وَأَنْتَ عَلَى ذِكْرٍ مِمَّا قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ [الْأَنْفَال: ٩] مِنَ تَحْقِيقِ أَنْ تَكُونَ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةُ الْهَمْزَةِ الْمُشَدَّدَةُ النُّونِ مُفِيدَةً مَعْنَى (أَنَّ) التَّفْسِيرِيَّةِ، إِذَا وَقَعَتْ مَعْمُولَةً لِمَا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ.
Yüce Allah'ın: { أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِكَةِ } [Enfâl: 9] buyruğunda az önce belirttiğimiz, hemzesi fethalı ve nûn'u şeddeli olan «enne» (أَنَّ) lafzının, harfleri olmaksızın söz anlamı taşıyan bir fiilin ma'mûlü olduğunda tefsîriyye olan «ey / en» (أَيْ / أَنْ) anlamını ifade ettiğine dair tahkiki hatırlarsın.
وَالْمَعِيَّةُ حَقِيقَتُهَا هُنَا مُسْتَحِيلَةٌ فَتُحْمَلُ عَلَى اللَّائِقَةِ بِاللَّهِ تَعَالَى أَعْنِي الْمَعِيَّةَ الْمَجَازِيَّةَ، فَقَدْ يكون مَعْنَاهَا توجه عِنَايَتِهِ إِلَيْهِمْ وَتَيْسِيرِ الْعَمَلِ لَهُمْ، وَقَدْ تَكَرَّرَ إِطْلَاقُ (مَعَ) بِمِثْلِ هَذَا فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ [الْحَدِيد: ٤] .
Burada beraberliğin (maiyyet) hakikati imkânsız olduğundan, Allah Teâlâ'ya layık olan manaya, yani mecazi maiyyete hamledilir; bunun manası inayetinin onlara yönelmesi ve işin onlar için kolaylaştırılması olabilir. Kur'an'da: { وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ } “Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir” [Hadîd: 4] buyruğunda olduğu gibi { مَعَ } lafzının bu şekilde kullanımı tekrarlanmıştır.
وَإِيحَاءُ اللَّهِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ بِهَذَا مَقْصُودٌ مِنْهُ تَشْرِيفُهُمْ وَتَشْرِيفُ الْعَمَلِ الَّذِي سَيُكَلَّفُونَ بِهِ، لِأَنَّ الْمَعِيَّةَ تُؤْذِنُ إِجْمَالًا بِوُجُودِ شَيْءٍ يَسْتَدْعِي الْمُصَاحَبَةَ، فَكَانَ قَوْلُهُ لَهُمْ: أَنِّي مَعَكُمْ مُقَدِّمَةً لِلتَّكْلِيفِ بِعَمَلٍ شَرِيفٍ وَلِذَلِكَ يَذْكُرُ مَا تَتَعَلَّقُ بِهِ الْمَعِيَّةُ لِأَنَّهُ سَيُعْلَمُ مِنْ بَقِيَّةِ الْكَلَامِ، أَيْ أَنِّي مَعَكُمْ فِي عَمَلكُمْ الَّذِي أكفلكم بِهِ.
Allah'ın meleklere bunu vahyetmesinden maksat, onları ve kendilerine yüklenecek olan görevi şereflendirmektir. Çünkü maiyyet (beraberlik), beraber olmayı gerektiren bir şeyin varlığını icmali olarak bildirir; dolayısıyla onlara: { أَنِّي مَعَكُمْ } buyurması, şerefli bir işle görevlendirilmenin bir mukaddimesi olmuştur. Bu sebeple maiyyetin taalluk ettiği şey [ayrıca] zikredilmemiştir; zira sözün devamından anlaşılacaktır, yani «size yüklediğim görevinizde Ben sizinleyim» demektir.
وَمِنْ هُنَا ظَهَرَ مَوْقِعُ فَاءِ التَّرْتِيبِ فِي قَوْلِهِ: فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ حَيْثُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ أَنِّي مَعَكُمْ مِنَ التَّهْيِئَةِ لِتَلَقِّي التَّكْلِيفِ بِعَمَلٍ عَظِيمٍ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْعَمَلُ بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ لِأَنَّهُ إِبْدَالٌ لِلْحَقَائِقِ الثَّابِتَةِ بِاقْتِلَاعِهَا وَوَضْعِ أَضْدَادِهَا لِأَنَّهُ يَجْعَلُ الْجُبْنَ شَجَاعَةً، وَالْخَوْفَ إِقْدَامًا
Buradan, { أَنِّي مَعَكُمْ } ifadesinin büyük bir görevle mükellef tutulmayı karşılamaya hazırlık anlamı taşıması yönüyle { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki tertip fâ'sının yeri açıkça ortaya çıkmaktadır. Bu görevin bu mertebede olması ise sabit gerçekleri kökünden söküp yerlerine zıtlarını koyarak değiştirmek olmasındandır; çünkü [bu müdahale] korkaklığı cesarete, korkuyu atılganlığa,
وَالْهَلَعَ ثَبَاتًا، فِي جَانِبِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَجْعَلُ الْعِزَّةَ رُعْبًا فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ، وَيَقْطَعُ أَعْنَاقَهُمْ وَأَيْدِيَهُمْ بِدُونِ سَبَبٍ مِنْ أَسْبَابِ الْقَطْعِ الْمُعْتَادَةِ فَكَانَتِ الْأَعْمَالُ الَّتِي عَهِدَ لِلْمَلَائِكَةِ عَمَلَهَا خَوَارِقَ عَادَاتٍ.
ve müminler tarafındaki paniği sebata dönüştürmekte; müşriklerin kalplerindeki gurur ve kibri ise korkuya çevirmekte, boyunlarını ve ellerini alışılagelmiş kesme sebeplerinden hiçbir sebep olmaksızın kesmektedir. Dolayısıyla meleklere yapılması emredilen ameller harikulade (olağanüstü) hallerdi.
وَالتَّثْبِيتُ هُنَا مَجَازٌ فِي إِزَالَةِ الِاضْطِرَابِ النَّفْسَانِيِّ مِمَّا يَنْشَأُ عَنِ الْخَوْفِ وَمِنْ عَدَمِ اسْتِقْرَارِ الرَّأْيِ وَاطْمِئْنَانِهِ.
Buradaki tesbît (sağlamlaştırma/sebat verme), korkudan ve görüşün istikrara kavuşup yatışmamasından kaynaklanan psikolojik tedirginliğin giderilmesi hususunda mecazdır.
وَعَرَّفَ الْمُثَبَّتُونَ بالموصول لما تومىء إِلَيْهِ صِلَةُ آمَنُوا مِنْ كَوْنِ إِيمَانِهِمْ هُوَ الْبَاعِثَ عَلَى هَذِهِ الْعِنَايَةِ، فَتَكُونُ الْمَلَائِكَةُ بِعِنَايَةِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَجْلِ وَصْفِ الْإِيمَانِ.
Sebat verilen kimseler, { آمَنُوا } sıla cümlesinin onların imanlarının bu inayetin sebebi olduğuna ima etmesi dolayısıyla ism-i mevsul ile marife kılınmıştır; böylece melekler iman vasfından ötürü müminlerin yardımına ve inayetine memur kılınmış olmaktadır.
وَتَثْبِيتُ الْمُؤْمِنِينَ إِيقَاعِ ظَنٍّ فِي نُفُوسِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ وَيُسَمَّى ذَلِكَ إِلْهَامًا وَتَثْبِيتًا، لِأَنَّهُ إِرْشَادٌ إِلَى مَا يُطَابِقُ الْوَاقِعَ، وَإِزَالَةٌ لِلِاضْطِرَابِ الشَّيْطَانِيِّ، وَإِنَّمَا
Müminlere sebat verilmesi, nefislerine zafer kazanacaklarına dair bir zannın yerleştirilmesidir; gerçeğe uygun olan şeye bir yönlendirme ve şeytani tedirginliği giderme olduğu için buna ilham ve tesbît (sebat verme) adı verilir. Bu durum ancak,
يَكُونُ خَيْرًا إِذَا كَانَ جَارِيًا عَلَى مَا يُحِبُّهُ اللَّهُ تَعَالَى بِحَيْثُ لَا يَكُونُ خَاطِرًا كَاذِبًا، وَإِلَّا صَارَ غُرُورًا، فَتَشْجِيعُ الْخَائِفِ حَيْثُ يُرِيدُ اللَّهُ مِنْهُ الشَّجَاعَةَ خَاطِرٌ مَلَكِيٌّ وَتَشْجِيعُهُ حَيْثُ يَنْبَغِي أَنْ يَتَوَقَّى وَيَخَافَ خَاطِرٌ شَيْطَانِيٌّ وَوَسْوَسَةٌ، لِأَنَّهُ تَضْلِيلٌ عَنِ الْوَاقِعِ وَتَخْذِيلٌ.
Allah Teâlâ'nın sevdiği doğrultuda cereyan ettiğinde, yalancı bir düşünce/vesvese olmaması şartıyla hayır olur; aksi takdirde bir aldanışa dönüşür. Dolayısıyla Allah'ın kendisinden cesaret istediği yerde korkan birini cesaretlendirmek meleki bir ilhamdır; korunması ve korkması gereken yerde onu cesaretlendirmek ise şeytani bir dürtü ve vesvesedir, çünkü bu gerçekten saptırma ve hezimete sürüklemedir.
وَلَمْ يُسْنِدْ إِلْقَاءَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى الْمَلَائِكَةِ بَلْ أَسْنَدَهُ اللَّهُ إِلَى نَفْسِهِ وَحْدَهُ بِقَوْلِهِ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ لِأَنَّ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةَ الْمُخَاطَبِينَ كَانُوا مَلَائِكَةَ نَصْرٍ وَتَأْيِيدٍ فَلَا يَلِيقُ بِقُوَاهُمْ إِلْقَاءُ الرُّعْبِ، لِأَنَّ الرُّعْبَ خَاطِرٌ شَيْطَانِيٌّ ذَمِيمٌ، فَجَعَلَهُ اللَّهُ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِوَاسِطَةٍ أُخْرَى غَيْرِ الْمَلَائِكَةِ.
İnkâr edenlerin kalplerine korku salmayı meleklere isnat etmemiş, aksine: { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } buyruğuyla Allah bunu sadece Kendisine isnat etmiştir. Çünkü kendilerine hitap edilen o melekler yardım ve teyit melekleriydi; dolayısıyla korku salmak onların kuvvetlerine yakışmaz, zira korku kötü ve şeytani bir histir; bu yüzden Allah inkâr edenlerin kalplerine onu meleklerin dışındaki başka bir vasıtayla koymuştur.
وَأَسْنَدَ إِلْقَاءَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى اللَّهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِجْمَالِ دُونَ بَيَانٍ لِكَيْفِيَّةِ إِلْقَائِهِ، وَكُلُّ مَا يَقَعُ فِي الْعَالَمِ هُوَ مِنْ تَقْدِيرِ اللَّهِ عَلَى حَسَبِ إِرَادَتِهِ، وَأَشَارَ ذَلِكَ إِلَى أَنَّهُ رُعْبٌ شَدِيدٌ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَى كَيْفِيَّةٍ خَارِقَةٍ لِلْعَادَةِ، فَإِنَّ خَوَارِقَ الْعَادَاتِ قَدْ تَصْدُرُ مِنَ الْقُوَى الشَّيْطَانِيَّةِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَهُوَ مَا يُسَمَّى فِي اصْطِلَاحِ الْمُتَكَلِّمِينَ بِالْإِهَانَةِ وَبِالِاسْتِدْرَاجِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى قَصْدِ تَحْقِيرِ الشَّيْطَانِ بِإِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ كَمَا قَصَدَ تَشْرِيفَ الْمَلَائِكَةِ، لِأَنَّ إِلْقَاءَ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ يَعُودُ بِالْفَائِدَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَهُوَ مُبَارَكٌ أَيْضًا، وَإِنَّمَا كَانَ إِلْقَاءُ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ خَارِقَ عَادَةٍ، لِأَنَّ أَسْبَابَ ضِدِّهِ قَائِمَةٌ، وَهِيَ وَفْرَةُ عَدَدِهِمْ وَعُدَدِهِمْ وَإِقْدَامُهُمْ عَلَى الْخُرُوجِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَحِرْصُهُمْ عَلَى حِمَايَةِ أَمْوَالِهِمُ الَّتِي جَاءَتْ بِهَا الْعِيرُ.
