وَمَوْقِعُ الْوَاوِ فِي قَوْلِهِ وَيَمْكُرُونَ لَمْ أَرَ أَحَدًا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَرَّجَ عَلَى بَيَانِهِ وَهِيَ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ:
{ وَيَمْكُرُونَ } buyruğundaki vâv harfinin konumunu hiçbir müfessirin açıklamaya yöneldiğini görmedim. Bu iki veçhe ihtimallidir:
أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ وَاوَ الْحَالِ، وَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَهِيَ حَالٌ مُؤَسَّسَةٌ غَيْرُ مُؤَكَّدَةٍ، بِاعْتِبَارِ مَا اتَّصَلَ بِهَا مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ عَلَيْهَا، وَهِيَ جُمْلَةُ: وَيَمْكُرُ اللَّهُ فَقَوْلُهُ: وَيَمْكُرُ اللَّهُ هُوَ مَنَاطُ الْفَائِدَةِ مِنَ الْحَالِ وَمَا قَبْلَهُ تَمْهِيدٌ لَهُ وَتَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ مَكْرَهُمْ يُقَارِنُهُ مَكْرُ اللَّهِ بِهِمْ، وَالْمُضَارِعُ فِي يَمْكُرُونَ ويَمْكُرُ اللَّهُ لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ الْمَكْرِ.
Birincisi: Hâl vâvı olmasıdır. Bu cümle inkâr edenlerden bir hâldir; kendisine matuf olan { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } cümlesiyle birleşmesi bakımından tekit edici değil, yeni bir anlam kurucu (müessise) hâldir. Zira { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } ifadesi, hâlden elde edilen faydanın dayanağıdır; öncesi ise ona bir hazırlık olup onların tuzak kurmasına Allah'ın onlara karşılık tuzak kurmasının eşlik ettiğini açıkça belirtmektir. { يَمْكُرُونَ } ve { يَمْكُرُ اللَّهُ } lafızlarındaki muzari kipi ise tuzak kurma halini zihinde canlandırmak içindir.
وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ وَاوَ الِاعْتِرَاضِ أَيِ الْعَطْفِ الصُّورِيِّ، وَيَكُونَ الْمُرَادُ بِالْفِعْلِ الْمَعْطُوفِ الدَّوَامُ أَيْ هُمْ مكروا بك لثبتوك أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ وَهُمْ لَا يَزَالُونَ يَمْكُرُونَ كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ لِمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ «وَأَيْضًا لَتَمَلَّنَّهُ» يَعْنِي النَّبِيءَ، فَتَكُونُ جُمْلَةُ وَيَمْكُرُونَ مُعْتَرَضَةً وَيَكُونُ جُمْلَةُ: وَيَمْكُرُ اللَّهُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالْمُضَارِعُ فِي جُمْلَةِ: وَيَمْكُرُونَ لِلِاسْتِقْبَالِ وَالْمُضَارِعُ فِي وَيَمْكُرُ اللَّهُ لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ مَكْرِ اللَّهِ فِي وَقْتِ مَكْرِهِمْ مِثْلَ الْمُضَارِعِ الْمَعْطُوفِ هُوَ عَلَيْهِ.
İkincisi: İtiraz (ara cümle) vâvı, yani şeklen atıf olmasıdır. Matuf fiilden murat süreklilik olur; yani «Onlar seni bağlayıp tutmak veya öldürmek ya da sürmek için tuzak kurdular ve hâlâ da tuzak kurmaya devam ediyorlar» demektir. Nitekim Ka'b b. el-Eşref'in Muhammed b. Mesleme'ye Peygamber'i kastederek «Ayrıca ondan mutlaka bıkıp usanacaksınız» demesi gibidir. Bu takdirde { وَيَمْكُرُونَ } cümlesi itiraz cümlesi olur; { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } cümlesi ise { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesine matuf olur. { وَيَمْكُرُونَ } cümlesindeki muzari gelecek zaman içindir; { وَيَمْكُرُ اللَّهُ } ifadesindeki muzari ise, üzerine matuf olduğu muzari gibi, onların tuzak kurduğu vakitte Allah'ın tuzak kurması halini zihinde canlandırmak içindir.
وَبَيَانُ مَعْنَى إِسْنَادِ الْمَكْرِ إِلَى اللَّهِ تَقَدَّمَ: فِي آيَةِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٤] وَآيَةِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٩] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ.
Tuzak kurmanın Allah'a isnat edilmesinin anlamının açıklaması Âl-i İmrân Suresi'ndeki ayette [54] ve A'râf Suresi'ndeki ayette [99] geçmişti; { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır” buyruğu da böyledir.
وَالَّذِينَ تَوَلَّوُا الْمَكْرَ هُمْ سَادَةُ الْمُشْرِكِينَ وَكُبَرَاؤُهُمْ وَأَعْوَانُ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَانَ دَأْبُهُمُ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَفِي نُزُولِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا أُسْنِدَ إِلَى جَمِيعِ الْكَافِرِينَ لِأَنَّ الْبَقِيَّةَ كَانُوا أَتْبَاعًا لِلزُّعَمَاءِ يَأْتَمِرُونَ بِأَمْرِهِمْ، وَمِنْ هَؤُلَاءِ
Tuzak kurma işini üstlenenler müşriklerin ileri gelenleri, büyükleri ve âdetleri Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine ve ona Kur'an'ın inişine dil uzatmak olanların yardımcılarıdır. Bunun bütün kâfirlere isnat edilmesi ise, geri kalanların bu liderlere tabi olup onların emirlerine göre hareket etmelerindendir. Bunlardan bazıları:
أَبُو جَهْلٍ، وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ، وَأُمَّيَّةُ بْنُ خلف، وأضرابهم.
Ebû Cehil, Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Ümeyye b. Halef ve benzerleridir.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٣١]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 31]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا قالُوا قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٣١) } “Ayetlerimiz onlara okunduğu zaman: «Duyduk, dilesek biz de bunun benzerini söyleriz; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» dediler.”
انْتِقَالٌ إِلَى ذِكْرِ بُهْتَانٍ آخَرَ مِنْ حِجَاجِ هَؤُلَاءِ الْمُشْركين، لم تزل آيَاتُ هَذِهِ السُّورَةِ يَتَخَلَّلُهَا أَخْبَارُ كُفْرِهِمْ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ [الْأَنْفَال: ٧]- وَقَوله-لِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ
Bu müşriklerin iddialarından başka bir iftirayı zikre geçiştir. Bu surenin ayetleri arasına { وَيَقْطَعَ دابِرَ الْكافِرِينَ } [Enfâl: 7] “ve kâfirlerin arkasını kessin” buyruğundan, { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ }
[الْأَنْفَال: ١٣]- وَقَوْلِهِ- فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ [الْأَنْفَال: ١٧]-
[Enfâl: 13] “Bu, onların Allah'a ve Resulü'ne karşı gelmelerindendir” buyruğundan, { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } [Enfâl: 17] “Onları siz öldürmediniz, fakat Allah öldürdü” buyruğundan,
وَقَوْلِهِ- وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ [الْأَنْفَال: ٢١]- ثُمَّ بِقَوْلِهِ- وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَال: ٣٠] .
{ وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } [Enfâl: 21] “«İşittik» dedikleri halde işitmeyenler gibi olmayın” buyruğundan ve ardından { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Enfâl: 30] “Hani inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” buyruğundan itibaren onların inkâr haberleri serpiştirilmeye devam etmiştir.
وَهَذِهِ الْجُمَلُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ [الْأَنْفَال: ٢٣] .
Bu cümleler { وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ } [Enfâl: 23] “Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi elbette onlara işittirirdi” cümlesine matuftur.
وَهَذَا الْقَوْلُ مَقَالَةُ الْمُتَصَدِّينَ لِلطَّعْنِ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ، وَمُحَاجَّتِهِ، وَالتَّشْغِيبِ عَلَيْهِ:
Bu söz; Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) dil uzatmaya, onunla tartışmaya ve ona karşı kargaşa çıkarmaya yeltenenlerin sözüdür:
مِنْهُمُ النَّضْرُ بن الْحَارِث، وطعمية بْنُ عَدِيٍّ، وَعُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ.
Nadr b. el-Hâris, Tuayme b. Adiy ve Ukbe b. Ebî Muayt bunlardandır.
وَمَعْنَى قَدْ سَمِعْنا: قَدْ فَهِمْنَا مَا تَحْتَوِي عَلَيْهِ، لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَهَا وَإِنَّمَا اهْتَمُّوا بِالْقَصَصِ وَلَمْ يَتَبَيَّنُوا مَغْزَاهَا وَلَا مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْآدَابِ وَالْحَقَائِقِ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ [الْأَنْفَال: ٢١] أَيْ لَا يَفْقَهُونَ مَا سَمِعُوا.
{ قَدْ سَمِعْنا } ifadesinin anlamı: «İçerdiği şeyleri anladık, dilesek biz de benzerini söylerdik» demektir. Onlar yalnızca kıssalarla ilgilendiler; ne bunların gayesini ne de Kur'an'daki edepleri ve hakikatleri kavrayabildiler. Bundan dolayı Yüce Allah onlar hakkında { كَالَّذِينَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ } [Enfâl: 21] “«İşittik» dedikleri halde işitmeyenler gibi” yani işittiklerini anlamayan kimseler gibi buyurmuştur.
