إِلَى الْمَدِينَةِ فَتِلْكَ فِئَتُهُمْ.
Medine'ye katılıp sığınmak üzere bir sıyrılıp çekilme şeklinde gerçekleşmiştir; zira orası onların birliğidir.
وَإِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ الْفِرَارَ فِي وَقْتِ مُنَاجَزَةِ الْمُشْرِكِينَ وَمُجَالَدَتِهِمْ وَهُوَ وَقْتُ اللِّقَاءِ لِأَنَّ الْفِرَارَ حِينَئِذٍ يُوقِعُ فِي الْهَزِيمَةِ الشَّنِيعَةِ وَالتَّقْتِيلِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ فَإِذَا أَقْدَمَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى الْقِتَالِ لَمْ يَكُنْ نَصْرُهُمْ إِلَّا بِصَبْرِهِمْ وَتَأْيِيدِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ، فَلَوِ انْكَشَفُوا بِالْفِرَارِ لَأَعْمَلَ الْمُشْرِكُونَ الرِّمَاحَ فِي ظُهُورِهِمْ فَاسْتَأْصَلُوهُمْ، فَلِذَلِكَ أَمَرَهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ بِالصَّبْرِ وَالثَّبَاتِ، فَيَكُونُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ حُكْمُ الصَّبْرِ عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَبِهَذَا يَكُونُ التَّقْيِيدُ بِحَالِ الزَّحْفِ لِلِاحْتِرَازِ عَنِ اللِّقَاءِ فِي غَيْرِ تِلْكَ الْحَالَةِ. وَأَمَّا آيَةُ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [الْأَنْفَال: ٦٥] فَقَدْ
Allah'ın, müşriklerle birebir çarpışma ve kılıç kılıca mücadele anında -ki bu karşılaşma vaktidir- kaçmayı haram kılmasının sebebi, o esnada kaçmanın korkunç bir hezimete ve katliama yol açacak olmasıdır. Çünkü Allah Müslümanlara müşriklerle savaşmayı farz kılmıştır; dolayısıyla Müslümanlar savaşa giriştiklerinde onların zaferi ancak sabırları ve Allah'ın onları teyit etmesiyle mümkün olur. Şayet kaçarak dağılsalardı müşrikler mızraklarını onların sırtlarına saplar ve köklerini kazırlardı. İşte bu yüzden Allah ve Resûlü onlara sabrı ve sebatı emretmiştir. Dolayısıyla bu ayetteki hüküm, karşılaşma anındaki sabır hükmüdür. Böylece savaş hâli (zahf) ile kayıtlanması, bu durumun dışındaki karşılaşmalardan sakınmak/ayırmak içindir. { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } [Enfâl 65] “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa iki yüz kişiye galip gelir...” ayeti ise
بَيَّنَتْ حُكْمَ الْعَدَدِ الَّذِينَ عَلَيْهِمْ طَلَبُ جِهَادِ الْمُشْرِكِينَ بِنِسْبَةِ عَدَدِهِمْ إِلَى عَدَدِ الْمُشْرِكِينَ، وَلَعَلَّ هَذَا مُرَادُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ مِنْ قَوْلِهِ: لِأَنَّهُ ظَاهِرُ الْكِتَابِ وَالْحَدِيثِ فِيمَا نَقَلَهُ ابْنُ الْفُرْسِ.
sayılarının müşriklerin sayısına oranı bakımından müşriklere karşı cihat talebinde bulunması gereken kişi sayısının hükmünü açıklamıştır. İbnü'l-Furs'un naklettiğine göre İbnü'l-Arabî'nin «Çünkü Kitap ve hadisin zahiri böyledir» sözüyle kastettiği de muhtemelen budur.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ١٧]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 17]
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٧)
{ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü onları; attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı. Ve bunu, müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için [yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (17)
الْأَظْهَرُ أَنَّ الْفَاءَ فَصِيحَةٌ نَاشِئَةٌ عَنْ جُمْلَةِ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ [الْأَنْفَال: ١٢] تُفْصِحُ عَنْ مُقَدَّرٍ قَبْلَهَا شَرْطٌ أَوْ غَيْرُهُ- وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ شَرْطًا فَتَكُونَ رَابِطَةً لِجَوَابِهِ، وَالتَّقْدِيرُ هُنَا إِذَا عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى الْمَلَائِكَةِ بِضَرْبِ أَعْنَاقِ الْمُشْرِكِينَ وَقَطْعِ أَيْدِيهِمْ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ أَنْتُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ أَيْ فَقَدْ تَبَيَّنَ أَنَّكُمْ لَمْ تَقْتُلُوهُمْ أَنْتُمْ، وَإِلَى هَذَا يُشِيرُ كَلَامُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» هُنَا وَتَبِعَهُ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» فِي آخِرِ بَابِ النَّهْيِ.
Daha kuvvetli olan görüşe göre fâ harfi, { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } [Enfâl 12] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben sizinle beraberim' diye vahyediyordu...” cümlesinden kaynaklanan fasiha bir fâ'dır. Kendisinden önceki takdir edilen bir şartı veya başka bir şeyi açığa vurur; çoğunlukla bu bir şart olur ve fâ onun cevabını bağlar (râbıta olur). Buradaki takdir şöyledir: Allah'ın meleklere müşriklerin boyunlarını vurmayı ve parmaklarını doğramayı vahyettiğini bildiğinize göre onları siz öldürmediniz, bilakis onları Allah öldürdü; yani onları sizin öldürmediğiniz açığa çıkmıştır. Keşşâf sahibinin buradaki sözü de buna işaret etmektedir ve Miftâh sahibi de nehiy babının sonunda ona uymuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَال: ١٥] أَيْ يَتَفَرَّعُ عَلَى النَّهْيِ عَنْ أَنْ تُوَلُّوا الْمُشْرِكِينَ الْأَدْبَارَ تَنْبِيهُكُمْ إِلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي دَفَعَ الْمُشْرِكِينَ عَنْكُمْ وَأَنْتُمْ أَقَلُّ مِنْهُمْ عَدَدًا وَعُدَّةً، وَالتَّفْرِيعُ بِالْفَاءِ تَفْرِيعُ الْعِلَّةِ عَلَى الْمَعْلُولِ، فَإِنَّ كَوْنَ قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ وَرَمْيِهِمْ حَاصِلًا مِنَ اللَّهِ لِأَمْنِ الْمُسْلِمِينَ يُفِيدُ تَعْلِيلًا وَتَوْجِيهًا لِنَهْيِهِمْ عَنْ أَنْ يُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ. وَلِأَمْرِهِمُ الصَّبْرَ وَالثَّبَاتَ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِضَمَانِ تَأْيِيدِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ إِنِ امْتَثَلُوا لِقَوْلِهِ: وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ [الْأَنْفَال ٤٦] فَإِنَّهُمْ إِذَا امْتَثَلُوا مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ كَانَ اللَّهُ نَاصِرَهُمْ، وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ الْوَعِيدَ عَلَى تَوْلِيَةِ الْأَدْبَارِ، لِأَنَّهُ يَقْطَعُ عُذْرَ الْمُتَوَلِّينَ وَالْفَارِّينَ، وَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي وَقْعَةِ أُحُدٍ: إِنَّ
Fâ harfinin { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } [Enfâl 15] “Ey iman edenler! Kâfirlerle toplu halde karşılaştığınız zaman onlara arkalarınızı dönmeyin (kaçmayın).” cümlesine atıf olması da caizdir. Yani müşriklere sırt çevirip kaçmaktan menedilme hükmünün peşinden, sayı ve teçhizat bakımından onlardan daha az olmanıza rağmen müşrikleri sizden defedenin Allah olduğuna dikkat çekilmektedir. Fâ ile yapılan bu tefri' (sonuç çıkarma), illetin ma'lûle tefri'idir; zira müşriklerin öldürülmesinin ve vurulmasının Müslümanların güvenliği için Allah tarafından gerçekleştirilmiş olması, onların arkalarını dönüp kaçmaktan nehyedilmelerine, onlara sabır ve sebatın emredilmesine bir gerekçe ve açıklama kazandırmaktadır. Bu durum, { وَاصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ } [Enfâl 46] “Sabredin; çünkü Allah sabredenlerle beraberdir” buyruğuna uydukları takdirde Allah'ın onları destekleyeceğini dolaylı yoldan garanti etmektir. Çünkü onlar Allah'ın emrettiği şeye uyduklarında Allah onların yardımcısı olacaktır; bu da arkasını dönüp kaçmaya yönelik tehdidi pekiştirir, zira yüz çevirenlerin ve kaçanların mazeretini ortadan kaldırır. Bundan dolayı Yüce Allah Uhud Gazvesi hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنَّ
الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا [آل عمرَان:
{ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا } “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti...” [Âl-i İmrân:
١٥٥] .
155] “İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden geri dönüp kaçanları, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti...”
وَإِذْ قَدْ تَضَمَّنَتِ الْجُمْلَةُ إِخْبَارًا عَنْ حَالَةِ أَفْعَالٍ فَعَلَهَا الْمُخَاطَبُونَ، كَانَ الْمَقْصُودُ إِعْلَامَهُمْ بِنَفْيِ مَا يَظُنُّونَهُ مِنْ أَنَّ حُصُولَ قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ كَانَ بِأَسْبَابِ ضَرْبِ سُيُوفِ الْمُسْلِمِينَ، فَأَنَّبَأَهُمْ أَنَّ تِلْكَ السُّيُوفَ مَا كَانَ يَحِقُّ لَهَا أَنْ تُؤَثِّرَ ذَلِكَ التَّأْثِيرَ الْمُصِيبَ الْمُطَّرِدَ الْعَامَّ الَّذِي حَلَّ بِأَبْطَالٍ ذَوِي شَجَاعَةٍ، وَذَوِي شَوْكَةٍ وَشِكَّةٍ، وَإِنَّمَا كَانَ ضَرْبُ سُيُوفِ الْمُسْلِمِينَ صُورِيًّا، أَكْرَمَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ بِمُقَارَنَتِهِ فِعْلَ اللَّهِ تَعَالَى الْخَارِقَ لِلْعَادَةِ، فَالْمَنْفِيُّ هُوَ الضَّرْبُ الْكَائِنُ سَبَبَ الْقَتْلِ فِي الْعَادَةِ، وَبِذَلِكَ كَانَ الْقَتْلُ الْحَاصِلُ يَوْمَئِذٍ مُعْجِزَةً لِلرَّسُولِ ﷺ وَكَرَامَةً لِأَصْحَابِهِ، وَلَيْسَ الْمَنْفِيُّ تَأْثِيرَ الضَّرْبِ
Cümle, muhatapların yaptıkları fiillerin durumuna dair bir haber içerdiğinden ötürü asıl maksat; Bedir günü müşriklerin öldürülmesinin Müslümanların kılıç darbeleri sebebiyle gerçekleştiği yönündeki zannı nefyederek onlara bildirmekti. Böylece onlara haber verdi ki, o kılıçların cesur, güçlü ve tam teçhizatlı kahramanlar üzerinde böylesine isabetli, düzenli ve genel bir tesir bırakması [kendi başına] mümkün değildi. Müslümanların kılıç vuruşu yalnızca zahirî (şeklî) bir sebepti; Allah Teâlâ'nın harikulade (adeti aşan) fiilini bu vuruşla bir araya getirerek Müslümanları onurlandırmıştı. Dolayısıyla nefyedilen şey, âdette öldürmenin sebebi olan vuruştur. Böylece o gün gerçekleşen öldürme, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize, ashabı için de bir keramet olmuştur. Yoksa nefyedilen şey,
فِي نَفْسِ الْأَمْرِ بِنَاءً عَلَى الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِلْقَتْلِ الْحَاصِلِ يَوْمَ بَدْرٍ مَزِيَّةٌ عَلَى أَيِّ قَتْلٍ يَقَعُ بِالْحَقِّ أَوْ بِالْبَاطِلِ، فِي جَاهِلِيَّةٍ أَوْ إِسْلَامٍ، وَذَلِكَ سِيَاقُ الْآيَةِ الَّذِي هُوَ تَكْرِيمُ الْمُسْلِمِينَ وَتَعْلِيلُ نَهْيِهِمْ عَنِ الْفِرَارِ إِذَا لَقُوا. وَلَيْسَ السِّيَاقُ لِتَعْلِيمِ الْعَقِيدَةِ الْحَقِّ.
kaza ve kadere dayalı olarak işin aslında vuruşun tesiri [olmadığı] değildir. Çünkü öyle olsaydı Bedir günü gerçekleşen öldürmenin, Câhiliye'de veya İslâm'da hak veya batıl yolla meydana gelen herhangi bir öldürmeye karşı hiçbir üstünlüğü kalmazdı. Zira ayetin bağlamı, Müslümanları onurlandırmak ve [düşmanla] karşılaştıklarında kaçmaktan nehyedilmelerini gerekçelendirmektir; yoksa bağlam hak akideyi öğretmek için değildir.
وَأَصْلُ الْخَبَرِ الْمَنْفِيِّ أَنْ يَدُلَّ عَلَى انْتِفَاءِ صُدُورِ الْمُسْنَدِ عَنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، لَا أَنْ يَدُلَّ عَلَى انْتِفَاءِ وُقُوعِ الْمُسْنَدِ أَصْلًا فَلِذَلِكَ صَحَّ النَّفْيُ فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ مَعَ كَوْنِ الْقَتْلِ حَاصِلًا، وَإِنَّمَا الْمَنْفِيُّ كَوْنُهُ صَادِرًا عَنْ أَسْبَابِهِمْ.