İnkâr edenlerin kalplerine korku salınışını, salınış keyfiyetini açıklamaksızın icmali bir yolla Allah'a isnat etmiştir. Âlemde meydana gelen her şey Allah'ın iradesine göre O'nun takdiriyledir. Bu durum, bunun Allah'ın olağanüstü bir keyfiyette takdir ettiği şiddetli bir korku olduğuna işaret etmektedir. Nitekim harikulade haller Allah'ın izniyle şeytani güçlerden de sâdır olabilir ki kelamcıların ıstılahında buna ihâne ve istidraç denir. Meleklerin şereflendirilmesi kastedildiği gibi müşriklerin kalplerine korku salınmasıyla şeytanın tahkir edilmesi kastına gerek yoktur; çünkü müşriklerin kalplerine korku salınması Müslümanlara fayda sağlamaktadır, dolayısıyla o da mübarektir. Müşriklerin kalplerine korku salınmasının harikulade bir durum olması ise bunun zıddı olan sebeplerin mevcut olmasındandır; bu sebepler de onların sayı ve teçhizatça çokluğu, Müslümanların üzerine çıkma hususundaki atılganlıkları ve kervanın getirdiği mallarını koruma hırslarıdır.
فَجُمْلَةُ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا إِخْبَارًا لَهُمْ بِمَا
{ سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesi, kendilerine bildirmek üzere müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesidir ve
يَقْتَضِي التَّخْفِيفَ عَلَيْهِمْ فِي الْعَمَلِ الَّذِي كَلَّفَهُمُ اللَّهُ بِهِ بِأَنَّ اللَّهَ كَفَاهُمْ تَخْذِيلَ الْكَافِرِينَ بِعَمَلٍ آخَرَ غَيْرِ الَّذِي كَلَّفَ الْمَلَائِكَةَ بِعَمَلِهِ، فَلَيْسَتْ جُمْلَةُ سَأُلْقِي مُفَسِّرَةً لِمَعْنَى أَنِّي مَعَكُمْ.
Allah'ın meleklere emrettiği işten başka bir işle kâfirleri hezimete uğratmayı üstlenmesi sebebiyle, Allah'ın kendilerine yüklediği görevde onların yükünü hafifletmeyi gerektiren bir haberdir. Dolayısıyla { سَأُلْقِي } cümlesi { أَنِّي مَعَكُمْ } manasını açıklayan (müfessire) bir cümle değildir.
وَلَمْ يُقِلْ سَنُلْقِي لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ لِلْمَلَائِكَةِ الْمُخَاطَبِينَ سَبَبًا فِي إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا.
Az önce öğrendiğin üzere, muhatap olan meleklerin inkâr edenlerin kalplerine korku salmada bir payı olduğu zannedilmesin diye «senulkî» (salacağız) denmemiştir.
وَتَفْرِيعُ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ عَلَى جُمْلَةِ: سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ
{ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } buyruğunun, { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } cümlesi üzerine tafri' edilmesi (bağlanması),
الْمُفَرَّعَةِ هُنَا أَيْضًا عَلَى جُمْلَةِ: فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْمَعْنَى، يُؤْذِنُ بِمَا اقْتَضَتْهُ جُمْلَةُ سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ مِنْ تَخْفِيفِ عَمَلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ بَعْضَ التَّخْفِيفِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ إِجْمَالًا قَوْلُهُ: أَنِّي مَعَكُمْ كَمَا تَقَدَّمَ فَوْقَ الْأَعْناقِ على الظَّرْفِيَّة لَا ضربوا.
-ki bu cümle de manaca { فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا } cümlesine bağlanmıştır- { سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ } cümlesinin gerektirdiği şekilde, daha önce geçtiği gibi { أَنِّي مَعَكُمْ } buyruğunun icmâlen delalet ettiği üzere meleklerin işinin onlar için bir miktar hafifletildiğini bildirir. { فَوْقَ الْأَعْناقِ } ifadesi { اضْرِبُوا } fiilinin zarfıdır.
والْأَعْناقِ أَعْنَاقُ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ بَيِّنٌ مِنَ السِّيَاقِ، وَاللَّامُ فِيهِ وَالْمُرَادُ بَعْضُ الْجِنْسِ بِالْقَرِينَةِ لِلْجِنْسِ أَوْ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ بَعْدَ: وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ.
{ الْأَعْناقِ } müşriklerin boyunlarıdır ve bu bağlamdan açıktır. Başındaki lâm harfi cins içindir ve karine ile cinsin bir kısmı kastedilmiştir yahut ardından gelen: { وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } buyruğunun karinesiyle muzafun ileyhin yerine geçmiştir.
وَالْبَنَانُ اسْمُ جَمْعِ بَنَانَةٍ وَهِيَ الْإِصْبَعُ وَقِيلَ طَرْفُ الْإِصْبَعِ، وَإِضَافَةُ (كُلٍّ) إِلَيْهِ لِاسْتِغْرَاقِ أَصْحَابِهَا.
Benân (بَنَان): Benâne (بَنَانَة) kelimesinin ism-i cem'idir; o da parmak demektir, parmak ucu olduğu da söylenmiştir. { كُلَّ } kelimesinin ona izafe edilmesi ise parmak sahiplerinin tamamını kapsamak (istiğrak) içindir.
وَإِنَّمَا خُصَّتِ الْأَعْنَاقُ وَالْبَنَانُ لِأَنَّ ضَرْبَ الْأَعْنَاقِ إِتْلَافٌ لِأَجْسَادِ الْمُشْرِكِينَ وَضَرْبُ الْبَنَانِ، يُبْطِلُ صَلَاحِيَةَ الْمَضْرُوبِ لِلْقِتَالِ، لِأَنَّ تَنَاوُلَ السِّلَاحِ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْأَصَابِعِ، وَمِنْ ثَمَّ كَثُرَ فِي كَلَامِهِمُ الِاسْتِغْنَاءُ بِذِكْرِ مَا تَتَنَاوَلُهُ الْيَدُ أَوْ مَا تَتَنَاوَلُهُ الْأَصَابِعُ، عَنْ ذِكْرِ السَّيْفِ، قَالَ النَّابِغَةُ:
Boyunların ve parmakların özellikle zikredilmesi şundandır: Çünkü boyunlara vurmak müşriklerin bedenlerini helak etmektir; parmaklara vurmak ise vurulan kimsenin savaşma kabiliyetini yok eder, zira silahı tutmak ancak parmaklarla olur. Bu sebepledir ki onların (Arapların) kelamında elin veya parmakların kavradığı şeyi zikrederek kılıcı ayrıca anmaktan müstağni kalmak pek çoktur. Nâbiğa şöyle demiştir:
وَأَنَّ تِلَادِي أَنْ نَظَرْتُ وَشِكَّتِي ... وَمُهْرِي وَمَا ضَمَّتْ إِلَيَّ الْأَنَامِلُ
«Baksan, eski malım mülküm ve silahım, / Tayım ve parmaklarımın kavradığı şeydir...»
يَعْنِي سَيْفَهُ، وَقَالَ أَبُو الْغُولِ الطَّهْوِيُّ:
Kılıcını kastetmektedir. Ebu'l-Gûl et-Tahvî de şöyle demiştir:
فَدَتْ نَفْسِي وَمَا مَلَكَتْ يَمِينِي ... فَوَارِسَ صُدِّقَتْ فِيهِمْ ظُنُونِي
«Canım ve elimin sahip olduğu her şey feda olsun, / Haklarında hüsnüzannımın doğru çıktığı o süvarilere!»
يُرِيدُ السَّيْفَ وَمِثْلُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي كَلَامِهِمْ فَضَرْبُ الْبَنَانِ يَحْصُلُ بِهِ تَعْطِيلُ عَمَلِ الْيَدِ فَإِذَا ضُرِبَتِ الْيَدُ كُلُّهَا فَذَلِكَ أَجْدَرُ.
Kılıcı kastetmektedir ve onların kelamında bunun benzeri çoktur. Dolayısıyla parmaklara vurmakla elin işlevi ortadan kalkmış olur; elin tamamına vurulursa bu daha da evladır.
وَضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبَاشَرَةً بِتَكْوِينِ قَطْعِ الْأَعْنَاقِ وَالْأَصَابِعِ بِوَاسِطَةِ فِعْلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ خَارِقَةٍ لِلْعَادَةِ وَقَدْ وَرَدَ فِي بَعْضِ الْآثَارِ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ مَا يَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى، فَإِسْنَادُ الضَّرْبِ حَقِيقَةٌ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِتَسْدِيدِ ضَرَبَاتِ الْمُسْلِمِينَ وَتَوْجِيهِ
Meleklerin vurması; harikulade bir şekilde meleklerin fiili vasıtasıyla boyunların ve parmakların kesilmesinin doğrudan meydana getirilmesi (tekvin) şeklinde olabilir. Nitekim bazı sahabilerden bu manaya tanıklık eden rivayetler nakledilmiştir; bu durumda vurmanın [onlara] isnadı hakikattir. [Ayrıca] Müslümanların vuruşlarını isabet ettirmek ve
الْمُشْرِكِينَ إِلَى جِهَاتِهَا، فَإِسْنَادُ الضَّرْبِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُمْ سَبَبُهُ، وَقَدْ قِيلَ:
müşrikleri onların hedefine yöneltmek şeklinde de olabilir; bu durumda vurmanın meleklere isnadı mecaz-ı aklîdir, çünkü onlar bunun sebebidir. Şöyle de denilmiştir:
الْأَمْرُ بِالضَّرْبِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَهُوَ بَعِيدٌ، لِأَنَّ السُّورَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ انْكِشَافِ الملحمة.
Vurma emri Müslümanlaradır; ancak bu uzaktır, çünkü sure savaş sona erip açığa çıktıktan sonra inmiştir.
