مِمَّا يُنَاسِبُ الْمُشَبَّهِينَ إِذْ هُوَ اسْمٌ مَوْصُولٌ بِصِيغَةِ جَمْعِ الْعُقَلَاءِ وَهَذَا تَخَلُّصٌ إِلَى أَحْوَالِ الْمُشَبَّهِينَ كَمَا تَخَلَّصَ طَرَفَةُ فِي قَوْلِهِ:
akıl sahiplerinin çoğul kipiyle gelen bir ism-i mevsul olduğu için benzetilenlere (müşebbehlere) uygundur. Bu, Tarafe'nin şu sözünde yaptığı gibi, benzetilenlerin hallerine bir intikaldir (tahallustur):
خَذُولٌ تُرَاعِي رَبْرَبًا بِخَمِيلَةٍ ... تَنَاوَلُ أَطْرَافَ الْبَرِيرِ وَتَرْتَدِي
«Sürüden ayrılmış, ağaçlıklı bir yerde ceylan sürüsünü gözeten bir ceylan ki... Yabani yemişlerin uçlarını yer ve [süslere] bürünür.»
وَتَبْسِمُ عَنْ أَلْمَى كَأَنَّ مُنَوَّرًا ... تَوَسَّطَ حُرَّ الرَّمْلِ دِعْصٌ لَهُ نَدِي
«Ve esmer dudaklarıyla tebessüm eder; sanki saf kumun ortasında yer alan çiçeğe durmuş nemli bir kum tepesi gibidir.»
وشَرَّ اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَأَصْلُهُ «أَشَرَّ» فحذفت همزته تخفيا كَمَا حُذِفَتْ هَمْزَةُ خَيْرٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ [الْمَائِدَة: ٦٠] الْآيَةَ.
Âyetteki Şerr (شَرَّ) bir ism-i tafdildir; aslı Eşerr (أَشَرَّ) olup hafifletmek maksadıyla hemzesi hazfedilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ } [Mâide 60] “De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi?” âyetinde olduğu gibi hayr (خَيْر) kelimesinin hemzesi de hazfedilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالدَّوَابِّ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ، وَظَاهِرٌ أَنَّ الدَّابَّةَ الصَّمَّاءَ الْبَكْمَاءَ أَخَسُّ الدَّوَابِّ.
Devâbb (الدَّوَابِّ) ile hakiki manası kastedilmiştir; açıktır ki sağır ve dilsiz olan hayvan, hayvanların en aşağılığıdır.
عِنْدَ اللَّهِ قَيْدٌ أُرِيدَ بِهِ زِيَادَةُ تَحْقِيقِ كَوْنِهِمْ، أَشَرَّ الدَّوَابِّ بِأَنَّ ذَلِكَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ اللَّهِ، وَلَيْسَ مُجَرَّدَ اصْطِلَاحٍ ادِّعَائِيٍّ، أَيْ هَذِهِ هِيَ الْحَقِيقَةُ فِي تُفَاضِلِ الْأَنْوَاعِ لَا فِي تَسَامُحِ الْعُرْفِ وَالِاصْطِلَاحِ، فَالْعُرْفُ يَعُدُّ الْإِنْسَانَ أَكْمَلَ مِنَ الْبَهَائِمِ، وَالْحَقِيقَةُ تُفَصِّلُ حَالَاتِ الْإِنْسَانِ فَالْإِنْسَانُ الْمُنْتَفِعُ بِمَوَاهِبِهِ فِيمَا يُبَلِّغُهُ إِلَى الْكَمَالِ هُوَ بِحَقٍّ أَفْضَلُ مِنَ الْعُجْمِ، وَالْإِنْسَانُ الَّذِي دَلَّى بِنَفْسِهِ إِلَى حَضِيضِ تَعْطِيلِ انْتِفَاعِهِ بِمَوَاهِبِهِ السَّامِيَّةِ يَصِيرُ أَحَطَّ مِنَ
{ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” ifadesi, onların canlıların en kötüsü olduklarını daha da pekiştirmek için getirilmiş bir kayıttır; zira bu husus Allah'ın ilminde kesinleşmiştir ve kuru bir iddiadan ibaret olan ıstılahi bir niteleme değildir. Yani bu durum, örf ve ıstılahın müsamahasına göre değil, türlerin üstünlüğündeki hakikate göredir. Örf insanı hayvanlardan daha kâmil sayar; hakikat ise insanın hallerini tafsilatıyla ele alır. Kendisini kemale ulaştıracak hususlarda kabiliyetlerinden yararlanan insan, gerçekten dilsiz hayvanlardan üstündür; ancak kendisini, ulvi kabiliyetlerinden yararlanmayı büsbütün terk etme çukuruna yuvarlayan insan ise
الْعَجْمَاوَاتِ.
dilsiz hayvanlardan daha aşağı bir dereceye düşer.
وَالْمُشَبَّهُونَ بِالصُّمِّ الْبُكْمِ هُمُ الَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ، شُبِّهُوا بِالصُّمِّ فِي عَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِمَا سَمِعُوا لِأَنَّهُ مِمَّا يَكْفِي سَمَاعُهُ فِي قَبُولِهِ وَالْعَمَلِ بِهِ وَشُبِّهُوا بِالْبُكْمِ فِي انْقِطَاعِ الْحُجَّةِ وَالْعَجْزِ عَنْ رَدِّ مَا جَاءَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ فهم مَا قبلوا وَلَا أَظْهَرُوا عُذْرًا عَنْ عَدَمِ قَبُولِهِ.
Sağırlara ve dilsizlere benzetilenler, { قَالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “işitmedikleri hâlde «İşittik» diyenler”dir. İşittikleri şey, kabul edilip onunla amel olunması için sadece duyulması kâfi gelen bir hakikat olduğu hâlde ondan yararlanmadıkları için sağırlara; hüccetlerinin kesilmesi ve Kur'an'ın kendilerine getirdiği hakikatleri reddetmekten âciz kalmaları sebebiyle de dilsizlere benzetilmişlerdir. Nitekim onlar ne kabul etmişler ne de kabul etmeyişlerine dair bir mazeret ortaya koyabilmişlerdir.
وَلَمَّا وَصَفَهُمْ بِانْتِهَاءِ قَبُولِ الْمَعْقُولَاتِ وَالْعَجْزِ عَنِ النُّطْقِ بِالْحُجَّةِ أَتْبَعَهُ بِانْتِفَاءِ الْعَقْلِ عَنْهُمْ أَيْ عَقْلُ النَّظَرِ وَالتَّأَمُّلِ بَلْهَ عَقْلَ التَّقَبُّلِ، وَقَدْ وُصِفَ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ فِي الْقُرْآنِ كُلٌّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ.
Yüce Allah onları makul olan şeyleri kabulden büsbütün uzak olmakla ve hüccet ile konuşmaktan âciz bulunmakla niteleyince, ardından akletmenin kendilerinden nefyedildiğini zikretmiştir; yani kabul aklı şöyle dursun, nazar ve tefekkür aklı dahi onlardan nefyedilmiştir. Kur'an'da gerek müşrikler gerekse münafıklar birçok yerde bu vasıflarla nitelenmiştir.
وَلَعَلَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا إِنَّمَا عَنَى بِهِمْ نُزُولَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ قَالُوا مَقَالَةً تَقْرُبُ مِمَّا جَاءَ فِي الْآيَةِ.
Muhtemelen İbn Abbâs'tan az önce nakledilen, âyetin Benî Abdiddâr'dan bir topluluk hakkında indiği rivayetiyle kastedilen; { إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, akıl erdirmez olan o sağırlar ve dilsizlerdir” buyruğunun nüzulüdür; çünkü âyette zikredilen manaya yakın bir sözü söyleyenler onlardır.
وَجُمْلَةُ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ:
{ وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi” cümlesinin şu cümleye matuf olması caizdir:
إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ إِلَخْ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الدَّوَابَّ مُشَبَّهٌ بِهِ الَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ
{ إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ } “Şüphesiz Allah katında canlıların en kötüsü, o sağırlar ve dilsizlerdir...” cümlesine; zira hayvanlar, { الَّذِينَ قَالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “işitmedikleri hâlde «İşittik» diyenler”in kendisine benzetildiği şeydir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى شِبْهِ الْجُمْلَةِ فِي قَوْلِهِ: كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَقَدْ سَكَتَ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ مَوْقِعِ إِعْرَابِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ دَقِيقٌ وَالْمَعْنَى أَنَّ جِبِلَّتَهُمْ لَا تَقْبَلُ دَعْوَةَ الْخَيْرِ وَالْهِدَايَةِ وَالْكَمَالِ، فَلِذَلِكَ انْتَفَى عَنْهُمُ الِانْتِفَاعُ بِمَا يَسْمَعُونَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ وَالْإِرْشَادِ، فَكَانُوا كَالصُّمِّ، وَانْتَفَى عَنْهُمْ أَنْ تَصْدُرَ مِنْهُمُ الدَّعْوَةُ إِلَى الْخَيْرِ وَالْكَلَامِ بِمَا يُفِيدُ كَمَالًا نَفْسَانِيًّا فَكَانُوا كَالْبُكْمِ، فَالْمَعْنَى: لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِي نُفُوسِهِمْ قَابِلِيَّةً لِتَلَقِّي الْخَيْرِ لَتَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِخَلْقِ نُفُوذِ الْحَقِّ فِي نُفُوسِهِمْ لِأَنَّ تَعَلُّقَ الْإِرَادَةِ يَجْرِي عَلَى وَفْقِ التَّعَلُّمِ، وَلَكِنَّهُمُ انْتَفَتْ قَابِلِيَّةُ الْخَيْرِ عَنْ جِبِلَّتِهِمُ الَّتِي جُبِلُوا عَلَيْهَا فَلَمْ تَنْفُذْ دَعْوَةُ الْخَيْرِ مِنْ أسماعهم إِلَى تعقلهم، أَيْ بِحَيْثُ لَا يَدْخُلُ الْهُدَى إِلَى نُفُوسِهِمْ إِلَّا بِمَا يُقَلِّبُ قُلُوبَهُمْ من لطف إلّا هِيَ بِنَحْوِ اخْتِرَاقِ أَنْوَارٍ نَبَوِيَّةٍ إِلَى قُلُوبِهِمْ.
Yine bu cümlenin, { كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } “işitmedikleri hâlde «İşittik» diyenler gibi” buyruğundaki şibh-i cümleye matuf olması da caizdir. Müfessirler bu cümlenin iraptaki konumu hakkında sükût etmişlerdir; hâlbuki bu ince bir meseledir. Anlam şudur: Onların fıtratı hayır, hidayet ve kemal çağrısını kabul etmez; bu sebeple işittikleri hikmet, mevize ve irşaddan faydalanma hali onlardan nefyedilmiş ve böylece sağırlar gibi olmuşlardır. Yine onlardan hayra çağırma ve nefis kemali sağlayacak bir söz söyleme hali de nefyedilmiş ve böylece dilsizler gibi olmuşlardır. O halde mana şudur: Şayet Allah onların nefislerinde hayrı kabul etmeye dair bir istidat bilseydi, O'nun iradesi hakikatin onların nefislerine nüfuz etmesini yaratmaya taalluk ederdi; zira iradenin taalluku ilme uygun olarak cereyan eder. Ne var ki yaratıldıkları fıtratlarından hayır istidadı kalkmıştır; dolayısıyla hayır çağrısı onların kulaklarından akıllarına nüfuz etmemiştir; yani kalplerine nebevî nurların sirayet etmesi türünden ilahî bir lütuf ile kalpleri dönmedikçe hidayet onların nefislerine girecek değildir.
ولَوْ حَرْفُ شَرْطٍ يَقْتَضِي انْتِفَاءَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَانْتِفَاءَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الْجَزَاءِ لِأَجْلِ انْتِفَاءِ مَضْمُونِ الشَّرْطِ وَالِاسْتِدْلَالِ بِانْتِفَاءِ الْجَزَاءِ عَلَى تَحَقُّقِ انْتِفَاءِ الشَّرْطِ.