Nefyedilen haberin aslı; müsnedin asla meydana gelmediğine değil, müsnedin müsnedün ileyhten sadır oluşunun nefyine delalet etmesidir. Bu yüzden { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } “Onları siz öldürmediniz” buyruğunda öldürme eylemi fiilen gerçekleşmiş olmasına rağmen nefiy sahih olmuştur; zira nefyedilen husus, öldürmenin onların sebeplerinden sadır olmuş olmasıdır.
وَوَجْهُ الِاسْتِدْرَاكِ الْمُفَادِ بِ لكِنَّ أَنَّ الْخَبَرَ نَفَى أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ الْوَاقِعُ صَادِرًا عَنِ الْمُخَاطَبِينَ فَكَانَ السَّامِعُ بِحَيْثُ يَتَطَلَّبُ أَكَانَ الْقَتْلُ حَقِيقَةً أَمْ هُوَ دُونَ الْقَتْلِ، وَمَنْ كَانَ فَاعِلًا لَهُ، فَاحْتِيجَ إِلَى الِاسْتِدْرَاكِ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ.
{ لكِنَّ } edatının ifade ettiği istidrâkın (düzeltmenin) yönü şudur: Haber, vuku bulan öldürmenin muhataplardan sadır olduğunu nefyedince, dinleyici öldürmenin gerçekten vuku bulup bulmadığını yahut öldürmeden daha az bir şey mi olduğunu ve failinin kim olduğunu merak eder hâle gelmiştir. Bu yüzden { وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “fakat Allah öldürdü onları” buyruğuyla istidrâkta bulunmaya ihtiyaç duyulmuştur.
وَقَدَّمَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ دُونَ أَنْ يُقَالَ وَلَكِنْ قَتَلَهُمُ اللَّهُ، لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ لَا الِاخْتِصَاصُ، لِأَنَّ نَفْيَ اعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِينَ أَنَّهُمُ الْقَاتِلُونَ قَدْ حَصَلَ مِنْ جُمْلَةِ النَّفْيِ، فَصَارَ الْمُخَاطَبُونَ مُتَطَلِّبِينَ لِمَعْرِفَةِ فَاعِلِ قَتْلِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ مُهِمًّا عِنْدَهُمْ تَعْجِيلُ الْعِلْمِ بِهِ.
{ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } buyruğunda «ve lâkin katelehumullâh» denilmeyip müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi tahsis için değil, sırf ehemmiyet içindir. Çünkü muhatapların kendilerini öldüren kimseler zannetmeleri nefiy cümlesiyle zaten ortadan kaldırılmıştı; böylece muhataplar müşrikleri öldüren failin kim olduğunu öğrenmeye istekli hâle gelmişlerdi. Bu sebeple onun bilgisini bir an önce vermek onlar nezdinde mühimdi.
وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى.
{ وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı.”
اسْتِطْرَادٌ بِذِكْرِ تَأْيِيدٍ إِلَهِيٍّ آخَرَ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا ذَكَرَهُ الْمُفَسِّرُونَ وَابْنُ إِسْحَاقَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ أَنْ حَرَّضَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ أَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ خُذْ قَبْضَةً مِنْ تُرَابٍ فَارْمِهِمْ بِهَا فَأَخَذَ حفْنَة من الحصاء فَاسْتَقْبَلَ بِهَا
Bu, önceki sözde bahsi geçmeyen başka bir ilahî desteğin zikredilmesiyle yapılan bir istıtrâddır (ara sözdür). Müfessirlerin ve İbn İshâk'ın zikrettiği şu olaya işarettir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü müminleri savaşa teşvik ettikten sonra Cibrîl gelip: «Bir avuç toprak al ve onu onlara at!» dedi. Resûlullah da bir avuç çakıl taşı alıp onunla
الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ قَالَ: «شَاهَتِ الْوُجُوهُ» ثُمَّ نَفَحَهُمْ بِهَا ثُمَّ أَمَرَ أَصْحَابَهُ فَقَالَ: شُدُّوا فَكَانَتِ الْهَزِيمَةُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَقَالَ غَيْرُهُ لَمْ يَبْقَ مُشْرِكٌ إِلَّا أَصَابَهُ شَيْءٌ مِنَ الْحَصَا فِي عَيْنَيْهِ فَشُغِلَ بِعَيْنَيْهِ فَانْهَزَمُوا، فَلِكَوْنِ الرَّمْيِ قِصَّةً مَشْهُورَةً بَيْنَهُمْ حَذَفَ مَفْعُولَ الرَّمْيِ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ، وَهَذَا أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ، وَالْمُرَادُ بِالرَّمْيِ رَمْيُ الْحَصْبَاءِ فِي وُجُوهِ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَفِيهِ رِوَايَاتٌ أُخْرَى لَا تُنَاسِبُ مَهْيَعَ السُّورَةِ، فَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: رَمَيْتَ لِلنَّبِيءِ ﷺ.
müşriklere yöneldi, sonra «Yüzleri kara olsun!» dedi ve çakılları onlara doğru savurdu. Ardından ashabına emredip «Hücum edin!» dedi; neticede müşrikler hezimete uğradı. Başkaları ise şöyle demiştir: Gözlerine o çakıllardan bir şey isabet etmeyen hiçbir müşrik kalmadı; hepsi gözleriyle meşgul oldular ve hezimete uğradılar. Atma (ramy) hadisesi aralarında meşhur bir kıssa olduğu için her üç yerde de atma fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir. En sahih rivayet budur. Ramy (atma) ile kastedilen, Bedir günü müşriklerin yüzlerine çakıl taşlarının atılmasıdır. Bu hususta surenin üslubuna ve akışına uymayan başka rivayetler de vardır. Dolayısıyla { رَمَيْتَ } “Attığın zaman” buyruğundaki hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'edir.
وَالرَّمْيُ حَقِيقَتُهُ إِلْقَاءُ شَيْءٍ أَمْسَكَتْهُ الْيَدُ، وَيُطْلَقُ الرَّمْيُ عَلَى الْإِصَابَةِ بِسُوءٍ مِنْ
Ramy (الرَّمْي) kelimesinin hakiki anlamı, elin tuttuğu bir şeyi fırlatmaktır. Ramy kelimesi aynı zamanda,
فِعْلٍ أَوْ قَوْلٍ كَمَا فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
fiil veya sözden kaynaklanan bir kötülüğe maruz bırakmak (isabet ettirmek) anlamında da kullanılır; nitekim Nâbiga'nın şu beytinde olduğu gibi:
رَمَى اللَّهُ فِي تِلْكَ الْأَكُفِّ الْكَوَانِعِ أَيْ أَصَابَهَا بِمَا يَشَلُّهَا- وَقَوْلِ جَمِيلٍ:
«Allah o büzülmüş avuçları vursun!» yani onları felç edecek bir musibetle vursun. Cemîl'in de şu beytinde olduğu gibi:
رَمَى اللَّهُ فِي عَيْنَيْ بُثَيْنَةَ بِالْقَذَى ... وَفِي الْغُرِّ من أنيابها بالقوازح
«Allah Büseyne'nin gözlerine çapak / Ve bembeyaz dişlerine çürükler isabet ettirsin!»
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ [النُّور: ٦] فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَمَيْتَ الْأَوَّلُ وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى مُسْتَعْمَلَيْنِ فِي مَعْنَاهُمَا الْمَجَازِيِّ أَيْ وَمَا أَصَبْتَ أَعْيُنَهُمْ بِالْقَذَى وَلَكِنَّ اللَّهَ أَصَابَهَا بِهِ لِأَنَّهَا إِصَابَةٌ خَارِقَةٌ لِلْعَادَةِ فَهِيَ مُعْجِزَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَكَرَامَةٌ لِأَهْلِ بَدْرٍ فَنُفِيَتْ عَنِ الرَّمْيِ الْمُعْتَادِ وَأُسْنِدَتْ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهَا بِتَقْدِيرٍ خَفِيٍّ مِنَ اللَّهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ: إِذْ رَمَيْتَ مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، وَفِي «الْقُرْطُبِيِّ» عَنْ ثَعْلَبٍ أَنَّ الْمَعْنَى وَمَا رَمَيْتَ الْفَزَعَ وَالرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ إِذْ رَمَيْتَ بِالْحَصْبَاءِ فَانْهَزَمُوا، وَفِيهِ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ إِنَّ (رَمَيْتَ) الْأَوَّلَ وَالثَّانِي، وَ (رَمَى) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعَانِيهَا الْحَقِيقِيَّةِ، وَهُوَ مَا دَرَجَ عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ وَجَعَلُوا الْمَنْفِيَّ هُوَ الرَّمْيُ الْحَقِيقِيُّ وَالْمُثْبَتَ فِي قَوْلِهِ: إِذْ رَمَيْتَ هُوَ الرَّمْيُ الْمَجَازِيُّ وَجَعَلَهُ السَّكَاكِيُّ مِنَ الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ الْعَقْلِيَّيْنِ فَجَعَلَ مَا رَمَيْتَ نَفْيًا لِلرَّمْيِ الْحَقِيقِيِّ وَجَعَلَ (إِذْ رَمَيْتَ) لِلرَّمْيِ الْمَجَازِيِّ.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْواجَهُمْ } [Nûr 6] “Eşlerine zina iftirasında bulunanlar...” buyruğunda da bu anlamdadır. Dolayısıyla birinci { رَمَيْتَ } ile { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } ifadesinin mecaz anlamında kullanılmış olması caizdir; yani «onların gözlerine çapak/toz isabet ettiren sen değildin, fakat Allah onları isabet ettirdi». Zira bu, harikulade bir isabettir; dolayısıyla Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mucize, Bedir ehli için de bir keramettir. Bu sebeple alışılagelen fırlatmadan nefyedilmiş ve Allah'ın gizli bir takdiriyle gerçekleştiği için Allah'a isnat edilmiştir. { إِذْ رَمَيْتَ } ifadesi ise hakiki anlamında kullanılmış olur. Kurtubî'de Sa'leb'den nakledildiğine göre anlam şudur: «Sen çakıl taşlarını attığın zaman onların kalplerine korku ve dehşeti atan sen değildin, böylece hezimete uğradılar.» Yine Kurtubî'de Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre birinci ve ikinci { رَمَيْتَ } ile { رَمى } hakiki anlamlarında kullanılmıştır. Cumhur müfessirlerin benimsediği görüş de budur; nefyedilenin hakiki fırlatma, { إِذْ رَمَيْتَ } buyruğunda ispat edilenin ise mecazi fırlatma olduğunu kabul etmişlerdir. Sekkâkî ise bunu aklî hakikat ve aklî mecaz türünden saymış; { مَا رَمَيْتَ } ifadesini hakiki fırlatmanın nefyi, { إِذْ رَمَيْتَ } ifadesini ise mecazi fırlatma kılmıştır.
وَقَوْلُهُ: إِذْ رَمَيْتَ زِيَادَةُ تَقْيِيدٍ لِلرَّمْيِ وَأَنَّهُ الرَّمْيُ الْمَعْرُوفُ الْمَشْهُورُ، وَإِنَّمَا احْتِيجَ إِلَيْهِ فِي هَذَا الْخَبَرِ وَلَمْ يُؤْتَ بِمِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ لِأَنَّ الْقَتْلَ لَمَّا كَانَتْ لَهُ أَسْبَابٌ كَثِيرَةٌ كَانَ اخْتِصَاصُ سُيُوفِ الْمُسْلِمِينَ بِتَأْثِيرِهِ غَيْرَ مُشَاهَدٍ، وَكَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْمَوْتَ قَدْ يَحْصُلُ مِنْ غَيْرِ فِعْلِ فَاعِلٍ غَيْرِ اللَّهِ، لَمْ يَكُنْ نَفْيُ ذَلِكَ التَّأْثِيرِ، وَإِسْنَادُ حُصُولِهِ إِلَى مُجَرَّدِ فِعْلِ اللَّهِ مُحْتَاجًا إِلَى التَّأْكِيدِ بِخِلَافِ كَوْنِ رَمْيِ الْحَصَى الْحَاصِلِ بِيَدِ الرَّسُولِ ﷺ حَاصِلًا مِنْهُ، فَإِنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مُشَاهَدٌ لَا يَقْبَلُ الِاحْتِمَالَ، فَاحْتِيجَ فِي نَفْيِهِ إِلَى التَّأْكِيدِ إِبْطَالًا لِاحْتِمَالِ
{ إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman” buyruğu, atma fiiline getirilen ilave bir kayıttır ve onun bilinen, meşhur atma olduğuna işaret eder. Bu haberde buna ihtiyaç duyulup { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } “Onları siz öldürmediniz” buyruğunda benzeri bir ifadenin getirilmemesinin sebebi şudur: Öldürmenin pek çok sebebi olduğu için bu tesirin Müslümanların kılıçlarına tahsis edilmesi gözle görülür bir husus değildi ve ölümün Allah'tan başka hiçbir failin fiili olmaksızın da gerçekleşebileceği bilindiğinden, bu tesirin nefyedilip meydana gelişinin sırf Allah'ın fiiline isnat edilmesi bir teyide ihtiyaç duymuyordu. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in eliyle gerçekleşen çakıl taşlarını atma hadisesinin kendisinden sadır olması ise gözle görülür, ihtimal kabul etmez bir durumdu. Bu sebeple onun nefyedilmesinde teyide ihtiyaç duyulmuştur ki
الْمَجَازِ فِي النَّفْيِ بِأَنْ يُحْمَلَ عَلَى نَفْيِ رَمْيٍ كَامِلٍ، فَإِنَّ الْعَرَبَ قَدْ يَنْفُونَ الْفِعْلَ وَمُرَادُهُمْ نَفْيُ كَمَالِهِ حَتَّى قَدْ يَجْمَعُونَ بَيْنَ الشَّيْءِ وَإِثْبَاتِهِ أَوْ نَفْيِ ضِدِّهِ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ، كَقَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ:
nefiydeki mecaz ihtimali, yani bunun tam ve mükemmel bir atışın nefyi olarak anlaşılması ihtimali ortadan kaldırılsın. Çünkü Araplar bazen bir fiili nefyederler ve bununla o fiilin kemâlini nefyetmeyi kastederler; hatta bu açıdan bir şeyi hem ispat edip hem zıddını nefyedebilirler. Nitekim Abbâs b. Mirdâs'ın şu sözünde olduğu gibi:
فَلَمْ أُعْطَ شَيْئًا وَلَمْ أُمْنَعِ أَيْ شَيْئًا مُجْدِيًا، فَدَلَّ قَوْلُهُ: إِذْ رَمَيْتَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّفْيِ فِي قَوْلِهِ: وَما رَمَيْتَ
«Bana ne bir şey verildi ne de mahrum bırakıldım» yani fayda veren bir şey verilmedi. Dolayısıyla { إِذْ رَمَيْتَ } “Attığın zaman” buyruğu, { وَما رَمَيْتَ } “Sen atmadın” ifadesindeki nefiyden muradın,
هُوَ الرَّمْيُ بِمَعْنَى أَثَرِهِ وَحُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنْهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ نَفْيَ وُقُوعِ الرَّمْيِ مِثْلَ الْمُرَادِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ لِأَنَّ الرَّمْيَ وَاقِعٌ مِنْ يَدِ النَّبِيءِ ﷺ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ نَفْيُ تَأْثِيرِهِ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ الرَّمْيِ إِصَابَةُ عُيُونِ أَهْلِ جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ وَمَا كَانَ ذَلِكَ بِالَّذِي يَحْصُلُ بِرَمْيِ الْيَدِ، لِأَنَّ أَثَرَ رَمْيِ الْبَشَرِ لَا يَبْلُغُ أَثَرُهُ مَبْلَغَ تِلْكَ الرَّمْيَةِ، فَلَمَّا ظَهَرَ مِنْ أَثَرِهَا مَا عَمَّ الْجَيْشَ كُلَّهُمْ، عُلِمَ انْتِفَاءُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الرَّمْيَةُ مَدْفُوعَةً بِيَدِ مَخْلُوقٍ، وَلَكِنَّهَا مَدْفُوعَةٌ بِقُدْرَةِ الْخَالِقِ الْخَارِجَةِ عَنِ الْحَدِّ الْمُتَعَارَفِ، وَأَنَّ الْمُرَادَ بِإِثْبَاتِ الرَّمْيِ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى كَالْقَوْلِ فِي وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ.