وَجُمْلَة: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
{ [ذَ]لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “[Bu ceza,] onların Allah’a ve Resulüne karşı gelmelerindendir” cümlesi;
تَعْلِيلٌ لِأَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْله أَنَّهُمْ
bir gerekçelendirmedir (talil); zira { أَنَّهُمْ } ifadesindeki bâ (ب) harfi
بَاءُ السَّبَبِيَّةِ
sebebiyet bildiren bâ harfidir
فَهِيَ تُفِيدُ مَعْنَى التَّعْلِيلِ وَلِهَذَا فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ.
ve talil (gerekçe) manası ifade eder; bundan dolayı cümle fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَالْمُخَاطَبُ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ: إِمَّا الْمَلَائِكَةُ، فَتَكُونُ مِنْ جُمْلَةِ الْمُوحَى بِهِ إِلَيْهِمْ إِطْلَاعًا لَهُمْ عَلَى حِكْمَةِ فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى. لِزِيَادَةِ تَقْرِيبِهِمْ، وَلَا يَرِيبُكَ إِفْرَادُ كَافِ الْخِطَابِ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْكَافِ مَعَ اسْمِ الْإِشَارَةِ الْإِفْرَادُ وَالتَّذْكِيرُ، وَإِجْرَاؤُهَا عَلَى حَسَبِ حَالِ الْمُخَاطَبِ بِالْإِشَارَةِ جَائِزٌ وَلَيْسَ بِالْمُتَعَيِّنِ، وَإِمَّا مَنْ تَبْلُغُهُمُ الْآيَةُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الْأَحْيَاءِ بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ، وَلِذَا فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ لِلتَّحْذِيرِ مِنَ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى مُشَاقَّةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
Bu cümlenin muhatabı: Ya meleklerdir; bu durumda onları daha da yakınlaştırmak için Allah Teâlâ'nın fiilinin hikmetine onları muttali kılmak üzere kendilerine vahyedilen sözlerin devamı olur. İşaret ismindeki hitap kâf'ının tekil olması seni şüpheye düşürmesin; zira işaret ismiyle birlikte kâf harfinde asıl olan müfret ve müzekker olmasıdır; işarette muhatabın durumuna göre çekimlenmesi caizdir ama zorunlu değildir. Ya da Bedir gününden sonra hayatta kalan ve ayetin kendilerine ulaştığı müşriklerdir; dolayısıyla cümle, Allah'a ve Resulüne karşı gelip ayrışmayı sürdürmekten sakındırmak için getirilmiş bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وَالْقَوْلُ فِي إِفْرَادِ الْكَافِ هُوَ هُوَ إِذِ الْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ وَالْمُرَادُ نَوْعٌ خَاصٌّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُخَاطَبُ بِهِ النَّبِيءَ ﷺ.
Hitap belirli bir şahsa olmayıp özel bir zümre kastedildiği için kâf'ın tekil gelmesi hakkındaki izah aynıdır. Muhatabın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) olması da caizdir.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ مَا أُمِرُوا بِهِ مِنْ ضَرْبِ الْأَعْنَاقِ وَقَطْعِ الْبَنَانِ.
Kendisine işaret edilen şey (müşârun ileyh), boyunlara vurulması ve parmakların kesilmesinden ibaret olan emredildikleri husustur.
وَإِفْرَادُ اسْمِ الْإِشَارَةِ بِتَأْوِيلِهِ بِالْمَذْكُورِ، وَتَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
İşaret isminin tekil getirilmesi «zikredilen şey» teviliyledir ve bu durum daha önce defalarca geçmişti.
وَالْمُشَاقَّةُ الْعَدَاوَةُ بِعِصْيَانٍ وَعِنَادٍ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ الشِّقِّ- بِكَسْرِ الشِّينِ- وَهُوَ الْجَانِبُ، هُوَ اسْمٌ بِمَعْنَى الْمَشْقُوقِ أَيِ الْمُفَرَّقُ، وَلَمَّا كَانَ الْمُخَالِفُ وَالْمُعَادِي يَكُونُ مُتَبَاعِدًا عَنْ عَدُوِّهِ فَقَدْ جُعِلَ كَأَنَّهُ فِي شِقٍّ آخَرَ، أَيْ نَاحِيَةٍ أُخْرَى، وَالتَّصْرِيحُ بِسَبَبِ الِانْتِقَامِ تَعْرِيضٌ لِلْمُؤْمِنِينَ لِيَسْتَزِيدُوا مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَإِنَّ الْمَشِيئَةَ لَمَّا كَانَتْ سَبَبَ هَذَا الْعِقَابِ الْعَظِيمِ فَيُوشِكُ مَا هُوَ مُخَالَفَةٌ لِلرَّسُولِ بِدُونِ مُشَاقَّةٍ أَنْ يُوقِعَ فِي عَذَابٍ دُونَ ذَلِكَ، وَخَلِيقٌ بِأَنْ يَكُونَ ضِدَّهَا وَهُوَ الطَّاعَةُ مُوجِبًا لِلْخَيْرِ.
Müşâkkāt (مُشَاقَّة): İsyan ve inatla düşmanlık etmektir. Şîn harfinin kesresiyle şık (شِقّ) kelimesinden türetilmiştir ki taraf/yan demektir; yarılmış yani ayrılmış anlamında bir isimdir. Muhalif olan ve düşmanlık eden kimse hasmından uzak durduğu için, sanki başka bir şıkta yani diğer bir tarafta imiş gibi kabul edilmiştir. İntikamın sebebinin açıkça belirtilmesi, müminlerin Allah'a ve Resulüne itaati artırmaları için üstü kapalı bir teşviktir (ta'rîzdir). Zira karşı gelip ayrışma bu büyük cezanın sebebi olduğuna göre, karşı gelip ayrışma derecesine varmayan peygambere muhalefetin de bundan daha hafif bir azaba düşürmesi pek yakındır; onun zıddı olan itaatin ise hayra vesile olması pek tabiidir.
وَجُمْلَةُ: مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
{ [وَ]مَنْ يُشاقِقِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Kim Allah’a ve Resulüne karşı gelirse, bilsin ki şüphesiz Allah’ın cezası pek çetindir” cümlesi ise;
تَذْيِيلٌ يَعُمُّ كُلَّ مَنْ يُشَاقِقِ اللَّهَ وَيَعُمُّ أَصْنَافَ الْعَقَائِدِ.
Allah'a karşı gelen herkesi ve inanç türlerini kapsayan bir tezyîldir.
وَالْمُرَادُ من قَوْله: إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ
{ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } buyruğundan murat,
الْكِنَايَةُ عَنْ عِقَابِ الْمُشَاقِّينَ وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ الِارْتِبَاطُ بَيْنَ الْجَزَاءِ وَبَيْنَ الشَّرْطِ بِاعْتِبَارِ لَازِمِ الْخَبَرِ وَهُوَ الْكِنَايَةُ عَنْ تَعَلُّقِ مَضْمُونِ ذَلِكَ الْخَبَرِ بِمَنْ حَصَلَ مِنْهُ مَضْمُونُ الشَّرْطِ، كَقَوْلِ عنترة:
karşı gelenlerin cezalandırılmasından kinayedir; böylece haberin lâzımı yani o haberin içeriğinin şartın içeriğini işleyen kimseyle irtibatlı olmasından kinaye yoluyla ceza (şartın cevabı) ile şart arasındaki irtibat ortaya çıkmaktadır. Tıpkı Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:
إِن تغد فِي، دُونِي الْقِنَاعَ فَإِنَّنِي ... طَبٌّ بِأَخْذِ الْفَارِسِ الْمُسْتَلْئِمِ
«Bana karşı peçeni örtersen [bil ki] şüphesiz ben, / Zırhına bürünmüş süvariyi yakalamada pek mahirim!»
يُرِيدُ فَإِنِّي لَا يَخْفَى عَلَيَّ مَنْ يَسْتُرُ وَجْهَهُ مِنِّي وَأَنِّي أتوسّمه وأعرفه.
Yani «Benden yüzünü gizleyen kimse bana gizli kalmaz, onu simasından anlar ve tanırım» demek istemektedir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ١٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 14]
ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤)
{ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ (١٤) } “İşte bu [azap] sizindir, haydi tadın onu! Kâfirler için bir de cehennem azabı vardır”.
الْخِطَابُ فِي ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذين قتلوا، وَالَّذين قُطِعَتْ بَنَانُهُمْ أَيْ يُقَالُ
{ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ } buyruğundaki hitap, öldürülen ve parmakları kesilen müşriklere yöneliktir. Yani,
لَهُمْ هَذَا الْكَلَامُ حَيْثُ تُضْرَبُ أَعْنَاقُهُمْ وَبَنَانُهُمْ بِأَنْ يُلْقَى فِي نُفُوسِهِمْ حِينَمَا يُصَابُونَ إِنَّ إِصَابَتَهُمْ كَانَتْ لِمُشَاقَّتِهِمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَسْمَعُونَ تَوَعُّدَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِالْعَذَابِ وَالْبَطْشِ كَقَوْلِهِ: يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٦] وَقَوْلِهِ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْأَنْفَال: ٣٤] وَنَحْوِ ذَلِكَ وَكَانُوا لَا يَخْلُونَ مِنَ اخْتِلَاجِ الشَّكِّ نُفُوسَهُمْ، فَإِذَا رَأَوُا الْقَتْلَ الَّذِي لَمْ يَأْلَفُوهُ، وَرَأَى الْوَاحِدُ مِنْهُمْ نَفْسَهُ مَضْرُوبًا بِالسَّيْفِ، ضَرْبًا لَا يَسْتَطِيعُ لَهُ دِفَاعًا، عَلِمَ أَنَّ وَعِيدَ اللَّهِ تَحَقَّقَ فِيهِ، فَجَاشَ فِي نَفْسِهِ أَنَّ ذَلِكَ لِمُشَاقَّتِهِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ إِصَابَاتٍ تُصِيبُهُمْ مِنْ غَيْرِ مَرْئِيٍّ، فَجُمْلَةُ:
boyunları ve parmakları vurulduğunda, uğradıkları bu musibetin Allah'a ve Resulüne karşı gelip ayrışmalarından ötürü olduğu içlerine doğdurulmak suretiyle onlara bu söz söylenir. Çünkü onlar, Allah'ın kendilerini azap ve kıskıvrak yakalamakla tehdit ettiğini işitiyorlardı; nitekim O şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “O gün onları en büyük bir şiddetle yakalarız; şüphesiz biz intikam alıcılarız” [Duhân 16] ve { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederlerken Allah onlara ne diye azap etmesin?” [Enfâl 34] ve benzeri ayetler. Onların içleri şüphenin çalkantısından da uzak kalmıyordu. Alışık olmadıkları bir öldürülüşü gördüklerinde ve her biri kendini kılıçla, savuşturamayacağı bir biçimde vurulmuş olarak görünce, Allah'ın tehdidinin kendisinde gerçekleştiğini anladı ve bunun Allah'a ve Resulüne karşı gelmesinden ileri geldiği içinden coşup kabardı. Belki de kendilerine görünmeyen birinden gelen darbeler görüyorlardı. Dolayısıyla:
ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: قَائِلِينَ، هُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ [الْأَنْفَال: ١٢] .
{ ذلِكُمْ فَذُوقُوهُ } cümlesi, takdiri «diyerek (kāilîn)» olan mahzuf bir sözün mekulüdür (sözün içeriğidir); bu da { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } [Enfâl 12] ayetindeki zamirden hâldir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ رَاجِعٌ إِلَى الضَّرْبِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ: فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ [الْأَنْفَال: ١٢] وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، فَإِمَّا أَنْ يُقَدَّرَ ذَلِكَ هُوَ الْعِقَابُ الْمَوْعُودُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله: أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
İşaret ismi, { فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنانٍ } [Enfâl 12] buyruğundan anlaşılan «vurma» eylemine racidir. Bu mübtedadır, haberi ise mahzuftur. Ya «İşte o, vaad edilen cezadır» şeklinde takdir edilir ya da { أَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } buyruğunun delalet ettiği şeyden alınır,
[الْأَنْفَال:
[Enfâl:
١٣] فَالتَّقْدِيرُ ذَلِكَ بِأَنَّكُمْ شَاقَقْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ.
13]; takdiri de «İşte bu, sizin Allah'a ve Resulüne karşı gelip ayrışmanız sebebiyledir» şeklinde olur.