Lev (لَوْ), şart cümlesinin muhtevasının yokluğu sebebiyle ceza cümlesinin muhtevasının da yokluğunu gerektiren ve cezanın yokluğuyla şartın gerçekleşmediğine istidlal edilen bir şart edatıdır.
وَ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ الَّتِي هِيَ فِي مَعْنَى الْمُلَابَسَةِ، وَمِنْ لَطَائِفِهَا هُنَا أَنَّهَا تُعَبِّرُ عَنْ مَلَابَسَةٍ بَاطِنِيَّةٍ.
Fî (فِي) harf-i cerri, mulâbese (ilişki/beraberlik) anlamında olan mecazi zarfiyet içindir. Buradaki inceliklerden biri, onun batınî bir mulabeseyi ifade etmesidir.
وَلَمَّا كَانَ (لَوْ) حَرْفًا يُفِيدُ امْتِنَاعَ حُصُولِ جَوَابِهِ بِسَبَبِ حُصُولِ شَرْطِهِ، كَانَ أَصْلُ مَعْنَى لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ كَانَ فِي إِدْرَاكِهِمْ خَيْرٌ يَعْلَمُهُ اللَّهُ لَقَبِلُوا هَدْيَهُ وَلَكِنَّهُمْ لَا خَيْرَ فِي جِبِلَّةِ مَدَارِكِهِمْ فَلَا يَعْلَمُ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا، فَلِذَلِكَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِكَلَامِ اللَّهِ فَهُمْ كَمَنْ لَا يَسْمَعُ.
Lev (لَوْ) şartının gerçekleşmesi sebebiyle cevabının meydana gelmesinin imtinasını ifade eden bir edat olduğuna göre, { لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } sözünün asıl manası şöyledir: Eğer onların idraklerinde Allah'ın bildiği bir hayır bulunsaydı, O'nun hidayetini kabul ederlerdi; fakat onların idrak fıtratında hiçbir hayır yoktur, dolayısıyla Allah da onlarda bir hayır bilmemektedir; işte bu yüzden Allah'ın kelamından yararlanmamışlar ve işitmeyen kimse gibi olmuşlardır.
فَوَقَعَتِ الْكِنَايَةُ عَنْ عَدَمِ اسْتِعْدَادِ مَدَارِكِهِمْ لِلْخَيْرِ، بِعِلْمِ اللَّهِ عَدَمَ الْخَيْرِ فِيهِمْ. وَوَقَعَ تَشْبِيهُ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِفَهْمِ آيَاتِ الْقُرْآنِ بِعَدَمِ إِسْمَاعِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ، لِأَنَّ الْآيَاتِ كَلَامُ اللَّهِ فَإِذَا لَمْ يَقْبَلُوهَا فَكَأَنَّ اللَّهَ لَمْ يُسْمِعْهُمْ كَلَامَهُ فَالْمُرَادُ انْتِفَاءُ الْخَيْرِ الْجِبِلِّيِّ عَنْهُمْ، وَهُوَ الْقَابِلِيَّةُ لِلْخَيْرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ انْتِفَاءَ عِلْمِ اللَّهِ بِشَيْءٍ يُسَاوِي عِلْمَهُ بِعَدَمِهِ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ لَا يَخْتَلِفُ عَنْ شَيْءٍ.
Böylece Allah'ın onlarda hayır olmadığını bilmesi ifadesiyle, idraklerinin hayra karşı istidatsız oluşundan kinaye yapılmıştır. Kur'an ayetlerini anlamaktan yararlanmamaları ise Allah'ın onlara işittirmeyişine benzetilmiştir; zira ayetler Allah'ın kelamıdır, onlar ayetleri kabul etmeyince sanki Allah onlara kelamını işittirmemiş gibi olmuştur. Dolayısıyla murad edilen, fıtrî hayrın -ki o da hayra olan istidattır- onlardan nefyedilmesidir. Malumdur ki Allah'ın bir şeyi bilmemesi, onun yokluğunu bilmesine denktir; çünkü Allah'ın ilmi hiçbir şeyden geri kalmaz.
فَصَارَ مَعْنَى لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَوْ كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ خَيْرٌ، وَعَبَّرَ عَنْ قَبُولِهِمُ الْخَيْرَ الْمَسْمُوعَ وَانْفِعَالِ نُفُوسِهِمْ بِهِ بِإِسْمَاعِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ مَا يُبَلِّغُهُمُ الرَّسُولُ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ
Böylece: { لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً } ifadesinin anlamı, «eğer nefislerinde bir hayır bulunsaydı» demek olmuştur. Onların işitilen hayrı kabul etmeleri ve nefislerinin bundan etkilenmesi ise, Resûl'ün aleyhisselâm tebliğ ettiği şeyleri Allah'ın onlara işittirmesi şeklinde ifade edilmiştir;
مِنَ الْقُرْآنِ وَالْمَوَاعِظِ، فَالْمُرَادُ انْتِفَاءُ الْخَيْرِ الِانْفِعَالِيِّ عَنْهُمْ وَهُوَ التَّخَلُّقُ وَالِامْتِثَالُ لِمَا يَسْمَعُونَهُ مِنَ الْخَيْرِ.
[yani] Kur'an ve vaazlardan [tebliğ ettiklerini]. Dolayısıyla kastedilen, infialî (etkilenmeye bağlı) hayrın onlardan nefyedilmesidir; o da işittikleri hayırla ahlaklanmak ve ona uymaktır.
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: لَوْ جَبَلَهُمُ اللَّهُ عَلَى قَبُولِ الْخَيْرِ لَجَعَلَهُمْ يَسْمَعُونَ أَيْ يَعْمَلُونَ بِمَا يَدْخُلُ أَصْمَاخَهُمْ مِنَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْخَيْرِ. فَالْكَلَامُ اسْتِدْلَالٌ بِانْتِفَاءِ فَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ جِنْسِ الْخَيْرِ. وَذَلِكَ هُوَ فَرْدُ الِانْتِفَاعِ بِالْمَسْمُوعِ الْحَقِّ، عَلَى انْتِفَاءِ جِنْسِ الْخَيْرِ مِنْ نُفُوسِهِمْ، فَمَنَاطُ الِاسْتِدْلَالِ هُوَ إِجْرَاءُ أَمْرِهِمْ عَلَى الْمَأْلُوفِ مِنْ حِكْمَةِ اللَّهِ فِي خَلْقِ أَجْنَاسِ الصِّفَاتِ وَأَشْخَاصِهَا، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَا يَخْرُجُ عَنْ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى لَوْ شَاءَ أَنْ يُجْرِيَ أَمْرَهُمْ عَلَى غَيْرِ الْمُعْتَادِ مِنْ أَمْثَالِهِمْ.
Hâsılı kelam anlam şudur: Şayet Allah onları hayrı kabullenecek bir fıtratta yaratsaydı, onları işitir kılardı; yani kulaklarına giren hayır davetiyle amel eder hale getirirdi. Dolayısıyla bu kelam, hayır cinsinin fertlerinden bir ferdin -ki o da hak olan işitilenden faydalanma ferdidir- yokluğu ile nefislerindeki hayır cinsinin yokluğuna yapılan bir istidlaldir. İstidlalin dayanağı, Allah'ın dilediği takdirde onların durumunu benzerlerinde görülmedik bir şekilde yürütmeye gücü yetse bile, onların işini sıfatların cins ve şahıslarını yaratmadaki ilahî hikmetin alışılagelmiş düzenine göre yürütmektir.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ كُلَّ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ حَتَّى مَاتَ عَلَى الشِّرْكِ فَقَدِ انْتَفَتْ مُخَالَطَةُ الْخَيْرِ نَفْسَهُ، وَكُلُّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ فَهُوَ فِي وَقْتِ عِنَادِهِ وَتَصْمِيمِهِ عَلَى الْعِنَادِ قَدِ انْتَفَتْ مُخَالَطَةُ الْخَيْرِ نَفْسَهُ وَلَكِنَّ الْخَيْرَ يَلْمَعُ عَلَيْهِ، حَتَّى إِذَا اسْتَوْلَى نُورُ الْخَيْرِ فِي نَفْسِهِ عَلَى ظُلْمَةِ كُفْرِهِ أَلْقَى اللَّهُ فِي نَفْسِهِ الْخَيْرَ فَأَصْبَحَ قَابِلًا لِلْإِرْشَادِ وَالْهُدَى، فَحَقَّ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَدْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا حِينَئِذٍ فَأَسْمَعَهُ. فَمِثْلُ ذَلِكَ مَثَلُ أَبِي سُفْيَانَ،
Bununla anlarsın ki, müşriklerden iman etmeyip şirk üzere ölen herkesin nefsine hayrın karışması tamamen yok olmuştur. Onlardan iman eden kimselere gelince; onlar da inat ettikleri ve inatlarında direttikleri sırada nefislerine hayrın karışması yok olmuş durumdaydı, ancak hayır onların üzerinde parıldamaktaydı. Nihayet nefislerindeki hayır nuru küfürlerinin karanlığına galip gelince, Allah onların nefsine hayrı ilka etti ve onlar irşad ile hidayeti kabul eder hale geldiler; böylece Allah'ın o vakit kendilerinde bir hayır bildiği ve onlara işittirdiği hakikati onlar hakkında tahakkuk etti. Nitekim bunun misali Ebû Süfyân'ın misalidir;
إِذْ كَانَ فِيمَا قَبْلَ لَيْلَةِ فَتْحِ مَكَّةَ قَائِدَ أَهْلِ الشِّرْكِ فَلَمَّا اقْتَرَبَ مِنْ جَيْشِ الْفَتْحِ وَأُدْخِلَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَقَالَ لَهُ أَمَّا آنَ لَكَ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: «لَقَدْ عَلِمْتُ أَنْ لَوْ كَانَ مَعَهُ إِلَهٌ آخَرَ لَقَدْ أَغْنَى عَنِّي شَيْئًا» ثُمَّ قَالَ لَهُ الرَّسُولُ ﵊: «وَأَنْ تَشْهَدَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ» فَقَالَ: أَمَّا هَذِهِ فَفِي الْقَلْبِ مِنْهَا شَيْءٌ»
zira o, Mekke fethinin gecesinden önce şirk ehlinin lideriydi. Fetih ordusuna yaklaşıp Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna çıkarıldığında ve kendisine: «Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etme vaktin gelmedi mi?» dendiğinde, Ebû Süfyân: «Kesinlikle bildim ki, eğer O'nunla beraber başka bir ilah olsaydı bana bir faydası dokunurdu» dedi. Sonra Resûl aleyhisselâm ona: «Benim Allah'ın Resûlü olduğuma şehadet etmene [gelince]?» buyurdu. O da: «İşte buna gelince, kalbimde bundan dolayı bir tereddüt var» dedi.
فَلَمْ يَكْمُلْ حِينَئِذٍ إِسْمَاعُ اللَّهِ إِيَّاهُ، ثُمَّ تَمَّ فِي نَفْسِهِ الْخَيْرُ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ
O anda Allah'ın ona işittirmesi henüz tamamlanmamıştı; daha sonra nefsindeki hayır kemale erdi ve çok geçmeden
أَسْلَمَ فَأَصْبَحَ مِنْ خِيرَةِ الْمُسْلِمِينَ.
Müslüman oldu ve Müslümanların hayırlılarından biri haline geldi.