eseri ve maksadın hasıl olması anlamındaki atış olduğuna delalet etmiştir. { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } buyruğundaki murat gibi bizzat atma eyleminin vukuunun nefyi değildir; çünkü atma eylemi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in elinden vuku bulmuştur. Fakat asıl murat, onun tesirinin nefyidir. Zira bu atıştan maksat müşrik ordusunun gözlerine isabet etmesiydi ve bu da elin fırlatmasıyla hasıl olacak bir şey değildi; çünkü insanın fırlatışının tesiri o atışın ulaştığı mertebeye asla ulaşamaz. O atıştan bütün orduyu kaplayan bir tesir ortaya çıkınca, bu atışın bir mahlukun eliyle itilmiş olmasının imkânsızlığı anlaşılmış, bilakis bilinen sınırların ötesindeki Hâlık'ın kudretiyle sevk edildiği ve { وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “lâkin Allah attı” buyruğunda atmanın ispatıyla kastedilenin, { وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } “fakat Allah öldürdü onları” buyruğundaki gibi olduğu anlaşılmıştır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْجُمْهُورُ وَلكِنَّ بِتَشْدِيدِ النُّونِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِسُكُونِ النُّونِ فِيهِمَا.
Nâfi' ve cumhur, her iki yerde de { وَلكِنَّ } kelimesini nûn harfinin şeddesiyle (ve lâkinne) okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise her iki yerde nûn harfinin sükûnuyla (ve lâkin) okumuşlardır.
وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ.
{ وَلِيُبْلِيَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُ بَلاءً حَسَناً إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Ve bunu, müminleri kendi katından güzel bir imtihanla sınamak için [yaptı]. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
عَطْفٌ عَلَى مَحْذُوفٍ يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ الْآيَةَ وَقَوْلُهُ- وَما رَمَيْتَ الْآيَةَ.
{ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } ayetinin ve { وَما رَمَيْتَ } ayetinin hissettirdiği mahzuf bir ifadeye atıftır.
فَإِنَّ قَتْلَهُمُ الْمُشْرِكِينَ وَإِصَابَةَ أَعينهم كَانَا الْغَرَض هَزْمِ الْمُشْرِكِينَ فَهُوَ الْعِلَّةُ الْأَصْلِيَّةُ، وَلَهُ عِلَّةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنْ يُبْلِيَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بَلَاءً حَسَنًا أَيْ يُعْطِيَهُمْ عَطَاءً حَسَنًا يَشْكُرُونَهُ عَلَيْهِ، فَيَظْهَرُ مَا يَدُلُّ عَنْ قِيَامِهِمْ بِشُكْرِهِ مِمَّا تُخْتَبَرُ بِهِ طَوِيَّتُهُمْ لِمَنْ لَا يَعْرِفُهَا، وَهَذَا الْعَطَاءُ هُوَ النَّصْرُ وَالْغَنِيمَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْجَنَّةُ فِي الْآخِرَةِ.
Zira onların müşrikleri öldürmesi ve gözlerine isabet ettirilmesi, müşrikleri hezimete uğratma amacına matuftu; asıl illet budur. Bunun başka bir illeti daha vardır ki o da Allah'ın müminleri güzel bir imtihanla denemesi, yani kendilerine şükredecekleri güzel bir ihsanda bulunmasıdır. Böylece onların şükrü yerine getirdiklerine delalet eden ve iç dünyalarını bilmeyenlere karşı onların niyetlerini ortaya koyan hususlar belirginleşir. Bu ihsan ise dünyada zafer ve ganimet, ahirette ise cennettir.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْلَ مَادَّةِ هَذَا الْفِعْلِ هِيَ الْبَلَاءُ وَجَاءَ مِنْهُ الْإِبْلَاءُ بِالْهَمْزِ وَتَصْرِيفُ هَذَا الْفِعْلِ أَغْفَلَهُ الرَّاغِبُ فِي «الْمُفْرَدَاتِ» وَمَنْ رَأَيْتُ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَهُوَ مُضَارِعُ أَبْلَاهُ إِذَا أَحْسَنَ إِلَيْهِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْبَلَاءِ وَالْبَلْوَى الَّذِي أَصله الِاخْتِيَار ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى إِصَابَةِ أَحَدٍ أَحَدًا بِشَيْءٍ يَظْهَرُ بِهِ مِقْدَارُ تَأَثُّرِهِ، وَالْغَالِبُ أَنَّ الْإِصَابَةَ بِشَرٍّ، ثُمَّ تُوُسِّعَ فِيهِ فَأُطْلِقَ عَلَى مَا يَشْمَلُ الْإِصَابَةَ بِخَيْرٍ قَالَ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً [الْأَنْبِيَاء: ٣٥] وَهُوَ إِطْلَاقٌ كَنَائِيٌّ
Bil ki bu fiilin asıl kökü belâ (الْبَلَاءُ) kelimesidir ve hemze ile iblâ (الْإِبْلَاءُ) şeklinde de gelir. Râgıb el-İsfahânî el-Müfredât'ta ve gördüğüm müfessirler bu fiilin çekimini gözden kaçırmışlardır. Bu, bir kimseye ihsanda bulunduğunda kullanılan eblâhu (أَبْلَاهُ) fiilinin muzarisidir; aslı deneme/sınama olan belâ (الْبَلَاءُ) ve belvâ (الْبَلْوَى) kelimelerinden türemiştir. Daha sonra bir kimsenin bir başkasına, ne derece etkilendiğini ortaya çıkaracak bir şey isabet ettirmesi anlamında kullanılmıştır. Çoğunlukla bu isabet şer ile olur; ardından genişletilerek hayır ile isabet etmeyi de kapsayacak şekilde kullanılmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً } [Enbiyâ 35] “Sizi bir imtihan olarak hayırla da şerle de sınıyoruz...” Bu kinâî bir kullanımdır.
وَشَاعَ ذَلِكَ الْإِطْلَاقُ الْكِنَائِيُّ حَتَّى صَارَ بِمَنْزِلَةِ الْمَعْنَى الصَّرِيحِ، وَبَقِيَ الْفِعْلُ الْمُجَرَّدُ صَالِحًا لِلْإِصَابَةِ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ، وَاسْتَعْمَلُوا أَبْلَاهُ مَهْمُوزٌ أَيْ أَصَابَهُ بِخَيْرٍ قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: «يُقَالُ مِنَ الْخَيْرِ أَبْلَيْتُهُ إِبْلَاءً وَمِنَ الشَّرِّ بَلَوْتُهُ أَبْلُوهُ بَلَاءً» .
Bu kinâî kullanım o kadar yaygınlaşmıştır ki neredeyse sarîh anlam mertebesine ulaşmıştır; mücerred fiil ise hem hayırla hem şerle isabet ettirme için elverişli kalmıştır. Hemzeli eblâhu (أَبْلَاهُ) şeklini ise 'ona hayır isabet ettirdi' anlamında kullanmışlardır. İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Hayır için 'ebleytuhû iblâen', şer için ise 'belevtuhû eblûhu belâen' denir.»
قُلْتُ: جَعَلُوا الْهَمْزَةَ فِيهِ دَالَّةً عَلَى الْإِزَالَةِ أَيْ إِزَالَةِ الْبَلَاءِ الَّذِي غَلَبَ فِي إِصَابَةِ الشَّرِّ وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: بَلاءً حَسَناً وَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ لفعل يبلي موكد لَهُ، لِأَنَّ فِعْلَ يُبْلِي دَالٌّ عَلَى بَلَاءٍ حَسَنٍ
Derim ki: Buradaki hemzeyi izâle (giderme) bildirecek şekilde kılmışlardır; yani çoğunlukla şer isabetinde kullanılan belâyı gidermek anlamındadır. Bundan dolayı Yüce Allah: { بَلاءً حَسَناً } buyurmuştur; bu, yüblî (يبلي) fiilinin tekit edici mef'ûl-i mutlakıdır, zira yüblî fiili zaten güzel bir imtihana/ihsana delalet etmektedir.
وَضَمِيرٌ مِنْهُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ وَ (مِنَ) الِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ لِتَشْرِيفِ ذَلِكَ الْإِبْلَاءِ وَيَجُوزُ عَوْدُ الضَّمِيرِ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْقَتْلِ وَالرَّمْيِ وَيَكُونُ (مِنْ) لِلتَّعْلِيلِ وَالسَّبَبِيَّةِ.
{ مِنْهُ } ifadesindeki zamir lafza-i celâle (Allah lafzına) racidir ve 'min' harf-i cerri o ihsanı/imtihanı şereflendirmek için mecazi ibtidâ (başlangıç) bildirir. Zamirin daha önce zikredilen öldürme ve atmaya raci olması da caizdir; bu takdirde 'min' ta'lîl ve sebebiyet bildirir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ تذييل لِلْكَلَامِ و (إِن) هَذَا مُقَيِّدَةٌ لِلتَّعْلِيلِ وَالرَّبْطِ أَيْ فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ، فَقَدْ سَمِعَ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وَاسْتِغَاثَتَهُمْ وَعَلِمَ أَنَّهُمْ لِعِنَايَتِهِ وَنَصْرِهِ فَقَبِلَ دعاءهم ونصرهم.
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } buyruğu kelamın fezlekesidir (tezyîlidir). Buradaki { إِنَّ } ta'lîl ve irtibat ifade eder; yani «Bunu yapmıştır, çünkü O hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir». Müminlerin duasını ve yardım taleplerini işitmiş, onların Kendi inayetine ve yardımına layık olduklarını bilmiş, böylece dualarını kabul edip onlara yardım etmiştir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ١٨]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 18]
ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ (١٨)
{ ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “İşte durumunuz budur. Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır.” (18)
الْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الْبَلَاءِ الْحَسَنِ وَهَذِهِ الْإِشَارَةُ لِمُجَرَّدِ تَأْكِيدِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْبَلَاءِ الْحَسَنِ وَأَنَّ ذَلِكَ الْبَلَاءَ عِلَّةٌ لِلتَّوْهِينِ.
{ ذلِكُمْ } ile yapılan işaret 'güzel imtihana/ihsana' (el-belâü'l-hasen) yöneliktir. Bu işaret, güzel ihsandan kastedileni ve bu ihsanın [kâfirlerin tuzağını] zayıflatmanın bir illeti olduğunu sırf pekiştirmek içindir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يُفْتَتَحُ بِهِ الْكَلَامُ لِمَقَاصِدَ يَجْمَعُهَا التَّنْبِيهُ عَلَى أَهَمِّيَّةِ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] وَيَجِيءُ فِي الْكَلَامِ الْوَارِدِ تَعْلِيلًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ [الْأَنْفَال: ٥١] .