وَمِنْ عَجِيبِ بُهْتَانِهِمْ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ تَحَدَّاهُمْ بِمُعَارَضَةِ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، فَعَجَزُوا عَنْ ذَلِكَ وَأُفْحِمُوا، ثُمَّ اعْتَذَرُوا بِأَنَّ مَا فِي الْقُرْآنِ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ وَأَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ ذَلِكَ- قِيلَ: قَائِلُ ذَلِكَ هُوَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ، كَانَ رَجُلًا مِنْ مَرَدَةِ قُرَيْشٍ وَمِنَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَكَانَ كَثِيرَ الْأَسْفَارِ إِلَى الْحِيرَةِ وَإِلَى أَطْرَافِ بِلَادِ الْعَجَمِ فِي تِجَارَتِهِ، فَكَانَ يَلْقَى بِالْحِيرَةِ نَاسًا مِنَ الْعِبَادِ (بِتَخْفِيفِ الْبَاءِ اسْمُ طَائِفَةٍ مِنَ النَّصَارَى) فَيُحَدِّثُونَهُ مِنْ أَخْبَارِ الْإِنْجِيلِ وَيَلْقَى مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَنْقُلُ أُسْطُورَةَ حُرُوبِ (رستم) و (أسفنديار) مِنْ مُلُوكِ الْفُرْسِ فِي قَصَصِهِمُ الْخُرَافِيِّ،
Onların şaşırtıcı iftiralarından biri de şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kur'an'dan bir surenin benzerini getirmeleri hususunda meydan okumuş; onlar bundan âciz kalıp susturulmuşlardı. Sonra da Kur'an'dakilerin öncekilerin masalları olduğunu ve kendilerinin de bunun benzerini getirmeye güç yetirebileceklerini ileri sürerek mazeret uydurdular. Bunu söyleyen kişinin Benî Abdiddâr'dan Nadr b. el-Hâris olduğu söylenmiştir. O, Kureyş'in azgınlarından ve alay edenlerinden bir adamdı. Ticareti sebebiyle Hîre'ye ve Acem (İran) diyarının sınır boylarına çokça seyahat ederdi. Hîre'de İbâd'dan (bâ harfinin şeddesiz okunuşuyla Hristiyan bir taifenin adı) kimselerle karşılaşır, onlar da kendisine İncil haberlerinden bahsederlerdi; Araplardan da Fars krallarından (Rüstem) ile (İsfendiyâr)'ın efsanevî kıssalarındaki savaş destanını aktaran kimselerle karşılaşırdı,
وَإِنَّمَا كَانَتْ تِلْكَ الْأَخْبَارُ تُتَرْجَمُ لِلْعَرَبِ بِاللِّسَانِ وَيَسْتَظْهِرُهَا قُصَّاصُهُمْ وَأَصْحَابُ النَّوَادِرِ مِنْهُمْ وَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ أَنَّ تِلْكَ الْأَخْبَارَ كَانَتْ مَكْتُوبَةً بِالْعَرَبِيَّةِ، فِيمَا أَحْسَبُ، إِلَّا مَا وَقَعَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ جَاءَ بِنُسْخَةٍ مِنْ خَبَرِ (رُسْتُمَ) وَ (إِسْفَنْدِيَاذَ) وَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ تِلْكَ الْأَخْبَارِ
Bu haberler Araplara yalnızca sözlü olarak tercüme edilir, onların kıssacıları ve fıkra anlatıcıları bunları ezberlerdi. Zannımca, «el-Keşşâf»ta Nadr b. el-Hâris'in (Rüstem) ve (İsfendiyâz) haberine dair bir nüsha getirdiğine dair geçen rivayet müstesna, bu haberlerin Arapça yazılı olduğunu hiç kimse zikretmemiştir. Bu haberlerin bir kısmının,
مَكْتُوبًا بِالْعَرَبِيَّةِ كَتَبَهَا الْقَصَّاصُونَ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ وَالْأَنْبَارِ تَذْكِرَةً لِأَنْفُسِهِمْ، وَإِنَّمَا هِيَ أَخْبَارٌ لَا حِكْمَةَ فِيهَا وَلَا مَوْعِظَةَ، وَقَدْ أَطَالَ فِيهَا الْفِرْدَوْسِيُّ فِي كِتَابِ «الشَّاهْنَامِهْ» تَطْوِيلًا مُمِلًّا عَلَى عَادَةِ أَهْلِ الْقَصَصِ، وَقَالَ الْفَخْرُ: اشْتَرَى النَّضْرُ مِنَ الْحِيرَةَ أَحَادِيثَ كَلِيلَةَ وَدِمْنَةَ، وَكَانَ يَقْعُدُ مَعَ الْمُسْتَهْزِئِينَ وَالْمُقْتَسِمِينَ وَهُوَ مِنْهُمْ فَيَقْرَأُ عَلَيْهِمْ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، فَإِسْنَادُ قَوْلِ النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ إِلَى جَمَاعَةِ الْمُشْرِكِينَ: مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُؤَيِّدُونَهُ وَيَحْكُونَهُ وَيُحَاكُونَهُ، وَيَحْسَبُونَ فِيهِ مَعْذِرَةٌ لَهُمْ عَنِ الْعَجْزِ الَّذِي تَلَبَّسُوا بِهِ فِي مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ، وَأَنَّهُ نَفَّسَ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْأُغْلُوطَةِ، فَإِذَا كَانَ الَّذِي ابْتَكَرَهُ هُوَ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ فَلَيْسَ يَمْتَنِعُ أَنْ تَصْدُرَ أَمْثَالُ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ أَمْثَالِهِ وَأَتْبَاعِهِ، فَمِنْ ضِمْنَهُمْ مَجْلِسُهُ الَّذِي جَاءَ فِيهِ بِهَذِهِ النزاقة.
Hîre ve Enbâr ehlinden kıssacıların kendilerine bir hatırlatıcı olsun diye yazdıkları Arapça metinler olması da uzak bir ihtimal değildir. Bunlar içinde hiçbir hikmet ve öğüt bulunmayan haberlerdir; Firdevsî «Şâhnâme» kitabında kıssacıların âdeti üzere bunlardan bıktırıcı derecede uzun uzadıya bahsetmiştir. Fahreddin er-Râzî şöyle demiştir: «Nadr, Hîre'den Kelîle ve Dimne hikâyelerini satın almıştı; alay edenler ve Kur'an'ı parça parça edenlerle (muktesimîn) oturur -ki kendisi de onlardandı- ve onlara öncekilerin masallarını okurdu.» Nadr b. el-Hâris'in sözünün müşrikler topluluğuna isnat edilmesi; onu desteklemeleri, nakletmeleri, taklit etmeleri ve Kur'an'a nazire yapma konusunda içine düştükleri acziyet için bunun bir mazeret olduğunu, onun bu yanıltmacayla kendilerini rahatlattığını düşünmeleri açısındandır. Bunu ilk ortaya atan Nadr b. el-Hâris olduğuna göre, bu sözün benzerlerinin onun gibilerden ve ona uyanlardan sadır olması imkânsız değildir; onun bu hafifmeşrepliği sergilediği meclisi de buna dâhildir.
وَقَوْلُهُمْ: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا إِيهَامٌ بِأَنَّهُمْ تَرَفَّعُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ، وَأَنَّهُمْ لَوْ شَاءُوا لَنَقَلُوا مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ إِلَى الْعَرَبِيَّةِ مَا يُوَازِي قَصَصَ الْقُرْآنِ وَهَذِهِ وَقَاحَةٌ، وَإِلَّا فَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ يَشَاءُوا مُعَارَضَةَ مَنْ تَحَدَّاهُمْ وَقَرَّعَهُمْ بِالْعَجْزِ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا [الْبَقَرَة:
Onların: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dilesek biz de bunun benzerini söyleriz” sözleri, ona nazire yapmaktan tenezzül etmeyip üstün durdukları ve dileseler öncekilerin masallarından Kur'an kıssalarına denk düşecek şeyleri Arapçaya aktarabilecekleri vehmini vermektir; bu ise bir yüzsüzlüktür. Aksi takdirde, kendilerine meydan okuyan ve { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا } [Bakara:
٢٤] مَعَ تَحَيُّزِهِمْ وَتَأَمُّرِهِمْ فِي إِيجَادِ مَعْذِرَةٍ يَعْتَذِرُونَ بِهَا عَنِ الْقُرْآنِ وَإِعْجَازِهِ إِيَّاهُمْ وَتَحَدِّيهِ لَهُمْ، وَمَا قَالَهُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ فِي أَمر الْقُرْآن.
24] “Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-” buyruğuyla acziyetlerini yüzlerine vuran kimseye karşı -Kur'an'a, onun kendilerini âciz bırakmasına ve kendilerine meydan okumasına karşı ileri sürecekleri bir mazeret bulmak için toplanıp birbirlerine danışmalarına ve Velîd b. Mugîre'nin Kur'an hakkında söylediklerine rağmen- nazire yapmayı dilemelerine ne engel oldu?
و
Ve
«الأساطير» جَمْعُ أُسْطُورَةٍ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ- وَهِيَ الْقِصَّةُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
«es-Seyâtîr / el-Esâtîr» hemzenin zammesiyle ustûre (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur ve kıssa demektir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın:
حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٥] .
En'âm Suresi'ndeki { حَتَّى إِذا جاؤُكَ يُجادِلُونَكَ يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } [En'âm: 25] “Nihayet sana geldiklerinde seninle tartışırlar; inkâr edenler: «Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir» derler” buyruğunda geçmişti.
وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ شَرْطِ لَوْ وجوابها إِذْ جُعِلَ شَرْطُهَا مُضَارِعًا وَالْجَزَاءُ مَاضِيًا جَرَى عَلَى الِاسْتِعْمَالِ فِي (لَوْ) غَالِبًا، لِأَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ لِلْمَاضِي فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ أَحَدَ جُزْأَيْ جُمْلَتِهَا مَاضِيًا، أَوْ كِلَاهُمَا. فَإِذَا أُرِيدَ التَّفَنُّنَ خُولِفَ بَيْنَهُمَا، فَالتَّقْدِيرُ: لَوْ شِئْنَا لَقُلْنَا، وَلَا يَبْعُدُ عِنْدِي فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ أَنْ يَكُونَ احْتِبَاكًا قَائِمًا مَقَامَ شَرْطَيْنِ وَجَزَاءَيْنِ فَإِحْدَى الْجُمْلَتَيْنِ مُسْتَقْبَلَةٌ وَالْأُخْرَى مَاضِيَةٌ، فَالتَّقْدِيرُ لَوْ نَشَاءُ أَنْ نَقُولَ نَقُولُ، وَلَوْ شِئْنَا الْقَوْلَ فِي الْمَاضِي لَقُلْنَا فِيهِ، فَذَلِكَ أَوْعَبُ لِلْأَزْمَانِ، وَيَكُونُ هَذَا هُوَ الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها [السَّجْدَة: ١٣]- وَقَوْلِهِ: أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً [الرَّعْد: ٣١] فَهُمْ لَمَّا قَالُوا: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا ادَّعَوُا الْقُدْرَةَ عَلَى قَوْلٍ مِثْلِهِ فِي الْمَاضِي وَفِي الْمُسْتَقْبَلِ إِغْرَاقًا فِي النفاجة والوقاحة.
Şartının muzari, cezasının ise mazi kılınması suretiyle (lev) edatının şartı ile cevabı arasındaki farklılık, çoğunlukla (lev) edatındaki kullanıma uygun cereyan etmiştir; zira bu edat geçmiş zaman için konulmuştur, bu yüzden cümle parçalarından birinin veya her ikisinin mazi olması gerekmiştir. Farklı bir üslup (tefennün) kastedildiğinde ise ikisi birbirinden farklı getirilir. Takdiri: «Dileseydik söylerdik» şeklindedir. Bana göre bu tür bir terkipte, iki şart ve iki cezanın yerine geçen bir ihtibâk (söz tasarrufu) bulunması uzak bir ihtimal değildir; zira cümlelerden biri geleceğe, diğeri ise geçmişe aittir. Takdiri: «Söylemeyi dilersek söyleriz ve geçmişte söylemeyi dileseydik onda da söylerdik» demektir ki bu bütün zamanları daha iyi kuşatır. İşte { وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها } [Secde: 13] “Eğer dileseydik her nefse hidayetini verirdik” buyruğu ile { أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } [Ra'd: 31] “Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi” buyruğu arasındaki fark bu olur. Onlar: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } “Dilesek biz de bunun benzerini söyleriz” dediklerinde, böbürlenme ve yüzsüzlükte aşırıya giderek geçmişte de gelecekte de benzer bir söz söylemeye muktedir olduklarını iddia etmişlerdir.
[٣٢، ٣٣]
[32, 33]
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : الْآيَات ٣٢ إِلَى ٣٣]
[Enfâl Suresi (8), Ayetler 32-33]
وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣)
{ وَإِذْ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٣٢) وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ (٣٣) } “Hani onlar: «Ey Allah'ımız! Eğer bu gerçekten senin katından gelmiş bir hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir» demişlerdi. Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildi.”