وَتَفْرِيعُ فَذُوقُوهُ عَلَى جُمْلَةِ: ذلِكُمْ بِمَا قُدِّرَ فِيهَا تَفْرِيعٌ لِلشَّمَاتَةِ عَلَى تَحْقِيقِ الْوَعِيدِ، فَصِيغَةُ الْأَمْرِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الشَّمَاتَةِ وَالْإِهَانَةِ، وَمَوْقِعُ فَذُوقُوهُ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْجُمْلَةِ وَالْمَعْطُوفِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ، وَالِاعْتِرَاضُ يَكُونُ بِالْفَاءِ كَمَا فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ فَذُوقُوهُ } ifadesinin, içinde takdir edilen anlamıyla { ذلِكُمْ } cümlesine fa ile bağlanması (tefrîi), tehdidin gerçekleşmesi üzerine hasmın düştüğü duruma sevinip alay etmenin (şemâtet) bir neticesidir; dolayısıyla emir kipi şemâtet ve tahkir için kullanılmıştır. { فَذُوقُوهُ } ifadesinin konumu, cümle ile { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ } buyruğundaki matuf arasında bir ara cümledir (itirazdır). Ara cümle (itiraz) Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi fa harfiyle de yapılabilir:
ضِبَابِ بَنِي الطُّوَالَةِ فَاعْلَمِيهِ ... وَلَا يَغْرُرْكِ نَأْيِي وَاغْتِرَابِي
«Beni Tuvâle'nin kertenkeleleri! Bilin şunu / Uzaklaşmam ve gurbete düşmem sakın sizi aldatmasın!»
قَالُوا وَفِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ للْعَطْف على الْمَقُول فَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ الْقَوْلِ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْكَافِرِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ وَهُوَ تَذْيِيلٌ.
Demişlerdir ki: { وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } buyruğunda mekule atıf yapılmıştır, dolayısıyla o da söylenen sözün bir parçasıdır. { الْكافِرِينَ } kelimesindeki belirlilik takısı (lâm-ı tarif) istiğrak (bütün kâfirleri kapsama) içindir ve bu bir tezyîldir.
وَالْمَعْنَى: ذَلِكُمْ، أَيْ ضَرْبُ الْأَعْنَاقِ، عِقَابُ الدُّنْيَا، وَأَنَّ لَكُمْ عَذَابَ النَّارِ فِي الْآخِرَةِ مَعَ جَمِيعِ الْكَافِرِينَ، وَالذَّوْقُ مَجَازٌ فِي الْإِحْسَاسِ وَالْعَلَاقَةُ الْإِطْلَاقُ.
Anlam şudur: «İşte bu boyunların vurulması dünyadaki cezadır; ahirette ise bütün kâfirlerle birlikte sizin için ateş azabı vardır.» Tatma (zevk) kelimesi hissetmek manasında mecazdır; aradaki alaka ise mutlak anlamda kullanımdır (ıtlak).
وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ عَطْفٌ عَلَى الْخَبَرِ الْمَحْذُوفِ أَيْ ذَلِكُمُ الْعَذَابُ وَأَنَّ عَذَابَ النَّارِ لجَمِيع الْكَافرين.
{ وَأَنَّ لِلْكافِرِينَ عَذابَ النَّارِ } buyruğu mahzuf habere matuftur; yani «İşte bu cezadır, ateş azabı da bütün kâfirler içindir» demektir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 15-16]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ (١٥) وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلاَّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦) } “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu bir hâlde (ordular hâlinde) karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin (kaçmayın). Kim o gün, savaş taktiği olarak bir tarafa çekilmek veya başka bir birliğe katılmak dışında onlara arkasını dönerse, muhakkak ki Allah’tan bir gazaba uğramış olur; onun barınağı cehennemdir ve o ne kötü bir varış yeridir!”.
لَمَّا ذَكَّرَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِمَا أَيَّدَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِالْمَلَائِكَةِ وَالنَّصْرِ مِنْ عِنْدِهِ، وَأَكْرَمَهُمْ بِأَنْ نَصَرَهُمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ وَأَكْثَرَ عَدَدًا وَعُدَدًا، وَأَعْقَبُهُ بِأَنْ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ ذَلِكَ شَأْنُهُ مَعَ الْكَافِرِينَ بِهِ اعْتَرَضَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ بِتَحْذِيرِهِمْ من الوهن والقرار، فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ [الْأَنْفَال: ١٢] وَبَيْنَ جُمْلَةِ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ [الْأَنْفَال: ١٧] الْآيَةَ وَفِي هَذَا تَدْرِيبٌ لِلْمُسْلِمِينَ عَلَى الشَّجَاعَةِ وَالْإِقْدَامِ وَالثَّبَاتِ عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَهِيَ خُطَّةٌ مَحْمُودَةٌ عِنْدَ الْعَرَبِ لَمْ يَزِدْهَا الْإِسْلَامُ إِلَّا تَقْوِيَةً، قَالَ الْحُصَيْنُ بْنُ الْحُمَامِ:
Allah Teâlâ Müslümanlara Bedir günü meleklerle ve kendi katından gelen zaferle kendilerini nasıl desteklediğini, kendilerinden daha güçlü, sayıca ve teçhizatça daha çok olan müşriklere karşı kendilerine yardım ederek onları nasıl üstün kıldığını hatırlatıp, hemen ardından Kendisini inkâr edenlere karşı tutumunun hep böyle olduğunu bildirdikten sonra; bu esnada onları gevşeklikten ve kaçmaktan sakındıran bir ara söze yer vermiştir. Dolayısıyla bu cümle, { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } [Enfâl 12] cümlesi ile { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } [Enfâl 17] ayeti arasında bir ara cümledir (itirazdır). Bunda Müslümanlar için cesaret, atılganlık ve düşmanla karşılaşıldığında sebat gösterme hususunda bir eğitim vardır. Bu, Arapların katında övülen bir haslet olup İslâm bunu sadece pekiştirmiştir. Hüsayn b. Humâm şöyle demiştir:
تَأَخَّرْتُ أَسْتَبْقِي الْحَيَاةَ فَلَمْ أَجِدْ لِنَفْسِي ... حَيَاةً مِثْلَ أَنْ أَتَقَدَّمَا
«Hayatta kalayım diye geri çekildim, fakat kendim için / İleri atılmak gibi bir hayat bulamadım!»
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِتَالِ بَدْرٍ، وَلَعَلَّ مُرَادَ هَذَا الْقَائِلِ أَنَّ حُكْمَهَا نَزَلَ يَوْمَ بَدْرٍ ثُمَّ أُثْبِتَتْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ النَّازِلَةِ بَعْدَ الْمَلْحَمَةِ، أَوْ أَرَادَ أَنَّهَا نَزَلَتْ قَبْلَ الْآيَاتِ الَّتِي صُدِّرَتْ بِهَا سُورَةُ الْأَنْفَالِ ثُمَّ رُتِّبَتْ فِي التِّلَاوَةِ فِي مَكَانِهَا هَذَا، وَالصَّحِيحُ أَنَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ وَقْعَةِ بَدْرٍ كَمَا سَيَأْتِي.
Bu ayetin Bedir savaşında indiği de söylenmiştir. Bu sözü söyleyenin muradı muhtemelen, ayetin hükmünün Bedir günü inip daha sonra büyük savaştan sonra inen Enfâl Suresi'ne kaydedilmiş olmasıdır; yahut Enfâl Suresi'nin başladığı ayetlerden önce inip sonra tilavetteki bu yerine konulduğunu kastetmiştir. Doğru olan ise ileride geleceği üzere Bedir vakasından sonra inmiş olmasıdır.
وَاللِّقَاءُ غَلَبَ اسْتِعْمَالُهُ فِي كَلَامِهِمْ عَلَى مُنَاجَزَةِ الْعَدُوِّ فِي الْحَرْبِ.
Likā (لِقَاء) kelimesi, onların kelamında daha çok savaşta düşmanla çarpışmak anlamında kullanılmıştır.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَالْمُنَاسَبَةُ وَاضِحَةٌ، وَسَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٤٥] ، وَأَصْلُ اللِّقَاءِ أَنَّهُ الْحُضُورُ لَدَى الْغَيْرِ.
Cümle başlangıç istînâfıdır ve münasebet açıktır. Bu surenin [45. ayetindeki] { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } buyruğunun tefsirinde de gelecektir. Likānın asıl anlamı ise bir başkasının yanında hazır bulunmaktır.
وَالزَّحْفُ أَصْلُهُ مَصْدَرُ زَحَفَ مِنْ بَابِ مَنَعَ، إِذَا انْبَعَثَ مِنْ مَكَانِهِ مُتَنَقِّلًا على مقعدته يجرر جيله كَمَا يَزْحَفُ الصَّبِيُّ.
Zahf (الزَّحْف) kelimesinin aslı «menaa» (مَنَعَ) babından zehafe (زَحَفَ) fiilinin masdarıdır; bir kimsenin tıpkı çocuğun emeklemesi gibi oturağı üzerinde ayaklarını sürüyerek yerinden kımıldayıp ilerlemesini ifade eder.
ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى مَشْيِ الْمُقَاتِلِ إِلَى عَدُوِّهِ فِي سَاحَةِ الْقِتَالِ زَحْفٌ لِأَنَّهُ يَدْنُو إِلَى الْعَدُوِّ بِاحْتِرَاسٍ وَتَرَصُّدِ فُرْصَةٍ، فَكَأَنَّهُ يَزْحَفُ إِلَيْهِ.
Daha sonra savaşçının savaş meydanında düşmanına doğru yürümesine zahf denilmiştir; çünkü o, sakınarak ve fırsat kollayarak düşmana yaklaşır, sanki ona doğru sürünerek/emekleyerek ilerlemektedir.
وَيُطْلَقُ الزَّحْفُ عَلَى الْجَيْشِ الدَّهْمِ، أَيِ الْكَثِيرِ عَدَدِ الرِّجَالِ، لِأَنَّهُ لِكَثْرَةِ النَّاسِ فِيهِ يَثْقُلُ تَنَقُّلُهُ فَوُصِفَ بِالْمَصْدَرِ، ثُمَّ غُلِبَ إِطْلَاقُهُ حَتَّى صَارَ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي الزَّحْفِ وَيُجْمَعُ عَلَى زُحُوفٍ.
Zahf, kalabalık insan sayısına sahip büyük ordu (dahm) için de kullanılır; çünkü içindeki insanların çokluğundan dolayı hareketi ağırlaşır ve bu sebeple masdar ile nitelenmiştir. Daha sonra bu kullanım yaygınlaşarak zahf kelimesinin anlamlarından biri hâline gelmiştir ve çoğulu zühûf (زُحُوف) olarak gelir.
وَقَدِ اخْتَلَفَتْ طُرُقُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ الْمُرَادِ مِنْ لَفْظِ زَحْفاً فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهُ بِالْمَعْنَى الْمَصْدَرِيِّ أَيِ الْمَشْيِ فِي الْحَرْب وجلعه وَصْفًا لِتَلَاحُمِ الْجَيْشَيْنِ عِنْدَ الْقِتَالِ، لِأَنَّ الْمُقَاتِلِينَ يَدِبُّونَ إِلَى أَقْرَانِهِمْ دَبِيبًا، وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهُ بِمَعْنَى الْجَيْشِ الدَّهْمِ الْكَثِيرِ الْعَدَدِ، وَجَعَلَهُ وَصْفًا لِذَاتِ الْجَيْشِ.