وَجُمْلَةُ: وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ أَيْ لَأَفْهَمَهُمْ مَا يَسْمَعُونَ وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي الْأَخْبَارِ عَنْهُمْ بِانْتِفَاءِ قَابِلِيَّةِ الِاهْتِدَاءِ عَنْ نُفُوسِهِمْ فِي أَصْلِ جِبِلَّتِهِمْ. فَإِنَّهُمْ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِانْتِفَاءِ تَعَلُّمِهِمُ الْحِكْمَةَ وَالْهُدَى فَلِذَلِكَ انْتَفَى عَنْهُمُ الِاهْتِدَاءُ، ارْتَقَى بِالْإِخْبَارِ فِي هَذَا الْمَعْنَى بِأَنَّهُمْ لَوْ قَبِلُوا فَهْمَ الْمَوْعِظَةِ وَالْحِكْمَةِ فِيمَا يَسْمَعُونَهُ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَلَامِ النُّبُوَّةِ لَغَلَبَ مَا فِي نُفُوسِهِمْ مِنَ التَّخَلُّقِ بِالْبَاطِلِ عَلَى مَا خَالَطَهَا مِنْ إِدْرَاكِ الْخَيْرِ، فَحَالَ ذَلِكَ التَّخَلُّقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَمَلِ بِمَا عَلِمُوا، فَتَوَلَّوْا وَأَعْرَضُوا.
{ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirirlerdi; onlar zaten dönüp gidenlerdir” cümlesi, { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } yani «işittiklerini onlara anlatırdı/kavratırdı» cümlesine matuftur. Bu, onların asıl fıtratlarında doğru yolu bulma kabiliyetinin bulunmadığına dair haberde bir derecelenmedir (irtikadır). Zira onların hikmet ve hidayeti öğrenme vasfının bulunmadığı, bu yüzden de doğru yolu bulmalarının imkânsız olduğu bildirildikten sonra; Kur'an'dan ve peygamberlik kelamından işittikleri mevize ve hikmeti anlamayı kabul etseler bile, nefislerindeki batılla ahlaklanmışlığın nefislerine karışan hayır idrakine galip geleceği, bu ahlakın bildikleriyle amel etmelerine engel olacağı, neticede yüz çevirip uzaklaşacakları bildirilerek bu anlamdaki haber daha üst bir dereceye çıkarılmıştır.
وَهَذَا الْحَالُ الْمُسْتَقِرُّ فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ مُتَفَاوِتُ الْقُوَّةِ، وَبِمِقْدَارِ تَفَاوُتِهِ وَبُلُوغِهِ نِهَايَتَهُ تَكُونُ مُدَّةُ دَوَامِهِمْ عَلَى الشِّرْكِ، فَإِذَا انْتَهَى إِلَى أَجَلِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللَّهُ فِي نُفُوسِهِمْ وَكَانَ انْتِهَاؤُهُ قَبْلَ انْتِهَاءِ أَجَلِ الْحَيَاةِ اسْتَطَاعَ الْوَاحِدُ مِنْهُمُ الِانْتِفَاعَ بِمَا يُلْقَى إِلَيْهِ فَاهْتَدَى، وَعَلَى ذَلِكَ حَالُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا مِنْهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ بَعْدَ التَّرَيُّثِ عَلَى الْكُفْرِ زَمَنًا مُتَفَاوِتَ الطُّولِ وَالْقِصَرِ.
Müşriklerin nefislerinde yerleşmiş olan bu hal kuvvet bakımından farklı farklıdır; şirke devam etme süreleri de bu farklılığa ve son noktasına ulaşma derecesine göredir. Bu hal Allah'ın onların nefislerine takdir ettiği ecele ulaştığında -şayet bu nihayet hayat ecelinden önce gerçekleşirse- içlerinden biri kendisine tebliğ edilen şeyden yararlanmaya güç yetirir ve hidayete erer. Nitekim az ya da çok bir süre küfür üzere duraksadıktan sonra içlerinden İslam'a hidayet bulan kimselerin durumu da böyledir.
وَاعْلَمْ أَنْ لَيْسَ عَطْفُ جُمْلَةِ: وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ بِمَقْصُودٍ مِنْهُ تَفَرُّعُ الثَّانِيَةِ عَلَى الْأُولَى تَفَرُّعَ الْقَضَايَا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي تَرْكِيبِ الْقِيَاسِ، لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجِيءُ فِي الْقِيَاسِ الِاسْتِثْنَائِيِّ وَلَا أَنَّهُ مِنْ تَفْرِيعِ النَّتِيجَةِ عَلَى الْمُقَدِّمَاتِ لِأَنَّ تَفْرِيعَ الْأَقْيِسَةِ بِتِلْكَ الطَّرِيقَةِ الَّتِي تُشْبِهُ التَّفْرِيعَ بِالْفَاءِ لَيْسَ أُسْلُوبًا عَرَبِيًّا، فَالْجُمْلَتَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا مُسْتَقِلَّةٌ عَنِ الْأُخْرَى، وَلَا تَجْمَعُ بَيْنَهُمَا إِلَّا مُنَاسَبَةُ الْمَعْنَى وَالْغَرَضِ، فَلَيْسَ اقْتِرَانُ هَاتَيْنِ الْجُمْلَتَيْنِ هُنَا بِمَنْزِلَةِ اقْتِرَانِ قَوْلِهِمْ لَوْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً لَكَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا، وَلَوْ كَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا لَدَرَجَتِ الدَّوَاجِنُ، فَإِنَّهُ قَدْ يَنْتِجُ: لَوْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً لَدَرَجَتِ الدَّوَاجِنُ، بِوَاسِطَةِ تَدَرُّجِ اللُّزُومَاتِ فِي ذِهْنِ الْمَحْجُوجِ تَقْرِيبًا لِفَهْمِهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ التَّصْرِيحِ بِنَتِيجَةٍ ثُمَّ جَعْلِ تِلْكَ النَّتِيجَةِ الْحَاصِلَةِ مُقَدِّمَةَ قِيَاسٍ ثَانٍ فَتُطْوَى النَّتِيجَةُ لِظُهُورِهَا اخْتِصَارًا، وَهَذَا لَيْسَ بِأُسْلُوبٍ عَرَبِيٍّ إِنَّمَا الْأُسْلُوبُ الْعَرَبِيُّ فِي إِقَامَةِ الدَّلِيلِ بِالشَّرْطِيَّةِ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى مُقَدَّمٍ وَتَالٍ، ثُمَّ يَسْتَدْرِكُ عَلَيْهِ بِالِاسْتِنْتَاجِ بِذَكَرِ نَقِيضِ الْمُقَدَّمِ كَقَوْلِ أُبَيِّ بْنِ سُلْمَى بْنِ رَبِيعَةَ يَصِفُ فَرَسَهُ:
Bil ki { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا } “onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirirlerdi” cümlesinin, { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } “Eğer Allah onlarda bir hayır olduğunu bilseydi, elbette onlara işittirirdi” cümlesine atfedilmesiyle kıyas terkibinde önermelerin birbirine teferru etmesi gibi ikincinin birinciye teferru etmesi kastedilmiş değildir. Çünkü bu, istisnaî kıyasta gerçekleşmez; keza neticenin mukaddimelere teferru etmesi kabilinden de değildir. Zira fâ (فَ) ile tefrie benzeyen bu yolla kıyasların tefrie edilmesi bir Arap üslubu değildir. Dolayısıyla bu âyetteki iki cümlenin her biri diğerinden bağımsızdır; aralarını sadece mana ve gaye uygunluğu birleştirmektedir. Buradaki iki cümlenin birbirine bağlanması, «Güneş doğmuş olsaydı gündüz mevcut olurdu; gündüz mevcut olsaydı kümes hayvanları dolaşırdı» sözlerinin bağlanması gibi değildir; zira hasmın anlayışına yaklaştırmak için zihnindeki lüzumların derecelenmesi vasıtasıyla bundan «Güneş doğmuş olsaydı kümes hayvanları dolaşırdı» neticesi çıkabilir. Çünkü bu, bir neticeyi açıkça söyleyip ardından hasıl olan bu neticeyi ikinci bir kıyasın mukaddimesi yapma mesabesindedir; böylece netice açık olduğu için kısaltma maksadıyla hazfedilir. Bu ise bir Arap üslubu değildir. Şartlı önermelerle delil getirmede Arap üslubu ancak bir mukaddem (ön bileşen) ve bir tâlî (ardıl bileşen) ile yetinmek, sonra da mukaddemin zıddını zikrederek istintac yoluyla istidrak yapmaktır; nitekim Übeyy b. Selmâ b. Rebîa'nın atını vasfederken söylediği şu söz gibi:
وَلَوْ طَارَ ذُو حَافِرٍ قَبْلَهَا ... لَطَارَتْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَطِرْ
«Ondan önce tırnaklı bir hayvan uçmuş olsaydı... O da uçardı; fakat [tırnaklı bir hayvan] uçmadı.»
وَقَوْلِ الْمَعَرِّي:
Ve el-Maarrî'nin şu sözü gibi:
وَلَوْ دَامَتِ الدَّوْلَاتُ كَانُوا كَغَيْرِهِمْ ... رَعَايَا وَلَكِنْ مَا لَهُنَّ دَوَامُ
«Devletler baki kalsaydı onlar da başkaları gibi... Tebaa olurlardı; fakat devletlerin bekası yoktur.»
أَوْ بِذَكَرِ مُسَاوِي نَقِيضِ الْمُقَدَّمِ كَقَوْلِ عَمْرو بن معديكرب:
Yahut mukaddemin zıddına denk olan bir şeyi zikretmekle olur; Amr b. Ma‘dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi:
فَلَوْ أَنَّ قَوْمِي أَنْطَقَتْنِي رِمَاحُهُمْ ... نَطَقْتُ وَلَكِنَّ الرِّمَاحَ أَجَرَّتِ
«Kavmimin mızrakları beni konuştursaydı... Konuşurdum; fakat mızraklar [dilimi] bağladı (susturdu).»
فَإِنَّ إِجْرَارَ اللِّسَانِ يَمْنَعُ نُطْقَهُ، فَكَانَ فِي مَعْنَى وَلَكِنَّ الرِّمَاحَ تُنْطِقُنِي. وَالْأَكْثَرُ أَنَّهُمْ يَسْتَغْنُونَ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْرَاكِ لِظُهُورِ الِاسْتِنْتَاجِ مِنْ مُجَرَّدِ ذِكْرِ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ.
Çünkü dilin bağlanması konuşmaya engeldir; dolayısıyla bu «fakat mızraklar beni konuşturmuyor» manasındadır. Çoğunlukla ise sırf şart ve cezanın zikredilmesinden netice açıkça anlaşıldığı için bu istidraka ihtiyaç duymazlar.