İşaret ismiyle söze başlanması, sonrasında gelecek olan şeyin önemine dikkat çekme ortak paydasında toplanan maksatlara mebnidir; nitekim Yüce Allah'ın: { هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd 55] “Bu böyledir. Şüphesiz azgınlar için pek kötü bir dönüş yeri vardır” buyruğunda olduğu gibi. Ayrıca ta'lîl (gerekçelendirme) olarak gelen kelamda da yer alır; nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } [Enfâl 51] “Bu, ellerinizin önceden yapıp ettikleri yüzündendir...” buyruğunda olduğu gibi.
وَعَلَيْهِ فَاسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا مُبْتَدَأٌ حُذِفَ خَبَرُهُ وَعُطِفَ عَلَيْهِ جُمْلَةُ: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ.
Buna göre buradaki işaret ismi mübtedadır, haberi hazfedilmiştir ve üzerine { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } “Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır” cümlesi atfedilmiştir.
وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ بِفَتْحِ هَمْزَةِ (أَنَّ) ، فَمَا بَعْدَهَا فِي تَأْوِيلِ مَصْدَرٍ، مَجْرُورٍ بِلَامِ التَّعْلِيلِ مَحْذُوفَةٍ، وَالتَّقْدِيرُ وَلِتَوْهِينِ كَيْدِ الْكَافِرِينَ.
Âyetteki { وَأَنَّ اللَّهَ } ifadesi, (enne / أَنَّ) hemzesinin fethasıyladır; dolayısıyla kendisinden sonrası, mahzûf ta‘lîl lâmı ile mecrûr bir masdar tevilindedir; takdiri de «kâfirlerin tuzağını boşa çıkarmak için» (ve li-tevhîni keydi'l-kâfirîn) şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تكون الْإِشَارَة ب ذلِكُمْ إِلَى الْأَمْرَيْنِ، وَهُوَ مَا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الْأَنْفَال: ١٧] مِنْ تَعْلِيلِ الرَّمْيِ بِخَذْلِ الْمُشْرِكِينَ وَهَزْمِهِمْ وَإِبْلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ الْبَلَاءَ الْحَسَنَ.
{ ذلِكُمْ } ile yapılan işaretin her iki hususa birden yönelik olması da câizdir; bu da O'nun: { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } [Enfâl 17] “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” âyetinin gerektirdiği, atışın müşrikleri hezimete uğratıp yüzüstü bırakmakla ve müminleri de güzel bir imtihandan/ihsandan geçirmekle gerekçelendirilmesidir.
وَإِفْرَادُ اسْمِ الْإِشَارَةِ مَعَ كَوْنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ اثْنَيْنِ عَلَى تَأْوِيلِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِالْمَذْكُورِ كَمَا
İşaret edilen şey iki tane olmasına rağmen işaret isminin müfred getirilmesi, işaret olunanın 'zikredilen şey' (el-mezkûr) olarak tevil edilmesine dayanır; nitekim
تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Bakara Sûresi'ndeki benzerinde geçmişti.
وكَيْدِ الْكافِرِينَ هُوَ قَصْدُهُمُ الْإِضْرَارَ بِالْمُسْلِمِينَ فِي صُورَةٍ لَيْسَتْ ظَاهِرُهَا بِمُضِرَّةٍ، وَذَلِكَ أَنَّ جَيْشَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ جَاءُوا لِإِنْقَاذِ الْعِيرِ لَمَّا عَلِمُوا بِنَجَاةِ عِيرِهِمْ، وَظَنُّوا خْيَبَةَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ خَرَجُوا فِي طَلَبِهَا، أَبَوْا أَنْ يَرْجِعُوا إِلَى مَكَةَ، وَأَقَامُوا عَلَى بَدْرٍ لِيَنْحَرُوا وَيَشْرَبُوا الْخَمْرَ وَيَضْرِبُوا الدُّفُوفَ فَرَحًا وَافْتِخَارًا بِنَجَاةِ عِيرِهِمْ،
Kâfirlerin tuzağı ({ كَيْدِ الْكافِرِينَ }), Müslümanlara dış görünüşü zararlı gibi durmayan bir sûrette zarar verme kastlarıdır. Şöyle ki: Kervanı kurtarmaya gelen müşrik ordusu, kervanlarının kurtulduğunu öğrenip onu ele geçirmek için çıkan Müslümanların da hüsrana uğradığını zannedince Mekke'ye dönmekten kaçındılar; kervanlarının kurtuluşunun sevinci ve gururuyla kurbanlar kesmek, şarap içip def çalmak üzere Bedir'de konakladılar.
وَلَيْسَ ذَلِكَ لِمُجَرَّدِ اللَّهْوِ، وَلَكِنْ لِيَتَسَامَعَ الْعَرَبُ فَيَتَسَاءَلُوا عَنْ سَبَبِ ذَلِكَ فَيُخْبِرُوا بِأَنَّهُمْ غَلَبُوا الْمُسْلِمِينَ فَيَصْرِفُهُمْ ذَلِكَ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، فَأَرَادَ اللَّهُ تَوْهِينَهُمْ بِهَزْمِهِمْ تِلْكَ الْهَزِيمَةَ الشَّنْعَاءَ فَهُوَ مُوهِنُ كَيْدِهِمْ فِي الْحَالِ وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ، الْكَيْدِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٣] .
Bu sırf eğlence için değil, Araplar bunu işitip sebebini sorsunlar, onlar da Müslümanlara üstün geldiklerini haber versinler ve bu durum onları İslâm'a tâbi olmaktan alıkoysun diyeydi. Allah ise onları o korkunç hezimete uğratarak zaafa düşürmeyi murad etti; işte O, onların tuzağını derhâl boşa çıkarandır. Keyd kelimesinin tefsiri A‘râf Sûresi'ndeki [183] { وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onlara mühlet veriyorum. Şüphesiz benim tuzağım çetindir” âyetinde geçmişti.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَأَبُو جَعْفَرٍ، مُوَهِّنٌ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَبِتَشْدِيدِ الْهَاءِ وَبِالتَّنْوِينِ وَنَصْبِ كَيْدِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ، وَيَعْقُوبُ، مُوهِنٌ بِتَسْكِينِ الْوَاوِ وَتَخْفِيفِ الْهَاءِ وَنَصْبٍ كَيْدَ- وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ سَوَاءٌ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِإِضَافَةِ مُوهِنِ إِلَى كَيْدِ، وَالْمَعْنَى وَهِيَ إِضَافَةٌ لَفْظِيَّةٌ مُسَاوِيَة للتنكير.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Ca‘fer, vâv'ın fethası, he'nin şeddesi, tenvin ve keyd kelimesinin nasbı ile (muvehhinün keyde / مُوَهِّنٌ كَيْدَ) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Kisâî, Âsım'dan Ebû Bekr, Halef ve Ya‘kûb ise vâv'ın sükûnu, he'nin şeddesizliği ve keyd'in nasbı ile (mûhinün keyde / مُوهِنٌ كَيْدَ) şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatte de anlam aynıdır. Âsım'dan Hafs ise mûhin kelimesini keyd'e izâfetle (mûhinu keydi / مُوهِنُ كَيْدِ) okumuştur; bu nekrelik bildirmeye denk lafzî bir izâfettir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ١٩]
[Enfâl Sûresi (8), Âyet 19]
إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ (١٩)
{ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Eğer fetih/hüküm istiyorsanız, işte size fetih/hüküm geldi. Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır. Yok eğer dönerseniz, biz de döneriz. Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda vermez. Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir.” (19)
جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ جَعَلُوا الْخِطَابَ مُوَجَّهًا إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَيَكُونُ الْكَلَامُ اعْتِرَاضًا خُوطِبَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ فِي خِلَالِ خُطَبَاتِ الْمُسْلِمِينَ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ: ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ [الْأَنْفَال: ١٨] وَالْخِطَابُ الْتِفَاتٌ مِنْ طَرِيقِ الْغَيْبَةِ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ [الْأَنْفَال: ١٨] وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا أَنَّ أَبَا جَهْلٍ وَأَصْحَابَهُ لَمَّا أَزْمَعُوا الْخُرُوجَ إِلَى بَدْرٍ اسْتَنْصَرُوا اللَّهَ تُجَاهَ الْكَعْبَةِ، وَأَنَّهُمْ قَبْلَ أَنْ يَشْرَعُوا فِي الْقِتَالِ يَوْمَ بَدْرٍ اسْتَنْصَرُوا اللَّهَ أَيْضًا وَقَالُوا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ، فَخُوطِبُوا بِأَنْ قَدْ جَاءَهُمُ الْفَتْحُ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ أَيِ الْفَتْحُ الَّذِي هُوَ نَصْرُ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ.
Müfessirlerin cumhuru hitabın müşriklere yönelik olduğunu kabul etmiştir; bu takdirde söz, { ذلِكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } [Enfâl 18] “İşte durumunuz budur. Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır” âyetine münasebetle Müslümanlara yapılan hitapların arasında müşriklere yöneltilmiş bir itiraz (ara cümle) olur. Bu hitap, { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } [Enfâl 18] ifadesinin gerektirdiği gıyâb (üçüncü şahıs) üslubundan iltifattır. Müfessirler nüzul sebebi olarak şunu zikretmişlerdir: Ebû Cehil ve arkadaşları Bedir'e çıkmaya karar verdiklerinde Kâbe'nin karşısında Allah'tan zafer dilemişler, Bedir günü savaşa başlamadan önce de yine Allah'tan zafer dileyip «Rabbimiz! Bizimle Muhammed ve arkadaşları arasında hüküm ver/bizi muzaffer kıl» demişlerdi. Bunun üzerine alay (tehekküm) yollu olarak kendilerine fethin/hükmün geldiği -yani Müslümanların onlara karşı kazandığı zafer olan fethin geldiği- hitap edilmiştir.
وَإِنَّمَا كَانَ تَهَكُّمًا لِأَنَّ فِي مَعْنَى جاءَكُمُ الْفَتْحُ اسْتِعَارَةَ الْمَجِيءِ لِلْحُصُولِ عِنْدَهُمْ تَشْبِيهًا بِمَجِيءِ الْمُنْجِدِ لِأَنَّ جَعْلَ الْفَتْحِ جَاءِيًا إِيَّاهُمْ. يَقْتَضِي أَنَّ النَّصْرَ كَانَ فِي جَانِبِهِمْ وَلِمَنْفَعَتِهِمْ، وَالْوَاقِعُ يُخَالِفُ ذَلِكَ، فَعُلِمَ أَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهَكُّمِ بِقَرِينَةِ مُخَالَفَتِهِ الْوَاقِعَ
Bunun tehekküm olması şundandır: { جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “fetih size geldi” anlamında 'gelme' (meci') fiilinin onların nezdinde gerçekleşmesi mânasında istiare edilmesi, yardım edenin gelmesine benzetilmesidir. Zira fethin onlara gelmiş kılınması, zaferin onların safında ve menfaatine olmasını gerektirir; oysa vâkıa buna terstir. Böylece haberin, hitap edilenlerin işitip gördüğü vâkıaya muhalif olması karinesiyle
بِمَسْمَعِ الْمُخَاطَبِينَ وَمَرْآهُمْ.
tehekküm (alay) için kullanıldığı anlaşılmıştır.
وَحَمَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِعْلَ جاءَكُمُ عَلَى مَعْنَى: فَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمُ النَّصْرُ وَرَأَيْتُمُوهُ أَنَّهُ
İbn Atıyye ise { جاءَكُمُ } fiilini: «Zafer size apaçık belli oldu ve siz onun
عَلَيْكُمْ لَا لَكُمْ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمَجِيءُ بِمَعْنَى الظُّهُورِ: مِثْلِ وَجاءَ رَبُّكَ [الْفجْر: ٢٢] وَمِثْلِ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ [الْإِسْرَاء: ٨١] وَلَا يَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَهَكُّمٌ.
lehinize değil aleyhinize olduğunu gördünüz» anlamına hamletmiştir. Buna göre 'gelmek', zuhûr etmek anlamındadır; tıpkı: { وَجاءَ رَبُّكَ } [Fecr 22] “Ve Rabbin geldiğinde...” ve: { جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } [İsrâ 81] “Hak geldi, bâtıl yok oldu” âyetlerinde olduğu gibi. Bu takdirde kelamda tehekküm bulunmaz.
وَصِيغَ تَسْتَفْتِحُوا بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ مَعَ أَنَّ الْفِعْلَ مَضَى لِقَصْدِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ مِنْ تَكْرِيرِهِمُ الدُّعَاءَ بِالنَّصْرِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَبِذَلِكَ تَظْهَرُ مُنَاسِبَةُ عَطْفِ وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ تَنْتَهُوا عَنْ كُفْرِكُمْ بَعْدَ ظُهُورِ الْحَقِّ فِي جَانِبِ الْمُسْلِمِينَ.
Fiil geçmişte vuku bulduğu halde { تَسْتَفْتِحُوا } fiilinin muzâri kalıbıyla getirilmesi, onların Müslümanlara karşı zafer duasını tekrarlayıp durdukları o hâli zihinde canlandırma (istihzar) gayesine matuftur. Böylece { وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” cümlesinden { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” kısmına kadar olan atfın münasebeti belirginleşir; yani «Müslümanların safında hakkın ortaya çıkmasından sonra küfrünüzden vazgeçerseniz...» demektir.
وَعُطِفَ الْوَعِيدُ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ أَيْ: إِنْ تَعُودُوا إِلَى الْعِنَادِ وَالْقِتَالِ نَعُدْ، أَيْ نَعُدْ إِلَى هَزْمِكُمْ كَمَا فَعَلْنَا بِكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ.
Tehdit ise buna: { وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } buyruğu ile atfedilmiştir; yani «Eğer inada ve savaşa dönerseniz biz de döneriz; yani Bedir günü size yaptığımız gibi sizi hezimete uğratmaya döneriz».