عُطِفَ عَلَى وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَال: ٣٠] أَوْ عَلَى قالُوا قَدْ سَمِعْنا [الْأَنْفَال: ٣١] وَقَائِلُ هَذِهِ الْمَقَالَةِ هُوَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ صَاحِبُ الْمَقَالَةِ السَّابِقَةِ، وَقَالَهَا أَيْضًا أَبُو جَهْلٍ وَإِسْنَادُ الْقَوْلِ إِلَى جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ لِلْوَجْهِ الَّذِي أُسْنِدَ لَهُ قَوْلُ النَّضِرِ قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا [الْأَنْفَال: ٣١] فَارْجِعْ إِلَيْهِ، وَكَذَلِكَ طَرِيقُ حِكَايَةِ كَلَامِهِمْ إِنَّمَا هُوَ جَارٍ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرْتُهُ هُنَالِكَ مِنْ حِكَايَةِ الْمَعْنَى.
{ وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Enfâl: 30] buyruğuna veya { قالُوا قَدْ سَمِعْنا } [Enfâl: 31] buyruğuna matuftur. Bu sözü söyleyen kimse, önceki sözün de sahibi olan Nadr b. el-Hâris'tir; bunu Ebû Cehil de söylemiştir. Sözün bütün müşriklere isnat edilmesi ise Nadr'ın { قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هَذَا } [Enfâl: 31] sözünün [bütün müşriklere] isnat edildiği gerekçeyledir, oraya müracaat edilsin. Aynı şekilde sözlerinin aktarılış tarzı da anlamın aktarılması hususunda orada açıkladığım üzere cereyan etmektedir.
وَكَلَامُهُمْ هَذَا جَارٍ مَجْرَى الْقَسَمِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يُقْسِمُونَ بِطَرِيقَةِ الدُّعَاءِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ إِذَا كَانَ مَا حَصَلَ فِي الْوُجُودِ عَلَى خِلَافِ مَا يَحْكُونَهُ أَوْ يَعْتَقِدُونَهُ، وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ دَعْوَةَ الْمَرْءِ عَلَى نَفْسِهِ مُسْتَجَابَةً، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ شَهِيرَةٌ فِي كَلَامِهِمْ قَالَ النَّابِغَةُ:
Onların bu sözü yemin yerindedir; zira onlar, varlıkta meydana gelen şey anlattıklarının veya inandıklarının hilafına olduğunda kendi aleyhlerine dua etme yoluyla yemin ederler ve kişinin kendi aleyhine ettiği duanın kabul olacağını sanırlardı. Bu onların kelamında meşhur bir yoldur. Nâbiga şöyle demiştir:
مَا إِنْ أَتَيْتُ بِشَيْءٍ أَنْتَ تَكْرَهُهُ ... إِذَنْ فَلَا رَفَعَتْ سَوْطِي إِلَيَّ يَدِي
Senin hoşlanmadığın bir şey getirmedim, / Eğer getirdiysem elim kamçımı bana doğru kaldırmasın!
وَقَالَ مَعْدَانُ بْنُ جَوَّاسٍ الْكِنْدِيُّ، أَوْ حُجَيَّةُ بْنُ الْمُضَرِّبِ السَّكُونِيُّ:
Ma'dân b. Cevvâs el-Kindî -veya Huceyye b. el-Mudarrib es-Sekûnî- şöyle demiştir:
إِنْ كَانَ مَا بُلِّغْتِ عَنِّي فَلَامَنِي ... صَدِيقِي وَشَلَّتْ مِنْ يَدَيَّ الْأَنَامِلُ
Eğer benden sana ulaştırılan şey [doğru] ise, dostum beni kınasın / Ve ellerimden parmaklarım felç olsun!
وَكُفِّنْتُ وَحْدِي مُنْذَرًا بِرِدَائِهِ ... وَصَادَفَ حَوْطًا مِنْ أَعَادِيَّ قَاتِلُ
Ve Münzir'in ridasıyla yalnız başıma kefenleneyim / Ve düşmanlarımdan bir katil Havt'a rastlasın!
وَقَالَ الْأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ:
Eşter en-Nehaî de şöyle demiştir:
بُقَّيْتُ وَفْرِي وَانْحَرَفْتُ عَنِ الْعُلَا ... وَلَقِيتُ أَضْيَافِي بِوَجْهِ عَبُوسِ
Malımı korumuş, yücelikten sapmış olayım / Ve misafirlerimi asık bir yüzle karşılayayım,
إِنْ لَمْ أَشُنَّ عَلَى ابْنِ حَرْبٍ غَارَةً ... لَمْ تَخْلُ يَوْمًا مِنْ نَهَابِ نُفُوسِ
Eğer İbn Harb'e bir baskın yapmazsam; / [Öyle bir baskın ki] bir gün bile canların yağmalanmasından geri durmasın!
وَقَدْ ضَمَّنَ الْحَرِيرِيُّ فِي «الْمَقَامَةِ الْعَاشِرَةِ» هَذِهِ الطَّرِيقَةِ فِي حِكَايَةِ يَمِينٍ وَجَّهَهَا أَبُو زَيْدٍ السُّرُوجِيُّ عَلَى غُلَامِهِ الْمَزْعُومِ لَدَى وَالِي رَحْبَةِ مَالِكِ بْنِ طَوْقٍ حَتَّى اضْطُرَّ الْغُلَامُ إِلَى أَنْ يَقُولَ: «الِاصْطِلَاءُ بِالْبَلِيَّةِ، وَلَا الِابْتِلَاءُ بِهَذِهِ الْأَلِيَّةِ» .
Harîrî, «Onuncu Makâme»sinde, Ebû Zeyd es-Serûcî'nin Rahbetü Mâlik b. Tavk valisi huzurunda sözde kölesine yönelttiği bir yemini aktarırken bu üslubu kullanmış, öyle ki köle şu sözü söylemek zorunda kalmıştır: «Belanın ateşinde yanmak, bu yemine maruz kalmaktan evladır.»
فَمَعْنَى كَلَامِهِمْ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَيْسَ حَقًّا مِنْ عِنْدِكَ فَإِنْ كَانَ حَقًّا فَأَصِبْنَا بِالْعَذَابِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قَدْ جَزَمُوا بِأَنَّهُ لَيْسَ بِحَقٍّ وَلَيْسَ الشَّرْطُ عَلَى ظَاهِرِهِ حَتَّى يُفِيدَ تَرَدُّدَهُمْ فِي كَوْنِهِ حَقًّا وَلَكِنَّهُ كِنَايَةٌ عَنِ الْيَمِينِ وَقَدْ كَانُوا لِجَهْلِهِمْ وَضَلَالِهِمْ يَحْسَبُونَ أَنَّ اللَّهَ يَتَصَدَّى لِمُخَاطَرَتِهِمْ، فَإِذَا سَأَلُوهُ أَنْ يُمْطِرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً إِنْ كَانَ الْقُرْآنُ حَقًّا مِنْهُ أَمْطَرَ عَلَيْهِمُ الْحِجَارَةَ وَأَرَادُوا أَنْ يُظْهِرُوا لِقَوْمِهِمْ صِحَّةَ جَزْمِهِمْ بِعَدَمِ حَقِّيَّةِ الْقُرْآنِ فَأَعْلَنُوا الدُّعَاءَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِأَنْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ عَاجِلٌ إِنْ كَانَ الْقُرْآنُ حَقًّا مِنَ اللَّهِ لِيَسْتَدِلُّوا بِعَدَمِ نُزُولِ الْعَذَابِ
Onların sözünün anlamı şudur: «Bu Kur'an senin katından bir hak değildir; şayet hak ise bize azap isabet ettir.» Bu da onların Kur'an'ın hak olmadığına kesin olarak inandıklarını gerektirir. Şart ifadesi, onun hak olup olmadığı hususundaki tereddütlerini bildirecek şekilde zahirinde değildir; bilakis o yeminden kinayedir. Onlar cehalet ve sapıklıkları sebebiyle Allah'ın onların meydan okumasına karşılık vereceğini sanıyorlardı. Eğer Kur'an O'nun katından bir hak ise kendilerine taş yağdırmasını istediklerinde üzerlerine taş yağdıracağını ve kavimlerine Kur'an'ın hak olmadığına dair kesin kanaatlerinin doğruluğunu göstermek istediklerini sanarak, azabın inmemesiyle
عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَذَلِكَ فِي مَعْنَى الْقَسَمِ كَمَا عَلِمْتَ.
Kur'an'ın Allah katından olmadığına delil getirmek için eğer Kur'an Allah'tan bir hak ise kendilerine çarçabuk bir azabın isabet etmesi yönünde kendi aleyhlerine duayı ilan ettiler. Bu da bildiğin gibi yemin anlamındadır.
وَتَعْلِيقُ الشَّرْطِ بِحَرْفِ إِنْ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِيهَا عَدَمُ الْيَقِينِ بِوُقُوعِ الشَّرْطِ، فَهُمْ غَيْرُ جَازِمِينَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ وَمُنَزَّلٌ مِنَ اللَّهِ بَلْ هُمْ مُوقِنُونَ بِأَنَّهُ غَيْرُ حَقٍّ وَالْيَقِينُ بِأَنَّهُ غَيْرُ حَقٍّ أَخَصُّ مِنْ عَدَمِ الْيَقِينِ بِأَنَّهُ حَقٌّ.
Şartın { إِنْ } edatıyla bağlanması, bu edatın aslında şartın gerçekleşmesinde kesinliğin bulunmayışı içindir. Zira onlar Kur'an'ın hak ve Allah'tan indirilmiş olduğu hususunda kesin bir bilgiye sahip değillerdir; bilakis onun hak olmadığına kesin olarak inanmaktadırlar. Hak olmadığına kesin inanmak ise, hak olduğu hususunda kesin bilginin bulunmayışından daha özeldir.
وَضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرُ فَصْلٍ فَهُوَ يَقْتَضِي تَقَوِّي الْخَبَرِ أَيْ: إِنْ كَانَ هَذَا حَقًّا وَمِنْ عِنْدِكَ بِلَا شَكٍّ.
{ هُوَ } zamiri fasl zamiridir; dolayısıyla haberin pekiştirilmesini gerektirir; yani: «Eğer bu, şüphesiz bir hak ve senin katından ise» [demektir].
وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ بِلَامِ الْجِنْسِ يَقْتَضِي الْحَصْرَ فَاجْتَمَعَ فِي التَّرْكِيبِ تَقَوٍّ وَحَصْرٌ وَذَلِكَ تَعْبِيرُهُمْ يَحْكُونَ بِهِ أَقْوَالَ الْقُرْآنِ الْمُنَوِّهَةَ بِصِدْقِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ [آل عمرَان: ٦٢]
Müsnedin cins lâmı ile marife yapılması hasr (kasıt/sınırlama) gerektirir. Böylece terkipte hem pekiştirme hem de hasr toplanmıştır. Bu, onların Kur'an'ın doğruluğunu öven sözlerini aktardıkları bir ifadedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ } [Âl-i İmrân: 62] “Şüphesiz bu, elbette gerçek kıssadır.”
وَهُمْ إِنَّمَا أَرَادُوا إِنْ كَانَ الْقُرْآنُ حَقًّا وَلَا دَاعِيَ لَهُمْ إِلَى نَفْيِ قُوَّةِ حَقِّيَّتِهِ وَلَا نَفْيِ انْحِصَارِ الْحَقِّيَّةِ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَازِمًا لِكَوْنِهِ حَقًّا، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ حَقًّا كَانَ مَا هُمْ عَلَيْهِ بَاطِلًا فَصَحَّ اعْتِبَارُ انْحِصَارِ الْحَقِّيَّةِ فِيهِ انْحِصَارًا إِضَافِيًّا، إِلَّا أَنَّهُ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ لَوْلَا أَنَّهُمْ أَرَادُوا حِكَايَةَ الْكَلَامِ الَّذِي يُبْطِلُونَهُ.
