَةُ: وَلا تَكُونُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى وَلا تَنازَعُوا [الْأَنْفَال: ٤٦] عَطْفَ نَهْيٍ عَلَى نَهْيٍ.
{ وَلا تَكُونُوا } “...olmayın” cümlesi, bir nehyin (yasaklamanın) başka bir nehiye atfedilmesi kabilinden { وَلا تَنازَعُوا } [Enfâl: 46] “birbirinizle çekişmeyin” buyruğuna atfedilmiştir.
وَيَصِحُّ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جملَة فَاثْبُتُوا [الْأَنْفَال: ٤٥] عَطْفَ نَهْيٍ عَلَى أَمْرٍ، إِكْمَالًا لِأَسْبَابِ النَّجَاحِ وَالْفَوْزِ عِنْدَ اللِّقَاءِ، بِأَنْ يَتَلَبَّسُوا بِمَا يُدْنِيهِمْ مِنَ النَّصْرِ، وَأَنْ يَتَجَنَّبُوا
[Düşmanla] karşılaşma anında başarı ve zafer sebeplerini tamamlamak üzere, zaferi kendilerine yaklaştıracak şeylere sarılmaları ve cihattaki
مَا يُفْسِدُ إِخْلَاصَهُمْ فِي الْجِهَادِ.
ihlaslarını bozacak hususlardan kaçınmaları amacıyla, bir nehyin bir emre atfedilmesi kabilinden { فَاثْبُتُوا } [Enfâl: 45] “sebat edin” cümlesine atfedilmiş olması da caizdir.
وَجِيءَ فِي نَهْيِهِمْ عَنِ الْبَطَرِ وَالرِّئَاءِ بِطَرِيقَةِ النَّهْيِ عَنِ التَّشَبُّهِ بِالْمُشْرِكِينَ إِدْمَاجًا لِلتَّشْنِيعِ بِالْمُشْرِكِينَ وَأَحْوَالِهِمْ، وَتَكْرِيهًا لِلْمُسْلِمِينَ تِلْكَ الْأَحْوَالَ، لِأَنَّ الْأَحْوَالَ الذَّمِيمَةَ تَتَّضِحُ مَذَمَّتُهَا، وَتَنْكَشِفُ مَزِيدَ الِانْكِشَافِ إِذَا كَانَتْ مِنْ أَحْوَالِ قَوْمٍ مَذْمُومِينَ
Onların böbürlenme (batâr) ve gösterişten (riyâ) nehyedilmeleri, müşriklerin ve onların bu hâllerinin çirkinliğini ima etmek (idmâc) ve Müslümanlara bu hâlleri çirkin göstermek amacıyla, müşriklere benzemekten nehyetme üslubuyla getirilmiştir; zira yerilmiş hâller, başkaları katında da yerilen
عِنْدَ آخَرِينَ، وَذَلِكَ أَبْلَغُ فِي النَّهْيِ، وَأَكْشَفُ لِقُبْحِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ [الْأَنْفَال: ٢١] وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا. فَنُهُوا عَنْ أَنْ يُشْبِهُوا حَالَ الْمُشْرِكِينَ فِي خُرُوجِهِمْ لِبَدْرٍ إِذْ خَرَجُوا بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ، لِأَنَّ حَقَّ كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يُرِيدَ بِكُلِّ قَوْلٍ وَعَمَلٍ وَجْهَ اللَّهِ، وَالْجِهَادُ مِنْ أَعْظَمِ الْأَعْمَالِ الدِّينِيَّةِ.
bir topluluğun hâllerinden olduğunda, onların kınanmışlığı daha netleşir ve daha çok açığa çıkar. Bu ise yasaklama hususunda daha beliğdir ve yasaklanan şeyin çirkinliğini daha iyi ortaya koyar. Bunun bir benzeri, az önce geçen Yüce Allah'ın: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } [Enfâl: 21] “İşitmedikleri halde 'işittik' diyenler gibi olmayın” buyruğudur. Dolayısıyla onlar, Bedir'e böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak çıktıklarında müşriklerin durumuna benzemekten nehyedilmişlerdir; çünkü her Müslümanın görevi, söylediği her sözde ve yaptığı her amelde yalnızca Allah rızasını gözetmektir; cihat ise dinî amellerin en büyüklerindendir.
وَالْمَوْصُولُ مُرَادٌ بِهِ جَمَاعَةٌ خَاصَّةٌ، وَهُمْ أَبُو جَهْلٍ وَأَصْحَابُهُ، وَقَدْ مَضَى خَبَرُ خُرُوجِهِمْ إِلَى بَدْرٍ، فَإِنَّهُمْ خَرَجُوا مِنْ مَكَّةَ بِقصد حماية غَيرهم فَلَمَّا بَلَغُوا الْجُحْفَةَ جَاءَهُمْ رَسُولُ أَبِي سُفْيَانَ، وَهُوَ كَبِيرُ الْعِيرِ يُخْبِرُهُمْ أَنَّ الْعِيرَ قَدْ سَلِمَتْ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: «لَا نَرْجِعُ حَتَّى نَقْدَمَ بَدْرًا نَشْرَبُ بِهَا وَتَعْزِفُ عَلَيْنَا الْقِيَانُ وَنُطْعِمُ مَنْ حَضَرَنَا مِنَ الْعَرَبِ حَتَّى يَتَسَامَعَ الْعَرَبُ بِأَنَّنَا غَلَبْنَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ» . فَعَبَّرَ عَنْ تَجَاوُزِهِمُ الْجُحْفَةَ إِلَى بَدْرٍ، بِالْخُرُوجِ لِأَنَّهُ تَكْمِلَةٌ لِخُرُوجِهِمْ مِنْ مَكَّةَ.
İsm-i mevsûl ile kastedilen özel bir zümredir ki onlar da Ebû Cehil ve arkadaşlarıdır. Onların Bedir'e çıkış haberi daha önce geçmişti; zira onlar Mekke'den kervanlarını korumak maksadıyla çıkmışlardı. Cuhfe'ye ulaştıklarında, kervanın reisi olan Ebû Süfyân'ın elçisi gelerek kervanın kurtulduğunu kendilerine haber verdi. Bunun üzerine Ebû Cehil şöyle dedi: “Hayır, Bedir'e varmadan, orada içkiler içip cariyeler bize çalgı çalmadan, yanımıza gelen Araplara yemekler yedirmeden ve Araplar Muhammed'e ve arkadaşlarına galip geldiğimizi duyup öğrenmeden geri dönmeyeceğiz!” Cuhfe'yi aşıp Bedir'e doğru devam etmeleri, Mekke'den çıkışlarının bir tamamlayıcısı olduğu için bu hareket “çıkış” (hurûc) lafzıyla ifade edilmiştir.
وَانْتَصَبَ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ عَلَى الْحَالِيَّةِ، أَيْ بَطِرِينَ مُرَائِينَ، وَوَصَفَهُمْ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي تَمَكُّنِ الصِّفَتَيْنِ مِنْهُمْ لِأَنَّ الْبَطَرَ وَالرِّيَاءَ خُلُقَانِ مِنْ خُلُقِهِمْ.
{ بَطَراً وَرِئاءَ النَّاسِ } “böbürlenerek ve insanlara gösteriş yaparak” lafızları hal olarak mansub olmuştur; yani böbürlenenler ve gösteriş yapanlar olarak [çıktılar]. Böbürlenme (batâr) ve gösteriş (riyâ) onların yerleşik birer huyu olduğu için, bu iki sıfatın onlarda son derece kökleştiğini mübalağa ile ifade etmek amacıyla masdar olarak getirilmişlerdir.
وَ «الْبَطَرُ» إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِمَا هُوَ فِيهِ مِنْ نِعْمَةٍ، وَالِاسْتِكْبَارُ وَالْفَخْرُ بِهَا، فَالْمُشْرِكُونَ لَمَّا خَرَجُوا مِنَ الْجُحْفَةِ، خَرَجُوا عُجْبًا بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْقُوَّةِ وَالْجِدَّةِ.
Batâr (بَطَر), kişinin sahip olduğu nimetle gururlanması, kibirlenmesi ve bununla övünmesidir. Müşrikler Cuhfe'den ayrıldıklarında, sahip oldukları güç ve servetle gururlanarak çıkmışlardı.
«والرئاء» - بِهَمْزَتَيْنِ- أُولَاهُمَا أَصِيلَةٌ وَالْأَخِيرَةُ مُبْدَلَةٌ عَنِ الْيَاءِ لِوُقُوعِهَا مُتَطَرِّفَةً أَثَرَ أَلِفٍ زَائِدَةٍ. وَوَزْنُهُ فِعَالٌ مَصْدَرُ رَاءَى فَاعَلَ مِنَ الرُّؤْيَةِ وَيُقَالُ: مُرَاآةٌ، وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ فِيهِ مُبَالَغَةٌ، أَيْ بَالَغَ فِي إِرَاءَةِ النَّاسِ عَمَلَهُ مَحَبَّةً أَنْ يَرَوْهُ لِيَفْخَرَ عَلَيْهِمْ.
Ria (رِئَاء) kelimesi iki hemzelidir; birincisi aslîdir, ikincisi ise zâid bir eliften sonra kelime sonunda yer aldığı için yâ harfinden dönüştürülmüştür. Vezni fi‘âl olup rü'yet (görme) kökünden türetilen rââ (fâ'ale) fiilinin masdarıdır; buna mürâât da denir. Buradaki müfâ'ale kalıbı mübalağa ifade eder; yani kişi, sırf insanlar görsün ve onlara karşı övünsün arzusuyla amelini insanlara göstermede aşırıya kaçmıştır.
وسَبِيلِ اللَّهِ الطَّرِيقُ الْمُوَصِّلَةُ إِلَيْهِ، وَهُوَ الْإِسْلَامُ، شَبَّهَ الدِّينَ فِي إبلاغه إِلَى رضى اللَّهِ تَعَالَى، بِالسَّبِيلِ الْمُوَصِّلِ إِلَى بَيْتِ سَيِّدِ الْحَيِّ لِيَصْفَحَ عَنْ وَارِدِهِ أَوْ يُكْرِمَهُ.
{ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolu”, O'na ulaştıran yoldur ki o da İslâm'dır. Dini, Yüce Allah'ın rızasına ulaştırması bakımından, kabile reisinin evine ulaştırıp da oraya varanın affedilmesine veya ikram görmesine vesile olan yola benzetmiştir.
وَجِيءَ فِي يَصُدُّونَ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى حُدُوثِ وَتَجَدُّدِ صَدِّهِمُ النَّاسَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ حِينَ خَرَجُوا صَادِّينَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَمُكَرِّرِينَ ذَلِكَ وَمُجَدِّدِينَهُ.
{ يَصُدُّونَ } “alıkoyarlar” ifadesinin muzari (şimdiki/geniş zaman) fiil kalıbında getirilmesi, onların insanları Allah'ın yolundan alıkoymalarının vuku bulduğunu ve sürekli yenilendiğini; yola çıktıklarında da Allah'ın yolundan alıkoyan, bu tutumu tekrar tekrar yenileyen kimseler olduklarını göstermek içindir.
وَبِاعْتِبَارِ الْحُدُوثِ كَانَتِ الْحَالُ مُقَارِنَةً، وَأَمَّا التَّجَدُّدُ فَمُسْتَفَادٌ مِنَ الْمَضَارِعِيَّةِ وَلَا يُجْعَلُ
Vuku bulma (hudûs) itibarıyla bu hal, fiille eşzamanlıdır (hâl-i mukārine); teceddüd (yenilenme) ise muzarilikten anlaşılır; dolayısıyla
الْحَالُ مُقَدَّرَةً.
bu hal, geleceğe yönelik takdirî bir hal (hâl-i mukaddere) kılınamaz.
وَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ تَذْكِيرٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِصَرِيحِهِ، وَوَعِيدٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِالْمَعْنَى الْكِنَائِيِّ، لِأَنَّ إِحَاطَةَ الْعِلْمِ بِمَا يَعْمَلُونَ مَجَازٌ فِي عَدَمِ خَفَاءِ شَيْءٍ مِنْ عَمَلِهِمْ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَلْزَمُهُ أَنَّهُ مُجَازِيهِمْ عَنْ عَمَلِهِمْ بِمَا يُجَازِي بِهِ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ مَنِ اعْتَدَى عَلَى حَرَمِهِ، وَالْجُمْلَةُ حَالٌ من ضمير كَالَّذِينَ خَرَجُوا [الْأَنْفَال: ٤٧] .
Âyetteki { وَاللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ } “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatmıştır” ifadesi, sarih (açık) anlamıyla Müslümanlara bir hatırlatma, kinayeli anlamıyla ise müşriklere bir tehdittir; zira ilmin onların yaptıklarını kuşatması, onların hiçbir amelinin Yüce Allah'ın ilminden gizli kalmaması anlamında bir mecazdır. Bunun zorunlu sonucu ise, her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten Zât'ın, kendi haremine tecavüz edenleri cezalandırdığı gibi onları da yaptıklarının karşılığıyla cezalandıracak olmasıdır. Bu cümle, { كَالَّذِينَ خَرَجُوا } [Enfâl: 47] ifadesindeki zamirden haldir.
وَإِسْنَادُ الْإِحَاطَةِ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، لِأَنَّ الْمُحِيطَ هُوَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى فَإِسْنَادُ الْإِحَاطَةِ إِلَى صَاحِبِ الْعلم مجَاز.
Kuşatma (ihâta) fiilinin lafza-i celâle isnat edilmesi aklî mecazdır; zira asıl kuşatıcı olan Yüce Allah'ın ilmidir. Dolayısıyla kuşatmanın ilim sahibine isnat edilmesi mecazdır.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٤٨]
[ENFÂL SÛRESİ (8): ÂYET 48]