ثُمَّ أَيْأَسَهُمْ مِنَ الِانْتِصَارِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كُلِّهِ بِقَوْلِهِ: وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ أَيْ لَا تَنْفَعُكُمْ جَمَاعَتُكُمْ عَلَى كَثْرَتِهَا كَمَا لَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَوْمَئِذٍ وَاثِقِينَ بِالنَّصْرِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِكَثْرَةِ عَدَدِهِمْ وَعُدَدِهِمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ جُمْلَةَ: إِنْ تَعُودُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الْجَزَاءِ وَهِيَ: فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ.
Sonra: { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً وَلَوْ كَثُرَتْ } “Topluluğunuz çok da olsa size hiçbir fayda vermez” buyruğuyla onları geleceğin tamamında zafere ulaşmaktan ümitsiz kılmıştır; yani «Bedir günü size bir fayda sağlamadığı gibi, topluluğunuz çok olsa dahi size yarar vermez». Zira müşrikler o gün sayı ve teçhizatlarının çokluğundan ötürü Müslümanlara karşı zafer kazanacaklarından emindiler. Zâhir olan odur ki { إِنْ تَعُودُوا } cümlesi, ceza cümlesi olan { فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } ifadesine matuftur.
ولَوْ اتِّصَالِيَّةٌ أَيْ لَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ وَلَوْ كَانَتْ فِي حَالِ كَثْرَةٍ عَلَى فِئَةِ أَعْدَائِكُمْ، وَصَاحِبُ الْحَال المقترنة ب (لَو) الِاتِّصَالِيَّةِ قَدْ يَكُونُ مُتَّصِفًا بِمَضْمُونِهَا، وَقَدْ يَكُونُ مُتَّصِفًا بِنَقِيضِهِ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْعَوْدِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُودُوا الْعَوْدَ إِلَى طَلَبِ النَّصْرِ لِلْمُحِقِّ فَالْمَعْنَى وَاضِحٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعَوْدَ إِلَى مُحَارَبَةِ الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ يُشْكِلُ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ انْتَصَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ فَلَمْ يَتَحَقَّقْ مَعْنَى نَعُدْ وَلَا مَوْقِعَ لِجُمْلَةِ: وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ فَإِنَّ فِئَتَهُمْ أَغْنَتْ عَنْهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ.
{ لَوْ } şart edatı ittisâliyyedir; yani «Düşmanlarınızın fırkasına nispetle sayıca çok olma hâlinde bulunsanız dahi, hiçbir hâlükârda size fayda sağlamayacaktır». İttisâli { لَوْ } ile gelen hâlin sahibi bazen onun muhtevasıyla nitelenmiş olabilir, bazen de onun zıddıyla nitelenmiş olabilir. Şayet { وَإِنْ تَعُودُوا } buyruğundaki dönüşten murad, haklı olan için zafer talebine dönmek ise anlam açıktır. Eğer bundan murad Müslümanlarla savaşmaya dönmek ise, bu durum müşriklerin Uhud günü Müslümanlara karşı üstün gelmesiyle müşkil görülebilir; zira o takdirde { نَعُدْ } “biz de döneriz” anlamı gerçekleşmemiş ve fırkaları Uhud günü işlerine yaradığı için { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ } “topluluğunuz size hiçbir fayda vermez” cümlesi yerini bulmamış gibi durur.
وَالْجَوَابُ عَن هَذَا إِشْكَال أَنَّ الشَّرْطَ لَمْ يَكُنْ بِأَدَاةِ شَرْطٍ مِمَّا يُفِيدُ الْعُمُومَ مِثْلَ (مَهْمَا) فَلَا يُبْطِلُهُ تَخَلُّفُ حُصُولِ مَضْمُونِ الْجَزَاءِ عَنْ حُصُولِ الشَّرْطِ فِي مَرَّةٍ، أَوْ نَقُولُ إِنَّ اللَّهَ قَضَى لِلْمُسْلِمِينَ بِالنَّصْرِ يَوْمَ أُحُدٍ، وَنَصَرَهُمْ وَعَلِمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ قَدْ غُلِبُوا ثُمَّ دَارَتِ الْهَزِيمَةُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَمْتَثِلُوا لِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَبَرِحُوا عَنِ الْمَوْضِعِ الَّذِي أَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَبْرَحُوا عَنْهُ طَلَبًا لِلْغَنِيمَةِ فَعُوقِبُوا بِالْهَزِيمَةِ كَمَا قَالَ: وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمرَان: ١٦٦]- وَقَالَ- إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ
Bu müşkile cevap şudur: Şart edatı (mehmâ / مَهْمَا) gibi umum bildiren bir edat değildir; dolayısıyla şartın gerçekleştiği bir seferde ceza içeriğinin gerçekleşmemesi onu iptal etmez. Yahut şöyle deriz: Allah Uhud günü Müslümanlar için zafere hükmetti ve onlara yardım etti, müşrikler de yenildiklerini anladılar; ancak daha sonra Müslümanlar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem emrine uymayıp ganimet talebiyle ayrılmamalarını emrettiği yeri terk ettikleri için hezimet onların aleyhine döndü ve hezimetle cezalandırıldılar. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân 166] “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir” ve: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا }
الشَّيْطانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا. وَقَدْ مَضَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ آلِ
[Âl-i İmrân 155] “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirenleri, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan kaydırmak istemişti.” Bu husus Âl-i İmrân Sûresi'nde [155]
عِمْرَانَ [١٥٥] ، وَبَعْدُ فَفِي هَذَا الْوَعِيدِ بِشَارَةٌ أَن النَّصْرَ الْحَاسِمَ سَيَكُونُ لِلْمُسْلِمِينَ وَهُوَ نَصْرُ يَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ.
geçmişti. Netice itibarıyla bu tehditte, kesin zaferin Müslümanların olacağına dair bir müjde vardır ki o da Mekke'nin fethi günündeki zaferdir.
وَجُمْلَةُ: وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ زِيَادَةٌ فِي تَأْيِيسِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ النَّصْرِ، وَتَنْوِيهٌ بِفَضْلِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ النَّصْرَ الَّذِي انْتَصَرُوهُ هُوَ مِنَ اللَّهِ لَا بِأَسْبَابِهِمْ فَإِنَّهُمْ دُونَ الْمُشْرِكِينَ عَدَدًا وَعُدَّةً.
{ وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” cümlesi bu tefsire göre, müşrikleri zaferden ümitsiz kılmayı pekiştirmekte ve müminlerin kazandıkları zaferin kendi sebeplerinden ötürü değil Allah'tan geldiğini belirterek onların faziletini yüceltmektedir; zira onlar sayı ve teçhizat bakımından müşriklerden daha az idiler.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ جَعَلَ الْخِطَابَ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِلْمُسْلِمِينَ، وَنُسِبَ إِلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَعَطَاءٍ، لِكَوْنِ خِطَابِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ الْهِجْرَةِ قَدْ صَارَ نَادِرًا، لِأَنَّهُمْ أَصْبَحُوا بُعَدَاءَ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ، فَتَكُونُ الْجُمْلَة مستأنفة استينافا بَيَانِيًّا فَإِنَّهُمْ لَمَّا ذُكِّرُوا بِاسْتِجَابَةِ دُعَائِهِمْ بِقَوْلِهِ:
Müfessirlerden bazıları bu âyetteki hitabı Müslümanlara yönelik kılmışlardır; bu görüş Übeyy b. Ka‘b ve Atâ'ya nispet edilmiştir. Çünkü hicretten sonra müşriklere hitap edilmesi nâdirleşmiştir, zira onlar Kur'ân'ı işitmekten uzaklaşmışlardır. Dolayısıyla bu cümle istînâf-ı beyânî olur. Çünkü müminlere:
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ [الْأَنْفَال: ٩] الْآيَاتِ، وَأُمِرُوا بِالثَّبَاتِ لِلْمُشْرِكِينَ، وَذُكِّرُوا بِنَصْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِقَوْلِهِ: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ [الْأَنْفَال:
{ إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ } [Enfâl 9] “Hani Rabbinizden yardım istiyordunuz...” âyetleriyle dualarının kabul edildiği hatırlatılıp müşriklere karşı sebat etmeleri emredilince ve Bedir günü Yüce Allah'ın onlara yardımı { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } “Onları siz öldürmediniz...” buyruğundan { مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } [Enfâl 17, 18] “...kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır” sözüne kadar hatırlatılınca,
١٧، ١٨] كَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ يُثِيرُ سُؤَالًا يَخْتَلِجُ فِي نُفُوسِهِمْ أَنْ يَقُولُوا أَيَكُونُ كَذَلِكَ شَأْنُنَا كُلَّمَا جَاهَدْنَا أَمْ هَذِهِ مَزِيَّةٌ لِوَقْعَةِ بَدْرٍ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُفِيدَةً جَوَابَ هَذَا التَّسَاؤُلِ. فَالْمَعْنَى: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ قَوْلُهُ فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ، وَالتَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي فِي جَوَابِ الشَّرْطِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ دَلِيلًا عَلَى كَلَامٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنْ تَسْتَنْصِرُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ نَنْصُرْكُمْ فَقَدْ نَصَرْنَاكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ.
bütün bunlar içlerinde «Her cihad ettiğimizde durumumuz böyle mi olacak, yoksa bu Bedir savaşına mahsus bir üstünlük müdür?» şeklinde dalgalanan bir soruyu tetikliyordu; işte bu âyet bu sorunun cevabını bildirici olmuştur. Mânası şudur: «Gelecekte zafer dilerseniz» ({ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا }) sözü { فَقَدْ جَاءَكُمُ الْفَتْحُ } “işte size fetih gelmiştir” ile tamamlanır; şartın cevabında mâzî fiille ifade edilmesi, vukuunun kesinliğine dikkat çekmek içindir. { فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } buyruğu mahzûf bir kelama delâlet eder; takdiri de şöyledir: «Gelecekte zafer dilerseniz size yardım ederiz, nitekim Bedir günü de size yardım etmiştik».
وَالِاسْتِفْتَاحُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ كِنَايَةٌ عَنِ الْخُرُوجِ لِلْجِهَادِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ طَلَبَ النَّصْرِ وَمَعْنَى وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ أَيْ إِنْ تُمْسِكُوا عَنِ الْجِهَادِ حَيْثُ لَا يَتَعَيَّنُ فَهُوَ أَيِ الْإِمْسَاكُ، خَيْرٌ لَكُمْ لِتَسْتَجْمِعُوا قُوَّتَكُمْ وَأَعْدَادَكُمْ، فَأَنْتُمْ فِي حَالِ الْجِهَادِ مُنْتَصِرُونَ، وَفِي حَالِ السِّلْمِ قَائِمُونَ بِأَمْرِ الدَّين وتدبير شؤونكم الصَّالِحَةِ، فَيَكُونُ
Bu tefsire göre istiftâh (fetih istemek), cihada çıkmaktan kinayedir; zira bu, yardım istemeyi gerektirir. { وَإِنْ تَنْتَهُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } “Eğer vazgeçerseniz bu sizin için daha hayırlıdır” âyetinin anlamı ise: «Farz-ı ayn olmadığı durumlarda cihaddan geri durursanız bu geri duruş, gücünüzü ve sayılarınızı toparlamanız için sizin adınıza daha hayırlıdır; zira siz cihad hâlinde muzaffersiniz, barış hâlinde ise dinin işini ayakta tutup salih maslahatlarınızı tedbir edersiniz» demektir. Bu da
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ لَا تَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Düşmanla karşılaşmayı temenni etmeyiniz» buyruğu gibi olur.
، وَقِيلَ الْمُرَادُ وَإِنْ تَنْتَهُوا عَنِ التَّشَاجُرِ فِي أَمْرِ الْغَنِيمَةِ أَوْ عَنِ التَّفَاخُرِ بِانْتِصَارِكُمْ يَوْمَ بَدْرٍ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ وُقُوعِهِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَهُوَ إِنْ تَعُودُوا إِلَى طَلَبِ النَّصْرِ نَعُدْ فَنَنْصُرَكُمْ أَيْ لَا يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ عَطَائِنَا كَمَا قَالَ زُهَيْر:
Bir görüşe göre murad: «Ganimet hususunda çekişmekten veya Bedir günkü zaferinizle övünmekten vazgeçerseniz bu sizin için böylesi şeylerin vuku bulmasından daha hayırlıdır» demektir. Bu tefsire göre: { وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } buyruğu ise: «Eğer zafer talebine dönerseniz biz de döner size yardım ederiz; yani bu bizim ihsanımızdan hiçbir şey eksiltmez» demektir. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:
سَأَلنَا فأعطيتكم وَعُدْنَا فَعُدْتُمُ ... وَمَنْ أَكْثَرَ التَّسْآلَ يَوْمًا سَيُحْرَمُ
İstedik verdiniz, yine istedik yine verdiniz... Oysa çok isteyen bir gün mahrum kalır.
يُعْلِمُهُمُ اللَّهُ صِدْقَ التَّوَجُّهِ إِلَيْهِ، وَيَكُونُ مَوْقِعُ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً زِيَادَةُ تَقْرِيرٍ لِمَضْمُونِ إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ أَيْ لَا تَعْتَمِدُوا إِلَّا عَلَى نَصْرِ اللَّهِ.
Allah onlara Kendisine samimiyetle yönelmeyi öğretmektedir. { وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً } “Topluluğunuz size hiçbir fayda vermez” cümlesinin konumu, { إِنْ تَسْتَفْتِحُوا فَقَدْ جاءَكُمُ الْفَتْحُ } “Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih gelmiştir” ve { وَإِنْ تَعُودُوا نَعُدْ } “Eğer dönerseniz biz de döneriz” buyruklarının içeriğini pekiştirmektir; yani «Yalnızca Allah'ın yardımına güvenin».
فَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ لِتَعْلِيقِ مَجِيءِ الْفَتْحِ عَلَى أَنْ تَسْتَفْتِحُوا الْمُشْعِرِ بِأَنَّ النَّصْرَ غَيْرُ مَضْمُونِ الْحُصُولِ إِلَّا إِذَا اسْتَنْصَرُوا بِاللَّهِ تَعَالَى وَجُمْلَةُ وَلَوْ كَثُرَتْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، ولَوْ إِتِّصَالِيَّةٌ، وَصَاحِبُ الْحَالِ مُتَّصِفٌ بِضِدِّ مَضْمُونِهَا، أَيْ: وَلَوْ كَثُرَتْ فَكَيْفَ وَفِئَتُكُمْ قَلِيلَةٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: وَإِنَّ اللَّهَ مَعَكُمْ، فَعَدَلَ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ سَبَبَ عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ هُوَ إِيمَانُهُمْ. فَهَذَانِ تَفْسِيرَانِ لِلْآيَةِ وَالْوِجْدَانُ يَكُونُ كِلَاهُمَا مُرَادًا.
{ وَلَنْ تُغْنِيَ عَنْكُمْ فِئَتُكُمْ شَيْئاً } buyruğunun konumu, fethin gelişinin istiftâha (zafer talebine) bağlanmasının gerekçesi mesabesindedir; bu da zaferin ancak Yüce Allah'tan yardım istendiğinde garanti olduğunu hissettirir. { وَلَوْ كَثُرَتْ } “çok da olsa” cümlesi hâl makamındadır, (lev / لَوْ) ittisâliyyedir ve hâlin sahibi bu şartın zıddıyla nitelenmiştir; yani «Çok olsa bile [fayda vermez], nitekim fırkanız az olduğuna göre nasıl fayda versin!» Bu veche göre { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz Allah müminlerle beraberdir” buyruğunda zamir makamında açık isim zikredilmiştir (ızhâr fi makâmi'l-idmâr); çünkü zâhirin gereği «Ve şüphesiz Allah sizinle beraberdir» denilmesiydi. Allah'ın onlara inayetinin sebebinin imanları olduğuna ima etmek için açık isme dönülmüştür. İşte bunlar âyetin iki tefsiridir ve her ikisinin de kastedilmiş olması vicdânen (mümkün ve) caizdir.
وَالْفَتْحُ حَقِيقَتُهُ إِزَالَةُ شَيْءٍ مَجْعُولٍ حَاجِزًا دُونَ شَيْءٍ آخَرَ، حِفْظًا لَهُ مِنَ الضَّيَاعِ أَوِ الِافْتِكَاكِ وَالسَّرِقَةِ، فَالْجِدَارُ حَاجِزٌ، وَالْبَابُ حَاجِزٌ، وَالسَّدُّ حَاجِزٌ، وَالصُّنْدُوقُ حَاجِزٌ، وَالْعِدْلُ تَجْعَلُ فِيهِ الثِّيَابَ وَالْمَتَاعَ حَاجِزٌ، فَإِذَا أُزِيلَ الْحَاجِزُ أَوْ فُرِّجَ فِيهِ فَرْجَةٌ يُسْلَكُ مِنْهَا إِلَى الْمَحْجُوزِ سُمِّيَتْ تِلْكَ الْإِزَالَةُ فَتْحًا، وَذَلِكَ هُوَ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيُّ، إِذْ هُوَ الْمَعْنَى الَّذِي لَا يَخْلُو عَنِ اعْتِبَارِهِ جَمِيعُ اسْتِعْمَالِ مَادَّةِ الْفَتْحِ وَهُوَ بِهَذَا الْمَعْنَى يُسْتَعَارُ لِإِعْطَاءِ الشَّيْءِ الْعَزِيزِ النَّوَالِ اسْتِعَارَةً مُفْرَدَةً أَوْ تَمْثِيلِيَّةً وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٤٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٦] فَالِاسْتِفْتَاحُ هُنَا طَلَبُ الْفَتْحِ أَيِ النَّصْرِ، وَالْمَعْنَى إِنْ تَسْتَنْصِرُوا اللَّهَ فَقَدْ جَاءَكُمُ النَّصْرُ.
Fetih (الْفَتْحُ) kelimesinin hakiki anlamı, bir şeyin zayi olmasını, gaspedilmesini veya çalınmasını engellemek amacıyla önüne engel olarak konulan bir nesneyi ortadan kaldırmaktır; nitekim duvar bir engeldir, kapı bir engeldir, set bir engeldir, sandık bir engeldir, içine elbise ve eşya koyduğun yük denkleri bir engeldir. İşte o engel kaldırıldığında yahut onda engellenen şeye ulaştıracak bir gedik açıldığında bu gidermeye 'fetih' denir. Bu onun hakiki manasıdır; zira fetih maddesinin bütün kullanımları bu mânayı dikkate almaktan hâlî değildir. Bu anlamıyla elde edilmesi güç ve kıymetli bir şeyin verilmesi için tekil veya temsîlî istiare olarak kullanılır. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَيْهِمْ أَبْوابَ كُلِّ شَيْءٍ } [En‘âm 44] “Kendilerine hatırlatılanı unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik” ve A‘râf Sûresi'ndeki [96]: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ } “Eğer o ülkelerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette üzerlerine bereketler açardık...” âyetinde geçmişti. Dolayısıyla buradaki istiftâh, fethi yani zaferi talep etmektir. Anlamı da: «Eğer Allah'tan zafer dilerseniz işte size zafer gelmiştir» şeklindedir.
وَكَثُرَ إِطْلَاقُ الْفَتْحِ عَلَى حُلُولِ قَوْمٍ بِأَرْضٍ أَوْ بَلَدِ غَيْرِهِمْ فِي حَرْبٍ أَوْ غَارَةٍ، وَعَلَى النَّصْرِ، وَعَلَى الْحُكْمِ، وَعَلَى مَعَانٍ أُخَرَ، عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ أَوِ الْكِنَايَةِ وَقَوْلُهُ: وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، بِفَتْحِ هَمْزَةِ إِنْ عَلَى تَقْدِيرِ لَامِ التَّعْلِيلِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ [الْأَنْفَال:
Fetih lafzının savaş veya akın yoluyla bir kavmin başkalarının arazisine yahut beldesine girmesi, zafer, hüküm ve başka anlamlar için mecaz veya kinaye yoluyla kullanımı yaygındır. Âyetteki { وَأَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesini Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım'dan Hafs ve Ebû Ca‘fer, { وَأَنَّ اللَّهَ مُوهِنُ كَيْدِ الْكافِرِينَ } [Enfâl 18] “Bir de Allah, kâfirlerin tuzağını boşa çıkarıcıdır” âyetine atıfla ta‘lîl lâmının takdiriyle hemzenin fethasıyla okumuşlardır.
١٨] .
[18].
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، فَهُوَ تَذْيِيلٌ لِلْآيَةِ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلِ، لِأَنَّ التَّذْيِيلَ لِمَا فِيهِ مِنَ الْعُمُومِ يَصْلُحُ لِإِفَادَةِ تَعْلِيلِ الْمُذَيَّلِ، لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ الْمُقَدِّمَةِ الْكُبْرَى للمقدمة الصُّغْرَى.
Geriye kalanlar ise hemzenin kesrasıyla okumuşlardır; bu takdirde âyetin fezlekesi (tezyîli) olup ta‘lîl mânasındadır. Zira tezyîl, içerdiği umumîlik sebebiyle kendisinden önceki ifadenin gerekçesini bildirmeye elverişlidir; çünkü küçük önermeye (suğrâ) nispetle büyük önerme (kübrâ) mesabesindedir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢٣]
[Enfâl Sûresi (8), Âyetler 20-23]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ (٢٠) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ (٢١) إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ (٢٢) وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) } “Ey iman edenler! Allah'a ve Resûlüne itaat edin; işitip durduğunuz halde ondan yüz çevirmeyin. (20) İşitmedikleri halde «İşittik» diyenler gibi olmayın. (21) Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir. (22) Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirmiş olsaydı bile yine yüz çevirerek dönüp giderlerdi. (23)”
لَمَّا أَرَاهُمُ اللَّهُ آيَاتِ لُطْفِهِ وَعِنَايَتِهِ بِهِمْ، وَرَأَوْا فَوَائِدَ امْتِثَالِ أَمْرِ الرَّسُولِ ﷺ بِالْخُرُوجِ إِلَى بَدْرٍ، وَقَدْ كَانُوا كَارِهِينَ الْخُرُوجَ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنْ أَمَرَهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ شُكْرًا عَلَى نِعْمَةِ النَّصْرِ، وَاعْتِبَارًا بِأَنَّ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ خَيْرٌ عَوَاقِبُهُ، وَحَذَّرَهُمْ مِنْ مُخَالَفَةِ أَمر الله وَرَسُول ﷺ.
Allah onlara Kendi lütfunun ve inayetinin delillerini gösterip onlar da çıkmaktan hoşlanmadıkları halde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'e çıkma emrine uymanın faydalarını görünce; bunun peşinden zafer nimetine şükür olarak ve kendilerine emrettiği şeylerin akıbetinin hayırlı olduğunu ibretle idrak etsinler diye onlara Allah'a ve Resûlüne itaati emretti, Allah'ın ve Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem emrine muhalefet etmekten de sakındırdı.
وَفِي هَذَا رُجُوعٌ إِلَى الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ الَّذِي افْتُتِحَتْ بِهِ السُّورَةُ فِي قَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ١] رُجُوعُ الْخَطِيبِ إِلَى مُقَدِّمَةِ كَلَامِهِ وَدَلِيلِهِ لِيَأْخُذَهَا بَعْدَ الِاسْتِدْلَالِ فِي صُورَةِ نَتِيجَةٍ أَسْفَرَ عَنْهَا احْتِجَاجُهُ، لِأَنَّ مَطْلُوبَ الْقِيَاسِ هُوَ عَيْنُ النَّتِيجَةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ابْتَدَأَ فَأَمَرَهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بَقَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ١] فِي سِيَاقِ تَرْجِيحِ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ الرَّسُولُ ﵊ عَلَى مَا تَهْوَاهُ أَنْفُسُهُمْ، وَضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا لِذَلِكَ بِحَادِثَةِ كَرَاهَتِهِمُ الْخُرُوجَ إِلَى بَدْرٍ فِي بَدْءِ الْأَمْرِ وَمُجَادَلَتِهِمْ لِلرَّغْبَةِ فِي عَدَمِهِ، ثُمَّ حَادِثَةِ اخْتِيَارِهِمْ لِقَاءَ الْعِيرِ دُونَ لِقَاءِ النَّفِيرِ خَشْيَةَ الْهَزِيمَةِ، وَمَا نَجَمَ عَنْ طَاعَتِهِمُ الرَّسُولَ ﵊ وَمُخَالَفَتِهِمْ هَوَاهُمْ ذَلِكَ مِنَ النَّصْرِ الْعَظِيمِ وَالْغُنْمِ الْوَفِيرِ لَهُمْ مَعَ نَزَارَةِ الرَّزْءِ، وَمِنَ التَّأْيِيدِ الْمُبِينِ لِلرَّسُولِ ﷺ، وَالتَّأْسِيسِ لِإِقْرَارِ دِينِهِ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ [الْأَنْفَال: ٧، ٨] وَكَيْفَ أَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِالنَّصْرِ الْعَجِيبِ لَمَّا أَطَاعُوهُ وَانْخَلَعُوا عَنْ هَوَاهُمْ، وَكَيْفَ هَزَمَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ، وَالْمُشَاقَّةُ ضِدُّ الطَّاعَةِ تَعْرِيضًا لِلْمُسْلِمِينَ بِوُجُوبِ التَّبَرُّؤِ مِمَّا فِيهِ شَائِبَةُ عِصْيَانِ الرَّسُولِ ﷺ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِأَمْرٍ شَدِيدٍ عَلَى النُّفُوسِ أَلَا وَهُوَ إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ [الْأَنْفَال: ١٥] وَأَظْهَرَ لَهُمْ مَا كَانَ مِنْ عَجِيبِ النَّصْرِ لَمَّا ثَبَتُوا كَمَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ [الْأَنْفَال: ١٧] ، وَضَمِنَ لَهُمُ النَّصْرَ إِنْ هُمْ أَطَاعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَطَلَبُوا مِنَ اللَّهِ النَّصْرَ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِإِعَادَةِ أَمْرِهِمْ بِأَنْ
Bunda, sûrenin başında yer alan: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Enfâl 1] “Eğer mümin iseniz Allah'a ve Resûlüne itaat edin” buyruğundaki itaat emrine dönüş vardır; bu, hatibin sözünün mukaddimesine ve deliline dönerek delillendirmeden sonra onu bizzat kanıtının ortaya koyduğu bir netice sûretinde ele alması gibidir, çünkü kıyasın matlûbu neticenin ta kendisidir. Şöyle ki: Resûl'ün aleyhisselâm kendilerine emrettiği şeyi kendi nefislerinin arzusuna tercih etmeleri bağlamında: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Enfâl 1] buyruğu ile söze başlayıp onlara Allah'a ve Resûlüne itaati emrettiğinde; buna ilk başta Bedir'e çıkmaktan hoşlanmayışları ve çıkmama arzusuyla tartışmaları hadisesini, ardından hezimet korkusuyla savaşa hazırlıklı ordu yerine silahsız kervanla karşılaşmayı tercih edişleri hadisesini, Resûl'e aleyhisselâm itaat edip bu hevalarına muhalefet etmelerinden az bir zayiatla doğan o büyük zaferi ve bol ganimeti, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem verilen apaçık desteği ve O'nun dininin yerleşmesinin temellendirilişini misal olarak getirdi: { وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْباطِلَ } [Enfâl 7, 8] “Allah ise kelimeleriyle hakkı gerçekleştirmek ve kâfirlerin kökünü kazımak istiyordu. Tâ ki hakkı gerçekleştirsin ve bâtılı boşa çıkarsın...” Keza O'na itaat edip hevalarından sıyrıldıklarında Allah'ın onlara nasıl harikulâde bir zaferle yardım ettiğini, Allah'a ve Resûlüne karşı geldikleri (mûşâkka ettikleri) için müşrikleri nasıl hezimete uğrattığını -ki mûşâkka itaatin zıddıdır; bu da Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem isyan şaibesi taşıyan her şeyden berî olmanın gerekliliğine Müslümanlar için bir ta‘rizdir- beyan ettikten sonra; onlara nefislere ağır gelen bir emri, yani: { إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ } [Enfâl 15] “İnkâr edenlerle toplu halde karşılaştığınızda onlara arkalarınızı dönmeyin” emrini verip, Allah'ın emrettiği gibi sebat gösterdiklerinde ortaya çıkan o şaşırtıcı zaferi: { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } [Enfâl 17] “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü” buyruğuyla gösterdikten ve Allah'a ve Resûlüne itaat edip Allah'tan zafer diledikleri takdirde kendilerine zaferi garanti ettikten sonra, bunun peşinden onlara
يُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا يَتَوَلَّوْا عَنْهُ، فَذْلَكَةً لِلْمَقْصُودِ مِنَ الْمَوْعِظَةِ الْوَاقِعَةِ بِطُولِهَا عَقِبَ قَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ١] وَذَلِكَ كُلُّهُ يَقْتَضِي فَصْلَ الْجُمْلَةِ عَمَّا قَبْلَهَا، وَلِذَلِكَ افْتُتِحَتْ بِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا.
Allah'a ve Resûlüne itaat etmelerini ve ondan yüz çevirmemelerini emretmeyi tekrarladı. Bu, { وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Enfâl 1] buyruğunun hemen ardından uzun uzadıya vuku bulan mev‘ızadan kastedilenin bir fezlekesidir. Bütün bunlar cümlenin öncesinden fasledilmesini gerektirir; bu sebeple de söze { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ile başlanmıştır.
وَافْتِتَاحُ الْخِطَابِ بِالنِّدَاءِ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا سَيُلْقَى إِلَى الْمُخَاطَبِينَ قَصْدًا لِإِحْضَارِ الذِّهْنِ لِوَعْيِ مَا سَيُقَالُ لَهُمْ، فَنَزَّلَ الْحَاضِرَ مَنْزِلَةَ الْبَعِيدِ، فَطَلَبَ حُضُورَهُ بِحَرْفِ النِّدَاءِ الْمَوْضُوعِ لِطَلَبِ الْإِقْبَالِ.
Hitabın nida ile açılması, muhataplara söylenecek söze dikkat çekmek ve söylenecek şeyi kavramaları için zihni hazır kılmak gayesine matuftur. Böylece hazır olan kimse uzaktaki makamına indirilmiş ve yönelmeyi talep etmek için vazedilmiş nida harfiyle hazır bulunması istenmiştir.
وَالتَّعْرِيفُ بِالْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّلَةِ مِنْ شَأْنِهِمْ أَنْ يَتَقَبَّلُوا مَا سَيُؤْمَرُونَ بِهِ، وَأَنَّهُ كَمَا كَانَ الشِّرْكُ مُسَبِّبًا لِمُشَاقَّةٍ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ فِي قَوْله: لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyruğundaki ism-i mevsûl ile marife kılma, bu sıfatla nitelenen kimselerin şanının kendilerine emredilecek şeyleri kabullenmek olduğuna dikkat çekmek içindir. Nitekim: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ }
[الْأَنْفَال: ١٣] ، فَخَلِيقٌ بِالْإِيمَانِ أَنْ يَكُونَ بَاعِثًا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَقَوْلُهُ هُنَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا يُسَاوِي قَوْلَهُ فِي الْآيَةِ الْمَرْدُودِ إِلَيْهَا: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَال: ١] ، مَعَ الْإِشَارَةِ هُنَا إِلَى تَحَقُّقِ وَصْفِ الْإِيمَانِ فِيهِمْ وَأَنَّ إِفْرَاغَهُ فِي صُورَةِ الشَّرْطِ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ مَا قُصِدَ مِنْهُ إِلَّا شَحْذُ الْعَزَائِمِ، وَبِذَلِكَ انْتَظَمَ هَذَا الْأُسْلُوبُ الْبَدِيعُ فِي الْمُحَاوَرَةِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا انْتِظَامًا بَدِيعًا مُعْجِزًا.
[Enfâl 13] “Bu, onların Allah'a ve Resûlüne karşı gelmelerindendir” âyetinde şirk nasıl Allah'a ve Resûlüne karşı gelmenin sebebi idiyse, imanın da Allah'a ve Resûlüne itaate sevk edici olması pek lâyıktır. Buradaki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğu, kendisiyle irtibat kurulan önceki âyetteki { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Enfâl 1] “eğer mümin iseniz” ifadesine denktir; ancak burada onlarda iman vasfının tahakkuk ettiğine işaret edilmekte, önceki âyette şart sûretinde ifade edilmesinin ise sırf azimleri bilemekten ibaret olduğu gösterilmektedir. Böylece sûrenin başından buraya kadar olan hitapta bu eşsiz üslup, mu‘ciz bir ahenk içinde tanzim edilmiştir.
وَالطَّاعَةُ امْتِثَالُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ. وَالتَّوَلِّي الِانْصِرَافُ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلْمُخَالَفَةِ وَالْعِصْيَانِ.
İtaat, emre ve nehyedilene boyun eğmektir. Tevellî (التَّوَلِّي) ise yüz çevirip gitmektir ve az önce geçmişti; burada muhalefet ve isyan mânasında istiare edilmiştir.
وَإِفْرَادُ الضَّمِير الْمَجْرُور ب (عَن) لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ، إِذْ هَذَا الْمُنَاسِبُ لِلتَّوَلِّي بِحَسْبِ الْحَقِيقَةِ. فَإِفْرَادُ الضَّمِيرِ هُنَا يُشْبِهُ تَرْشِيحَ الِاسْتِعَارَةِ، وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ التَّوَلِّي عَنِ الرَّسُولِ نَهْيٌ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ لِقَوْلِهِ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ [الْأَعْرَاف: ٨٠] وَأَصْلُ تَوَلَّوْا تَتَوَلَّوْا- بِتَاءَيْنِ حُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا تَخْفِيفًا.
(An / عَنْ) harf-i cerri ile mecrûr olan zamirin müfred getirilmesi, Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem râci olmasındandır; zira hakikat bakımından yüz çevirmeye münasip olan budur. Dolayısıyla buradaki zamirin müfred kılınması istiarenin terşîhine (güçlendirilmesine) benzer. Bilinmektedir ki Resûl'den yüz çevirmenin yasaklanması, Allah'ın emrinden yüz çevirmenin de yasaklanması demektir; nitekim: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } [Nisâ 80] “Kim Resûl'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” buyrulmuştur. { تَوَلَّوْا } fiilinin aslı iki te ile (tetevvellev / تَتَوَلَّوْا) şeklindedir; tehyif amacıyla te harflerinden biri hazfedilmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَوَلَّوْا وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ تَشْوِيهُ التَّوَلِّي الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، فَإِنَّ الْعِصْيَانَ مَعَ تَوَفُّرِ أَسْبَابِ الطَّاعَةِ أَشَدُّ مِنْهُ فِي حِينِ انْخِرَامِ بَعْضِهَا. فَالْمُرَادُ بِالسَّمْعِ هُنَا حَقِيقَتُهُ أَيْ فِي حَالٍ لَا يَعُوزُكُمْ تَرْكُ التَّوَلِّي بِمَعْنَى الْإِعْرَاضِ- وَذَلِكَ لِأَنَّ فَائِدَةَ السَّمْعِ الْعَمَلُ بِالْمَسْمُوعِ، فَمَنْ سَمِعَ الْحَقَّ وَلَمْ يَعْمَلْ بِهِ فَهُوَ الَّذِي لَا يَسْمَعُ سَوَاءٌ فِي عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِذَلِكَ الْمَسْمُوعِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمر بِالطَّاعَةِ كَلَام يُطَاعُ ظَهَرَ مَوْقِعَ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ فَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ الصَّادِرُ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ
{ وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } “işitip durduğunuz halde” cümlesi, { تَوَلَّوْا } fiilindeki zamirden hâl makamındadır. Bu hâlden maksat, nehyedilen yüz çevirme fiilinin çirkinliğini ortaya koymaktır; zira itaatin sebepleri tam iken isyan etmek, o sebeplerin bir kısmı eksik iken isyan etmekten çok daha ağırdır. Buradaki işitmekten (sem‘) murad hakiki manasıdır; yani yüz çevirmeyi -yani sırt dönmeyi- terk etmenize hiçbir engel bulunmayan bir hâlde iken [yüz çevirmeyin] demektir. Zira işitmenin semeresi, işitilen şeyle amel etmektir; hakkı işitip de onunla amel etmeyen kimse, o işitilenden faydalanmama noktasında hiç işitmeyen kimse ile birdir. İtaat emri dinlenecek bir söz olunca { وَأَنْتُمْ تَسْمَعُونَ } ifadesinin yeri apaçık ortaya çıkmıştır. Allah ve Resûlü'nden sâdır olan sözün şanı
مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَقْبَلَهُ أَهْلُ الْعُقُولِ كَانَ مُجَرَّدُ سَمَاعِهِ مُقْتَضِيًا عَدَمَ التولي عَنهُ، ضمن تَوَلَّى عَنْهُ بَعْدَ أَنْ سَمِعَهُ فَأَمْرٌ عَجَبٌ ثُمَّ زَادَ فِي تَشْوِيهِ التَّوَلِّي عَنِ الرَّسُولِ ﷺ بِالتَّحْذِيرِ مِنَ التَّشَبُّهِ بِفِئَةٍ ذَمِيمَةٍ يَقُولُونَ لِلرَّسُولِ ﵊: سَمِعْنَا، وَهُمْ لَا يَصَدِّقُونَهُ وَلَا يَعْمَلُونَ بِمَا يَأْمُرهُم وينهاهم.
akıl sahipleri tarafından kabul edilmek olunca, onu sırf işitmiş olmak dahi ondan yüz çevirmemeyi gerektirir; dolayısıyla onu işittikten sonra yüz çeviren kimsenin durumu hayret vericidir. Sonra Resûl'e aleyhisselâm «İşittik» deyip de O'nu tasdik etmeyen, emrettiği ve nehyettiği şeylerle amel etmeyen kınanmış bir zümreye benzemekten sakındırmak sûretiyle Resûl'den sallallâhu aleyhi ve sellem yüz çevirmenin çirkinliğini daha da pekiştirmiştir.
و (إِن) لِلتَّمْثِيلِ وَالتَّنْظِيرِ فِي الْحَسَنِ وَالْقَبِيحِ أَثَرًا عَظِيمًا فِي حَثِّ النَّفس على التَّشَبُّه أَوِ التَّجَنُّبِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً [الْأَنْفَال: ٤٧] وَسَيَأْتِي وَأَصْحَابُ هَذِهِ الصِّلَةِ مَعْرُوفُونَ عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ بِمُشَاهَدَتِهِمْ، وَبِإِخْبَارِ الْقُرْآنِ عَنْهُمْ، فَقَدْ عَرَفُوا ذَلِكَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَبْلُ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا [الْأَنْفَال: ٣١] وَقَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ
İyide ve kötüde misal ve benzer getirmek, nefsi benzemeye veya sakınmaya sevk etmede muazzam bir tesire sahiptir. Bu, Yüce Allah'ın ileride gelecek olan: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ بَطَراً } [Enfâl 47] “Yurtlarından çalım satarak çıkanlar gibi olmayın” buyruğu gibidir. Bu vasfın sahipleri, müminlerin onları bizzat müşahede etmeleri ve Kur'ân'ın haklarında haber vermesi sebebiyle müminlerce bilinmektedir; zira onlar bunu daha önce müşriklerden de bilmişlerdi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } [Enfâl 31] “Âyetlerimiz onlara okunduğu zaman: «İşittik, dilersek bunun benzerini biz de söyleriz» derlerdi” ve: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ وَجَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً }
أَكِنَّةً [الْأَنْعَام: ٢٥] ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ نَفَرٌ مِنْ قُرَيْشٍ، وَهُمْ بَنُو عَبْدِ الدَّارِ بْنِ قُصَيٍّ، كَانُوا يَقُولُونَ: نَحْنُ صُمٌّ بُكْمٌ عَمَّا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ، فَلَمْ يُسْلِمْ مِنْهُمْ إِلَّا رَجُلَانِ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ وَسُوَيْبِطُ بْنُ حَرْمَلَةَ، وَبَقِيَّتُهُمْ قُتِلُوا جَمِيعًا فِي أُحُدٍ، وَكَانُوا أَصْحَابَ اللِّوَاءِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَلَكِنَّ هَؤُلَاءِ لَمْ يَقُولُوا سَمِعْنَا بَلْ قَالُوا: نَحْنُ صُمٌّ بُكْمٌ، فَلَا يَصْحُ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَلِ الْمُرَادُ طَوَائِفُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْيَهُودُ، وَقَدْ عُرِفُوا بِهَذِهِ الْمَقَالَةِ، وَاجَهُوا بِهَا النَّبِيءَ ﷺ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا [النِّسَاء:
[En‘âm 25] “İçlerinden seni dinleyenler de vardır; fakat kalplerinin üzerine örtüler koyduk...” İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bunlardan murad, Kureyş'ten bir topluluk olan Benî Abdiddâr b. Kusay'dır; onlar «Biz Muhammed'in getirdiklerine karşı sağır ve dilsiziz» derlerdi. İçlerinden Mus‘ab b. Umeyr ile Süveybıt b. Harmele olmak üzere sadece iki kişi Müslüman olmuş, geri kalanların hepsi Uhud'da öldürülmüştü; Câhiliye döneminde sancaktar idiler. Fakat bunlar «İşittik» dememiş, bilakis «Biz sağır ve dilsiziz» demişlerdir; dolayısıyla bu âyette kastedilenlerin bizzat onlar olması sahih olmaz, bilakis murad müşriklerin muhtelif fırkalarıdır. Bir görüşe göre ise bunlardan murad Yahudilerdir; zira onlar bu sözle tanınmışlar ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yüzüne karşı bunu söylemişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا } [Nisâ 46] “«İşittik ve isyan ettik» derler...”
٤٦] وَقِيلَ: أُرِيدَ الْمُنَافِقُونَ قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ [النِّسَاء: ٨١] وَإِنَّمَا يَقُولُونَ سَمِعْنَا لِقَصْدِ إِيهَامِ الِانْتِفَاعِ بِمَا سَمِعُوا، لِأَنَّ السَّمْعَ يُكَنَّى بِهِ عَن الِانْتِفَاع بالسموع وَهُوَ مَضْمُونُ مَا حُكِيَ عَنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ طاعَةٌ وَلِذَلِكَ نُفِيَ عَنْهُمُ السَّمْعُ بِهَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ أَيْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِمَا سَمِعُوهُ، فَالْمَعْنَى هُوَ مَعْنَى السَّمْعِ الَّذِي أَرَادُوهُ بِقَوْلِهِمْ: سَمِعْنا وَهُوَ إِيهَامُهُمْ أَنَّهُمْ مُطِيعُونَ، فَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَاوُ الْحَالِ.
46] Bir görüşe göre de münafıklar kastedilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } [Nisâ 81] “«Başüstüne» derler; fakat senin yanından çıktıklarında, içlerinden bir grup, senin söylediğinin aksini kurup kurar...” Onların «İşittik» demeleri, sırf işittikleri şeyden yararlandıkları vehmini uyandırmak içindir. Çünkü işitmek (sem‘), işitilen şeyden faydalanmaktan kinaye olarak kullanılır; nitekim onlardan nakledilen «Başüstüne» sözünün muhtevası da budur. İşte bu sebeple Yüce Allah: { وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “hâlbuki işitmezler” buyruğuyla onlardan bu anlamdaki işitmeyi nefyetmiştir; yani onlar işittiklerinden faydalanmazlar. Dolayısıyla buradaki anlam, onların «İşittik» sözüyle kastettikleri [ve] kendilerinin itaatkâr oldukları vehmini vermeye çalıştıkları işitme anlamıdır. { وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } buyruğundaki vâv (وَ) ise hâl vâvıdır.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيَتَقَرَّرَ مَفْهُومُهُ فِي ذِهْنِ السَّامِعِ فَيُرَسَّخُ اتِّصَافُهُ بِمَفْهُومِ الْمُسْنَدِ، وَهُوَ انْتِفَاءُ السَّمْعِ عَنْهُمْ، عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَهَمَّ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ هُوَ التَّعْرِيضُ بِأَهْلِ هَذِهِ الصِّلَةِ مِنَ الْكَافِرِينَ أَوِ الْمُنَافِقِينَ لَا خَشْيَةَ وُقُوعِ الْمُؤْمِنِينَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ.
Müsnedün ileyhin (öznenin), fiilî müsnedden (yüklemden) önce getirilmesi, dinleyicinin zihninde onun kavramının yer etmesi ve böylece müsnedin kavramıyla -ki o da kendilerinden işitmenin nefyedilmesidir- nitelenmesinin perçinlenmesi içindir. Şu da var ki: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “İşitmedikleri hâlde «İşittik» diyenler gibi olmayın” buyruğundan asıl maksat, müminlerin böyle bir duruma düşme endişesi değil, kâfirlerden veya münafıklardan bu sıfata sahip olanlara üstü kapalı bir gönderme (ta‘rîz) yapmaktır.
وَصِيَغَ فِعْلُ لَا يَسْمَعُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى عَدَمِ السَّمْعِ،
{ لَا يَسْمَعُونَ } fiili, onların işitmemekte süreklilik gösterdiklerini (istimrar) ifade etmek amacıyla muzari kipiyle getirilmiştir;
فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ وَهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا.
bu yüzden [mazi sîgasıyla] «ve onlar işitmediler» (وَهُمْ لَمْ يَسْمَعُوا) denmemiştir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ مُعْتَرِضَةٌ، وَسَوْقُهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ تَعْرِيضٌ بِالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ بِأَنَّهُمْ يُشْبِهُونَ دَوَابَّ صَمَّاءَ بَكْمَاءَ.
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akıl erdirmez olan o sağırlar ve dilsizlerdir” cümlesi itirâzîdir (ara cümledir). Bu cümlenin bu makamda sevkedilişi; { الَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “işitmedikleri hâlde «İşittik» diyenler”in, sağır ve dilsiz hayvanlara benzediklerine dair üstü kapalı bir dokundurmadır (ta‘rîz).
وَالتَّعْرِيضُ قَدْ يَكُونُ كِنَايَةً وَلَيْسَ مِنْ أَصْنَافِهَا فَإِنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكِنَايَةِ عُمُومًا وَخُصُوصًا وَجْهِيًّا، لِأَنَّ التَّعْرِيضَ كَلَامٌ أُرِيدَ بِهِ لَازِمُ مَدْلُولِهِ، وَأَمَّا الْكِنَايَةُ فَهِيَ لَفْظٌ مُفْرَدٌ يُرَادُ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ أَمَّا الْحَقِيقِيُّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ [الزمر: ١٢] ، وَأَمَّا الْمَجَازِيُّ نَحْوَ قَوْلِهِمْ لِلْجَوَادِ: جَبَانُ الْكَلْبِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ كَلْبٌ، فَأَمَّا التَّعْرِيضُ فَلَيْسَ إِرَادَةَ لَازِمِ مَعْنَى لَفْظٍ مُفْرَدٍ وَلَا لَازم معنى تركيب، وَإِنَّمَا هُوَ إِرَادَةٌ لِنُطْقِ الْمُتَكَلِّمِ بِكَلَامِهِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ فِي سُورَةِ
Ta‘rîz (dokundurma/üstü kapalı anlatım) bazen kinaye kabilinden olabilir ancak onun türlerinden biri değildir; zira ta‘rîz ile kinaye arasında umum-husus min vech (kısmen kesişen) bir ilişki vardır. Çünkü ta‘rîz, kendisiyle delalet ettiği mananın lâzımı (gereği) kastedilen sözdür. Kinaye ise kendisiyle anlamının lâzımı kastedilen müfred bir lâfızdır; bu da ya hakiki olur, nitekim Yüce Allah'ın: { وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ } [Zümer 12] “Ve bana Müslümanların ilki olmam emredildi” buyruğu gibidir; ya da mecazi olur, cömert kimse için köpeği olmadığı hâlde «köpeği korkak» (cebânü'l-kelb) demeleri gibi. Ta‘rîz ise müfred bir lafzın manasının lâzımını kastetmek olmadığı gibi bir terkibin manasının lâzımını kastetmek de değildir; aksine o, mütekellimin o sözü telaffuz etme gayesini kastetmesidir. el-Keşşâf'ta Bakara sûresindeki Yüce Allah'ın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّساءِ }
الْبَقَرَةِ [٢٣٥] التَّعْرِيضُ أَنْ تَذْكُرَ شَيْئًا يُدَلُّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ لَمْ تَذْكُرْهُ يُرِيدُ أَنْ تَذْكُرَ كَلَامًا دَالًّا كَمَا يَقُولُ الْمُحْتَاجُ لِغَيْرِهِ جِئْتُ لِأُسَلِّمَ عَلَيْكَ.
[Bakara 235] “[İddet bekleyen] kadınlara üstü kapalı evlenme teklif etmenizde sizin için bir sakınca yoktur” ayeti hakkında şöyle denmiştir: «Ta‘rîz; zikretmediğin bir şeye delalet etsin diye bir şeyi zikretmendir»; yani ihtiyaç sahibi kimsenin bir başkasına «Sana selam vermek için geldim» demesi gibi, delalet eden bir söz söylemeyi kastetmektedir.
قُلْتُ: وَمِنْ أَمْثِلَةِ التَّعْرِيضِ قَوْلُ الْقَائِلِ- حِينَ يَسْمَعُ رَجُلًا يَسُبُّ مُسْلِمًا أَوْ يَضْرِبُهُ-:
Derim ki: Ta‘rîzin misallerinden biri de bir kimsenin, bir Müslümana söven veya onu döven bir adamı işittiğinde söylediği şu sözdür:
الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ، فَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ لَمْ يُرَدْ بِهِ لَازِمُ مَعْنَى أَلْفَاظٍ وَلَا لَازِمُ مَعْنَى الْكَلَامِ، وَلَكِنْ أُرِيدَ بِهِ لَازِمُ النُّطْقِ بِهِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ بِدُونِ مُقْتَضٍ لِلْإِخْبَارِ مِنْ حَقِيقَةٍ وَلَا مَجَازٍ وَلَا تَمْثِيلٍ.
«Müslüman, Müslümanların elinden ve dilinden güvende olduğu kimsedir.» İşte bunun gibi Yüce Allah'ın: { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, o sağırlar ve dilsizlerdir” buyruğuyla ne lafızların manasının lâzımı ne de cümlenin manasının lâzımı kastedilmiştir; bilakis hakikat, mecaz veya temsil yoluyla bir haber verme gereği bulunmaksızın, o sözün sırf o makamda telaffuz edilişinin lâzımı murad edilmiştir.
وَالْفَرْقُ بَيْنَ التَّعْرِيضِ وَبَيْنَ ضَرْبِ الْمَثَلِ: أَنَّ ضَرْبَ الْمَثَلِ ذِكْرُ كَلَامٍ يَدُلُّ عَلَى تَشْبِيهِ هَيْئَةِ مَضْرِبِهِ بِهَيْئَةِ مُورِدِهِ، وَالتَّعْرِيضُ لَيْسَ فِيهِ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ بِهَيْئَةٍ. فَالتَّعْرِيضُ كَلَامٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ أَوْ مَجَازِهِ، وَيَحْصُلُ بِهِ قَصْدُ التَّعْرِيضِ مِنْ قَرِينَةِ سَوْقِهِ فَالتَّعْرِيضُ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ.
Ta‘rîz ile darb-ı mesel (temsil getirme) arasındaki fark şudur: Darb-ı mesel, irad edildiği durumun heyetini, misal getirildiği durumun heyetine benzetmeye delalet eden bir söz söylemektir. Ta‘rîzde ise bir heyetin başka bir heyete benzetilmesi yoktur. Ta‘rîz, kendi hakikatinde veya mecazında kullanılan bir kelamdır; ta‘rîz kastı ise kelamın sevkediliş karinesinden anlaşılır. Dolayısıyla ta‘rîz, terkiplerin tâbi olduğu (yan) anlamlardandır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَعْرِيضٌ بِتَشْبِيهِهِمْ بِالدَّوَابِّ، فَإِنَّ الدَّوَابَّ ضَعِيفَةُ الْإِدْرَاكِ، فَإِذَا كَانَتْ صَمَّاءَ كَانَتْ مَثَلًا فِي انْتِفَاءِ الْإِدْرَاكِ، وَإِذَا كَانَتْ مَعَ ذَلِكَ بُكْمًا انْعَدَمَ مِنْهَا مَا انْعَدم مِنْهَا مَا يَعْرِفُ بِهِ صَاحِبُهَا مَا بِهَا، فَانْضَمَّ عَدَمُ الْإِفْهَامِ إِلَى عَدَمِ الْفَهْمِ، فَقَوْلُهُ: الصُّمُّ الْبُكْمُ خَبَرَانِ عَنِ الدَّوَابِّ بِمَعْنَاهُمَا الْحَقِيقِيِّ، وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ خَبَرٌ ثَالِثٌ، وَهَذَا عُدُولٌ عَنِ التَّشْبِيهِ إِلَى التَّوْصِيفِ لِأَنَّ الَّذِينَ
Bu âyet, onların hayvanlara benzetilmesi yoluyla yapılmış bir ta‘rîzdir. Zira hayvanların idraki zayıftır; şayet sağır iseler idrakin yokluğunda darb-ı mesel olurlar. Bununla birlikte dilsiz de olurlarsa, sahiplerinin onların durumunu anlayabileceği vasıta da ortadan kalkmış olur; böylece anlatamama hâli anlamama hâline eklenir. Nitekim { الصُّمُّ الْبُكْمُ } “sağırlar ve dilsizler” lafızları, hakiki anlamlarıyla hayvanların iki haberidir (yüklemidir); { الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “akıl erdirmez olanlar” ifadesi ise üçüncü haberdir. Bu ise benzetmeden (teşbihten) nitelemeye (tavsife) bir geçiştir; çünkü { الَّذِينَ }