Müfessirlerin bu ayetteki { زَحْفاً } lafzından kastedilen manayı açıklama yolları farklılık göstermiştir: Kimisi bunu masdar anlamıyla yani savaşta yürümek olarak tefsir etmiş ve savaş esnasında iki ordunun birbirine girmesinin bir vasfı kılmıştır; zira savaşçılar hasımlarına doğru yavaşça sokulurlar. Kimisi de bunu kalabalık, sayıca çok ordu anlamında tefsir etmiş ve onu ordunun bizzat kendisinin bir vasfı kılmıştır.
وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَهُوَ: إِمَّا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَقِيتُمُ وَإِمَّا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، فَعَلَى التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ هُوَ نَهْيٌ عَنِ الِانْصِرَافِ مِنَ الْقِتَالِ فِرَارًا إِذَا الْتَحَمَ الْجَيْشَانِ، سَوَاءٌ جَعَلْتَ زَحْفًا حَالًا مِنْ ضَمِيرِ لَقِيتُمُ أَوْ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا، لِأَنَّ مَشْيَ أَحَدِ الْجَيْشَيْنِ يَسْتَلْزِمُ مَشْيَ الْآخَرِ.
Her iki takdire göre de bu lafız: Ya { لَقِيتُمُ } fiilindeki zamirden hâldir ya da { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden hâldir. Birinci tefsire göre; ister { زَحْفاً } lafzını { لَقِيتُمُ } zamirinden hâl kıl ister { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden hâl kıl, iki ordu birbirine girdiğinde kaçarak savaştan ayrılmayı yasaklamaktadır; çünkü ordulardan birinin yürümesi diğerinin de yürümesini gerektirir.
وَعَلَى التَّفْسِيرِ الثَّانِي فَإِنْ جُعِلَ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ لَقِيتُمْ كَانَ نَهْيًا عَنِ الْفِرَارِ إِذَا كَانَ الْمُسْلِمُونَ جَيْشًا كَثِيرًا، وَمَفْهُومُهُ أَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا قِلَّةً فَلَا نَهْيَ، وَهَذَا الْمَفْهُومُ مُجْمَلٌ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ- إِلَى- مَعَ الصَّابِرِينَ [الْأَنْفَال: ٦٥، ٦٦] ، وَإِنْ جُعِلَ حَالًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا كَانَ الْمَعْنَى إِذَا لَقِيتُمُوهُمْ وَهُمْ كَثِيرُونَ فَلَا تَفِرُّوا، فَيُفِيدُ النَّهْيَ عَنِ الْفِرَارِ إِذَا كَانَ الْكُفَّارُ قِلَّةً بِفَحْوَى الْخِطَابِ، وَيُؤَوَّلُ إِلَى مَعْنَى لَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ فِي كُلِّ حَالٍ.
İkinci tefsire göre ise: Şayet { لَقِيتُمُ } zamirinden hâl kılınırsa, Müslümanlar kalabalık bir ordu olduğunda kaçmanın yasaklanması demek olur; bunun mefhumu ise az olduklarında yasağın bulunmadığıdır. Bu mefhum mücmeldir, onu Yüce Allah'ın { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ } ayetinden { مَعَ الصَّابِرِينَ } [Enfâl 65, 66] kısmına kadar olan buyruğu açıklamaktadır. Şayet { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden hâl kılınırsa anlam, «Onlarla kalabalık oldukları hâlde karşılaştığınız zaman kaçmayın» şeklinde olur; böylece hitabın inceliğiyle (fehva'l-hitâb) kâfirler az olduğunda da kaçmanın yasak olduğunu ifade eder ve neticede her hâlükârda arkaları dönüp kaçmama manasına varır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ عِنْدَ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ نَزَلَتْ بَعْدَ انْقِضَاءِ وَقْعَةِ بَدْرٍ، وَهُوَ الْقَوْلُ الَّذِي لَا يَنْبَغِي التَّرَدُّدُ فِي صِحَّتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، فَإِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ نَزَلَتْ بِسَبَبِ الِاخْتِلَافِ فِي أَنْفَالِ الْجَيْشِ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ عِنْدَ قِسْمَةِ مَغَانِمِ بَدْرٍ، وَمَا هَذِهِ الْآيَةُ إِلَّا جُزْءٌ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ فَحُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ شَرْعٌ شَرَعَهُ اللَّهُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ تِلْكَ الْغَزْوَةِ لِتَوَقُّعِ حُدُوثِ غَزَوَاتٍ يَكُونُ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ فِيهَا قَلِيلًا كَمَا كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ، فَنَهَاهُمُ اللَّهُ عَنِ التقهقر إِذا لَا قوا الْعَدُوَّ.
Bu ayet, ilim ehlinin çoğunluğuna göre Bedir vakası sona erdikten sonra inmiştir; az önce de geçtiği üzere doğruluğundan şüphe edilmemesi gereken görüş budur. Zira bu sure, Bedir ganimetlerinin taksimi sırasında Bedir ehlinden oluşan ordunun ganimetleri konusundaki ihtilafı sebebiyle inmiştir. Bu ayet de bu surenin bir parçasından başka bir şey değildir. Dolayısıyla bu ayetin hükmü, Müslüman ordusunun tıpkı Bedir günü olduğu gibi az sayıda olacağı savaşların meydana gelebileceği beklentisiyle, o gazve sebebiyle Allah'ın Müslümanlara koyduğu bir hükümdür; böylece Allah düşmanla karşılaştıklarında geri çekilmeyi onlara yasaklamıştır.
فَأَمَّا يَوْمُ بَدْرٍ فَلَمْ يَكُنْ حُكْمٌ مَشْرُوعٌ فِي هَذَا الشَّأْنِ، فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَقَعُوا فِي الْحَرْبِ بَغْتَةً وَتَوَلَّى اللَّهُ نَصْرَهُمْ.
Bedir gününe gelince, o sırada bu hususta konulmuş bir hüküm yoktu; çünkü Müslümanlar savaşa aniden tutulmuşlardı ve Allah onların yardımını bizzat üstlenmişti.
وَحُكْمُ هَذِهِ الْآيَةِ بَاقٍ غَيْرُ مَنْسُوخٍ عِنْدَ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، لَكِنَّهُمْ جَعَلُوا عُمُومَ هَذِهِ الْآيَةِ مَخْصُوصًا بِآيَةِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً- إِلَى قَوْلِهِ- بِإِذْنِ اللَّهِ [الْأَنْفَال: ٦٥، ٦٦] .
Bu ayetin hükmü, ilim ehlinin çoğunluğuna göre baki olup neshedilmemiştir. Bu görüş İbn Abbas'tan rivayet edilmiş; Mâlik, Şâfiî ve ilim ehlinin cumhuru da bunu söylemiştir. Ancak onlar, bu ayetin umumunu { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً } ayetinden { بِإِذْنِ اللَّهِ } [Enfâl 65, 66] sözüne kadar olan ayetle tahsis etmişlerdir.
وَالْوَجْهُ فِي الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ اشْتَمَلَتْ عَلَى صِيَغِ عُمُومٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُوَلِّهِمْ
İstidlalin yönü şudur: Bu ayet { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ }
يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ- إِلَى قَوْلِهِ- فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَهِيَ مِنْ جَانِبٍ آخَرَ مُطْلَقَةٌ فِي حَالَةِ اللِّقَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَتَكُونُ آيَاتُ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ- إِلَى قَوْلِهِ- يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ [الْأَنْفَال: ٦٥، ٦٦] مُخَصِّصَةً لِعُمُومِ هَاتِهِ الْآيَةِ بِمِقْدَارِ الْعَدَدِ وَمُقَيِّدَةً لِإِطْلَاقِهَا اللِّقَاءَ بِقَيْدِ حَالَةِ ذَلِكَ الْعَدَدِ، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَعَطَاءٍ، وَالْحَسَنِ، وَنَافِعٍ، وَقَتَادَةَ، وَالضَّحَّاكِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ، وَقَالُوا إِنَّ حُكْمَهَا نسخ بِآيَة الضُّعَفَاء آيَةِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ [الْأَنْفَال: ٦٥] الْآيَةَ وَبِهَذَا قَالَ أَبُو حنيفَة، ومآل الْقَوْلَيْنِ وَاحِدٌ بِالنِّسْبَةِ لِمَا بَعْدَ يَوْمِ بَدْرٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي فِقْهِ هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ كَمَا سَيَأْتِي، وَالصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ كَمَا يَقْتَضِيهِ سِيَاقُ انْتِظَامِ آيِ السُّورَةِ، وَلَوْ صَحَّ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ الثَّانِي لَلَزِمَ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ قَدْ نَزَلَتْ قَبْلَ الشُّرُوعِ فِي الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ ثُمَّ نَزَلَتْ سُورَةُ الْأَنْفَالِ فَأُلْحِقَتِ الْآيَةُ بِهَا، وَهَذَا مَا لَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ الْأَثَرِ.
{ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ } ayetinden { فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } buyruğuna kadar olan kısmında umum lafızlarını içermektedir; diğer taraftan { إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً } buyruğundan ötürü karşılaşma durumu bakımından mutlaktır. Dolayısıyla { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } ayetinden { يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ } [Enfâl 65, 66] sözüne kadar olan ayetler, bu ayetin umumunu sayı miktarıyla tahsis etmekte ve karşılaşmaya dair ıtlakını o sayı durumu şartıyla takyit etmektedir. Ebû Saîd el-Hudrî, Atâ, Hasan, Nâfi', Katâde ve Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre bu ayet Bedir vakasından önce inmiştir ve demişlerdir ki: «Ayetin hükmü zayıflar ayeti olan { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ } [Enfâl 65] ayetiyle neshedilmiştir.» Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir. Her iki görüşün neticesi Bedir gününden sonrası açısından birdir; bu sebeple ileride Atâ'dan nakledilecek rivayet hariç, bu ayetin fıkhı hususunda ihtilaf etmemişlerdir. Doğru olan birincisidir; surenin ayetlerinin tertip ve bağlamı da bunu gerektirmektedir. Şayet ikinci görüş sahiplerinin sözü doğru olsaydı, bu ayetin Bedir günü savaşa başlanmadan önce inmiş olması, ardından Enfâl Suresi inince ayetin ona dahil edilmiş olması gerekirdi; bunu ise hadis ve eser ehlinden hiç kimse söylememiştir.
وَذَهَبَ فَرِيقٌ ثَالِثٌ: إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ الْآيَةَ مُحْكَمٌ عَامٌّ فِي الْأَزْمَانِ، لَا يُخَصَّصُ بِيَوْمِ بَدْرٍ وَلَا بِغَيْرِهِ، وَلَا يخص بِعَدَدٍ دُونَ عَدَدٍ، وَنَسَبَ ابْنُ الْفُرْسِ، عَنِ النَّحَّاسِ، إِلَى عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، وَقَالَ ابْنُ الْفُرْسِ قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ هُوَ الصَّحِيحُ لِأَنَّهُ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَالْحَدِيثِ، وَلَمْ يَذْكُرْ أَيْنَ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ ذَلِكَ، وَأَنَا لَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ.
Üçüncü bir grup ise şu görüşe varmıştır: Yüce Allah'ın { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } ayeti bütün zamanlar için muhkem ve geneldir; ne Bedir günüyle ne de başkasıyla tahsis edilir, belli bir sayıya mahsus kılınmaksızın her sayı için geçerlidir. İbnü'l-Fers, Nehhâs'tan naklen bunu Atâ b. Ebî Rebâh'a nisbet etmiştir. İbnü'l-Fers demiştir ki: «Ebû Bekir b. el-Arabî de bunun doğru olduğunu söylemiştir; zira Kur'an'ın ve hadisin zahiri böyledir.» Ancak İbnü'l-Fers, İbnü'l-Arabî'nin bunu nerede söylediğini belirtmemiştir, ben de buna rastlamadım.