وَاعْلَمْ أَنَّ (لَوِ) الْوَاقِعَةَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ مِنْ قَبِيلِ (لَوِ) الْمُشْتَهِرَةِ بَيْنَ النُّحَاةِ بَلَوِ الصُّهَيْبِيَّةِ (بِسَبَبِ وُقُوعِ التَّمْثِيلِ بِهَا بَيْنَهُمْ بِقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ (١) : «نِعْمَ الْعَبْدُ صُهَيْبٌ لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ لَمْ يَعْصِهِ» وَذَلِكَ أَنْ تُسْتَعْمَلَ (لَوْ) لَقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَضْمُونَ الْجَزَاءِ مُسْتَمِرُّ الْوُجُودِ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَحْوَالِ عِنْدَ الْمُتَكَلِّمِ، فَيَأْتِي بِجُمْلَةِ الشَّرْطِ حِينَئِذٍ مُتَضَمِّنَةً الْحَالَةَ الَّتِي هِيَ مَظِنَّةُ أَنْ يَتَخَلَّفَ مَضْمُون عِنْد حصلها الْجَزَاءِ لَوْ كَانَ ذَلِكَ مِمَّا يَحْتَمِلُ التَّخَلُّفَ، فَقَوْلُهُ: «لَوْ لَمْ يَخَفِ الله لم يعصمه» الْمَقْصُودُ مِنْهُ انْتِفَاءُ الْعِصْيَانِ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ وَالْأَحْوَالِ حَتَّى فِي حَالِ أَمْنِهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ خَافَ فَعَصَى، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ لَوْ فُرِضَ عَدَمُ خَوْفِهِ لَمَا عَصَى، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ [لُقْمَان:
Bil ki bu ikinci cümledeki lev (لَوْ), dilbilimciler arasında “Süheybiye levi” (لَوِ الصُّهَيْبِيَّةِ) olarak meşhur olan kısımdandır (bunun sebebi, aralarında Ömer b. el-Hattâb'ın (١) «Süheyb ne güzel kuldur; Allah'tan korkmasaydı da O'na isyan etmezdi» sözüyle örneklendirilmesidir). Bu da [edat olan] lev'in (لَوْ), mütekellime göre cezanın içeriğinin bütün zaman ve durumlarda süreklilik arz ettiğini göstermek kastıyla kullanılmasıdır; bu durumda şart cümlesi, şayet geri kalması ihtimal dahilinde olsaydı, gerçekleştiğinde cezanın içeriğinin geri kalacağı zannedilen durumu içerecek şekilde getirilir. Dolayısıyla «Allah'tan korkmasaydı da O'na isyan etmezdi» sözünden maksat; Allah'ın gazabından emin olduğu durumda bile bütün zaman ve hallerde isyanın bulunmamasıdır. Yoksa maksat, korktuğu için isyan ettiği demek değildir; bilakis maksat, onun korkmadığı farz edilse dahi yine de isyan etmeyeceğidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } [Lokmân:
٢٧] فَالْمَقْصُودُ عَدَمُ انْتِهَاءِ كَلِمَاتِ اللَّهِ حَتَّى فِي حَالَةِ مَا لَوْ كُتِبَتْ بِمَاءِ الْبَحْرِ كُلِّهِ وَجُعِلَتْ لَهَا أَعْوَادُ الشَّجَرِ كُلِّهِ أَقْلَامًا، لَا أَنَّ كَلِمَاتِ اللَّهِ تَنْفَدُ إِنْ لَمْ تَكُنِ الْأَشْجَارُ أَقْلَامًا وَالْأَبْحُرُ مِدَادًا، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [الْأَنْعَام: ١١١] لَيْسَ الْمَعْنَى لَكِنْ لَمْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَلَا كَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَلَا حَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ فَآمَنُوا بَلِ الْمَعْنَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ مُنْتَفٍ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ حَتَّى فِي هَذِهِ الْحَالَةِ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ لَا يَنْتَفِيَ عِنْدَهَا الْإِيمَانُ.
27] “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak mürekkep olsa yine de Allah'ın sözleri tükenmez”. Maksat, bütün deniz suyuyla yazılsa ve bütün ağaç dalları ona kalem yapılsa dahi Allah'ın kelimelerinin tükenmeyeceğidir; yoksa ağaçlar kalem ve denizler mürekkep olmadığında Allah'ın kelimelerinin tükeneceği demek değildir. Keza Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتى وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } [En‘âm 111] “Biz onlara melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi” buyruğunun anlamı; «fakat Biz onlara melekleri indirmedik, ölüler de onlarla konuşmadı ve her şeyi karşılarına toplamadık da onlar iman ettiler» demek değildir; aksine anlam, onların imanının bütün hallerde, hatta normal şartlarda imanın yok olmaması gereken bu durumda dahi mevcut olmadığıdır.
وَفِي هَذَا الِاسْتِعْمَالِ يَضْعُفُ مَعْنَى الِامْتِنَاعِ الْمَوْضُوعَةِ لَهُ (لَوْ) وَتَصِيرُ (لَوْ) فِي مُجَرَّدِ
Bu kullanımda, Lev'in (لَوْ) vaz'edildiği imtina (imkânsızlık) anlamı zayıflar ve Lev (لَوْ), sırf
الِاسْتِلْزَامِ عَلَى طَرِيقَةِ مُسْتَعْمِلَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ وَسَتَجِيءُ زِيَادَةٌ فِي اسْتِعْمَالِ (لَوِ) الصُّهَيْبِيَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ
mürsel mecaz yöntemini kullanan bir tarzda sırf istilzam (birbirini gerektirme) ifade eder hale gelir. Bu surede Yüce Allah'ın: { وَلَوْ تَواعَدْتُمْ لَاخْتَلَفْتُمْ فِي الْمِيعادِ } “Eğer sözleşmiş olsaydınız bile buluşma vaktinde anlaşmazlığa düşerdiniz” buyruğunun tefsirinde, süheybiyye lev'inin (لَو) kullanımına dair daha fazla açıklama gelecektir.
فَهَكَذَا تَقْرِيرُ التَّلَازُمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ لَيْسَ الْمَعْنَى عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُسْمِعْهُمْ فَلَمْ يَتَوَلَّوْا، لِأَنَّ تَوَلِّيَهُمْ ثَابِتٌ، بَلِ الْمَعْنَى عَلَى أَنَّهُمْ يَتَوَلَّوْنَ حَتَّى فِي حَالَةِ مَا لَو سمعهم اللَّهُ الْإِسْمَاعَ الْمَخْصُوصَ، وَهُوَ إِسْمَاعُ الْإِفْهَامِ، فَكَيْفَ إِذَا لَمْ يَسْمَعُوهُ.
İşte Yüce Allah'ın buradaki: { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } “Onlara işittirseydi bile yine de yüz çevirirlerdi; onlar zaten dönüp gidenlerdir” buyruğundaki telazumun (birbirini gerektirmenin) takriri böyledir; anlam, «onlara işittirmedi de onlar yüz çevirmediler» şeklinde değildir; zira onların yüz çevirmesi sabittir. Aksine anlam şudur: Şayet Allah onlara o hususi işittirmeyi -ki o da anlama işittirmesidir- işittirseydi bile yine de yüz çevirirlerdi; nitekim bunu işitmediklerinde [yüz çevirmeleri] nasıl olmasın!
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ مُعْرِضُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ تَوَلَّوْا وَهِيَ مُبَيِّنَةٌ لِلْمُرَادِ مِنَ التَّوَلِّي وَهُوَ مَعْنَاهُ الْمَجَازِيُّ وَصَوْغُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِصِيغَةِ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ إِعْرَاضِهِمْ أَيْ إِعْرَاضًا لَا قَبُولَ بَعْدَهُ، وَهَذَا يُفِيدُ أَنَّ مِنَ التَّوَلِّي مَا يُعْقِبُهُ إِقْبَالٌ، وَهُوَ تُوَلِّي الَّذِينَ تَوَلَّوْا ثُمَّ أَسْلَمُوا بَعْدَ ذَلِكَ مِثْلَ مُصْعَبِ بن عُمَيْر.
{ وَهُمْ مُعْرِضُونَ } cümlesi, { تَوَلَّوْا } fiilinin zamirinden hâldir ve tevellîden (yüz çevirmeden) murad olan mecazi anlamı açıklamaktadır. Bu cümlenin isim cümlesi formunda kurulması, onların yüz çevirmelerinin kökleşmişliğini; yani ardından hiçbir kabulün gelmeyeceği kesin bir yüz çeviriş olduğunu göstermek içindir. Bu da tevellîden bazısının ardından yönelmenin gelebileceğini ifade eder; o da Mus‘ab b. Umeyr gibi önce yüz çevirip sonra Müslüman olan kimselerin yüz çevirmesidir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٢٤]
[Enfâl Sûresi (8), Âyet 24]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٢٤) } “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah’a ve Resul’e icabet edin. Ve bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak siz O’nun huzurunda toplanacaksınız.”
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman Allah’a ve Resul’e icabet edin.”
إِعَادَة لمضمون قَوْله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ [الْأَنْفَال: ٢٠] الَّذِي هُوَ بِمَنْزِلَةِ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ أَوْ مَقْصِدِ الْخُطْبَةِ مِنْ مُقَدِّمَتِهَا كَمَا تَقَدَّمَ هُنَالِكَ.
Daha önce orada geçtiği üzere, delilin neticesi veya hutbenin mukaddimesine göre asıl maksadı mesabesinde olan: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } [Enfâl 20] “Ey iman edenler! Allah’a ve Resulüne itaat edin” buyruğunun içeriğinin bir tekrarıdır.
فَافْتِتَاحُ السُّورَةِ كَانَ بِالْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ وَالتَّقْوَى، ثُمَّ بَيَانِ أَنَّ حَقَّ الْمُؤْمِنِينَ الْكُمَّلَ أَنْ يَخَافُوا اللَّهَ وَيُطِيعُوهُ وَيَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ وَإِنْ كَانُوا كَارِهِينَ، وَضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا بِكَرَاهَتِهِمُ الْخُرُوجَ إِلَى بَدْرٍ، ثُمَّ بِكَرَاهَتِهِمْ لِقَاءَ النَّفِيرِ وَأَوْقَفَهُمْ على مَا اجتنوه مِنْ بَرَكَاتِ الِامْتِثَالِ وَكَيْفَ أَيَّدَهُمُ اللَّهُ بِنَصْرِهِ وَنَصَبَ لَهُمْ عَلَيْهِ أَمَارَةُ الْوَعْدِ بِإِمْدَادِ الْمَلَائِكَةِ لِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُهُمْ بِالنَّصْرِ وَمَا لَطَفَ بِهِمْ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَجَعَلَ ذَلِكَ كُلَّهُ إِقْنَاعًا لَهُمْ بِوُجُوبِ الثَّبَاتِ فِي وَجْهِ الْمُشْرِكِينَ عِنْدَ الزَّحْفِ ثُمَّ عَادَ إِلَى الْأَمْرِ بِالطَّاعَةِ وَحَذَّرَهُمْ مِنْ أَحْوَالِ الَّذِينَ يَقُولُونَ سَمِعْنَا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ، وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِالْأَمْرِ بِالِاسْتِجَابَةِ لِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاهُمْ إِلَى شَيْءٍ، فَإِنَّ فِي دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ إِحْيَاءً لِنُفُوسِهِمْ وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ اللَّهَ يُكْسِبُ قُلُوبَهُمْ بِتِلْكَ الِاسْتِجَابَةِ قُوًى قُدْسِيَّةً.
Sûrenin başlangıcı itaat ve takva emriyle, ardından da kâmil müminlerin hakkının, hoşlanmasalar bile Allah’tan korkmak, O’na itaat etmek ve emrine boyun eğmek olduğunu açıklamakla olmuştu. Bedir’e çıkmaktan hoşlanmamalarını, sonra da düşman ordusuyla karşılaşmaktan hoşlanmamalarını onlara örnek verdi; boyun eğmenin bereketlerinden devşirdikleri şeyleri ve Allah’ın onları yardımıyla nasıl desteklediğini, kalpleri zaferle mutmain olsun diye meleklerle yardım vaadi işaretini önlerine nasıl koyduğunu ve onlara lütfettiği halleri kendilerine gösterdi. Bütün bunları, savaş anında müşriklerin karşısında sebat etmenin gerekliliğine onları ikna edici kıldı; sonra tekrar itaat emrine döndü ve «işittik» deyip de işitmeyenlerin hallerinden onları sakındırdı. Bunun ardından da Resul onları bir şeye çağırdığında ona icabet etmelerini emretti; zira onun kendilerini çağırmasında nefisleri için bir diriliş vardır ve Allah’ın bu icabet sayesinde onların kalplerine kudsî güçler kazandıracağını kendilerine bildirdi.
وَاخْتِيرَ فِي تَعْرِيفِهِمْ، عِنْدَ النِّدَاءِ، وصف الْإِيمَان ليوميء إِلَى التَّعْلِيلِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْآيَاتِ مِنْ قَبْلُ، أَيْ أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الَّذِي يَقْتَضِي أَنْ يَثِقُوا بِعِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ فَيَمْتَثِلُوا أَمْرَهُ إِذَا
Nida esnasında onları tanımlamak için iman niteliği, daha önceki ayetlerde geçtiği gibi ta‘lîle (gerekçelendirmeye) işaret etmek üzere seçilmiştir; yani Allah kendilerini
دَعَاهُمْ.