Onlar ancak «Eğer Kur'an hak ise» [demek] istemişlerdir. Hak oluşunun gücünü veya hak oluşunun onda hasredilmesini nefyetmelerine gerek yoktur; her ne kadar hak olması için bu gerekli olsa da. Çünkü Kur'an hak olduğu takdirde onların üzerinde bulunduğu şey batıl olur ve hak oluşun onda hasredilmesini izafî bir hasr saymak sahih olur. Ancak iptal etmek istedikleri sözü aktarmayı murat etmiş olmasalardı buna gerek kalmazdı.
وَهَذَا الدُّعَاءُ كِنَايَةٌ مِنْهُمْ عَنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ لَيْسَ كَمَا يُوصَفُ بِهِ، لِلتَّلَازُمِ بَيْنَ الدُّعَاءِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَبَيْنَ الْجَزْمِ بِانْتِفَاءِ مَا جَعَلُوهُ سَبَبَ الدُّعَاءِ بِحَسْبِ عُرْفِ كَلَامِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ.
Bu dua, kendi sözlerinin örfü ve inançları gereğince kendi aleyhlerine dua etmek ile dua sebebi kıldıkları şeyin yokluğuna kesin inanmak arasındaki zorunlu bağdan dolayı, Kur'an'ın nitelendirildiği gibi olmadığına dair onlardan bir kinayedir.
ومِنْ عِنْدِكَ حَالٌ مِنَ الْحَقِّ أَيْ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِكَ فَهُمْ يَطْعَنُونَ فِي كَوْنِهِ حَقًّا وَفِي كَوْنِهِ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
{ مِنْ عِنْدِكَ } ifadesi { الْحَقَّ } kelimesinden hâldir; yani «senin katından indirilmiş olarak» demektir. Dolayısıyla onlar hem hak oluşunda hem de Allah katından indirilmiş oluşunda ta'n etmektedirler.
وَقَوْلُهُ: مِنَ السَّماءِ وَصْفٌ لِحِجَارَةٍ أَيْ حِجَارَةٌ مَخْلُوقَةٌ لِعَذَابِ مَنْ تُصِيبُهُ لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنَّ مَطَرَ السَّمَاءِ لَا يَكُونُ بِحِجَارَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ [الْفجْر: ١٣] (وَالصَّبُّ قَرِيبٌ مِنَ الْأَمْطَارِ) .
O'nun: { مِنَ السَّماءِ } buyruğu, { حِجارَةً } kelimesinin sıfatıdır; yani «isabet ettiği kimseye azap olsun diye yaratılmış taşlar» demektir. Çünkü göğün yağmuru kural olarak taşla olmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ } [Fecr: 13] “Bu yüzden Rabbin onların üzerine azap kırbacını yağdırdı.” (Dökmek/yağdırmak, yağmurlamaya yakındır).
وَذكروا عَذَابًا خَاصًّا وَهُوَ مَطَرُ الْحِجَارَةِ ثُمَّ عَمَّمُوا فَقَالُوا: أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ وَيُرِيدُونَ بِذَلِكَ كُلِّهِ عَذَابَ الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ. وَوَصَفُوا الْعَذَابَ بِالْأَلِيمِ زِيَادَةً فِي تَحْقِيقِ يَقِينِهِمْ بِأَنَّ الْمَحْلُوفَ عَلَيْهِ بِهَذَا الدُّعَاءِ لَيْسَ مُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَلِذَلِكَ عَرَّضُوا أَنْفُسَهُمْ لِخَطَرٍ عَظِيمٍ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ حَقًّا وَمُنَزَّلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
Özel bir azabı yani taş yağmurunu zikrettiler, sonra da genelleştirerek { أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “veya bize elem verici bir azap getir” dediler. Bütün bunlarla dünya azabını kastediyorlar, çünkü onlar ahirete inanmıyorlar. Bu duayla üzerine yemin edilen şeyin Allah katından indirilmiş olmadığına dair kesin inançlarını daha da pekiştirmek için azabı elem verici olarak nitelediler; bundan dolayı Kur'an'ın hak ve Allah katından indirilmiş olması varsayımında kendilerini büyük bir tehlikeye maruz bıraktılar.
وَإِذْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ إِنَّمَا يَلْزَمُ قَائِلَهُ خَاصَّةً وَمَنْ شَارَكَهُ فِيهِ وَنَطَقَ بِهِ مِثْلَ النَّضْرِ وَأَبِي جَهْلٍ وَمَنِ الْتَزَمَ ذَلِكَ وَشَارَكَ فِيهِ مِنْ أَهْلِ نَادِيهِمْ، كَانُوا قَدْ عَرَّضُوا أَنْفُسَهُمْ بِهِ إِلَى تَعْذِيبِ اللَّهِ إِيَّاهُمُ انْتِصَارًا لِنَبِيِّهِ وَكِتَابِهِ، وَكَانَتِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ أَنْ حَقَّ الْعَذَابُ عَلَى قَائِلِي هَذَا
Bu söz sadece söyleyenini ve Nadr, Ebû Cehil gibi buna ortak olup dile getirenleri, bunu benimseyip meclis halkından buna iştirak edenleri bağladığından, bununla kendilerini Peygamberi'ne ve Kitabı'na nusret olsun diye Allah'ın kendilerini azaplandırmasına maruz bırakmışlardı. Ayet ise bu sözü söyleyenler hakkında azap gerçekleştikten sonra
الْقَوْلِ وَهُوَ عَذَابُ الْقَتْلِ الْمُهِينِ بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، قَالَ تَعَالَى: يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَة: ١٤] وَكَانَ الْعَذَابُ قَدْ تَأَخَّرَ عَنْهُمْ زَمَنًا اقْتَضَتْهُ حِكْمَةُ اللَّهِ، بَيَّنَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبَبَ تَأَخُّرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ حِينَ قَالُوا مَا قَالُوا، وَأَيْقَظَ النُّفُوسَ إِلَى حُلُولِهِ بِهِمْ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ.
yani Bedir günü Müslümanların eliyle öldürülme şeklindeki aşağılayıcı azap vuku bulduktan sonra inmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ } [Tevbe: 14] “Allah onları sizin ellerinizle azaplandırsın, onları rezil etsin ve sizi onlara karşı muzaffer kılsın.” Azap, Allah'ın hikmetinin gerektirdiği bir süre boyunca onlardan tehir edilmişti. Allah bu ayette Resulü'ne, o sözleri söyledikleri vakit azabın onlardan tehir edilme sebebini açıkladı ve hiç farkında olmadıkları bir halde azabın başlarına geleceği konusunda nefisleri uyardı.
فَقَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ كِنَايَةٌ عَنِ اسْتِحْقَاقِهِمْ، وَإِعْلَامٍ بِكَرَامَةِ رَسُولِهِ ﷺ عِنْدَهُ، لِأَنَّهُ جَعَلَ وَجُودَهُ بَيْنَ ظَهْرَانَيِ الْمُشْرِكِينَ مَعَ اسْتِحْقَاقِهِمُ
O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } buyruğu, onların azaba müstahak olduklarından kinayedir ve Resulü'nün (s.a.v.) kendi katındaki şerefli makamını bildirmektir. Çünkü müşrikler cezayı hak etmiş olmalarına rağmen Resulü'nün onların arasında bulunmasını,
الْعِقَابَ سَبَبًا فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ، وَهَذِهِ مَكْرُمَةٌ أَكْرَمَ اللَّهُ بِهَا نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ فَجَعَلَ وَجُودَهُ فِي مَكَانٍ مَانِعًا مِنْ نُزُولِ الْعَذَابِ عَلَى أَهْلِهِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ إِخْبَارٌ عَمَّا قَدَّرَهُ اللَّهُ فِيمَا مَضَى.
azabın onlardan tehir edilmesine bir sebep kılmıştır. Bu, Allah'ın Peygamberi Muhammed'e (s.a.v.) ikram ettiği bir lütuftur; öyle ki onun bir mekânda bulunmasını, o mekânın halkına azap inmesine engel kılmıştır. İşte bu ayet, Allah'ın geçmişte takdir ettiği şeyi haber vermektedir.
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ قَالَتْ فِرْقَةٌ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلُّهَا بِمَكَّةَ، وَقَالَ ابْنُ أَبْزَى نَزَلَ قَوْلُهُ:
İbn Atiyye, bir grubun bu ayetin tamamının Mekke'de indiğini söylediğini nakletmiştir. İbn Ebzâ ise şöyle demiştir:
وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ بِمَكَّةَ إِثْرَ قَوْلهم: أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ، وَنَزَلَ قَوْلُهُ:
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi” buyruğu Mekke'de, onların: { أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “veya bize elem verici bir azap getir” sözlerinin akabinde indi.
وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ عِنْدَ خُرُوجِ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَقَدْ بَقِيَ بِمَكَّةَ مُؤْمِنُونَ يَسْتَغْفِرُونَ، وَنَزَلَ قَوْلُهُ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْفَال: ٣٤] بَعْدَ بَدْرٍ.
{ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildi” buyruğu, Peygamber (s.a.v.) Medine'ye çıktığında ve Mekke'de bağışlanma dileyen müminler kaldığında indi. { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } [Enfâl: 34] buyruğu ise Bedir'den sonra indi.
وَفِي تَوْجِيهِ الْخِطَابِ بِهَذَا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ، وَاجْتِلَابِ ضَمِيرِ خِطَابِهِ بِقَوْلِهِ: وَأَنْتَ فِيهِمْ لَطِيفَةٌ مِنَ التَّكْرِمَةِ إِذْ لَمْ يَقُلْ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَفِيهِمْ رَسُولُهُ، كَمَا قَالَ:
Bu hitabın Peygamber'e (s.a.v.) yöneltilmesinde ve { وَأَنْتَ فِيهِمْ } “sen onların içindeyken” buyruğuyla onun hitap zamirinin getirilmesinde bir ikram inceliği vardır. Zira:
وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ [آل عمرَان: ١٠١] .
{ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ } [Âl-i İmrân: 101] “Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun elçisi bulunurken nasıl inkâr edersiniz?” buyurduğu gibi «içlerinde O'nun Resulü varken Allah onlara azap edecek değildi» dememiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ فَقَدْ أَشْكَلَ عَلَى الْمُفَسِّرِينَ نَظْمُهَا، وَحَمَلَ ذَلِكَ بَعْضُهُمْ عَلَى تَفْكِيكِ الضَّمَائِرِ فَجَعَلَ ضَمَائِرَ الْغَيْبَة من لِيُعَذِّبَهُمْ، وفِيهِمْ ومُعَذِّبَهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ، وَجَعَلَ ضَمِيرَ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ لِلْمُسْلِمِينَ، فَيَكُونُ عَائِدًا إِلَى مَفْهُومٍ مِنَ الْكَلَامِ يَدُلُّ عَلَيْهِ يَسْتَغْفِرُونَ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ إِلَّا الْمُسْلِمُونَ وَعَلَى تَأْوِيلِ الْإِسْنَادِ فَإِنَّهُ إِسْنَادُ الِاسْتِغْفَارِ لِمَنْ حَلَّ بَيْنَهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ مِنَ الشِّرْكِ.