وَلَمْ يَسْتَقِرَّ مِنْ عَمَلِ جُيُوشِ الْمُسْلِمِينَ، فِي غَزَوَاتِهِمْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَعَ الْأُمَرَاءِ الصَّالِحِينَ فِي زَمَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، مَا يَنْضَبِطُ بِهِ مَدَى الْإِذْنِ أَوِ الْمَنْعِ مِنَ الْفِرَارِ، وَقَدِ انْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ أُحُدٍ فَعَنَّفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ [آل عمرَان: ١٥٥] وَمَا عَفَا عَنْهُمْ إِلَّا بَعْدَ أَنِ اسْتَحَقُّوا الْإِثْمَ، وَلَمَّا انْكَشَفُوا عِنْدَ لِقَاءِ هَوَازِنَ
Müslüman ordularının, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptıkları gazvelerde ve Hulefâ-yi Râşidîn döneminde salih kumandanlarla birlikteki uygulamalarından, savaştan kaçmanın izin ve yasaklık sınırını kesin kurallara bağlayacak yeknesak bir uygulama yerleşmemiştir. Müslümanlar Uhud günü dağılmışlardı da Allah Teâlâ onları şu buyruğuyla azarlamıştı: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } “İki topluluğun karşılaştığı gün sizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı şeyler sebebiyle şeytan kaydırmak istemişti; bununla beraber Allah onları affetti” [Âl-i İmrân 155]. Onlar günahı hak ettikten sonra ancak onları affetmiştir. Hevâzin ile karşılaşıldığında da,
يَوْمَ حُنَيْنٍ عَنَّفَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ إِلَى قَوْلِهِ- ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٢٥- ٢٧] وَذِكْرُ التَّوْبَةِ يَقْتَضِي سَبْقَ الْإِثْمِ.
Huneyn günü dağıldıklarında Allah onları Berâe (Tevbe) Suresi'nde [25-27] şu buyruğuyla azarlamıştı: { ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ } “sonra arkalarınıza dönüp kaçtınız” ayetinden { ثُمَّ يَتُوبُ اللَّهُ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Sonra Allah bunun ardından dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğuna kadar. Tevbenin zikredilmesi, öncesinde bir günahın varlığını gerektirir.
وَمَعْنَى فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ لَا تُوَجِّهُوا إِلَيْهِمْ أَدْبَارَكُمْ، يُقَالُ: وَلَّى وَجْهَهُ فُلَانًا إِذَا أَقْبَلَ عَلَيْهِ بِوَجْهِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] فَيُعَدَّى فِعْلُ وَلَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ بِسَبَبِ التَّضْعِيفِ، (وَمُجَرَّدُهُ وَلِيَ) إِذَا جَعَلَ شَيْئًا وَالِيًا أَيْ قَرِيبًا فَيَكُونُ وَلَّى الْمُضَاعَفُ مِثْلَ قَرَّبَ الْمُضَاعَفِ، فَهَذَا نَظْمُ هَذَا التَّرْكِيب.
{ فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } ifadesinin anlamı, «Onlara arkalarınızı dönmeyin» demektir. Bir kimse yüzünü birine doğru çevirdiğinde «velâ vechehû fülânen» (وَلَّى وَجْهَهُ فُلَانًا) denir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Yüzünü Mescid-i Haram yönüne çevir” [Bakara 144]. Dolayısıyla «vellâ» fiili şedde (tef'îl babı) sebebiyle iki mef'ûle geçişli olur; (yalın hâli ise «veliye»dir [وَلِيَ]); bir şeyi «vâli» yani yakın kıldığı zaman kullanılır, böylece şeddeli «vellâ», tıpkı şeddeli «karrabe» (yaklaştırdı) gibi olur. İşte bu terkibin dizilişi böyledir.
و (الأدبار) جَمْعُ دُبُرٍ، وَهُوَ ضِدُّ قُبُلِ الشَّيْءِ وَجْهُهُ، وَمَا يَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ مِنْهُ عِنْدَ إِقْبَالِهِ عَلَى شَيْءٍ وَجَعْلُهُ أَمَامَهُ، وَدُبُرُهُ ظَهْرُهُ وَمَا تَرَاهُ مِنْهُ حِينَ انْصِرَافِهِ وَجَعْلُهُ إِيَّاكَ وَرَاءَهُ، وَمِنْهُ يُقَالُ اسْتَقْبَلَ وَاسْتَدْبَرَ وَأَقْبَلَ وَأَدْبَرَ، فَمَعْنَى تَوْلِيَتِهِمُ الْأَدْبَارَ صَرْفُ الْأَدْبَارِ إِلَيْهِمْ، أَيِ الرُّجُوعُ عَنِ اسْتِقْبَالِهِمْ، وَتَوْلِيَةُ الْأَدْبَارِ كِنَايَةٌ عَنِ الْفِرَارِ مِنَ الْعَدُوِّ بِقَرِينَةِ ذِكْرِهِ فِي سِيَاقِ لِقَاءِ الْعَدُوِّ، فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ مَعْنَاهُ مَعَ بَعْضِ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ، وَإِلَّا فَإِنَّ صَرْفَ الظَّهْرِ إِلَى الْعَدُوِّ بَعْدَ النَّصْرِ لَا بُدَّ مِنْهُ وَهُوَ الِانْصِرَافُ إِلَى الْمُعَسْكَرِ، إِذْ لَا يَفْهَمُ أَحَدٌ النَّهْي عَن إدارة الْوَجْهِ عَنِ الْعَدُوِّ، وَإِلَّا لَلَزِمَ أَنْ يَبْقَى النَّاسُ مُسْتَقْبِلِينَ جَيْشَ عَدُوِّهِمْ، فَلِذَلِكَ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُفَادَ مِنْ قَوْلِهِ: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ النَّهْيُ عَنِ الْفِرَارِ قَبْلَ النَّصْرِ أَوِ الْقَتْلِ.
Edbâr (الأدبار) kelimesi «dübür»ün (دُبُر) çoğuludur; bu da bir şeyin ön tarafı olan «kubul»ün (قُبُل) zıddıdır; yani bir şeye yöneldiğinde ve onu önüne aldığında sana dönük olan kısmıdır. Dübürü ise onun sırtı ve geri dönüp seni arkasına aldığında ondan gördüğün kısımdır. Buradan hareketle «istakbele» (yöneldi), «istedbere» (arkasını döndü), «akbele» (öne geldi) ve «edbere» (arkaya döndü) denilir. Dolayısıyla onlara arkalarını dönmelerinin manası, arkalarını onlara çevirmeleri yani onları karşılamaktan vazgeçmeleridir. Arkaları dönmek, düşmanla karşılaşma bağlamında zikredilmesinin karinesiyle düşmandan kaçmaktan kinayedir; dolayısıyla asıl anlamının bir kısmıyla birlikte lazımî manasında kullanılmıştır. Aksi takdirde zaferden sonra düşmana sırtı dönmek kaçınılmazdır ki bu da karargâha dönmektir; zira hiç kimse düşmandan yüzü çevirmenin kesin olarak yasaklandığını anlamaz, yoksa insanların sürekli düşman ordusuna yüzleri dönük kalmaları gerekirdi. Bu sebeple { فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } buyruğundan anlaşılan mananın, zaferden veya öldürülmeden önce kaçmanın yasaklanması olduğu kesinleşmektedir.
وَعَبَّرَ عَنْ حِينِ الزَّحْفِ بِلَفْظِ الْيَوْمِ فِي قَوْلِهِ يَوْمَئِذٍ أَيْ يَوْمَ الزَّحْفِ أَيْ يُوُلِّهِمْ يَوْمَ الزَّحْفِ دُبُرَهُ أَيْ حِينَ الزَّحْفِ.
{ يَوْمَئِذٍ } buyruğunda hücum/savaş anı «gün» (yevm) lafzıyla ifade edilmiştir; yani «hücum günü» demektir, bu da hücum anında onlara arkasını dönerse anlamına gelir.
وَمِنْ ثَمَّ اسْتَثْنَى مِنْهُ حَالَةَ التَّحَرُّفِ لِأَجْلِ الْحِيلَةِ الْحَرْبِيَّةِ وَالِانْحِيَازِ إِلَى فِئَةٍ مِنَ الْجَيْشِ لِلِاسْتِنْجَادِ بِهَا أَوْ لِإِنْجَادِهَا.
Buradan hareketle, savaş hilesi için taktiksel olarak bir yana çekilme veya ordu içerisindeki bir birliğe onlardan yardım istemek yahut onlara yardım etmek amacıyla katılma durumu bundan istisna edilmiştir.
وَالْمُسْتَثْنَى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَاتًا مُسْتَثْنًى مِنَ الْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ يُوَلِّهِمْ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا رَجُلًا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ، فَحَذَفَ الْمَوْصُوفَ وَبَقِيَتِ الصِّفَةُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَثْنَى حَالَةً مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ دَلَّ عَلَيْهَا الِاسْتِثْنَاءُ أَيْ إِلَّا فِي حَالِ تحرفه لقِتَال.
Müstesnânın, { وَمَنْ يُوَلِّهِمْ } buyruğundaki mevsûlden istisna edilen bir zat olması caizdir; takdiri de «Savaş için taktik icabı bir tarafa çekilen kimse müstesna» şeklinde olur; burada mevsûf (adam) hazfedilmiş, sıfatı geriye kalmıştır. Müstesnânın, istisnanın delalet ettiği durumların umumundan bir durum (hâl) olması da caizdir; yani «ancak savaş için taktik gereği çekilme hâli müstesna» demektir.
و (التحرف) الِانْصِرَافُ إِلَى الْحَرْفِ، وَهُوَ الْمَكَانُ الْبَعِيدُ عَنْ وَسَطِهِ فَالتَّحَرُّفُ مُزَايَلَةُ الْمَكَانِ الْمُسْتَقِرِّ فِيهِ وَالْعُدُولُ إِلَى أَحَدِ جَوَانِبِهِ، وَهُوَ يَسْتَدْعِي تَوْلِيَةَ الظَّهْرِ لِذَلِكَ الْمَكَانِ بِمَعْنَى الْفِرَارِ مِنْهُ.
Teharrüf (التحرف), harfe yani merkezden uzak olan kenara/tarafa yönelmektir. Dolayısıyla teharrüf, yerleşilen mekândan ayrılıp onun bir tarafına çekilmektir; bu da kaçmak manasına gelmeksizin o mekâna sırtını dönmeyi gerektirir.
وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ أَيْ إِلَّا فِي حَالِ تَحَرُّفٍ أَيْ مُجَانَبَةٍ لِأَجْلِ الْقِتَالِ، أَيْ لِأَجْلِ إِعْمَالِهِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْقِتَالِ الِاسْمَ، أَوْ لِأَجْلِ إِعَادَةِ الْمُقَاتَلَةِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْقِتَالِ الْمَصْدَرَ، وَتَنْكِيرُ قِتَالٍ يُرَجِّحُ الْوَجْهَ الثَّانِي، فَالْمُرَادُ بِهَذَا التَّحَرُّفِ مَا يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْفَرِّ لِأَجْلِ الْكَرِّ فَإِنَّ الْحَرْبَ كَرٌّ وَفَرٌّ، وَقَالَ عَمْرو بن معديكرب:
Lâm harfi illet (gerekçe) içindir; yani «sırf savaş için bir tarafa çekilme hâli hariç» demektir; şayet kıtâl kelimesinden murat isim ise savaşı icra etmek için, şayet kıtâl kelimesinden murat masdar ise savaşı yeniden başlatmak içindir. Kıtâl kelimesinin tenvinli (belirsiz) gelmesi ikinci tercihi kuvvetlendirir. Bu teharrüften maksat, «tekrar saldırmak için kaçmak (el-ferru li-ecli'l-kerr)» şeklinde ifade edilen taktiktir; zira savaş, saldırmak ve çekilmektir (kerr u ferr). Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir:
وَلَقَدْ أَجْمَعُ رِجْلَيَّ بِهَا ... حَذَرَ الْمَوْتِ وَإِنِّي لَفَرُورُ
«Ölüm korkusuyla [atımı mahmuzlayıp] iki ayağımı bir araya getiririm; gerçekten ben çokça kaçarım!»
وَلَقَدْ أَعْطِفُهَا كَارِهَةً ... حِينَ لِلنَّفْسِ مِنَ الْمَوْتِ هَرِيرُ
«Nefis için ölümün korkunç homurtusu duyulduğu anda, / Onu istemeye istemeye [düşmana] geri döndürürüm!»
كُلُّ مَا ذَلِكَ مِنِّي خُلُقٌ ... وَبِكُلٍّ أَنَا فِي الرَّوْعِ جَدِيرُ
«Bunların hepsi benim birer huyumdur, / Ve ben savaş dehşetinde bunların her birine layıkımdır!»
وَالتَّحَيُّزُ طَلَبُ الْحَيِّزِ فَيْعِلٌ مِنَ الْحَوْزِ، فَأَصْلُ إِحْدَى يَاءَيْهِ الْوَاوُ، فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْوَاوُ
Tehayyüz (التحيز), mevzi/alan (hayyiz) arayışıdır; «fey'il» (فَيْعِل) veznindedir ve «havz»dan (الْحَوْز) türemiştir. İki yâ harfinden birinin aslı vâv harfidir. Vâv ile yâ bir araya gelip,
وَالْيَاءُ وَكَانَتِ السَّابِقَةُ سَاكِنَةً قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ، ثُمَّ اشْتَقُّوا مِنْهُ تَحَيُّزٌ، فَوَزْنُهُ تَفَيْعُلٌ وَهُوَ مُخْتَارُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» جَرْيًا عَلَى الْقِيَاسِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ، وَجَوَّزَ التَّفْتَازَانِيُّ أَنْ يَكُونَ وَزْنُهُ تَفَعُّلُ بِنَاءً عَلَى اعْتِبَارِهِ مُشْتَقًّا مِنَ الْكَلِمَةِ الْوَاقِعِ فِيهَا الْإِبْدَالُ وَالْإِدْغَامُ وَهِيَ الْحَيِّزُ، وَنَظَّرَهُ بِقَوْلِهِمْ: «تَدَيُّرٌ» بِمَعْنَى الْإِقَامَةِ فِي الدَّارِ، فَإِنَّ الدَّارَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الدَّوَرَانِ وَلِذَلِكَ جُمِعَتْ عَلَى دُورٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ فِي جَمْعِهَا دِيَارٌ وَدِيَرَةٌ عُومِلَتْ مُعَامَلَةَ مَا عَيْنُهُ يَاءٌ، فَقَالُوا مِنْ ذَلِكَ تَدَيَّرَ بِمَعْنَى أَقَامَ فِي الدَّارِ وَهُوَ تَفَعَّلَ مِنَ الدَّارِ، وَاحْتَجَّ بِكَلَامِ ابْنِ جِنِّيٍّ وَالْمَرْزُوقِيِّ فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» ، يَعْنِي مَا قَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ فِي «شَرْحِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ جَابِرِ بْنِ حَرِيشٍ:
önceki de sakin olunca vâv yâya çevrilmiş ve yâ yâya idğam edilmiştir. Sonra bundan «tehayyüz» fiilini türetmişlerdir; vezni «tefey'ul»dür (تَفَيْعُل) ve kıyasa olabildiğince uygun düşmesi sebebiyle Keşşâf sahibinin (Zemahşerî) tercihi de budur. Teftâzânî ise, ibdal ve idğamın vuku bulduğu «hayyiz» kelimesinden türetildiğini kabul ederek vezninin «tefa''ul» (تَفَعُّل) olmasını caiz görmüştür. Bunu da evde ikamet etmek anlamında kullandıkları «tedeyyür» (تَدَيُّر) kelimesine benzetmiştir; zira dâr (ev) kelimesi «deverân»dan türemiştir ve bu yüzden çoğulu «dûr» şeklinde gelir. Ancak çoğulunda «diyâr» ve «diyere» kullanımı çok olunca, ayne'l-fiili yâ olan kelime gibi muamele görmüş, bundan ötürü dârda ikamet etti anlamında «tedeyyere» demişlerdir ki bu dârdan gelen «tefa''ale» veznidir. Teftâzânî, İbn Cinnî ile Merzûkî'nin Şerhu'l-Hamâse'deki sözlerini delil getirmiştir. Yani Câbir b. Hurayş'in şu beyti hakkında İbn Cinnî'nin Şerhu'l-Hamâse'de söylediği sözü:
إِذْ لَا تَخَافُ حُدُوجُنَا قَذْفَ النَّوَى ... قَبْلَ الْفَسَادِ إِقَامَةً وَتَدَيُّرَا
«Develerimizin üzerindeki tahtırevânlar ayrılık atışından korkmazken / [Aşk] bozulmadan önce bir arada kalmak ve yerleşmek üzere...»
«التَّدَيُّرُ تَفَعُّلٌ مِنَ الدَّارِ وَقِيَاسُهُ تَدَوَّرٌ إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ اسْتِعْمَالُهُمْ دِيَارَ أَنِسُوا بِالْيَاءِ وَوَجَدُوا جَانِبَهَا أَوْطَأَ حِسًّا وَأَلْيَنَ مَسًّا فَاجْتَرُّوا عَلَيْهَا فَقَالُوا تَدَيُّرٌ» وَمَا قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ «الْأَصْلُ فِي تَدَيُّرٍ الْوَاوُ وَلَكِنَّهُمْ بَنَوْهُ عَلَى دِيَارٍ لِإِلْفِهِمْ لَهُ بِكَثْرَةِ تَرَدُّدِهِ فِي كَلَامِهِمْ» .
«Tedeyyür (التَّدَيُّر), dâr kelimesinden tefa''ul veznindedir; asıl kıyası tedevvür'dür (تَدَوُّر). Ancak diyâr kelimesini çokça kullandıklarında yâ harfine alıştılar, onun telaffuzunu daha hafif ve daha yumuşak buldular, böylece ona yönelip tedeyyür dediler.» Merzûkî'nin de şöyle dediği nakledilmiştir: «Tedeyyür kelimesinin aslı vâv iledir, fakat kelamlarında çokça tekrar etmesi sebebiyle alışkanlıklarından ötürü onu diyâr kelimesi üzerine bina etmişlerdir.»
فَمَعْنَى مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ أَنْ يَكُونَ رَجَعَ الْقَهْقَرَى لِيَلْتَحِقَ بِطَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَيَتَقَوَّى بِهِمْ.
{ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } ifadesinin anlamı, arkadaşlarından bir gruba katılıp onlarla güç kazanmak için geri çekilmesidir.
وَالْفِئَةُ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] فِي قَوْلِهِ:
Fie (الْفِئَةُ), insan topluluğudur. Bakara Suresi'nde [249], Yüce Allah'ın:
كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ وَتُطْلَقُ عَلَى مُؤَخَّرَةِ الْجَيْشِ لِأَنَّهَا يَفِيءُ إِلَيْهَا مَنْ يَحْتَاجُ إِلَى إِصْلَاحِ أَمْرِهِ أَوْ مَنْ عُرِضَ لَهُ مَا يَمْنَعُهُ مِنَ الْقِتَالِ مِنْ مَرَضٍ أَوْ جِرَاحَةٍ أَوْ يَسْتَنْجِدُ بِهِمْ، فَهُوَ تَوَلٍّ لِمَقْصِدِ الْقِتَالِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنْ يَنْحَازَ إِلَى جَمَاعَةٍ مُسْتَرِيحِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ الْفِرَارِ، وَيَدْخُلُ فِي مَعْنَى التَّحَيُّزِ إِلَى الْفِئَةِ الرُّجُوعُ إِلَى مَقَرِّ أَمِيرِ الْجَيْشِ لِلِاسْتِنْجَادِ بِفِئَةٍ أُخْرَى، وَكَذَلِكَ الْقُفُولُ إِلَى مَقَرِّ أَمِيرِ الْمِصْرِ الَّذِي وَجَّهَ الْجَيْشَ لِلِاسْتِمْدَادِ بِجَيْشٍ آخَرَ إِذَا رَأَى أَمِيرُ الْجَيْشِ ذَلِكَ مِنَ الْمَصْلَحَةِ كَمَا فَعَلَ الْمُسْلِمُونَ فِي فَتْحِ إِفْرِيقِيَّةَ وَغَيْرِهِ فِي زَمَنِ الْخُلَفَاءِ، وَلَمَّا انْهَزَمَ أَبُو عُبَيْدِ بْنُ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيِّ يَوْمَ الْجِسْرِ بِالْقَادِسِيَّةِ، وَقُتِلَ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: هَلَّا تَحَيَّزَ إِلَيَّ فَأَنَا فِئَتُهُ.
{ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ } “Nice az topluluk...” buyruğunda daha önce geçmişti. Bu kelime ordunun artçı birliği (ihtiyat kuvveti) için de kullanılır; çünkü durumunu düzeltmeye ihtiyacı olan veya hastalık yahut yara gibi savaşmasına engel bir durumla karşılaşan kimse yahut onlardan yardım istemek isteyen kişi oraya sığınır (ilgica eder). Dolayısıyla bu, savaş maksadıyla yapılan bir geri çekilmedir; yoksa istirahat eden bir topluluğa çekilmek murat edilmemiştir, çünkü o firar sayılır. Bir birliğe katılma (tehayyüz ile'l-fie) kavramının kapsamına, başka bir birlikten yardım istemek üzere ordu komutanının karargâhına dönmek de girer. Aynı şekilde, ordu komutanı bunu bir maslahat olarak gördüğünde, başka bir ordudan takviye almak üzere orduyu sevk eden vilayet emirinin merkezine geri dönmek de bu kapsama girer; nitekim halifeler döneminde İfrîkıyye fethinde ve diğerlerinde Müslümanların yaptığı gibi. Kâdisiye'deki Cisr günü Ebû Ubeyd b. Mes'ûd es-Sekafî yenilip kendisi ve yanındaki Müslümanlar öldürüldüğünde, Ömer b. el-Hattâb: «Keşke bana sığınsaydı, zira ben onun birliğiyim» demiştir.
وباءَ رَجَعَ. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِ فِي رُجُوعِهِ ذَلِكَ فَهُوَ قَدْ رَجَعَ مُلَابِسًا لِغَضَبِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِ. وَمُنَاسَبَةُ (بَاءَ) هُنَا أَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ سَبَبَ الْغَضَبِ عَلَيْهِ هُوَ ذَلِكَ الْبَوْءُ الَّذِي بَاءَهُ. وَهَذَا غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا الْمُسْتَحِقُّ الذَّمَّ وَغَيْرَهُ مِمَّا عَسَى أَنْ يَحْرِمَهُ عِنَايَةَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْمَصِيرُ إِلَى عَذَابِ جَهَنَّمَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ
Bâe (بَاءَ), döndü demektir. Anlamı şudur: Allah, onun bu dönüşünde kendisine gazap etmiştir; dolayısıyla o, Yüce Allah'ın kendi üzerindeki gazabına bürünmüş olarak dönmüştür. Burada (بَاءَ) kelimesinin uygunluğu, ona yönelik gazabın sebebinin, bizzat yaptığı bu dönüş olduğuna işaret etmesidir. Bu, dünyada yerilmeyi ve Yüce Allah'ın dünyadaki inayetinden mahrum bırakabilecek diğer şeyleri hak ettiren, ardından da cehennem azabına varış neticesini doğuran Allah'ın dünyadaki gazabıdır. Bu da göstermektedir ki,
تَوْلِيَةَ الظَّهْرِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ كَبِيرَةٌ عَظِيمَةٌ. فَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ التَّوَلِّي عَنْ مُقَابَلَةِ الْعَدُوِّ حِينَ الزَّحْفِ.
müşriklere sırt çevirmek büyük bir günahtır. Dolayısıyla ayet, hücum ve savaş anında düşmanla karşılaşmaktan yüz çevirip kaçmanın haram olduğuna delalet etmektedir.
وَالَّذِي أُرَى فِي فِقْهِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ هُوَ تَحْرِيمُ التَّوَلِّي عَلَى آحَادِهِمْ وَجَمَاعَتِهِمْ إِذَا الْتَقَوْا مَعَ أَعْدَائِهِمْ فِي مَلَاحِمِ الْقِتَالِ وَالْمُجَالَدَةِ، بِحَيْثُ إِنَّ الْمُسْلِمِينَ إِذَا تَوَجَّهُوا إِلَى قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ أَوْ إِذَا نَزَلَ الْمُشْرِكُونَ لِمُقَاتَلَتِهِمْ وَعَزَمُوا عَلَى الْمُقَاتَلَةِ فَإِذَا الْتَقَى الْجَيْشَانِ لِلْقِتَالِ وَجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الثَّبَاتُ وَالصَّبْرُ لِلْقِتَالِ، وَلَوْ كَانُوا أَقَلَّ مِنْ جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ، فَإِمَّا أَنْ يَنْتَصِرُوا، وإمّا أَن يتشهدوا، وَعَلَى هَذَا فَلِلْمُسْلِمِينَ النَّظَرُ قَبْلَ اللِّقَاءِ هَلْ هُمْ بِحَيْثُ يَسْتَطِيعُونَ الثَّبَات وَجهه أَولا، فَإِنَّ وَقْتَ الْمُجَالَدَةِ يَضِيقُ عَنِ التَّدْبِيرِ، فَعَلَى الْجَيْشِ النَّظَرُ فِي عَدده وعُدده وَنِسْبَةُ ذَلِكَ مِنْ جَيْشِ عَدُوِّهِمْ، فَإِذَا أَزْمَعُوا الزَّحْفَ وَجَبَ عَلَيْهِمُ الثَّبَاتَ، وَكَذَلِكَ يَكُونُ شَأْنُهُمْ فِي مُدَّةِ نُزُولِهِمْ بِدَارِ الْعَدُوِّ، فَإِذَا رَأَوْا لِلْعَدُوِّ نَجْدَةً أَوِ ازْدِيَادَ قُوَّةٍ نَظَرُوا فِي أَمْرِهِمْ هَلْ يَثْبُتُونَ لِقِتَالِهِ أَوْ يَنْصَرِفُونَ بِإِذْنِ أَمِيرِهِمْ، فَإِمَّا أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالْكَفِّ عَنْ مُتَابَعَةِ ذَلِكَ
Bu ayetin fıkhı hususunda benim kanaatim şudur: Ayetin zahiri, savaş ve çarpışma meydanlarında düşmanlarıyla karşılaştıklarında, gerek tek tek fertlerine gerekse topluluklarına kaçmanın haram kılındığıdır. Şöyle ki; Müslümanlar müşriklerle savaşmaya yöneldiklerinde veya müşrikler onlarla savaşmak üzere mevzilendiklerinde ve savaşmaya azmettiklerinde, iki ordu savaş için karşılaştığı zaman müşrik ordusundan sayıca az olsalar bile Müslümanların sebat etmesi ve savaşta sabır göstermesi farzdır; ya zafer kazanacaklar ya da şehit düşeceklerdir. Buna göre Müslümanların karşılaşmadan önce onun karşısında sebat edip edemeyeceklerini değerlendirme hakları vardır; zira kılıçların çarpıştığı an tedbir almaya dar gelir. Bu sebeple ordunun kendi sayısına, teçhizatına ve bunların düşman ordusuna oranına bakması gerekir. Savaşa ve hücuma kesin karar verdiklerinde ise sebat etmeleri vacip olur. Düşman yurdunda bulundukları süre boyunca da durumları böyledir; düşmana bir takviye geldiğini veya gücünün arttığını gördüklerinde durumlarını değerlendirirler: Onunla savaşmak üzere sebat mı edecekler yoksa komutanlarının izniyle geri mi çekilecekler? Komutan ya onlara o
الْعَدُوِّ، وَإِمَّا أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالِاسْتِنْجَادِ وَالْعَوْدَةِ إِلَى قِتَالِ الْعَدُوِّ كَمَا صَنَعَ الْمُسْلِمُونَ فِي غَزْوَةِ إِفْرِيقِيَّةَ الْأُولَى، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يَشْهَدُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا [الْأَنْفَال: ٤٥] وَمَا
düşmanı takipten vazgeçmelerini emreder ya da Müslümanların birinci İfrîkıyye gazvesinde yaptıkları gibi yardım isteyip düşmanla savaşa geri dönmelerini emreder. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا } [Enfâl 45] “...bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin...” buyruğu ve
ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَوْمَ الْأَحْزَابِ قَامَ فِي النَّاسِ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا وَاعْلَمُوا أَنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ»
Sahîh'te sabit olan, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ahzâb günü insanların arasında ayağa kalkıp şöyle buyurması buna şahitlik eder: «Ey insanlar! Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyin. Fakat onlarla karşılaştığınızda sabredin ve bilin ki cennet kılıçların gölgeleri altındadır.»
. وَلَعَلَّ حِكْمَةَ ذَلِكَ أَنْ يَمْضِيَ الْمُسْلِمُونَ فِي نَصْرِ الدِّينِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ لِأَمِيرِ الْجَيْشِ، إِذَا رَأَى الْمَصْلَحَةَ فِي الِانْجِلَاءِ عَنْ دَارِ الْعَدُوِّ وَتَرْكِ قِتَالِهِمْ، أَنْ يُغَادِرَ دَارَ الْحَرْبِ وَيَرْجِعَ إِلَى مَقَرِّهِ، إِذَا أَمِنَ أَنْ يَلْحَقَ بِهِ الْعَدُوُّ، وَكَانَ لَهُ مِنَ الْقُوَّةِ مَا يَسْتَطِيعُ بِهِ دِفَاعَهُمْ إِذَا لَحِقُوا بِهِ، فَذَلِكَ لَا يُسَمَّى تَوْلِيَةَ أَدْبَارٍ، بَلْ هُوَ رَأْيٌ وَمَصْلَحَةٌ، وَهَذَا عِنْدِي هُوَ مَحْمَلُ مَا
Bunun hikmeti, belki de Müslümanların dini zafere ulaştırma yolunda kararlılıkla ilerlemeleridir. Bu veçheye göre ordu komutanı, düşman yurdundan çekilmekte ve onlarla savaşmayı bırakmakta bir maslahat gördüğünde, şayet düşmanın kendisine yetişemeyeceğinden eminse ve yetiştikleri takdirde onları defedebilecek bir güce sahipse, harb yurdunu terk edip karargâhına geri dönebilir. Bu durum arkasını dönüp kaçmak olarak adlandırılmaz; bilakis bir strateji ve maslahattır. Bana göre
رَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ بَعَثَهَا النَّبِيءُ ﷺ، قَالَ: «فَحَاصَ النَّاسُ حَيْصَةً فَكُنْتُ فِيمَنْ حَاصَ فَلَمَّا بَرَزْنَا قُلْنَا كَيْفَ نَصْنَعُ إِذَا دَخَلْنَا الْمَدِينَةَ وَقَدْ فَرَرْنَا مِنَ الزَّحْفِ وَبُؤْنَا بِالْغَضَبِ ثُمَّ قُلْنَا لَوْ عَرَضْنَا أَنْفُسَنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنْ كَانَ لَنَا تَوْبَةٌ أَقَمْنَا، وَإِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ ذَهَبْنَا قَالَ «فَجَلَسْنَا لِرَسُولِ اللَّهِ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ فَلَمَّا خَرَجَ قُمْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا نَحْنُ الْفَرَّارُونَ، فَأَقْبَلْ إِلَيْنَا فَقَالَ لَا بَلْ أَنْتُمُ الْعَكَّارُونَ (أَيِ الَّذِينَ يَكُرُّونَ يَعْنِي أَنَّ فِرَارَكُمْ مِنْ قَبِيلِ الْفَرِّ لِلْكَرِّ، يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا وَلَّى عَنِ الْحَرْبِ ثُمَّ كَرَّ رَاجِعًا إِلَيْهَا عَكَّرَ أَوِ اعْتَكَرَ) وَأَنَا فِئَةُ الْمُسْلِمِينَ»
Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği şu hadisin hamledileceği anlam da budur: Abdullah b. Ömer, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği bir seriyyede bulunuyordu; şöyle dedi: «İnsanlar bir an sendelediler (geri çekildiler), ben de geri çekilenler arasındaydım. Ortaya çıktığımızda dedik ki: "Savaştan kaçmış ve gazaba uğramışken Medine'ye girdiğimizde ne yapacağız?" Sonra dedik ki: "Kendimizi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz etsek de bizim için bir tevbe imkânı varsa kalsak, yoksa çekip gitsek."» [İbn Ömer] devamla dedi ki: «Sabah namazından önce Resûlullah'ı beklemek üzere oturduk. Dışarı çıktığında ayağa kalkıp onun yanına vardık ve "Biz kaçanlarız" dedik. Bize yönelerek şöyle buyurdu: "Hayır, bilakis siz dönüp tekrar hamle yapacak olanlarsınız (yani sizin geri çekilmeniz, tekrar hücum etmek için çekilme kabilindendir; nitekim bir adam savaştan yüz çevirip sonra tekrar savaşa döndüğünde 'akkera' veya 'i'tekere' denir). Ben de Müslümanların birliğiyim."»
يَتَأَوَّلُ لَهُمْ أَنَّ فِرَارَهُمْ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ- قَالَ ابْنُ عُمَرَ- فَدَنَوْنَا فَقَبَّلْنَا يَدَهُ فَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ فِرَارَ ابْنِ عُمَرَ وَأَصْحَابِهِ لَمْ يَكُنْ فِي وَقْتِ مُجَالَدَتِهِمُ الْمُشْرِكِينَ، وَلَكِنَّهُ كَانَ انْسِلَالًا لِيَنْحَازُوا
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onların bu çekilişini Yüce Allah'ın: { أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى فِئَةٍ } “...yahut bir birliğe katılmak...” buyruğu kabilinden yorumlamıştır. İbn Ömer dedi ki: «Bunun üzerine yaklaşıp onun elini öptük.» Buradan anlaşılmaktadır ki, İbn Ömer ve arkadaşlarının çekilmesi müşriklerle çarpıştıkları esnada olmamış, bilakis