çağırdığında O'nun inayetine güvenmelerini ve emrine boyun eğmelerini gerektiren bizzat imandır.
وَالِاسْتِجَابَةُ: الْإِجَابَةُ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِيهَا لِلتَّأْكِيدِ، وَقَدْ غَلَبَ اسْتِعْمَالُ الِاسْتِجَابَةِ فِي إِجَابَةِ طَلَبٍ مُعَيَّنٍ أَوْ فِي الْأَعَمِّ، فَأَمَّا الْإِجَابَةُ فَهِيَ إِجَابَةٌ لِنِدَاءٍ وَغَلَبَ أَنْ يُعَدَّى بِاللَّامِ إِذَا اقْتَرَنَ بِالسِّينِ وَالتَّاءِ، وَتقدم ذَلِك عِنْد قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٩٥] .
İsticâbet (الِاسْتِجَابَةُ), icâbet (الْإِجَابَةُ) [anlamındadır]; buradaki sîn ve tâ harfleri tekit içindir. İsticâbet kelimesinin kullanımı belirli bir talebe icabet etmede veya daha genel anlamda yaygınlaşmıştır. İcâbet ise bir çağrıya cevap vermektir ve sîn ile tâ harfleri birleştiğinde lâm harfiyle geçişli kılınması galip gelmiştir. Bu husus, Âl-i İmrân [195] sûresindeki Yüce Allah'ın: { فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ } “Rableri onlara icabet etti” buyruğunda geçmişti.
وَإِعَادَةُ حَرْفٍ بَعْدَ وَاوِ الْعَطْفِ فِي قَوْلِهِ: وَلِلرَّسُولِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى اسْتِقْلَالِ الْمَجْرُورِ بِالتَّعَلُّقِ بِفِعْلِ الِاسْتِجَابَةِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ اسْتِجَابَةَ الرَّسُولِ ﷺ أَعَمُّ مِنَ اسْتِجَابَةِ اللَّهِ لِأَنَّ الِاسْتِجَابَةَ لِلَّهِ لَا تكون إلّا بِمَعْنَى الْمَجَازِ وَهُوَ الطَّاعَةُ بِخِلَافِ الِاسْتِجَابَةِ لِلرَّسُولِ ﵊ فَإِنَّهَا بِالْمَعْنَى الْأَعَمِّ الشَّامِلِ لِلْحَقِيقَةِ وَهُوَ اسْتِجَابَةُ نِدَائِهِ، وَلِلْمَجَازِ وَهُوَ الطَّاعَةُ فَأُرِيدَ أَمْرُهُمْ بِالِاسْتِجَابَةِ لِلرَّسُولِ بِالْمَعْنَيَيْنِ كُلَّمَا صَدَرَتْ مِنْهُ دَعْوَةٌ تَقْتَضِي أَحَدَهُمَا.
{ وَلِلرَّسُولِ } buyruğunda atıf vavından sonra [lâm] harfinin tekrarlanması, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabet etmenin Allah'a icabet etmekten daha genel olduğuna dikkat çekmek amacıyla, mecrurun isticâbet fiiline müstakil olarak bağlanmasına işaret etmek içindir. Çünkü Allah'a icabet sadece mecaz anlamında, yani itaat manasında olur; Resul aleyhisselâm'a icabet ise hem hakiki anlamı olan çağrısına icabet etmeyi hem de mecazi anlamı olan itaati kapsayan daha genel bir manayadır. Dolayısıyla ondan bu iki manadan birini gerektiren bir çağrı çıktığı her defasında, Resul'e her iki manada da icabet etmeleri emredilmiştir.
أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَمْ يُعِدْ ذِكْرَ اللَّامِ فِي الْمَوْقِعِ الَّذِي كَانَتْ فِيهِ الِاسْتِجَابَةُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ ﷺ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَهُوَ الطَّاعَةُ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ [آل عمرَان: ١٧٢] فَإِنَّهَا الطَّاعَةُ لِلْأَمْرِ بِاللَّحَاقِ بِجَيْشِ قُرَيْشٍ فِي حَمْرَاءِ الْأَسَدِ بَعْدَ الِانْصِرَافِ مِنْ أُحُدٍ، فَهِيَ اسْتِجَابَةٌ لِدَعْوَةٍ مُعَيَّنَةٍ.
Görmez misin ki, Allah'a ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabetin tek bir manada, yani itaat manasında olduğu yerde lâm harfini tekrar zikretmemiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ } [Âl-i İmrân 172] “Yaralandıktan sonra yine de Allah’ın ve Resul’ün çağrısına uyanlar...” Zira bu, Uhud'dan ayrıldıktan sonra Hamrâülesed'de Kureyş ordusuna yetişme emrine itaattir; dolayısıyla belirli bir çağrıya icabettir.
وَإِفْرَادُ ضَمِيرِ دَعاكُمْ لِأَنَّ الدُّعَاءَ مِنْ فِعْلِ الرَّسُولِ مُبَاشَرَةً، كَمَا أُفْرِدَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ [الْأَنْفَال: ٢٠] وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا.
{ دَعاكُمْ } fiilinin zamirinin tekil kılınması, çağrının doğrudan Resul'ün fiili olması sebebiyledir; nitekim az önce geçtiği üzere: { وَلا تَوَلَّوْا عَنْهُ } [Enfâl 20] buyruğunda da zamir tekil getirilmiştir.
وَلَيْسَ قَوْلُهُ: إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ قَيْدًا لِلْأَمْرِ بِاسْتِجَابَةٍ، وَلَكِنَّهُ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ دُعَاءَهُ إِيَّاهُمْ لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَى مَا فِيهِ خَيْرٌ لَهُمْ وَإِحْيَاءٌ لِأَنْفُسِهِمْ.
{ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ } buyruğu icabet emrinin bir şartı (kaydı) değildir; bilakis onun kendilerini çağırmasının ancak kendileri için hayır ve nefisleri için bir diriliş olan şeylere olacağına dair bir uyarıdır.
وَاللَّامُ فِي لِما يُحْيِيكُمْ لَامُ التَّعْلِيلِ أَيْ دَعَاكُمْ لِأَجْلِ مَا هُوَ سَبَبُ حَيَاتِكُمُ الرُّوحِيَّةِ.
{ لِما يُحْيِيكُمْ } ifadesindeki lâm, ta‘lîl (gerekçe) lâmıdır; yani «ruhani hayatınızın sebebi olan şey için sizi çağırdığı zaman» demektir.
وَالْإِحْيَاءُ تَكْوِينُ الْحَيَاةِ فِي الْجَسَدِ، وَالْحَيَاةُ قُوَّةٌ بِهَا يَكُونُ الْإِدْرَاكُ وَالتَّحَرُّكُ بِالِاخْتِيَارِ وَيُسْتَعَارُ الْإِحْيَاءُ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ الْحَيَاةِ لِلصِّفَةِ أَوِ الْقُوَّةِ الَّتِي بِهَا كَمَالُ مَوْصُوفِهَا فِيمَا يُرَادُ مِنْهُ مِثْلَ حَيَاةِ الْأَرْضِ بِالْإِنْبَاتِ وَحَيَاةِ الْعَقْلِ بِالْعِلْمِ وَسَدَادِ الرَّأْيِ، وَضِدُّهَا الْمَوْتُ فِي الْمَعَانِي الْحَقِيقِيَّةِ وَالْمَجَازِيَّةِ، قَالَ تَعَالَى: أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ [النَّحْل: ٢١] أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٢] .
İhyâ (إِحْيَاء), bedende hayatı var etmektir. Hayat (حَيَاة) ise kendisiyle idrakin ve iradî hareketin gerçekleştiği bir kuvvettir. Hayatın istiare yoluyla kullanılmasına bağlı olarak ihyâ da, nitelendiği şeyin kendisinden murad edilen husustaki yetkinliğini sağlayan sıfat veya kuvvet için istiare edilir; toprağın bitkilerle hayat bulması, aklın ilimle ve isabetli görüşle hayat bulması gibi. Hakiki ve mecazi anlamlarda bunun zıddı ölümdür. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ } [Nahl 21] “Onlar ölüdürler, diri değildirler”, { أَوَمَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ } ve bu En‘âm sûresinde [122] geçmişti.
وَالْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ تَكْوِينُ الْحَيَاةِ وَالْمَوْتِ. وَتُسْتَعَارُ الْحَيَاةُ وَالْإِحْيَاءُ لِبَقَاءِ
İhyâ (diriltme) ve imâte (öldürme), hayatı ve ölümü var etmektir. Hayat ve ihyâ kelimeleri, hayatın bekası
الْحَيَاةِ
ve tehlikeleri
وَاسْتِبْقَائِهَا بِدَفْعِ الْعَوَادِي عَنْهَا وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً [الْمَائِدَة: ٣٢] .
ondan uzaklaştırarak devam ettirilmesi için de istiare yoluyla kullanılır: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } [Bakara 179] “Kısasta sizin için hayat vardır”, { وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً } [Mâide 32] “Kim de bir canı kurtarırsa sanki bütün insanları kurtarmış gibi olur”.
وَالْإِحْيَاءُ هَذَا مُسْتَعَارٌ لِمَا يُشْبِهُ إِحْيَاءَ الْمَيِّتِ، وَهُوَ إِعْطَاءُ الْإِنْسَانِ مَا بِهِ كَمَالُ الْإِنْسَانِ، فَيَعُمُّ كُلَّ مَا بِهِ ذَلِكَ الْكَمَالُ مِنْ إِنَارَةِ الْعُقُولِ بِالِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ وَالْخُلُقِ الْكَرِيمِ، وَالدَّلَالَةِ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَإِصْلَاحِ الْفَرْدِ وَالْمُجْتَمَعِ، وَمَا يَتَقَوَّمُ بِهِ ذَلِكَ مِنَ الْخِلَالِ الشَّرِيفَةِ الْعَظِيمَةِ، فَالشَّجَاعَةُ حَيَاةٌ لِلنَّفْسِ، وَالِاسْتِقْلَالُ حَيَاةٌ، وَالْحُرِّيَّةُ حَيَاةٌ، وَاسْتِقَامَةُ أَحْوَالِ الْعَيْشِ حَيَاةٌ.
Buradaki ihyâ, ölüyü diriltmeye benzeyen bir durum için istiare edilmiştir ki o da insana, onun yetkinliğini sağlayan şeyleri vermektir. Dolayısıyla akılların sahih inanç ve güzel ahlakla aydınlatılması, salih amellere yönlendirilmesi, bireyin ve toplumun ıslahı ve bunların kendisiyle ayakta durduğu şerefli ve yüce hasletler gibi bu yetkinliği sağlayan her şeyi kapsar. Cesaret nefis için bir hayattır, istiklal bir hayattır, hürriyet bir hayattır ve geçim şartlarının düzgünlüğü bir hayattır.