O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildi” buyruğuna gelince, bunun nazmı müfessirlere müşkil gelmiştir. Bu durum bazılarının zamirleri ayrıştırmasına yol açmış; { لِيُعَذِّبَهُمْ }, { فِيهِمْ } ve { مُعَذِّبَهُمْ } kelimelerindeki gaib zamirlerini müşriklere ait kılmış, { وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } cümlesindeki zamiri ise Müslümanlara ait kılmıştır. Böylece zamir, { يَسْتَغْفِرُونَ } ifadesinin delalet ettiği ve kelamdan anlaşılan bir kavrama raci olur; zira Allah'tan ancak Müslümanlar bağışlanma diler. İsnadın teviline göre ise, müşriklerin şirkten ötürü Allah'tan bağışlanma dilemeyecekleri esasına dayanarak, bağışlanma dilemenin onların arasında yerleşmiş olan Müslümanlara isnat edilmesidir.
فَالَّذِي يَظْهَرُ أَنَّهَا جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ انْتُهِزَتْ بِهَا فُرْصَةُ التَّهْدِيدِ بِتَعْقِيبِهِ بِتَرْغِيبٍ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْوَعِيدِ بِالْوَعْدِ، فَبَعْدَ أَنْ هَدَّدَ الْمُشْرِكِينَ بِالْعَذَابِ ذَكَّرَهُمْ بِالتَّوْبَةِ مِنَ الشِّرْكِ بِطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ مِنْ رَبِّهِمْ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِأَنَّهُ وَاحِدٌ، وَيُصَدِّقُوا رَسُولَهُ، فَهُوَ وَعْدٌ بِأَنَّ التَّوْبَةَ مِنَ الشِّرْكِ تَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَذَابَ وَتَكُونُ لَهُمْ أَمْنًا وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِالِاسْتِغْفَارِ، إِذْ مِنَ الْبَيِّنِ أَنْ لَيْسَ المُرَاد ب يَسْتَغْفِرُونَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: غُفْرَانَكَ اللَّهُمَّ وَنَحْوَهُ، إِذْ لَا عِبْرَةَ بِالِاسْتِغْفَارِ بِالْقَوْلِ وَالْعَمَلُ يُخَالِفُهُ فَيَكُونُ قَوْلُهُ: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ تَحْرِيضًا وَذَلِكَ
Açıkça görünen şudur ki bu, tehdit fırsatı değerlendirilerek, Kur'an'ın tehdidin ardından vaatte bulunma adetine uygun olarak, arkasından bir teşvik getirilmiş bir itiraz (ara) cümlesidir. Müşrikleri azapla tehdit ettikten sonra, O'nun bir olduğuna inanıp Resulü'nü tasdik ederek Rablerinden mağfiret dilemek suretiyle şirkten tövbe etmeyi onlara hatırlatmıştır. Bu, şirkten tövbe etmenin onlardan azabı savacağına ve onlar için bir emniyet olacağına dair bir vaattir. İstiğfardan kastedilen de budur. Zira { يَسْتَغْفِرُونَ } ile kastedilenin onların «Allah'ım bizi bağışla» ve benzeri sözleri söylemeleri olmadığı açıktır; çünkü amel buna aykırı iken sözle yapılan istiğfarın hiçbir değeri yoktur. Dolayısıyla O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğu bir teşvik ve
فِي الِاسْتِغْفَارِ وَتَلْقِيَنًا لِلتَّوْبَةِ زِيَادَةً فِي الْإِعْذَارِ لَهُمْ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ [النِّسَاء: ١٤٧] وَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْفَال: ٣٨] .
istiğfara ve tövbeye yönlendirmedir; bu da mazeretlerini ortadan kaldırmayı artırmak içindir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruklarının anlamı da böyledir: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } [Nisâ: 147] “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size azap edip de ne yapsın?” ve: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ وَإِنْ يَعُودُوا فَقَدْ مَضَتْ سُنَّتُ الْأَوَّلِينَ } [Enfâl: 38] “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişteki günahları bağışlanır. Şayet dönerlerse, öncekilerin sünneti geçmişti.”
وَفِي قَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ تَعْرِيضٌ بِأَنَّهُ يُوشِكُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ إِنْ لَمْ يَسْتَغْفِرُوا وَهَذَا مِنَ الْكِنَايَةِ الْعُرْضِيَّةِ.
O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } buyruğunda, şayet bağışlanma dilemezlerse kendilerine azap etmesinin yakın olduğuna dair bir tariz (dolaylı anlatım) vardır. Bu da tarizî kinayedendir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ أَيْ إِذَا اسْتَغْفَرُوا اللَّهَ مِنَ الشِّرْكِ وَحُسْنُ مَوْقِعِهَا هُنَا أَنَّهَا جَاءَت قيدا لعامل مَنْفِيٍّ، فَالْمَعْنَى: وَمَا كَانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ لَوِ اسْتَغْفَرُوا.
{ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } cümlesi mukadder bir hâldir; yani «şayet şirkten dolayı Allah'tan bağışlanma dilerlerse» demektir. Burada güzel düşmesinin sebebi ise menfî bir amile kayıt olarak gelmiş olmasıdır; buna göre mana: «Eğer istiğfar etselerdi Allah onlara azap edecek değildi» şeklindedir.
وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّ جُمْلَةَ: وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ [الْأَنْفَال: ٣٤] صَادَفَتْ مَحَزَّهَا مِنَ الْكَلَامِ أَيْ لَمْ يَسْلُكُوا يَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَذَابِ اللَّهِ، فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْتَفِيَ عَنْهُمْ عَذَابُ اللَّهِ.
Bununla anlaşılmaktadır ki: { وَما لَهُمْ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ } [Enfâl: 34] “Allah'ın kendilerine azap etmemesi için neleri var ki?” cümlesi kelamda tam hedefine isabet etmiştir; yani kendileri ile Allah'ın azabı arasına engel olacak bir yola girmediler, dolayısıyla Allah'ın azabının kendilerinden nefyedilmesi söz konusu olamaz.
وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى فَضِيلَةِ الِاسْتِغْفَارِ وَبَرَكَتِهِ بِإِثْبَاتٍ بِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَمِنُوا مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي عَذَّبَ اللَّهُ بِهِ الْأُمَمَ لِأَنَّهُمُ اسْتَغْفَرُوا مِنَ الشِّرْكِ بِاتِّبَاعِهِمُ الْإِسْلَامَ.
Ayet, Müslümanların İslâm'a uyarak şirkten tövbe ve istiğfar etmeleri sebebiyle Allah'ın [geçmiş] ümmetlere uyguladığı azaptan emin kılındıklarını teyit ederek, istiğfarın faziletine ve bereketine delalet etmiştir.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ أَمَانَيْنِ لِأُمَّتِي وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ فَإِذَا مَضَيْتُ تَرَكْتُ فِيهِمُ الِاسْتِغْفَارَ إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Tirmizî, Ebû Mûsâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah ümmetim için bana iki eman indirdi: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildi. Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildi.” Ben vefat ettiğimde, kıyamet gününe kadar aralarında istiğfarı bırakmış olurum.»
. [٣٤]
. [34]
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٣٤]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 34]
وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤)
{ وَما لَهُمْ أَلاَّ يُعَذِّبَهُمُ اللَّهُ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلاَّ الْمُتَّقُونَ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٣٤) } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederken ve onun velileri [hizmetkârları] da değillerken Allah onlara ne diye azap etmesin? Onun velileri ancak takva sahipleridir; fakat onların çoğu bilmezler.”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَال: ٣٣] وَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي بَيَانِ أَنَّهُمْ أَحِقَّاءُ بِتَعْذِيبِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ، بَيَانًا بِالصَّرَاحَةِ.
O'nun: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } [Enfâl: 33] buyruğuna matuftur. Bu, onların Allah'ın azabına müstahak olduklarını sarih bir şekilde açıklamada bir üst dereceye geçiştir.
وَمَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، وَهِيَ فِي مَحَلِّ الْمُبْتَدَإِ ولَهُمْ خَبَرُهُ، وَاللَّامُ لِلِاسْتِحْقَاقِ وَالتَّقْدِيرُ مَا الَّذِي ثَبَتَ لَهُمْ لِأَنْ يَنْتَفِيَ عَنْهُمْ عَذَابُ اللَّهِ فَكَلِمَةُ (مَا) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ، وَالْمَعْنَى: لَمْ يَثْبُتْ لَهُم شَيْء.
{ وَمَا } istifhamiyedir ve soru inkârîdir; mübteda mahallindedir, { لَهُمْ } ise onun haberidir. Lâm istihkak içindir ve takdiri: «Allah'ın azabının kendilerinden nefyedilmesi için onların lehine sabit olan nedir?» şeklindedir. Dolayısıyla { مَا } kelimesi inkârî soru ismidir; anlamı ise: «Onlar için [buna dair] hiçbir şey sabit olmamıştır» demektir.
وأَلَّا يُعَذِّبَهُمُ مَجْرُورٌ بِلَامِ جَرٍّ مَحْذُوفَةٍ بَعْدَ (أَنْ) عَلَى الشَّائِعِ مِنْ حَذْفِ الْجَرِّ مَعَ (أَنْ) وَالتَّقْدِيرُ: أَيُّ شَيْءٍ كَانَ لَهُمْ فِي عَدَمِ تَعْذِيبِهِمْ أَيْ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ فِي عَدَمِ تَعْذِيبِهِمْ أَوْ مِنْ عَدَمِ تَعْذِيبِهِمْ أَيْ أَنَّهُمْ لَا شَيْءَ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَالْمَقْصُودُ الْكِنَايَةُ عَنِ اسْتِحْقَاقِهِمُ الْعَذَابَ وَحُلُولِهِ بِهِمْ، أَوْ تَوَقُّعِ حُلُولِهِ بِهِمْ، تَقول الْعَرَب: مَالك أَنْ لَا تُكْرَمَ، أَيْ: أَنْتَ
{ أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ } ifadesi, cer harfinin { أَنْ } ile birlikte hazfedilmesinin yaygın kuralı uyarınca, { أَنْ } edatından sonra hazfedilmiş bir cer lâmı ile mecrurdur. Takdiri: «Onların azaplandırılmaması hususunda ellerinde ne vardı?» yani «onların azaplandırılmaması hususunda hiçbir şey yoktu» veya «onların azaplandırılmamasından ötürü [ne gerekçe vardı?]» yani onları azaptan menedecek hiçbir şey yoktur. Maksat, azaba müstahak olduklarından ve azabın başlarına ineceğinden veya inmesinin beklendiğinden kinayedir. Araplar: «Sana ikram edilmemesi için ne var ki?» derler; yani «sen
حَقِيقٌ بِأَنْ تُكْرَمَ وَلَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْإِكْرَامِ شَيْءٌ، فَاللَّفْظُ نَفْيٌ لِمَانِعِ الْفِعْلِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْفِعْلَ تَوَفَّرَتْ أَسْبَابُهُ ثُمَّ انْتَفَتْ مَوَانِعُهُ، فَلَمْ يَبْقَ مَا يَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ.
ikram edilmeye layıksın ve seni ikramdan menedecek hiçbir şey yoktur» demektir. Dolayısıyla lafız, fiile mani olan şeyin nefyidir; kastedilen ise fiilin sebeplerinin tamamlandığı, ardından manilerinin ortadan kalktığı ve seninle onun arasında engel olacak bir şeyin kalmadığıdır.