وَلَمَّا كَانَ دُعَاءُ الرَّسُول ﷺ لَا يخلوا عَنْ إِفَادَةِ شَيْءٍ مِنْ مَعَانِي هَذِهِ الْحَيَاةِ أَمَرَ اللَّهُ الْأُمَّةَ بِالِاسْتِجَابَةِ لَهُ، فَالْآيَةُ تَقْتَضِي الْأَمْرَ بِالِامْتِثَالِ لِمَا يَدْعُو إِلَيْهِ الرَّسُولُ سَوَاءٌ دَعَا حَقِيقَةً بِطَلَبِ الْقُدُومِ، أَمْ طَلَبَ عَمَلًا مِنَ الْأَعْمَالِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ قَيْدُ لِما يُحْيِيكُمْ مَقْصُودًا لِتَقْيِيدِ الدَّعْوَةِ بِبَعْضِ الْأَحْوَالِ بَلْ هُوَ قَيْدٌ كَاشِفٌ، فَإِنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَا يَدْعُوهُمْ إِلَّا وَفِي حُضُورِهِمْ لَدَيْهِ حَيَاةٌ لَهُمْ، وَيَكْشِفُ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَيْدِ لِما يُحْيِيكُمْ مَا
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısı bu hayat manalarından birini kazandırmaktan hali olmadığı için, Allah ümmete ona icabet etmeyi emretmiştir. Dolayısıyla ayet, Resul ister bizzat yanına gelmeyi istesin, isterse bir amel talep etsin, çağırdığı şeye boyun eğme emrini gerektirmektedir. İşte bu sebeple { لِما يُحْيِيكُمْ } kaydı çağrıyı bazı hallerle sınırlandırma kastı taşımayıp, bilakis açıklayıcı bir kayıttır (kayd-ı kâşif). Çünkü Resul sallallâhu aleyhi ve sellem onları ancak huzurunda bulunmalarında kendileri için hayat olan şeylere çağırır. { لِما يُحْيِيكُمْ } kaydındaki bu manayı,
رَوَاهُ أَهْلُ الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى، قَالَ: كُنْتُ أُصَلِّي فِي الْمَسْجِدِ فَدَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَلَمْ أَجُبْهُ ثُمَّ أَتَيْتُهُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أُصَلِّيَ فَقَالَ: أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ ثُمَّ قَالَ: أَلَا أُعَلِّمُكَ صُورَةُ الْحَدِيثِ فِي فَضْلِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ، فَوَقْفُهُ عَلَى قَوْلِهِ: إِذا دَعاكُمْ
Sahih ehlinin Ebû Saîd b. el-Muallâ'dan rivayet ettiği şu hadis açığa çıkarmaktadır: O şöyle demiştir: Mescitte namaz kılıyordum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni çağırdı, fakat ona cevap vermedim. Sonra yanına gelip «Ey Allah'ın Resulü, ben namaz kılıyordum» dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ } demedi mi?» Sonra: «Sana Fâtiha sûresinin faziletine dair hadisi öğretmeyeyim mi?» buyurdu. Onun: { إِذا دَعاكُمْ } buyruğunda durması,
يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِما يُحْيِيكُمْ قَيْدٌ كَاشِفٌ
{ لِما يُحْيِيكُمْ } ifadesinin açıklayıcı bir kayıt olduğuna delalet eder.
وَفِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَرَجَ عَلَى أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فَقَالَ: يَا أُبَيُّ- وَهُوَ يُصَلِّي- فَالْتَفَتَ أُبَيٌّ وَلَمْ يَجُبْهُ وَصَلَّى أُبَيٌّ فَخَفَّفَ ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ- فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ مَا مَنَعَكَ يَا أُبَيُّ أَنْ تُجِيبَنِي إِذْ دَعَوْتُكَ- فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ فِي الصَّلَاةِ- فَقَالَ: أَفَلَمْ تَجِدْ فِيمَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنِ اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُمْ لِمَا يُحْيِيكُمْ- قَالَ: بَلَى وَلَا أَعُودُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ»
Tirmizî'nin el-Câmi'inde Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Übeyy b. Ka'b'ın yanına çıktı ve o namaz kılarken «Ey Übeyy!» buyurdu. Übeyy dönüp baktı fakat cevap vermedi. Namazını hafif kıldıktan sonra Resûlullah'ın yanına gelip «es-Selâmu aleyke yâ Resûlallah» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ve aleykesselâm. Seni çağırdığımda bana cevap vermekten seni alıkoyan neydi ey Übeyy?» buyurdu. O da: «Ey Allah'ın Resulü, ben namazdaydım» dedi. Resûlullah: «Bana vahyedilenler arasında: ‘Allah ve Resulü sizi hayat verecek şeylere çağırdığı zaman onlara icabet edin’ buyruğunu bulmadın mı?» dedi. O da: «Evet [buldum], inşallah bir daha yapmam» dedi.
الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى- قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهُوَ مَرْوِيٌّ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ (يُرِيدُ حَدِيثَ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَهُوَ عِنْدَ مَالِكٍ حَضَرَ مِنْهُ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ) قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَرُوِيَ أَنَّهُ وَقَعَ نَحْوَهُ مَعَ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ، فَتَكُونُ عِدَّةَ قَضَايَا مُتَمَاثِلَةٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقَصْدَ مِنْهَا
Hadisin devamı Ebû Saîd b. el-Muallâ hadisi gibidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu, Mâlik b. Enes tarikiyle de rivayet edilmiştir (Übeyy b. Ka'b hadisini kastetmektedir; bu hadis Mâlik'in nezdinde Tirmizî'dekinden daha kısadır). İbn Atiyye ayrıca, Hendek gazvesinde Huzeyfe b. el-Yemân ile de benzer bir durumun yaşandığının rivayet edildiğini söylemiştir. Dolayısıyla bunlar birbirine benzer birkaç olaydır ve şüphe yok ki bunlardan maksat,
التَّنْبِيهَ عَلَى هَذِهِ الْخُصُوصِيَّةِ لِدُعَاءِ الرَّسُولِ ﷺ.
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağrısına mahsus bu hususiyete dikkat çekmektir.
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve bilin ki şüphesiz Allah, kişi ile kalbi arasına girer ve muhakkak siz O’nun huzurunda toplanacaksınız.”
مُقْتَضَى ارْتِبَاطِ نَظْمِ الْكَلَامِ يُوجِبُ أَنْ يَكُونَ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مُرْتَبِطًا بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا فَيَكُونُ عَطْفُهَا عَلَيْهَا عَطْفُ التَّكْمِلَةِ عَلَى مَا تُكَمِّلُهُ، وَالْجُمْلَتَانِ مَجْعُولَتَانِ آيَةً وَاحِدَةً فِي الْمُصْحَفِ.
Sözün nazmının irtibat gereği, bu cümlenin içeriğinin kendisinden önceki cümlenin içeriğine bağlı olmasını zorunlu kılar; böylece ona atfedilmesi, tamamlayıcının tamamladığı şeye atfedilmesi kabilinden olur. Bu iki cümle Mushaf'ta tek bir ayet kılınmıştır.
وافتتحت الْجُمْلَة باعلموا لِلِاهْتِمَامِ بِمَا تَتَضَمَّنُهُ وَحَثِّ الْمُخَاطَبِينَ عَلَى التَّأَمُّلِ فِيمَا بَعْدَهُ، وَذَلِكَ مِنْ أَسَالِيبِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ أَنْ يُفْتَتَحَ بَعْضُ الْجُمَلِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى خَبَرٍ أَوْ طلب فهم بِأَعْلَم أَوْ تَعَلَّمْ لَفْتًا لِذِهْنِ الْمُخَاطَبِ.
Cümle, içerdiği şeye önem vermek ve muhatapları kendisinden sonrakini düşünmeye teşvik etmek için { اعْلَمُوا } ile başlatılmıştır. Bir haber veya anlama talebi içeren bazı cümlelerin, muhatabın zihnini celbetmek için «i‘lem» (اعْلَمْ - bil) veya «ta‘allem» (تَعَلَّمْ - öğren/bil) kelimeleriyle başlatılması beliğ sözün üsluplarındandır.
وَفِيهِ تَعْرِيضٌ غَالِبًا بِغَفْلَةِ الْمُخَاطَبِ عَنْ أَمْرٍ مُهِمٍّ فَمِنَ الْمَعْرُوفِ أَنَّ الْمُخْبِرَ أَوِ الطَّالِبَ مَا يُرِيدُ إِلَّا عِلْمَ الْمُخَاطَبِ فَالتَّصْرِيحُ بِالْفِعْلِ الدَّالِّ عَلَى طَلَبِ الْعِلْمِ مَقْصُودٌ لِلِاهْتِمَامِ، قَالَ تَعَالَى: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الْمَائِدَة: ١٩٦]- وَقَالَ- اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ [الْحَدِيد: ٢٠] الْآيَةَ وَقَالَ فِي الْآيَةِ، بَعْدَ هَذِهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ [الْأَنْفَال: ٢٥]
Bunda çoğunlukla muhatabın önemli bir meseleden gafil olduğuna dair üstü kapalı bir ima (ta‘rîz) vardır. Bilindiği üzere, haber veren veya talepte bulunan kişi ancak muhatabın bilmesini ister; dolayısıyla bilmeyi talep eden fiilin açıkça söylenmesi önem verme amacına matuftur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } [Mâide 98] “Bilin ki Allah’ın cezası pek çetindir ve Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir”, { اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } [Hadîd 20] “Bilin ki dünya hayatı ancak bir oyun ve eğlencedir...” ve bundan sonraki ayette de: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } [Enfâl 25] “Ve bilin ki Allah’ın cezası pek çetindir” buyurmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لِأَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ وَقَدْ رَآهُ يَضْرِبُ عَبْدًا لَهُ «اعْلَمْ أَبَا مَسْعُودٍ اعْلَمْ أَبَا مَسْعُودٍ: أَنَّ اللَّهَ أَقْدَرُ عَلَيْكَ مِنْكَ عَلَى هَذَا الْغُلَامِ»
Hadiste ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kölesini döverken gördüğü Ebû Mes'ûd el-Ensârî'ye: «İyi bil ey Ebû Mes'ûd, iyi bil ey Ebû Mes'ûd! Şüphesiz Allah'ın sana gücü, senin bu köleye olan gücünden çok daha fazladır» buyurduğu rivayet edilmiştir.
وَقَدْ يَفْتَتِحُونَ بِتَعَلَّمْ أَوْ تَعَلَّمْنَ قَالَ زُهَيْرٌ:
Bazen de «ta‘allem» (تَعَلَّمْ) veya «ta‘allemne» (تَعَلَّمْنَ) ile başlarlar; Züheyr şöyle demiştir:
قُلْتُ تَعَلَّمْ أَنَّ لِلصَّيْدِ غِرَّةً ... وَإِلَّا تُضَيِّعْهَا فَإِنَّكَ قَاتِلُهُ
Dedim ki: Bil ki avın bir gaflet anı vardır... Eğer onu zayi etmezsen, muhakkak onu vurursun.
وَقَالَ زِيَادُ بْنُ سَيَّارٍ:
Ziyâd b. Seyyâr da şöyle demiştir:
تَعَلَّمْ شِفَاءَ النَّفْسِ قَهْرُ عَدُوِّهَا ... فَبَالِغْ بِلُطْفٍ فِي التَّحَيُّلِ وَالْمَكْرِ
Bil ki nefsin şifası düşmanını kahretmektir... Öyleyse incelikle hile ve tuzakta ileri git.
وَقَالَ بِشْرُ بْنُ أَبِي خَازِمٍ:
Bişr b. Ebî Hâzim ise şöyle demiştir:
وَإِلَّا فَاعْلَمُوا أَنَّا وَأَنْتُمُ ... بُغَاةٌ مَا بَقِينَا فِي شِقَاقِ
Aksi takdirde bilin ki biz ve siz... Ayrılık içinde kaldığımız müddetçe haddi aşanlarız.
وأَنَّ بَعْدَ هَذَا الْفِعْلِ مَفْتُوحَةُ الْهَمْزَةِ حَيْثُمَا وَقَعَتْ، وَالْمَصْدَرُ الْمُؤَوَّلُ يَسُدُّ مَسَدَّ مَفْعُولَيْ عَلِمَ مَعَ إِفَادَةِ (أَنَّ) التَّأْكِيدَ.
Bu fiilden sonraki Enne (أَنَّ) nerede gelirse gelsin hemzesi fethalıdır; tevil edilmiş masdar, Enne'nin (أَنَّ) tekit ifade etmesiyle birlikte Alime (عَلِمَ) fiilinin iki mefulünün yerini tutar.
والحول، وَيُقَال الحؤل: مَنْعُ شَيْءٍ اتِّصَالًا بَيْنَ شَيْئَيْنِ أَوْ أَشْيَاءَ قَالَ تَعَالَى: وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ [هود: ٤٣] .
Havl (الحول) -hıyel (الحؤل) de denir- iki şey veya şeyler arasındaki bitişmeyi bir şeyin engellemesidir. Yüce Allah: { وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ } [Hûd 43] “Aralarına dalga girdi” buyurmuştur.
وَإِسْنَادُ الْحَوْلِ إِلَى اللَّهِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْمَكَانِ، وَالْمَعْنَى يَحُولُ شَأْن من شؤون صِفَاتِهِ، وَهُوَ تَعَلُّقُ صِفَةِ الْعِلْمِ بِالِاطِّلَاعِ عَلَى مَا يُضْمِرُهُ الْمَرْءُ أَوْ تَعَلُّقُ صِفَةِ الْقُدْرَةِ بِتَنْفِيذِ مَا عَزَمَ عَلَيْهِ الْمَرْءُ أَوْ بِصَرْفِهِ عَنْ فِعْلِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْقَلْبِ هُنَا الْبَضْعَةَ الصَّنَوْبَرِيَّةَ الْمُسْتَقِرَّةَ فِي بَاطِنِ الصَّدْرِ، وَهِيَ الْآلَةُ الَّتِي تَدْفَعُ الدَّمَ إِلَى عُرُوقِ الْجِسْمِ، بَلِ الْمُرَادُ عَقْلُ
Havl (araya girme) fiilinin Allah'a isnat edilmesi aklî bir mecazdır; zira Allah mekândan münezzehtir. Anlam şudur: Sıfatlarının şe'nlerinden bir şe'n araya girer; bu da ilim sıfatının kişinin gizlediği şeye muttali olmasıyla taalluk etmesi veya kudret sıfatının kişinin azmettiği şeyi gerçekleştirmesiyle yahut onu fiilinden vazgeçirmesiyle taalluk etmesidir. Burada kalp ile kastedilen, göğsün içinde yer alan ve kanı vücudun damarlarına pompalayan alet olan çam kozalağı şeklindeki et parçası değil, bilakis kişinin aklı
الْمَرْءِ وَعَزْمُهُ، وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ فِي الْعَرَبِيَّةِ.
ve azmidir; bu da Arapçada yaygın bir kullanımdır.
فَلَمَّا كَانَ مَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَكْمِلَةً لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَاعْلَمُوا أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ يَخْلُصُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَعَقْلِهِ خُلُوصَ الْحَائِلِ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَإِنَّهُ يَكُونُ شَدِيدَ الِاتِّصَالِ بكليهما.
Bu cümlenin içeriği kendisinden önceki cümlenin içeriğinin bir tamamlayıcısı olduğuna göre, anlamın şöyle olması caizdir: «Bilin ki Allah'ın ilmi, iki şeyin arasına giren bir engelin nüfuz edişi gibi kişi ile aklı arasına nüfuz eder; zira araya giren engel her iki tarafla da son derece irtibatlıdır.»
وَالْمرَاد ب الْمَرْءِ عَمَلُهُ وَتَصَرُّفَاتُهُ الْجُسْمَانِيَّةُ.
Kişi (الْمَرْءِ) ile kastedilen ise onun ameli ve cismani tasarruflarıdır.
فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ عَزْمَ الْمَرْءِ وَنِيَّتَهُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَعِلَ بِعَزْمِهِ جَوَارِحُهُ، فَشُبِّهَ عِلْمُ اللَّهِ بِذَلِكَ بِالْحَائِلِ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فِي كَوْنِهِ أَشَدَّ اتِّصَالًا بِالْمَحُولِ عَنْهُ مِنْ أَقْرَبِ الْأَشْيَاءِ إِلَيْهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ.
Buna göre anlam: Allah, azmiyle uzuvları harekete geçmeden önce kişinin azmini ve niyetini bilir; böylece Allah'ın bunu bilmesi, Yüce Allah'ın: “Biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğunda olduğu gibi, araya giren şeyin kendisinden engellenen şeye en yakın şeylerden bile daha kuvvetli irtibatlı olması bakımından iki şey arasındaki engele benzetilmiştir.
وَجِيءَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ يَحُولُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَتَجَدَّدُ وَيَسْتَمِرُّ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] قَالَهُ قَتَادَةُ.
{ يَحُولُ } muzari sîgasıyla getirilmesi, bunun yenilendiğini ve devam ettiğini göstermek içindir. Bu, Katâde'nin de belirttiği gibi Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf 16] “Biz ona şah damarından daha yakınız” buyruğunun anlamındadır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَحْذِيرُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ كُلِّ خَاطِرْ يَخْطُرُ فِي النُّفُوسِ: مِنَ التَّرَاخِي فِي الِاسْتِجَابَةِ إِلَى دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَالتَّنَصُّلِ مِنْهَا، أَوِ التَّسَتُّرِ فِي مُخَالَفَتِهِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ:
Bundan maksat, müminleri nefislerine gelebilecek her türlü düşünceden sakındırmaktır: Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetine icabette gevşeklik göstermekten, ondan kaçınmaktan veya ona muhalefeti gizlemekten [sakındırmaktır]. Bu da O'nun şu buyruğunun anlamıdır:
وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ [الْبَقَرَة: ٢٣٥] .
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ } [Bakara 235] “Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O’ndan sakının.”
وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَقْعُ قَوْلِهِ: وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ عَقِبَهُ فَكَانَ مَا قَبْلَهُ تَحْذِيرًا وَكَانَ هُوَ تَهْدِيدًا وَفِي «الْكَشَّاف» ، و «ابْن عَطِيَّةَ» : قِيلَ إِنَّ الْمُرَادَ الْحَثُّ عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالِامْتِثَالِ وَعَدَمِ إِرْجَاءِ ذَلِكَ إِلَى وَقْتٍ آخَرَ خَشْيَةَ أَنْ تَعْتَرِضَ الْمَرْءَ مَوَانِعُ مِنْ تَنْفِيذِ عَزْمِهِ عَلَى الطَّاعَةِ أَيْ فَيَكُونُ الْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ تَقْدِيرُهُ: إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ، أَيْ بَيْنَ عَمَلِهِ وَعَزْمِهِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ [المُنَافِقُونَ: ١٠] الْآيَةَ.
Böylece ardından gelen: { وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } buyruğunun tesiri ortaya çıkmaktadır; zira kendisinden önceki kısım bir sakındırma, bu ise bir tehdittir. el-Keşşâf ve İbn Atiyye'de şöyle denilmiştir: Muradın, itaate olan azmini yerine getirmekten kişiyi alıkoyacak engellerin çıkmasından korkarak boyun eğmede acele etmeye ve bunu başka bir zamana ertelememeye teşvik olduğu söylenmiştir; yani kelam, takdiri «Şüphesiz Allah'ın eceli kişi ile kalbi arasına girer», yani ameli ile azmi arasına girer şeklinde olan hazfedilmiş bir muzâf üzeredir. Yüce Allah: { وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ } [Münâfikûn 10] “Herhangi birinize ölüm gelip çatmadan önce, size rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak edin...” buyurmuştur.
وَهُنَالِكَ أَقْوَالٌ أُخْرَى لِلْمُفَسِّرِينَ يَحْتَمِلُهَا اللَّفْظُ وَلَا يُسَاعِدُ عَلَيْهَا ارْتِبَاطُ الْكَلَامِ وَالَّذِي حَمَلَنَا عَلَى تَفْسِيرِ الْآيَةِ بِهَذَا دُونَ مَا عَدَاهُ أَنْ لَيْسَ فِي جُمْلَةِ:
Müfessirlerin lafzın ihtimal dahilinde gördüğü ancak kelamın irtibatının desteklemediği başka görüşleri de vardır. Ayeti başkasıyla değil de bununla tefsir etmemize bizi sevk eden husus şudur:
أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ إِلَّا تَعَلُّقُ شَأْن من شؤون اللَّهِ بِالْمَرْءِ وَقَلْبِهِ أَيْ جُثْمَانِهِ وَعَقْلِهِ دُونَ شَيْءٍ آخَرَ خَارِجٍ عَنْهُمَا، مِثْلَ دَعْوَةِ الْإِيمَانِ وَدَعْوَةِ الْكُفْرِ، وَأَنَّ كَلِمَةَ بَيْنَ تَقْتَضِي شَيْئَيْنِ فَمَا يَكُونُ تَحَوُّلٌ إِلَّا إِلَى أَحَدِهِمَا لَا إِلَى أَمْرٍ آخَرَ خَارِجٍ عَنْهُمَا كَالطَّبَائِعِ، فَإِنَّ ذَلِكَ تَحْويل وَلَيْسَ حؤلا.
{ أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } cümlesinde, iman çağrısı ve küfür çağrısı gibi onların dışındaki başka bir şey olmaksızın, sadece Allah'ın şe'nlerinden bir şe'nin kişi ve kalbiyle, yani bedeni ve aklıyla taalluk etmesi söz konusudur. Ayrıca Beyne (بَيْنَ) kelimesi iki şey gerektirir; dolayısıyla araya giriş ancak bu ikisinden birine yönelik olur, tabiatlar gibi onların haricindeki başka bir şeye yönelik olamaz; zira bu tahvil (dönüştürme) olur, havl (araya girme) olmaz.
وَجُمْلَةُ: وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ عَطْفٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَالضَّمِيرُ الْوَاقِعُ اسْمُ (أَنَّ) ضَمِيرُ اسْمِ الْجَلَالَةِ، وَلَيْسَ ضَمِيرَ الشَّأْنِ لِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهِ، وَلِإِجْرَاءِ أُسْلُوبِ
{ وَأَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } cümlesi, { أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } ifadesine matuftur. Enne'nin (أَنَّ) ismi olan zamir, lafza-i celâlin zamiridir; uygun düşmemesi sebebiyle şe'n zamiri değildir ve [kelam] üslubunun akışını sağlamak içindir.
الْكَلَامِ عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ إِلَخْ.
kelamın { أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ } ilâ ahirî [buyruğunun] üslubu üzere cereyan etmesi içindir.
وَتَقْدِيمُ مُتَعَلِّقِ تُحْشَرُونَ عَلَيْهِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ أَيْ: إِلَيْهِ إِلَى غَيْرِهِ تُحْشَرُونَ، وَهَذَا الِاخْتِصَاصُ لِلْكِنَايَةِ عَنِ انْعِدَامِ مَلْجَأٍ أَوْ مَخْبَأٍ تَلْتَجِئُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْحَشْرِ إِلَى اللَّهِ فَكَنَّى عَنِ انْتِفَاءِ الْمَكَانِ بِانْتِفَاءِ مَحْشُورٍ إِلَيْهِ غَيْرَ اللَّهِ بِأَبْدَعِ أُسْلُوبٍ، وَلَيْسَ الِاخْتِصَاصُ لِرَدِّ اعْتِقَادٍ، لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِذَلِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، فَلَا مُقْتَضَى لِقَصْرِ الْحَشْرِ عَلَى الْكَوْنِ إِلَى اللَّهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِم.