وَقَدْ يَتْرُكُونَ (أَن) وَيَقُولُونَ: مَالك لَا تَفْعَلُ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ الْمَنْفِيَّةُ بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَتَكُونُ تِلْكَ الْحَالُ هِيَ مُثِيرُ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْجَارِي عَلَى الِاسْتِعْمَالِ.
Bazen { أَنْ } edatını bırakıp: «Neden yapmıyorsun?» derler; bu durumda soru edatından sonraki menfî cümle hâl konumunda olur ve o hâl inkârî soruyu tetikleyen şey olur. Kullanımda geçerli olan mana da budur.
وَجَوَّزُوا أَنْ تَكُونَ مَا فِي الْآيَةِ نَافِيَة فَيكون أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ اسْمَهَا ولَهُمْ خَبَرَهَا وَالتَّقْدِيرُ وَمَا عَدَمُ التَّعْذِيبِ كَائِنًا لَهُمْ.
Ayetteki { مَا } edatının nâfiye (olumsuzluk edatı) olmasını da caiz görmüşlerdir; bu durumda { أَلَّا يُعَذِّبَهُمُ } onun ismi, { لَهُمْ } ise haberi olur. Takdiri de: «Azap edilmemek onlara ait bir hak değildir» şeklinde olur.
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ.
{ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Onlar Mescid-i Haram'dan menederken” cümlesi her iki takdire göre de hâl konumundadır.
وَالصَّدُّ الصَّرْفُ، وَمَفْعُولُ يَصُدُّونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ يَصُدُّونَ الْمُؤْمِنِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ فَكَانَ الصَّدُّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ جَرِيمَةً عَظِيمَةً يَسْتَحِقُّ فَاعِلُوهُ عَذَابَ الدُّنْيَا قُبَيْلَ عَذَابِ الْآخِرَة، لِأَنَّهُ يؤول إِلَى الصَّدِّ عَنِ التَّوْحِيدِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَسْجِدَ بَنَاهُ مُؤَسِّسُهُ لِيَكُونَ عَلَمًا عَلَى تَوْحِيدِ اللَّهِ وَمَأْوًى لِلْمُوَحِّدِينَ، فَصَدُّهُمُ الْمُسْلِمِينَ عَنْهُ، لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِإِلَهٍ وَاحِدٍ، صَرْفٌ لَهُ عَنْ كَوْنِهِ عَلَمًا عَلَى التَّوْحِيدِ، إِذْ صَارَ الْمُوَحِّدُونَ مَعْدُودِينَ غير أهل لزيادته، فَقَدْ جُعِلُوا مُضَادِّينَ لَهُ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَسْجِدُ مُضَادًّا لِلتَّوْحِيدِ وَأَهْلِهِ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَهَذَا كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ [الْحَج: ٢٥] ، وَالظُّلْمُ الشِّرْكُ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
Sadd (صَدّ) geri çevirmek/engellemektir. { يَصُدُّونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir, bağlam buna delalet etmektedir; yani: { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onun velileri ancak takva sahipleridir” buyruğunun karinesiyle «Müminleri Mescid-i Haram'dan alıkoyuyorlar» demektir. Dolayısıyla Mescid-i Haram'dan alıkoymak büyük bir cürümdü ve bunu yapanlar ahiret azabından hemen önce dünya azabını hak ediyorlardı; zira bu durum tevhidden alıkoymaya varıyordu. Çünkü o mescidi kurucusu, Allah'ın tevhidinin bir nişanesi ve muvahhidlerin sığınağı olsun diye inşa etmiştir. Müşriklerin bir tek ilaha iman ettikleri için Müslümanları oradan alıkoymaları, o mescidi tevhidin nişanesi olmaktan çıkarmaktır; nitekim muvahhidler orayı ziyaret etmeye layık olmayan kimseler sayılmış ve ona zıt kılınmışlardır. Bu da o mescidin tevhide ve ehline zıt olmasını gerektirmiştir. İşte bundan dolayı akabinde: { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onun velileri de değillerken. Onun velileri ancak takva sahipleridir” buyurmuştur. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } [Hac: 25] “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız.” Zulüm şirktir; nitekim O: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur.
وَهَذَا الصَّدُّ الَّذِي ذَكَرَتْهُ الْآيَةُ: هُوَ عَزْمُهُمْ عَلَى صَدِّ الْمُسْلِمِينَ الْمُهَاجِرِينَ عَنْ أَنْ يَحُجُّوا وَيَعْتَمِرُوا، وَلَعَلَّهُمْ أَعْلَنُوا بِذَلِكَ بِحَيْثُ كَانَ الْمُسْلِمُونَ لَا يَدْخُلُونَ مَكَّةَ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : «كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ وُلَاةُ الْبَيْتِ وَالْحَرَمِ فَنَصُدُّ مَنْ نَشَاءُ وَنُدْخِلُ مَنْ نَشَاءُ» .
Ayetin zikrettiği bu alıkoyma: Muhacir Müslümanları hac ve umre yapmaktan alıkoyma konusundaki kararlılıklarıdır. Muhtemelen bunu açıkça ilan etmişlerdi, öyle ki Müslümanlar Mekke'ye giremiyorlardı. «el-Keşşâf»ta şöyle denmektedir: «Biz Beyt'in ve Harem'in yöneticileriyiz; dilediğimizi engeller, dilediğimizi içeri alırız diyorlardı.»
قُلْتُ: وَيَشْهَدُ لِذَلِكَ قَضِيَّةُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ مَعَ أَبِي جَهْلٍ فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّهُ حَدَّثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ: «أَنَّهُ كَانَ صَدِيقًا لِأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَكَانَ أُمَيَّةُ إِذَا مَرَّ بِالْمَدِينَةِ نَزَلَ عَلَى سَعْدٍ، وَكَانَ سعد إِذْ مَرَّ بِمَكَّةَ نَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ، فَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ انْطَلَقَ سَعْدٌ مُعْتَمِرًا فَنَزَلَ عَلَى أُمَيَّةَ بِمَكَّةَ فَقَالَ لِأُمَيَّةَ انْظُرْ لِي سَاعَةَ خَلْوَةٍ لَعَلِّي أَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَخَرَجَ قَرِيبًا مِنْ نِصْفِ النَّهَارِ، فَلَقِيَهُمَا أَبُو جَهْلٍ، فَقَالَ: يَا أَبَا صَفْوَانَ مَنْ (كُنْيَةُ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ) هَذَا مَعَكَ- فَقَالَ: هَذَا سَعْدٌ، فَقَالَ لَهُ أَبُو جَهْلٍ: أَلَا
Derim ki: Sa'd b. Muâz'ın Ebû Cehil ile olan hadisesi de buna şahitlik etmektedir. Nitekim «Sahîh-i Buhârî»de Abdullah b. Mes'ûd'dan, onun Sa'd b. Muâz'dan rivayet ettiğine göre: «Sa'd, Ümeyye b. Halef'in dostu idi; Ümeyye Medine'den geçtiğinde Sa'd'a misafir olur, Sa'd da Mekke'den geçtiğinde Ümeyye'ye misafir olurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret ettiğinde Sa'd umre yapmak üzere yola çıktı ve Mekke'de Ümeyye'nin yanına indi. Ümeyye'ye: 'Bana tenha bir vakit gözet de Kâbe'yi tavaf edeyim' dedi. Gün ortasına yakın bir vakitte çıktılar. Ebû Cehil onlarla karşılaştı ve: 'Ey Ebû Safvân (Ümeyye b. Halef'in künyesi), yanındaki bu kimse kim?' dedi. Ümeyye: 'Bu Sa'd'dır' dedi. Bunun üzerine Ebû Cehil ona: 'Görüyorum ki
أَرَاك تَطوف باليبت آمِنًا وَقَدْ
Kâbe'yi güven içinde tavaf ediyorsun; halbuki
آوَيْتُمُ الصُّبَاةَ أَمَا وَاللَّهِ لَوْلَا أَنَّكَ مَعَ أَبِي صَفْوَانَ مَا رَجَعْتَ إِلَى أَهْلِكَ سَالِمًا» الْحَدِيثَ.
siz dinden çıkanları barındırdınız. Vallahi Ebû Safvân ile birlikte olmasaydın ailene sağ salim dönemezdin!' dedi...» hadisi zikretmiştir.
وَقَدْ أَفَادَتِ الْآيَةُ: أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْعَذَابَ فَنَبَّهَتْ عَلَى أَنَّ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ، مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، هُوَ مِنَ الْعَذَابِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ قَدْ رَحِمَ هَذِهِ الْأُمَّةَ تَكْرِمَةً لَنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَمْ يُؤَاخِذْ عَامَّتَهُمْ بِظُلْمِ الْخَاصَّةِ بَلْ سَلَّطَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ مِنَ الْعَذَابِ مَا يُجَازِي كُفْرَهُ وَظُلْمَهُ وَإِذَايَتَهُ النَّبِيءَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ، وَلِذَلِكَ عَذَّبَ بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَالْإِهَانَةِ نَفَرًا عُرِفُوا بِالْغُلُوِّ فِي كُفْرِهِمْ وَأَذَاهُمْ، مِثْلَ النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَطُعَيْمَةَ بْنِ عَدِيٍّ، وَعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ، وَأَبِي جَهْلٍ، وَعَذَّبَ بِالْخَوْفِ وَالْجُوعِ مَنْ كَانُوا دُونَ هَؤُلَاءِ كُفْرًا وَاسْتَبَقَاهُمْ وَأَمْهَلَهُمْ فَكَانَ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ أَنْ أَسْلَمُوا بِقُرْبٍ أَوْ بُعْدٍ وَهَؤُلَاءِ مِثْلَ أَبِي سُفْيَانَ، وَحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، فَكَانَ جَزَاؤُهُ إِيَّاهُمْ عَلَى حَسَبِ عِلْمِهِ، وَحَقَّقَ بِذَلِكَ رَجَاءَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِذْ
Ayet onların azabı hak ettiklerini bildirmiş ve Bedir günü öldürülme ve esir edilme suretiyle başlarına gelenlerin azaptan olduğuna dikkat çekmiştir. Fakat Allah, Peygamberi Muhammed'e (s.a.v.) bir ikram olarak bu ümmete merhamet etmiş, avam tabakasını ileri gelenlerin zulmü sebebiyle muaheze etmemiş; bilakis herkese küfrü, zulmü ve Peygamber'e (s.a.v.) ile Müslümanlara verdiği eziyeti nispetinde bir azap musallat etmiştir. Bu sebeple küfürlerinde ve eziyetlerinde aşırılıklarıyla tanınan Nadr b. el-Hâris, Tuayme b. Adiy, Ukbe b. Ebî Muayt ve Ebû Cehil gibi bir grubu öldürülme, esaret ve aşağılanma ile azaplandırmıştır. Küfür bakımından bunlardan daha aşağıda olan kimseleri ise korku ve açlıkla azaplandırmış, onları hayatta tutup mühlet vermiştir; onların işlerinin sonu da er ya da geç Müslüman olmaları şeklinde tecelli etmiştir. Bunlar Ebû Süfyân, Hakîm b. Hizâm ve Hâlid b. Velîd gibi kimselerdir. Dolayısıyla onlara verdiği karşılık ilmine uygun olarak gerçekleşmiş ve böylece Resûlullah'ın (s.a.v.) şu sözündeki ümidini gerçekleştirmiştir:
قَالَ: «لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُخْرِجَ مِنْ أَصْلَابِهِمْ مَنْ يَعْبُدُهُ»
«Umulur ki Allah onların soylarından Kendisine ibadet edecek kimseler çıkarır.»
. وَجُمْلَةُ: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَصُدُّونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْحَالِ إِظْهَارُ اعْتِدَائِهِمْ فِي صَدِّهِمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَإِنَّ مَنْ صَدَّ عَمًّا هُوَ لَهُ مِنَ الْخَيْرِ كَانَ ظَالِمًا، وَمَنْ صَدَّ عَمَّا لَيْسَ مِنْ حَقِّهِ كَانَ أَشَدَّ ظُلْمًا، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ [الْبَقَرَة: ١١٤] أَيْ لَا أَظْلَمَ مِنْهُ أَحَدَ لِأَنَّهُ مَنَعَ شَيْئًا عَنْ مُسْتَحِقِّهِ.
{ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “onun velileri de değillerken” cümlesi { يَصُدُّونَ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır. Bu hâlden maksat, Mescid-i Haram'dan alıkoyma konusundaki haddi aşmalarını ortaya koymaktır. Çünkü kendisine ait olan bir hayırdan alıkoyan kimse zalimdir; hakkı olmayan bir şeyden alıkoyan ise daha da zalimdir. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } [Bakara: 114] “Allah'ın mescitlerinde O'nun isminin anılmasını engelleyen kimseden daha zalim kim olabilir?” Yani ondan daha zalim kimse yoktur; çünkü o, bir şeyi hak sahibinden engellemiştir.
وَجُمْلَةُ: إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ تَعْيِينٌ لِأَوْلِيَائِهِ الْحَقِّ، وَتَقْرِيرٌ لِمَضْمُونِ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ مَعَ زِيَادَةِ مَا أَفَادَهُ الْقَصْرُ مِنْ تَعْيِينِ أَوْلِيَائِهِ، فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الدَّلِيلِ عَلَى نَفْيِ وِلَايَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَلِذَلِكَ فُصَلَتْ.
{ إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “Onun velileri ancak takva sahipleridir” cümlesi, o Mescid'in gerçek velilerini tayin etmekte ve kasrın (sınırlamanın) velilerini tayin hususunda ifade ettiği ilave manayla birlikte { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } ifadesinin muhtevasını teyit etmektedir. Dolayısıyla bu cümle, müşriklerin veliliğini nefyetmeye yönelik bir delil mesabesindedir ve bu yüzden [atıfsız olarak] fasledilmiştir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَكْتَفِ بِجُمْلَةِ الْقَصْرِ مَعَ اقْتِضَائِهِ أَنَّ غَيْرَ الْمُتَّقِينَ لَيْسُوا أَوْلِيَاءَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لِقَصْدِ التَّصْرِيحِ بِظُلْمِ الْمُشْرِكِينَ فِي صَدِّهِمُ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِأَنَّهُمْ لَا وِلَايَةَ لَهُمْ عَلَيْهِ، فَكَانَتْ جُمْلَةُ: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ أَشَدَّ تَعَلُّقًا بِجُمْلَةِ: وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ مِنْ جُمْلَةِ: إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ وَكَانَتْ جُمْلَةُ: إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ كَالدَّلِيلِ، فَانْتَظَمَ الِاسْتِدْلَالُ أَبْدَعَ انْتِظَامٍ، وَلِمَا فِي إِنَاطَةِ وِلَايَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بِالْمُتَّقِينَ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ سُلِبَتْ عَنْهُمْ وِلَايَتُهُ لَيْسُوا مِنَ الْمُتَّقِينَ، فَهُوَ مَذَمَّةٌ لَهُمْ وَتَحْقِيقٌ لِلنَّفْيِ بِحُجَّةٍ.
Takva sahipleri dışındakilerin Mescid-i Haram'ın velileri olmadığını gerektirmesine rağmen sadece kasr cümlesiyle yetinilmemesi; Mescid üzerinde hiçbir velilik hakları bulunmadığı hâlde müşriklerin Müslümanları Mescid-i Haram'dan alıkoymalarındaki zulümlerini açıkça ortaya koyma kastına matuftur. Bu sebeple { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “onun velileri de değillerken” cümlesi, { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “onlar Mescid-i Haram'dan alıkoyarken” cümlesine { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “onun velileri ancak takva sahipleridir” cümlesinden daha kuvvetle bağlı olmuştur. { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } cümlesi ise delil mesabesinde olmuş, böylece delillendirme en eşsiz bir intizama kavuşmuştur. Ayrıca Mescid-i Haram'ın veliliğinin takva sahiplerine bağlanmasında, velilikleri ellerinden alınan müşriklerin takva sahiplerinden olmadığına da bir işaret bulunmaktadır ki bu, onlar için bir yergi ve nefyin bir delille tahkik edilmesidir.
وَالِاسْتِدْرَاكُ الَّذِي أَفَادَهُ لكِنَّ نَاشِئٌ عَنِ الْمُقَدَّمَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَضَمَّنَتْهُمَا جُمْلَتَا وَما
{ لكِنَّ } “fakat / lakin” lafzının ifade ettiği istidrak (düzeltme), { وَما
كانُوا أَوْلِياءَهُ، إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ
كانُوا أَوْلِياءَهُ } “onun velileri değillerdir” [ve] { إِنْ أَوْلِياؤُهُ إِلَّا الْمُتَّقُونَ } “onun velileri ancak takva sahipleridir” cümlelerinin içerdiği iki öncülden doğmaktadır.
لِأَنَّ ذَلِكَ يُثِيرُ فَرْضَ سَائِلٍ يَسْأَلُ عَنِ الْمُوجَبِ الَّذِي أَقْحَمَهُمْ فِي الصَّدِّ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ حَقِيقُونَ بِوِلَايَتِهِ لِمَا تَقَدَّمَ عَنِ «الْكَشَّافِ» ، فَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُونَ لِدَلَالَةِ الِاسْتِدْرَاكِ عَلَيْهِ لِتَعَلُّقِ الِاسْتِدْرَاكِ بِقَوْلِهِ:
Çünkü bu durum, daha önce *el-Keşşâf*tan aktarıldığı üzere, onları Mescid-i Haram'dan alıkoymaya sevk eden ve kendilerini onun veliliğine layık zannetmelerine yol açan gerekçeyi soran bir muhatabın varlığını akla getirir. İstidrakın şu söze taalluk etmesi sebebiyle ve istidrakın delaleti dolayısıyla { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef‘ûlü hazfedilmiştir:
وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ.
{ وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } “onun velileri değillerdir”.
وَإِنَّمَا نَفَى الْعِلْمَ عَنْ أَكْثَرِهِمْ دُونَ أَنْ يُقَالَ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ فَاقْتَضَى أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَوْلِيَاءَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَهُمْ مَنْ أَيْقَنُوا بِصِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ وَاسْتَفَاقُوا مِنْ غَفْلَتِهِمُ الْقَدِيمَةِ، وَلَكِنْ حَمَلَهُمْ عَلَى الْمُشَايَعَةِ لِلصَّادِّينَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، الْعِنَادُ وَطَلَبُ الرِّئَاسَةِ، وَمُوَافَقَةُ الدَّهْمَاءِ عَلَى ضَلَالِهِمْ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ عُقَلَاءُ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ تَهَيَّأَ لِلْإِيمَانِ مِنْهُمْ مِثْلَ الْعَبَّاسِ وَعَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ وَحَكِيم بن حزم وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَمَنِ اسْتَبَقَاهُمُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ فَكَانُوا مِنْ نُصَرَائِهِ مِنْ بَعْدِ نُزُولِ هَذِه الْآيَة.
“Fakat onlar bilmezler” denilmeyip de bilginin onların çoğundan nefyedilmesi ({ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ }), içlerinden Mescid-i Haram'ın velileri olmadıklarını bilen kimselerin bulunduğunu gerektirmiştir. Bunlar, Resûl'ün (s.a.v.) doğruluğuna kesin olarak inanan ve eski gafletlerinden uyanan kimselerdir. Ancak inat, reislik sevdası ve halk tabakasına sapkınlıklarında uymak, onları Mescid-i Haram'dan alıkoyanlara arka çıkmaya sevk etmiştir. Bunlar Mekke halkının akıllıları ve Abbas, Akîl b. Ebî Tâlib, Ebû Süfyân b. Harb, Hakîm b. Hizâm, Hâlid b. el-Velîd ve Allah'ın İslam için hayatta bıraktığı ve bu ayetin nüzulünden sonra onun yardımcılarından olan kimseler gibi imana hazır olanlardır.
[سُورَة الْأَنْفَال (٨) : آيَة ٣٥]
[Enfâl Suresi (8), Ayet 35]
وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٥)
{ وَما كانَ صَلاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “Onların Beytullah yanındaki namazları (ibadetleri) ıslık çalmaktan ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. O hâlde inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!” (35)
مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْأَنْفَال: ٣٤] فَمَضْمُونُهَا سَبَبٌ ثَانٍ لِاسْتِحْقَاقِهِمُ الْعَذَابَ، وَمَوْقِعُهَا، عَقِبَ جُمْلَةِ: وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ [الْأَنْفَال: ٣٤] يَجْعَلُهَا كَالدَّلِيلِ الْمُقَرِّرِ لِانْتِفَاءِ وِلَايَتِهِمْ لِلْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ يَفْعَلُ مِثْلَ هَذَا عِنْدَ مَسْجِدِ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ مِنَ الْمُتَّقِينَ، فَكَانَ حَقِيقًا بِسَلْبِ وِلَايَةِ الْمَسْجِدِ عَنْهُ، فَعُطِفَتِ الْجُمْلَةُ بِاعْتِبَارِهَا سَبَبًا لِلْعَذَابِ، وَلَوْ فُصِلَتْ بِاعْتِبَارِهَا مُقَرِّرَةً لِسَلْبِ أَهْلِيَّةِ الْوِلَايَةِ عَنْهُمْ لَصَحَّ ذَلِكَ، وَلَكِنْ كَانَ الِاعْتِبَارُ الْأَوَّلُ أَرْجَحَ لِأَنَّ الْعَطْفَ أَدَلُّ عَلَيْهِ مَعَ كَوْنِ مَوْقِعِهَا يُفِيدُ الِاعْتِبَارَ الثَّانِي.
[Bu ayet] { وَهُمْ يَصُدُّونَ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [Enfâl: 34] cümlesine matuftur; dolayısıyla muhtevası, onların azabı hak etmelerinin ikinci bir sebebidir. { وَما كانُوا أَوْلِياءَهُ } [Enfâl: 34] cümlesinin hemen ardından gelmesi ise onu Mescid-i Haram üzerindeki veliliklerinin bulunmadığını pekiştiren bir delil mesabesine koymaktadır. Zira Allah'ın mabedi yanında böyle yapan kimse takva sahiplerinden olamaz; dolayısıyla mescidin veliliğinin kendisinden alınmasına layıktır. Cümle, azabın bir sebebi olması hasebiyle matuf kılınmıştır; şayet onlardan velilik ehliyetinin nefyedildiğini teyit edici kabul edilerek fasledilseydi (atıfsız bırakılsaydı) bu da caiz olurdu. Ne var ki birinci mülahaza daha racihtir; zira atıf buna daha açık delalet etmektedir, bununla birlikte cümlenin konumu ikinci mülahazayı da ifade etmektedir.
وَالْمُكَاءُ عَلَى صِيغَةِ مَصَادِرِ الْأَصْوَاتِ كَالرُّغَاءِ وَالثُّغَاءِ وَالْبُكَاءِ وَالنُّوَاحِ، يُقَالُ: مَكَا يَمْكُو إِذَا صَفَّرَ بِفِيهِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ نَوْعٌ مِنَ الطَّيْرِ الْمَكَّاءُ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَتَشْدِيدِ الْكَافِ، وَجَمُعُهُ مَكَاكِيءُ بِهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ بَعْدَ الْيَاءِ، وَهُوَ طَائِرٌ أَبْيَضُ يَكُونُ بِالْحِجَازِ.
*el-Mükâ’* (الْمُكَاءُ), böğürme (rugâ), meleme (sügâ), ağlama (bükâ) ve feryat etme (nüvâh) gibi ses bildiren masdar kalıbındadır. Kişi ağzıyla ıslık çaldığında *mekâ yemkû* (مَكَا يَمْكُو) denir. Mim harfinin fethası ve kâf harfinin şeddesiyle *el-Mekkâ’* (الْمَكَّاءُ) diye adlandırılan kuş türü de buradan gelir; çoğulu yâ harfinden sonra hemze ile *mekâkî’* (مَكَاكِيءُ) şeklindedir ve bu, Hicaz'da bulunan beyaz bir kuştur.
وَعَنِ الْأَصْمَعِيِّ قُلْتُ لِمُنْتَجِعِ بْنِ نَبْهَانَ «مَا تَمْكُو» فَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ثُمَّ وَضَعَهَا عَلَى فَمِهِ وَنَفَخَ.
Asmaî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Munteci‘ b. Nebhân'a «*Mâ temkû* (مَا تَمْكُو / nasıl ıslık çalarsın)?» diye sordum; parmaklarını birbirine kenetleyip ağzına koydu ve üfledi.
وَالتَّصْدِيَةُ التَّصْفِيقُ مُشْتَقًّا مِنَ الصَّدَى وَهُوَ الصَّوْتُ الَّذِي يَرُدُّهُ الْهَوَاءُ مُحَاكِيًا لِصَوْتٍ صَالِحٍ فِي الْبَرَاحِ مِنْ جِهَةٍ مُقَابِلَةٍ.
*et-Tasdiye* (التَّصْدِيَةُ) el çırpmak demektir ve *sadâ* (صَدَى) kelimesinden türemiştir; sadâ ise havanın açık alanda karşı taraftan çıkan gür bir sesi taklit ederek geri döndürdüğü sestir (yankıdır).
وَلَا تُعْرَفُ لِلْمُشْرِكِينَ صَلَاةٌ، فَتَسْمِيَةُ مُكَائِهِمْ وَتَصْدِيَتِهِمْ صَلَاةً مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ لِأَنَّهُمْ لَمَّا صَدُّوا الْمُسْلِمِينَ عَنِ الصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ عِنْدَ الْبَيْتِ. كَانَ مِنْ جُمْلَةِ طَرَائِقِ صَدِّهِمْ إِيَّاهُمْ تَشْغِيبُهُمْ عَلَيْهِمْ وَسُخْرِيَتُهُمْ بِهِمْ يُحَاكُونَ قِرَاءَةَ الْمُسْلِمِينَ وَصَلَاتَهُمْ بِالْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: «فَعَلَ ذَلِكَ نَفَرٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ يَخْلِطُونَ عَلَى مُحَمَّدٍ صَلَاتَهُ» وَبَنُو عَبْدِ الدَّارِ هُمْ سَدَنَةُ الْكَعْبَةِ وَأَهْلُ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ لِلِاسْتِسْخَارِ مِنَ الصَّلَاةِ سُمِّيَ فِعْلُهُمْ ذَلِكَ صَلَاةً عَلَى طَرِيقَةِ الْمُشَاكَلَةِ التَّقْدِيرِيَّةِ، وَالْمُشَاكَلَةُ تَرْجِعُ إِلَى اسْتِعَارَةٍ عَلَاقَتُهَا الْمُشَاكَلَةُ اللَّفْظِيَّةُ أَوِ التَّقْدِيرِيَّةُ فَلَمْ تَكُنْ لِلْمُشْرِكِينَ صَلَاةٌ بِالْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ، وَهَذَا الَّذِي نَحَاهُ حُذَّاقُ الْمُفَسِّرِينَ: مُجَاهِدٌ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُهُ: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ [الْأَحْقَاف: ٣٤] لِأَنَّ شَأْنَ التَّفْرِيعِ أَنْ يَكُونَ جَزَاءً عَلَى الْعَمَلِ الْمَحْكِيِّ قَبْلَهُ، وَالْمُكَاءُ وَالتَّصْدِيَةُ لَا يُعَدَّانِ كُفْرًا إِلَّا إِذَا كَانَا صَادِرَيْنِ لِلسُّخْرِيَةِ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَبِالدِّينِ، وَأَمَّا لَوْ أُرِيدَ مُجَرَّدُ لَهْوٍ عَمِلُوهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَلَيْسَ بِمُقْتَضٍ كَوْنَهُ كُفْرًا إِلَّا عَلَى تَأْوِيلِهِ بِأَثَرٍ مِنْ آثَارِ الْكُفْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ [التَّوْبَة:
Müşriklerin bilinen bir namazı/ibadeti yoktur; dolayısıyla onların ıslık çalmalarının ve el çırpmalarının namaz (*salât*) olarak isimlendirilmesi takdirî bir müşâkeledir (benzetme yoluyla aynı lafızla anmadır). Zira onlar Müslümanları Mescid-i Haram'da Beytullah yanında namaz kılmaktan ve Kur'an okumaktan alıkoyduklarında, onları alıkoyma yollarından biri de üzerlerine kargaşa çıkarmak ve onlarla alay etmekti; Müslümanların kıraatini ve namazını ıslık çalarak ve el çırparak taklit ediyorlardı. Mücâhid şöyle demiştir: «Bunu, Muhammed'in namazını karıştırmak için Benî Abdiddâr'dan bir grup yapardı.» Benî Abdiddâr ise Kâbe'nin hizmetkârları (sedene) ve Mescid-i Haram'ı imar eden kimselerdi. Onlar bunu namazla alay etmek maksadıyla yaptıklarında, bu fiilleri takdirî müşâkele yoluyla namaz olarak adlandırılmıştır. Müşâkele ise alakası lafzî veya takdirî müşâkele olan bir istiareye dayanır. Dolayısıyla müşriklerin ıslık ve el çırpmadan ibaret bir namazı yoktu. Müfessirlerin hazıkları olan Mücâhid, İbn Cübeyr ve Katâde'nin benimsediği görüş de budur. { فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } buyruğu da bunu teyit etmektedir. Zira fâ ile gelen tefriin gereği, öncesinde anlatılan amele bir karşılık olmasıdır. Islık çalmak ve el çırpmak ise ancak Peygamber (s.a.v.) ve dinle alay etmek maksadıyla yapıldığında küfür sayılır. Şayet Mescid-i Haram'da yaptıkları salt bir eğlence kastedilmiş olsaydı, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } [Tevbe:
٣٧] .
37] “Haram ayları ertelemek ancak inkârda bir artıştır” buyruğunda olduğu gibi, küfrün bir eseri şeklinde tevil edilmesi hali müstesna, bunun küfür olmasını gerektirmezdi.
وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ ذَكَرَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً وَيَمْكُوَنَ وَيُصَفِّقُونَ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَانَتْ قُرَيْشٌ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاة يصفقون ويصغرون، وَعَلَيْهِ فَإِطْلَاقُ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُكَاءِ وَالتَّصْدِيَةِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ، قَالَ طَلْحَةُ بْنُ عَمْرٍو: أَرَانِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْمَكَانَ الَّذِي كَانُوا يَمْكُوَنَ فِيهِ نَحْوَ أَبِي قُبَيْسٍ، فَإِذَا صَحَّ الَّذِي قَالَهُ طَلْحَةُ بْنُ عَمْرٍو فَالْعِنْدِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: عِنْدَ الْبَيْتِ بِمَعْنَى مُطْلَقِ الْمُقَارَبَةِ وَلَيْسَتْ عَلَى حَقِيقَةِ مَا يُفِيدُهُ (عِنْدَ) مِنْ شِدَّةِ الْقُرْبِ.
Müfessirlerden bazıları ise müşriklerin Beytullah'ı çıplak olarak tavaf ettiklerini, ıslık çalıp el çırptıklarını zikretmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş Beytullah'ı çıplak olarak tavaf eder, el çırpar ve ıslık çalardı. Bu görüşe göre ıslık çalma ve el çırpmaya namaz denilmesi mecâz-ı mürseldir. Talha b. Amr şöyle demiştir: Saîd b. Cübeyr bana Ebû Kubeys tarafında onların ıslık çaldıkları yeri gösterdi. Eğer Talha b. Amr'ın söylediği sahih ise, { عِنْدَ الْبَيْتِ } “Beyt'in yanında” buyruğundaki yanındalık (ındiyyet), mutlak yakınlık anlamındadır; yoksa *ınde* (عِنْدَ) edatının ifade ettiği aşırı yakınlık hakikati üzere değildir.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: فَذُوقُوا الْعَذابَ عَلَى عَذَابٍ وَاقِعٍ بِهِمْ، إِذِ الْأَمْرُ هُنَا للتوبيخ والتغليظ وَذَلِكَ هُوَ الْعَذَابُ الَّذِي حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ، مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ وَحَرَبٍ (بِفَتْحِ الرَّاءِ) .
{ فَذُوقُوا الْعَذابَ } “O hâlde azabı tadın!” buyruğu başlarına gelecek bir azaba delalet etmiştir; zira buradaki emir kınama ve şiddetlendirme (tevbîh ve tağlîz) içindir. Bu da Bedir günü öldürülme, esir edilme ve rıh harfinin fethasıyla gasp/yağma (*hareb*) şeklinde başlarına gelen azaptır.
بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أَي بكفركم ف (مَا) مَصْدَرِيَّةٌ، وَكَانَ إِذَا جُعِلَ خَبَرُهَا جُمْلَةً مُضَارِعِيَّةً أَفَادَتِ الِاسْتِمْرَارَ وَالْعَادَةَ، كَقَوْلِ عَايِشَةَ، «فَكَانُوا لَا يَقْطَعُونَ السَّارِقَ فِي الشَّيْءِ التَّافِهِ» وَقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي «الْمُوَطَّأِ» : «كَانُوا يُعْطُونَ النَّفَلَ مِنَ الْخُمُسِ» .
{ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “inkâr etmekte olduğunuz şeylerden ötürü” yani inkârınız sebebiyle demektir; buradaki *mâ* (مَا) masdariyyedir. *Kâne* (كَانَ) fiilinin haberi muzari bir cümle kılındığında, Âişe'nin [radıyallâhu anhâ] «Hırsızın elini önemsiz bir şey için kesmezlerdi» sözünde ve Saîd b. el-Müseyyeb'in *el-Muvatta*daki «Ganimet fazlalığını (nefel) humustan verirlerdi» sözünde olduğu gibi süreklilik ve alışkanlık ifade eder.