Tuhşerûn (تُحْشَرُونَ) [fiilinin] müteallakının (bağlantılı ögesinin) onun önüne geçirilmesi, ihtisas (özgüleme) bildirmek içindir; yani: Başkasına değil, yalnızca O'na toplanacaksınız. Bu ihtisas, Allah'a toplanmaktan sığınılacak bir sığınak yahut bir gizlenme yerinin bulunmadığını kinaye yoluyla ifade etmek içindir. Böylece en bedî bir üslupla, Allah'tan başka kendisine toplanılacak bir merciin yokluğu üzerinden [kaçılacak bir] mekânın yokluğundan kinaye yapılmıştır. Bu ihtisas yanlış bir inancı reddetmek için değildir; çünkü bununla muhatap olanlar müminlerdir, dolayısıyla onlara nispetle haşrın sadece Allah'a olacağına dair bir hasr yapmayı gerektirecek bir durum yoktur.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٢٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 25]
وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ (٢٥)
{ وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ } “Bir de öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmaz. Bilin ki Allah'ın cezalandırması çok şiddetlidir.” (25)
عَقِبَ تَحْرِيضِ جَمِيعِهِمْ عَلَى الِاسْتِجَابَةِ، الْمُسْتَلْزَمِ تَحْذِيرَهُمْ مِنْ ضِدِّهَا بِتَحْذِيرِ الْمُسْتَجِيبِينَ مِنْ إِعْرَاضِ الْمُعْرِضِينَ، لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمْ قَدْ يَلْحَقُهُمْ أَذًى مِنْ جَرَّاءِ فِعْلِ غَيْرِهِمْ إِذَا هُمْ لَمْ يُقَوِّمُوا عِوَجَ قَوْمِهِمْ، كَيْلَا يَحْسَبُوا أَنَّ امْتِثَالَهُمْ كَافٍ إِذَا عَصَى دَهْمَاؤُهُمْ، فَحَذَّرَهُمْ فِتْنَةً تَلْحَقُهُمْ فَتَعُمُّ الظَّالِمَ وَغَيْرَهُ.
Hepsinin icabete teşvik edilmesinin ve bunun zıddından sakındırılmalarının gereği olarak, arkasından icabet edenler yüz çevirenlerin yüz çevirmesinden sakındırılmıştır; ta ki kavimlerinin eğriliğini düzeltmedikleri takdirde başkalarının eylemi yüzünden kendilerine de bir eziyetin dokunabileceğini bilsinler, avamları isyan ettiğinde kendi boyun eğişlerinin yeterli olacağını sanmasınlar. Bu sebeple onları, kendilerine ulaşıp zalimi de başkasını da kuşatacak bir fitneden sakındırmıştır.
فَإِنَّ الْمُسْلِمِينَ إِنْ لَمْ يَكُونُوا كَلِمَةً وَاحِدَةً فِي الِاسْتِجَابَةِ لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ ﵊ دَبَّ بَيْنَهُمُ الِاخْتِلَافُ وَاضْطَرَبَتْ أَحْوَالُهُمْ وَاخْتَلَّ نِظَامُ جَمَاعَتِهِمْ بِاخْتِلَافِ الْآرَاءِ وَذَلِكَ الْحَالُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْفِتْنَةِ.
Çünkü Müslümanlar Allah'a ve Resul'e -aleyhisselâm- icabet etmede tek bir söz/yürek olmadıkları takdirde aralarına ayrılık girer, halleri sarsılır ve görüş ayrılıkları sebebiyle cemaatlerinin düzeni bozulur. İşte bu durum fitne olarak ifade edilen haldir.
وَحَاصِلُ مَعْنَى الْفِتْنَةِ يَرْجِعُ إِلَى اضْطِرَابِ الْآرَاءِ، وَاخْتِلَالِ السَّيْرِ، وَحُلُولِ الْخَوْفِ وَالْحَذَرِ فِي نُفُوسِ النَّاسِ، قَالَ تَعَالَى: وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً [طه: ٤٠] وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْفِتْنَةِ فِي قَوْلِهِ: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Fitnenin anlamının özü; görüşlerin çalkantısına, gidişatın bozulmasına, insanların nefislerine korku ve endişenin yerleşmesine racidir. Yüce Allah: { وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } [Tâhâ 40] “Ve seni türlü imtihanlarla sınadık.” buyurmuştur. Fitnenin zikri daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } buyruğunda geçmişti.
فَعَلَى عُقَلَاءِ الْأَقْوَامِ وَأَصْحَابِ الْأَحْلَامِ مِنْهُمْ إِذَا رَأَوْا دَبِيبَ الْفَسَادِ فِي عَامَّتِهِمْ أَنْ يُبَادِرُوا لِلسَّعْيِ إِلَى بَيَانِ مَا حَلَّ بِالنَّاسِ مِنَ الضَّلَالِ فِي نُفُوسِهِمْ، وَأَنْ يَكْشِفُوا لَهُمْ مَاهِيَّتَهُ وَشُبْهَتَهُ وَعَوَاقِبَهُ، وَأَنْ يَمْنَعُوهُمْ مِنْهُ بِمَا أُوتُوهُ مِنَ الْمَوْعِظَةِ وَالسُّلْطَانِ، وَيَزْجُرُوا الْمُفْسِدِينَ عَنْ ذَلِكَ الْفَسَادِ حَتَّى يَرْتَدِعُوا، فَإِنْ هُمْ تَرَكُوا ذَلِكَ، وَتَوَانَوْا فِيهِ لَمْ يَلْبَثِ الْفَسَادُ أَنْ يَسْرِيَ فِي النُّفُوسِ وَيَنْتَقِلَ بِالْعَدْوَى مِنْ وَاحِدٍ إِلَى غَيْرِهِ، حَتَّى يَعُمَّ أَوْ يَكَادُ، فَيَعْسُرُ اقْتِلَاعُهُ مِنَ النُّفُوسِ، وَذَلِكَ الِاخْتِلَالُ يُفْسِدُ عَلَى الصَّالِحِينَ صَلَاحُهُمْ وَيُنَكِّدُ عَيْشَهُمْ عَلَى الرَّغْمِ مِنْ صَلَاحِهِمْ وَاسْتِقَامَتِهِمْ، فَظَهَرَ أَنَّ الْفِتْنَةَ إِذَا حَلَّتْ بِقَوْمٍ لَا تُصِيبُ الظَّالِمَ خَاصَّةً بَلْ تَعُمُّهُ وَالصَّالِحَ، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ وَجَبَ اتِّقَاؤُهَا عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّ أَضْرَارَ حُلُولِهَا تُصِيبُ جَمِيعَهُمْ.
Dolayısıyla kavimlerin akıl ve dirayet sahiplerinin, avamları arasında fesadın sinsi sinsi yayıldığını gördüklerinde, insanların nefislerine musallat olan sapıklığı açıklamaya koşmaları; mahiyetini, şüphesini ve akıbetlerini onlara ortaya koymaları; kendilerine verilen öğüt ve yetki ile onları bundan men etmeleri ve bozguncuları vazgeçinceye kadar o fesattan caydırmaları gerekir. Şayet bunu terk eder ve bunda gevşeklik gösterirlerse fesadın nefislere sirayet etmesi, bulaşıcı bir hastalık gibi birinden diğerine geçmesi çok sürmez; nihayet her tarafı kaplar yahut kaplamaya yaklaşır, böylece nefislerden sökülüp atılması zorlaşır. İşte bu bozulma, salihlerin salahını zedeler ve salah ve istikametlerine rağmen onların hayatını zehir eder. Böylece fitne bir kavme indiğinde sadece zalime isabet etmeyip onu da salih olanı da kuşattığı ortaya çıkmış olur. İşte bu sebeple fitneden sakınmak herkese farz olmuştur; çünkü onun inişinin zararları hepsine isabet eder.
وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ الْفِتْنَةَ قَدْ تَكُونُ عِقَابًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فِي الدُّنْيَا، فَهِيَ تَأْخُذُ حُكْمَ الْعُقُوبَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ الَّتِي تُصِيبُ الْأُمَمَ، فَإِنَّ مِنْ سُنَّتِهَا أَنْ لَا تَخُصَّ الْمُجْرِمِينَ إِذَا كَانَ الْغَالِبُ عَلَى النَّاسِ هُوَ الْفَسَادُ، لِأَنَّهَا عُقُوبَاتٌ تَحْصُلُ بِحَوَادِثَ كَوْنِيَّةٍ يَسْتَتِبُّ فِي نِظَامِ الْعَالِمِ الَّذِي سَنَّهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي خَلْقِ هَذَا الْعَالَمِ أَنْ يُوَزَّعَ عَلَى الْأَشْخَاصِ كَمَا
Bununla bilirsin ki fitne bazen Yüce Allah'tan dünyada bir ceza olabilir; bu durumda ümmetlere isabet eden dünyevi cezaların hükmünü alır. Zira insanlara fesat galip geldiğinde onun [ilahi] kanunundan olan şey, sadece suçlulara özgü kalmamasıdır. Çünkü bunlar, Yüce Allah'ın bu alemin yaratılışında koyduğu âlem düzeninde şahıslara dağıtılması yerleşik olan kevnî hadiselerle meydana gelen cezalardır; nitekim
وَرَدَ فِي حَدِيثِ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «مِثْلَ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ وَالْوَاقِعِ فِيهَا كَمَثَلِ قَوْمٍ اسْتَهَمُوا عَلَى سَفِينَةٍ فَأَصَابَ بَعْضُهُمْ أَعْلَاهَا وَبَعْضُهُمْ أَسْفَلَهَا فَكَانَ الَّذِينَ فِي أَسْفَلِهَا إِذَا اسْتَقَوْا مِنَ الْمَاءِ مَرُّوا عَلَى مَنْ فَوْقَهُمْ فَقَالُوا: لَوْ أَنَّا خَرَقْنَا فِي نَصِيبِنَا خَرْقًا وَلَمْ نُؤْذِ مَنْ فَوْقَنَا فَإِنْ يَتْرُكُوهُمْ وَمَا أَرَادُوا هَلَكُوا جَمِيعًا وَإِنْ أَخَذُوا عَلَى أَيْدِيهِمْ نَجَوْا وَنَجَوْا جَمِيعًا»
Sahih'te münkerden nehiy hakkındaki hadiste şöyle varid olmuştur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın sınırlarını koruyan ile o sınırlara düşenin (çiğneyenin) misali, bir gemide kura çeken bir topluluğun misali gibidir; bazısına geminin üst kısmı, bazısına da alt kısmı düşmüştür. Alt kısımdakiler su almak istediklerinde üsttekilerin yanından geçiyorlardı. Dediler ki: 'Kendi hissemizden bir delik açsak da üstümüzdekileri rahatsız etmesek.' Şayet onları istedikleriyle baş başa bırakırlarsa hepsi helak olur; eğer ellerinden tutarlarsa hem kendileri kurtulur hem de hepsi birden kurtulur.»
وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ أَنَّهَا قَالَتْ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ- قَالَ: نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ ثُمَّ يَحْشُرُونَ عَلَى نِيَّاتِهِمْ»
Sahîh-i Müslim'de Zeynep binti Cahş'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ey Allah'ın Resulü! İçimizde salih kimseler varken helak olur muyuz? Şöyle buyurdu: 'Evet, kötülük çoğaldığı zaman. Sonra [kıyamette] niyetleri üzere diriltilirler.'»
. وَحَرْفُ لَا فِي قَوْلِهِ: لَا تُصِيبَنَّ نَهْيٌ بِقَرِينَةِ اتِّصَالِ مَدْخُولِهَا بِنُونِ التَّوْكِيدِ الْمُخْتَصَّةِ بِالْإِثْبَاتِ فِي الْخَبَرِ وَبِالطَّلَبِ، فَالْجُمْلَةُ الطَّلَبِيَّةُ: إِمَّا نعت ل فِتْنَةً بِتَقْدِيرِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، وَمِثْلُهُ وَارِدٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ الْعَجَّاجِ:
. { لَا تُصِيبَنَّ } buyruğundaki Lâ (لَا) harfi, haberde olumlulukla ve taleple اختصاصı bulunan tekit nûnunun onun dahil olduğu fiile bitişmesi karinesiyle nehîdir (yasaklamadır). Bu talep cümlesi ya hazfedilmiş bir kavil takdiriyle Fitneten (فِتْنَةً) kelimesinin sıfatıdır. Bunun benzeri Arap kelamında varittir; Accâc'ın şu sözü gibi: