Binûn

9- Tevbe Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهَذَا بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ فِي قَوْلِهِ: يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ كَمَا هُوَ الْمُعْتَادُ فِي إِطْلَاقِ الْعَذَابِ وَوَصْفِهِ بِالْأَلِيمِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ الْأَلِيمِ عَذَابُ الدُّنْيَا كَقَوْلِهِ: أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا [التَّوْبَة: ٥٢] فَلَا يَكُونُ فِي الْآيَةِ حُجَّةٌ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْجِهَادِ وَاجِبًا عَلَى الْأَعْيَانِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَوَعَّدَهُمْ، إِنْ لَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَ الرَّسُولِ- ﵊، بِأَنْ يُصِيبَهُمْ بِعَذَابٍ فِي الدُّنْيَا، فَيَكُونُ الْكَلَامُ تَهْدِيدًا لَا وَعِيدًا. وَقَدْ يُرَجَّحُ هَذَا الْوَجْهُ بِأَنَّهُ قُرِنَ بِعَوَاقِبَ دُنْيَوِيَّةٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ. وَالْعُقُوبَاتُ الدُّنْيَوِيَّةُ مَصَائِبُ تَتَرَتَّبُ عَلَى إِهْمَالِ أَسْبَابِ النَّجَاحِ وَبِخَاصَّةٍ تَرْكُ الِانْتِصَاحِ بِنَصَائِحِ الرَّسُولِ- ﵊، كَمَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، فَالْمَقْصُودُ تَهْدِيدُهُمْ بِأَنَّهُمْ إِنْ تَقَاعَدُوا عَنِ النَّفِيرِ هَاجَمَهُمُ الْعَدُوُّ فِي دِيَارِهِمْ فَاسْتَأْصَلُوهُمْ وَأَتَى اللَّهُ بِقَوْمٍ غَيْرَهُمْ.

Bu [nesih görüşü], { يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } buyruğundaki can yakıcı azaptan maksadın, azabın mutlak olarak zikredilip 'elîm' ile nitelenmesindeki mutat kullanıma uygun olarak ahiret azabı olduğu kabulüne dayanır. Denildi ki: Can yakıcı azaptan maksat, O'nun: { أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا } “Allah'ın kendi katından yahut bizim ellerimizle sizi bir azaba uğratması...” [et-Tevbe: 52] ayetinde olduğu gibi dünya azabıdır. Bu durumda ayette o cihadın fertlerin üzerine bizzat farz (farz-ı ayn) olduğuna dair bir delil bulunmaz; lakin Allah onlara, Peygamber'in [aleyhisselâm] emrine itaat etmedikleri takdirde dünyada bir azaba uğratılacakları yönünde bir ihtarda bulunmuş olur ki, bu söz de vaîd (ahiret tehdidi) değil, bir tehdit (korkutma) olur. Bu görüş, { وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } buyruğundaki dünyevî sonuçlarla birlikte zikredilmiş olmasıyla da desteklenebilir. Dünyevî cezalar, başarı sebeplerinin ihmal edilmesine, bilhassa da Uhud günü başlarına geldiği gibi Peygamber'in [aleyhisselâm] nasihatlerini tutmayı terk etmeye terettüp eden musibetlerdir. Dolayısıyla maksat, sefere çıkmaktan geri durdukları takdirde düşmanın onları kendi yurtlarında basıp köklerini kazıyacağı ve Allah'ın da onların yerine başka bir kavim getireceği hususunda onları tehdit etmektir.

وَالْأَلِيمُ الْمُؤْلِمُ، فَهُوَ فَعِيلٌ مَأْخُوذٌ مِنَ الرُّبَاعِيِّ عَلَى خِلَافِ الْقِيَاسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

el-Elîm (الْأَلِيمُ), acı veren demektir. Dört harfli (rubâî) fiilden kıyasa aykırı olarak türetilmiş 'faîl' veznindedir; nitekim Yüce Allah'ın:

تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ [لُقْمَان: ٢] ، وَقَوْلِ عَمْرو بن معديكرب:

{ تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْحَكِيمِ } “İşte bunlar hikmet dolu Kitab'ın ayetleridir” [Lokmân: 2] ayetinde ve Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi:

أَمِنْ رَيْحَانَةَ الدَّاعِي السَّمِيعِ أَيِ الْمُسْمَعِ.

"Reyhâne'den midir o işittiren (Semî') davetçi?" Yani sesini duyuran (müsme') demektir.

وَكُتِبَ فِي الْمَصَاحِفِ إِلَّا مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا تَنْفِرُوا بِهَمْزَةٍ بَعْدَهَا لَامْ أَلِفْ عَلَى كَيْفِيَّةِ النُّطْقِ بِهَا مُدْغَمَةً، وَالْقِيَاسُ أَنْ يُكْتَبَ (إِنْ لَا) بِنُونٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ ثُمَّ لَامْ أَلِفْ.

{ إِلَّا تَنْفِرُوا } ifadesindeki 'illâ' (إِلَّا), mushaflarda idgamlı telaffuzuna uygun olarak hemzeden sonra lâm-elif ile yazılmıştır; kurala uygun olan ise hemzeden sonra nun, ardından lâm-elif ile (in lâ / إِنْ لَا) yazılmasıdır.

وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي يُعَذِّبْكُمْ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ لِتَقَدُّمِهِ فِي قَوْلِهِ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٣٨] . وَتَنْكِيرُ قَوْماً لِلنَّوْعِيَّةِ إِذْ لَا تَعَيُّنَ لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ ضَرُورَةَ أَنَّهُ مُعَلَّقٌ عَلَى شَرْطِ عَدَمِ النَّفِيرِ وَهُمْ قَدْ نَفَرُوا لَمَّا اسْتُنْفِرُوا إِلَّا عَدَدًا غَيْرَ كَثِيرٍ وَهُمُ الْمُخَلَّفُونَ.

{ يُعَذِّبْكُمْ } fiilindeki müstetir zamir, { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [et-Tevbe: 38] buyruğunda daha önce geçtiği için Allah'a döner. { قَوْماً } kelimesinin belirsiz (nekre) gelişi nevi bildirmek içindir; zira bu kavmin kim olduğu belirli değildir, çünkü bu durum sefere çıkmama şartına bağlanmıştır, oysa onlar sefere çağrıldıklarında pek az bir sayı hariç sefere çıkmışlardır; o [az sayıdakiler] ise geride kalanlardır.

ويَسْتَبْدِلْ يُبَدِّلْ، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّأْكِيدِ وَالْبَدَلُ هُوَ الْمَأْخُوذُ عِوَضًا كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ [الْبَقَرَة: ١٠٨] أَيْ وَيَسْتَبْدِلْ بِكُمْ غَيْرَكُمْ.

{ يَسْتَبْدِلْ } fiili 'yubeddil' (değiştirir) demektir; sîn ve tâ harfleri tekit içindir. Bedel ise karşılık olarak alınan şeydir; nitekim O'nun: { وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمانِ } “Kim imanı küfür ile değiştirirse...” [el-Bakara: 108] ayetinde olduğu gibidir; yani: "Sizin yerinize başkalarını getirir" demektir.

وَالضَّمِيرُ فِي تَضُرُّوهُ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ يُعَذِّبْكُمْ وَالْوَاوُ لِلْحَالِ: أَيْ يُعَذِّبْكُمْ وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ فِي حَالِ أَنْ لَا تَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا بِقُعُودِكُمْ، أَيْ يُصِبْكُمُ الضُّرُّ وَلَا يُصِبِ الَّذِي اسْتَنْفَرَكُمْ فِي سَبِيلِهِ ضُرٌّ، فَصَارَ الْكَلَامُ فِي قُوَّةِ الْحَصْرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِلَّا تَنْفِرُوا لَا تَضُرُّوا إِلَّا أَنْفُسَكُمْ.

{ تَضُرُّوهُ } fiilindeki zamir, { يُعَذِّbْكُمْ } fiilindeki zamirin döndüğü yere [Allah'a] döner. Vâv harfi ise hâl içindir: Yani sefere çıkmayıp oturmanızla Allah'a hiçbir zarar veremeyeceğiniz hâlde sizi cezalandırır ve yerinize başka bir kavim getirir; yani zarar size dokunur, sizi O'nun yolunda sefere çağıran zata ise hiçbir zarar dokunmaz. Böylece bu söz hasr kuvveti kazanmıştır; sanki şöyle denilmiştir: "Eğer sefere çıkmazsanız, ancak kendinize zarar verirsiniz."

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ لِأَنَّهُ يُحَقِّقُ مَضْمُونَ لَحَاقِ الضُّرِّ بِهِمْ لِأَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَيْهِمْ فِي جُمْلَةِ كُلِّ شَيْءٍ، وَعَدَمُ لَحَاقِ الضُّرِّ بِهِ لِأَنَّهُ قَدِيرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَدَخَلَتِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا الضُّرُّ.

{ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } cümlesi sözün fezlekesidir (tezyîl); çünkü O, 'her şey' kapsamında onlara da kadir olduğu için zararın onlara erişeceği içeriğini pekiştirir; yine O her şeye kadir olduğu için de zararın O'na erişmeyeceğini teyit eder; zira tabiatında zarar verme niteliği bulunan şeyler de bu kapsama dâhildir.

[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٤٠]

[TEVBE SURESİ (9): AYET 40]

إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠)

{ إِلاَّ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişinin ikincisi olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini (huzur ve emniyetini) indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin sözünü en alçak kıldı. Allah'ın sözü ise en yüce olandır. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (40)”

إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا.

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُما فِي الْغارِ إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, inkâr edenler onu iki kişinin ikincisi olarak çıkardıklarında Allah ona yardım etmişti. Hani ikisi mağaradaydılar; hani o arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu.”

اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِقَوْلِهِ: وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [التَّوْبَة: ٣٩] لِأَنَّ نَفْيَ أَنْ يَكُونَ قُعُودُهُمْ عَنِ النَّفِيرِ مُضِرًّا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، يُثِيرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ سُؤَالًا عَنْ

{ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [et-Tevbe: 39] buyruğuna yönelik açıklayıcı bir istînâftır (yeni bir açıklamadır). Zira onların sefere çıkmayıp oturmalarının Allah'a ve Resulü'ne zarar vermeyeceğinin nefyedilmesi, dinleyicinin zihninde

حُصُولِ النَّصْرِ بِدُونِ نَصِيرٍ، فَبَيَّنَ بِأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُهُ كَمَا نَصَرَهُ حِينَ كَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ لَا جَيْشَ مَعَهُ، فَالَّذِي نَصَرَهُ حِينَ كَانَ ثَانِيَ اثْنَيْنِ قَدِيرٌ عَلَى نَصْرِهِ وَهُوَ فِي جَيْشٍ عَظِيمٍ، فَتَبَيَّنَ أَنَّ تَقْدِيرَ قُعُودِهِمْ عَنِ النَّفِيرِ لَا يَضُرُّ اللَّهَ شَيْئًا.

yardımcı olmadan zaferin nasıl elde edileceğine dair bir soru uyandırır. Bunun üzerine Allah'ın, yanında hiçbir ordu bulunmayıp iki kişinin ikincisi olduğu zaman ona yardım ettiği gibi yine yardım edeceği beyan edilmiştir. İki kişinin ikincisi olduğu zaman ona yardım eden zat, büyük bir ordunun içindeyken de ona yardım etmeye kadirdir. Böylece onların sefere çıkmayıp oturdukları varsayımının Allah'a hiçbir zarar vermeyeceği açıklığa kavuşmuş olur.

وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ بِ تَنْصُرُوهُ عَائِدٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ، وَإِنْ لَمْ يَتَقَدَّمْ لَهُ ذِكْرٌ، لِأَنَّهُ وَاضِحٌ مِنَ الْمَقَامِ.

{ تَنْصُرُوهُ } fiilindeki mansub zamir, daha önce açıkça zikredilmemiş olsa bile makamdan anlaşıldığı için Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e döner.

وَجُمْلَةُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ جَوَابٌ لِلشَّرْطِ، جُعِلَتْ جَوَابًا لَهُ لِأَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى مَعْنَى الْجَوَابِ الْمُقَدَّرِ لِكَوْنِهَا فِي مَعْنَى الْعِلَّةِ لِلْجَوَابِ الْمَحْذُوفِ: فَإِنَّ مَضْمُونَ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ قَدْ حَصَلَ فِي الْمَاضِي فَلَا يَكُونُ جَوَابًا لِلشَّرْطِ الْمَوْضُوعِ لِلْمُسْتَقْبَلِ، فَالتَّقْدِيرُ: إِنْ لَا تَنْصُرُوهُ فَهُوَ غَنِيٌّ عَنْ نُصْرَتِكُمْ بِنَصْرِ اللَّهِ إِيَّاهُ إِذْ قَدْ نَصَرَهُ فِي حِينِ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلَّا وَاحِدٌ لَا يَكُونُ بِهِ نَصْرٌ فَكَمَا نَصَرَهُ يَوْمَئِذٍ يَنْصُرُهُ حِينَ لَا تَنْصُرُونَهُ. وَسَيَجِيءُ فِي الْكَلَامِ بَيَانُ هَذَا النَّصْرِ بِقَوْلِهِ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها الْآيَةَ.

{ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } cümlesi şartın cevabıdır; bu cümlenin cevap kılınması, takdir edilen cevabın anlamına delalet etmesinden ve hazfedilen cevabın illeti mesabesinde olmasından dolayıdır: Zira { فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } ifadesinin içeriği geçmişte gerçekleşmiştir, dolayısıyla gelecek zaman için konulmuş şartın bizzat cevabı olamaz. Takdiri şöyledir: "Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah'ın ona yardım etmesi sebebiyle o sizin yardımınıza muhtaç değildir; nitekim yanında kendisiyle zafer kazanılamayacak tek bir kişiden başkası bulunmadığı zamanda da ona yardım etmiştir. O gün ona yardım ettiği gibi, siz ona yardım etmediğiniz zaman da ona yardım edecektir." Bu yardımın beyanı, ileride O'nun: { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } “Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi...” ayetiyle gelecektir.

وَيَتَعَلَّقُ إِذْ أَخْرَجَهُ بِ نَصَرَهُ أَيْ زَمَنَ إِخْرَاجِ الْكُفَّارِ إِيَّاهُ، أَيْ مِنْ مَكَّةَ، وَالْمُرَادُ خُرُوجُهُ مُهَاجِرًا. وَأَسْنَدَ الْإِخْرَاجَ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا لِأَنَّهُمْ تَسَبَّبُوا فِيهِ بِأَنْ دَبَّرُوا لِخُرُوجِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ [الْأَنْفَال:

{ إِذْ أَخْرَجَهُ } ifadesi { نَصَرَهُ } fiiline taalluk eder; yani kâfirlerin onu çıkardığı, yani Mekke'den çıkardığı zamandır. Maksat onun muhacir olarak çıkışıdır. Çıkarma fiili inkâr edenlere isnat edilmiştir; çünkü Yüce Allah'ın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِيُثْبِتُوكَ أَوْ يَقْتُلُوكَ أَوْ يُخْرِجُوكَ } “Hani o inkâr edenler seni tutuklamak yahut öldürmek veya çıkarmak için tuzak kuruyorlardı” [el-Enfâl:

٣٠] ، وَبِأَنْ آذَوْهُ وَضَايَقُوهُ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ، وَضَايَقُوا الْمُسْلِمِينَ بِالْأَذَى وَالْمُقَاطَعَةِ، فَتَوَفَّرَتْ أَسْبَابُ خُرُوجِهِ وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا مَعَ ذَلِكَ يَتَرَدَّدُونَ فِي تَمْكِينِهِ مِنَ الْخُرُوجِ خَشْيَةَ أَنْ يَظْهَرَ أَمْرُ الْإِسْلَامِ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ قَوْمٍ آخَرِينَ، فَلِذَلِكَ كَانُوا فِي آخِرِ الْأَمْرِ مُصَمِّمِينَ عَلَى مَنْعِهِ مِنَ الْخُرُوجِ، وَأَقَامُوا عَلَيْهِ مَنْ يَرْقُبُهُ وَحَاوَلُوا الْإِرْسَالَ وَرَاءَهُ لِيَرُدُّوهُ إِلَيْهِمْ، وَجَعَلُوا لِمَنْ يَظْفَرُ بِهِ جَزَاءً جَزِلًا، كَمَا جَاءَ فِي حَدِيثِ سُرَاقَةَ بْنِ جُعْشُمٍ.

30] buyurduğu gibi onun çıkışını defalarca planlayarak buna sebep olmuşlardı ve dine davet konusunda ona eziyet edip sıkıştırmışlar, Müslümanlara da eziyet ve boykotla baskı yapmışlardı. Böylece onun çıkış sebepleri hazır hâle gelmişti. Ancak bununla birlikte, İslam davasının başka bir kavim arasında güç kazanıp ortaya çıkması endişesiyle onun çıkmasına imkân tanımakta tereddüt ediyorlardı; bu yüzden son kertede onun çıkışını engellemeye kesin karar verdiler, onu gözetleyecek adamlar diktiler, onu kendilerine geri getirmek için arkasından adamlar salmaya kalkıştılar ve Sürâka b. Cu'şum hadisinde geldiği üzere onu yakalayana büyük bir mükâfat koydular.

كُتِبَ فِي الْمَصَاحِفِ إِلَّا مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا تَنْصُرُوهُ بِهَمْزَةٍ بَعْدَهَا لَامْ أَلِفْ، عَلَى كَيْفِيَّةِ النُّطْقِ بِهَا مُدْغَمَةً، وَالْقِيَاسُ أَنْ تُكْتَبَ (إِنْ لَا) - بِهَمْزَةٍ فَنُونٍ فَلَامْ أَلِفْ- لِأَنَّهُمَا حَرْفَانِ: (إِنْ) الشَّرْطِيَّةُ وَ (لَا) النَّافِيَةُ، وَلَكِنَّ رَسْمَ الْمُصْحَفِ سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ، وَلَمْ تَكُنْ لِلرَّسْمِ فِي الْقَرْنِ الْأَوَّلِ قَوَاعِدُ مُتَّفَقٌ عَلَيْهَا، وَمِثْلُ ذَلِكَ كُتِبَ إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ifadesindeki { إِلَّا }, mushaflarda idğamlı okunuş şekline uygun olarak elif-lamdan sonra gelen hemze ile yazılmıştır. Kıyasa uygun olan ise (إِنْ لَا) şeklinde -hemze, nun ve lam-elif ile- yazılmasıydı; çünkü bunlar iki ayrı kelimedir: şart bildiren (إِنْ) ile olumsuzluk bildiren (لَا). Ne var ki Mushaf hattı (resmü'l-mushaf) uyulması gereken bir sünnettir ve birinci hicri asırda hat için üzerinde ittifak edilmiş kurallar bulunmamaktaydı. Nitekim Enfâl suresindeki { إِلَّا تَفْعَلُوهُ تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الْأَرْضِ }

فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٧٣] . وَهُمْ كَتَبُوا قَوْلَهُ: بَلْ رانَ فِي سُورَةِ الْمُطَفِّفِينَ [١٤] بِلَامٍ بَعْدَ الْبَاءِ وَرَاءٍ بَعْدَهَا، وَلَمْ يَكْتُبُوهَا بِبَاءٍ وَرَاءٍ مُشَدَّدَةٍ بَعْدَهَا.

[73] ayeti de bu şekilde yazılmıştır. Yine onlar Mutaffifîn suresindeki [14] { بَلْ رانَ } ifadesini be harfinden sonra lam ve onun ardından ra ile yazmışlar; be ve ardından şeddeli ra ile yazmamışlardır.

وَقَدْ أَثَارَ رَسْمُ إِلَّا تَنْصُرُوهُ بِهَذِهِ الصُّورَةِ فِي الْمُصْحَفِ خَشْيَةَ تَوَهُّمِ مُتَوَهِّمٍ أَنَّ إِلَّا هِيَ حَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ فَقَالَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» : «تَنْبِيهٌ لَيْسَ مِنْ أَقْسَامِ (إِلَّا) ، (إِلَّا) الَّتِي فِي نَحْوِ إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ وَإِنَّمَا هَذِهِ كَلِمَتَانِ (إِنْ) الشَّرْطِيَّةُ وَ (لَا) النَّافِيَةُ، وَمِنَ الْعَجَبِ أَنَّ ابْنَ مَالِكٍ عَلَى إِمَامَتِهِ ذَكَرَهَا فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» مِنْ أَقْسَامِ إِلَّا، وَلَمْ يَتْبَعْهُ الدَّمَامِينِيُّ فِي شُرُوحِهِ الثَّلَاثَةِ عَلَى «الْمُغْنِي» وَلَا الشُّمُنِّيُّ. وَقَالَ الشَّيْخُ مُحَمَّدٌ

{ إِلَّا تَنْصُرُوهُ } ifadesinin Mushaf'ta bu şekilde yazılmış olması, bir kimsenin { إِلَّا } edatının istisna edatı olduğunu zannetmesi endişesini doğurmuştur. Nitekim İbn Hişâm, Muğni'l-Lebîb adlı eserinde şöyle demiştir: «Uyarı: { إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ } gibi yerlerdeki { إِلَّا }, istisna edatı olan (إِلَّا)'nın kısımlarından değildir; aksine bu, şart edatı olan (إِنْ) ve nefy edatı olan (لَا) olmak üzere iki kelimedir. Şaşılacak şeydir ki İbn Mâlik, imamlığına rağmen Şerhu't-Teshîl'de bunu (إِلَّا)'nın kısımlarından saymıştır. ed-Demâmînî, el-Muğnî üzerine yazdığı üç şerhinde ona uymadığı gibi eş-Şümünnî de uymamıştır.» Şeyh Muhammed

الرَّصَّاعُ فِي كِتَابِ «الْجَامِعِ الْغَرِيبِ لِتَرْتِيبِ آيِ مُغْنِي اللَّبِيبِ» «وَقَدْ رَأَيْتُ لِبَعْضِ أَهْلِ الْعَصْرِ (١) الْمَشَارِقَةِ مِمَّنِ اعْتَنَى بِشَرْحِ هَذَا الْكِتَابِ- أَيِ «التَّسْهِيلِ» - أَخَذَ يَعْتَذِرُ عَنِ ابْنِ مَالِكٍ وَالْإِنْصَافُ أَنَّ فِيهِ بَعْضَ الْإِشْكَالِ» . وَقَالَ الشَّيْخُ مُحَمَّدٌ الْأَمِيرُ فِي تَعْلِيقِهِ عَلَى «الْمُغْنِي» لَيْسَ مَا فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» نَصًّا فِي ذَلِكَ وَهُوَ يُوهِمُهُ فَإِنَّهُ عَرَّفَ الْمُسْتَثْنَى بِالْمُخْرِجِ بِ (إِلَّا) وَقَالَ «وَاحْتَرَزْتُ عَنْ (إِلَّا) بِمَعْنَى إِنْ لَمْ وَمَثَّلَ بِالْآيَةِ، أَيْ فَلَا إِخْرَاجَ فِيهَا» . وَقُلْتُ عِبَارَةُ مَتْنِ «التَّسْهِيلِ» «الْمُسْتَثْنَى هُوَ الْمُخْرَجُ تَحْقِيقًا أَوْ تَقْدِيرًا مِنْ مَذْكُورٍ أَوْ مَتْرُوكٍ بِإِلَا أَوْ مَا بِمَعْنَاهَا» ، وَلَمْ يُعَرِّجْ شَارِحُهُ الْمُرَادِيُّ وَلَا شَارِحُهُ الدَّمَامِينِيُّ عَلَى كَلَامِهِ الَّذِي احْتَرَزَ بِهِ فِي شَرْحِهِ وَلَمْ نَقِفْ عَلَى شَرْحِ ابْنِ مَالِكٍ عَلَى «تَسْهِيلِهِ» ، وَعِنْدِي أَنَّ الَّذِي دَعَا ابْنَ مَالِكٍ إِلَى هَذَا الِاحْتِرَازِ هُوَ مَا وَقَعَ لِلْأَزْهَرِيِّ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا تَكُونُ اسْتِثْنَاءً وَتَكُونُ حَرْفَ جَزَاءٍ أَصْلُهَا «إِنْ لَا» نَقَلَهُ صَاحِبُ «لِسَانِ الْعَرَبِ» . وَصُدُورُهُ مِنْ مِثْلِهِ يَسْتَدْعِي التَّنْبِيهَ عَلَيْهِ.

er-Rassâ', el-Câmiu'l-Garîb li-Tertîbi Âyi Muğni'l-Lebîb adlı kitabında şöyle demiştir: «Bu kitabı -yani et-Teshîl'i- şerh etmeye özen gösteren çağdaş (1) Doğulu [âlimlerden] bazılarının İbn Mâlik adına mazeret beyan etmeye çalıştıklarını gördüm; ancak insafla bakılırsa bu meselede bir müşkillik bulunmaktadır.» Şeyh Muhammed el-Emîr de el-Muğnî haşiyesinde şöyle demiştir: «Şerhu't-Teshîl'deki ifade bu hususta sarih bir nass değildir; ancak bunu vehmettirmektedir. Zira o, müstesnayı (إِلَّا) ile çıkarılan lafız olarak tarif etmiş ve: 'İn lem (إِنْ لَمْ) anlamındaki (إِلَّا)'dan sakındım' diyerek bu ayeti örnek vermiştir, yani onda bir çıkarma (istisna) yoktur.» Ben derim ki: et-Teshîl metninin ifadesi şöyledir: «Müstesna; zikredilen yahut terk edilen bir şeyden (إِلَّا) veya onun anlamındaki bir edatla hakikaten veya takdiren çıkarılandır.» Eserin şârihi el-Murâdî de diğer şârihi ed-Demâmînî de onun şerhinde sakınarak zikrettiği bu söze değinmemiştir; ayrıca İbn Mâlik'in kendi Teshîl'ine yaptığı şerhe de muttali olamadık. Bana göre İbn Mâlik'i bu sakınmaya sevk eden şey, el-Ezherî'nin: «İllâ (إِلَّا) hem istisna olur hem de aslı 'in lâ' (إِنْ لَا) olan ceza (şart) harfi olur» şeklindeki ifadesidir ki bunu Lisânü'l-Arab sahibi nakletmiştir. Onun gibi birinden böyle bir ifadenin sâdır olması, buna dikkat çekmeyi gerektirmiştir.

وثانِيَ اثْنَيْنِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي أَخْرَجَهُ، وَالثَّانِي كُلُّ مَنْ بِهِ كَانَ الْعَدَدُ اثْنَيْنِ فَالثَّانِي اسْمُ فَاعِلٍ أُضِيفَ إِلَى الِاثْنَيْنِ عَلَى مَعْنَى مِنْ، أَيْ ثَانِيًا مِنَ اثْنَيْنِ، وَالِاثْنَانِ هُمَا النَّبِيءُ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ: بِتَوَاتُرِ الْخَبَرِ، وَإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ كُلِّهِمْ. وَلِكَوْنِ الثَّانِي مَعْلُومًا لِلسَّامِعِينَ كُلِّهِمْ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى ذِكْرِهِ، وَأَيْضًا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ تَعْظِيمُ هَذَا النَّصْرِ مَعَ قِلَّةِ الْعَدَدِ.

{ ثانِيَ اثْنَيْنِ } ifadesi, { أَخْرَجَهُ } fiilindeki mansub zamirden hâldir. es-Sânî (ثَانِي); kendisiyle sayının ikiye ulaştığı kimsedir. Dolayısıyla sânî, "min" (den/dan) anlamı içerecek şekilde "isneyn" (iki) kelimesine muzaf olmuş bir ism-i fâildir; yani "ikiden biri / ikinin ikincisi" demektir. Bu iki kişi ise haberin tevatürü ve bütün Müslümanların icmaı ile Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Ebû Bekir'dir. İkinci kişinin bütün dinleyenlerce bilinmesi sebebiyle açıkça zikredilmesine ihtiyaç duyulmamıştır; ayrıca [buradaki] maksat, sayının azlığına rağmen bu yardımın büyüklüğünü ortaya koymaktır.

وإِذْ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: إِذْ هُما فِي الْغارِ بَدَلٌ مِنْ إِذْ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَخْرَجَهُ فَهُوَ زَمَنٌ وَاحِدٌ وَقَعَ فِيهِ الْإِخْرَاجُ، بِاعْتِبَارِ الْخُرُوجِ، وَالْكَوْنُ فِي الْغَارِ.

{ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ } “Hani onlar mağaradaydılar” buyruğundaki { إِذْ } edatı, { إِذْ أَخْرَجَهُ } “Hani onu çıkarmışlardı” kavlindeki { إِذْ } edatından bedeldir. Dolayısıyla [bu ikisi], [Mekke'den] çıkış ve mağarada bulunuşun gerçekleştiği aynı/tek bir vakittir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْغَارِ لِلْعَهْدِ، لِغَارٍ يَعْلَمُهُ الْمُخَاطَبُونَ، وَهُوَ الَّذِي اخْتَفَى فِيهِ النَّبِيءُ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ خُرُوجِهِمَا مُهَاجِرَيْنِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَهُوَ غَارٌ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ خَارِجَ مَكَّةَ إِلَى جَنُوبِيِّهَا، بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَكَّةَ نَحْوَ خَمْسَةِ أَمْيَالٍ، فِي طَرِيقٍ جَبَلِيٍّ.

{ الْغَارِ } kelimesindeki belirlilik takısı ahd içindir; muhatapların bildiği mağaraya işaret eder. Bu da Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ile Ebû Bekir'in Medine'ye hicret etmek üzere çıktıklarında gizlendikleri mağaradır. Bu mağara Mekke'nin dışında, güney tarafında bulunan Sevr dağındadır; Mekke ile arası dağlık bir yoldan yaklaşık beş mildir.

وَالْغَارُ الثُّقْبُ فِي التُّرَابِ أَوِ الصَّخْرِ.

Gâr (الْغَارُ); toprakta veya kayada bulunan oyuk/delik demektir.

وإِذْ الْمُضَافَةُ إِلَى جُمْلَةِ يَقُولُ بَدَلٌ مِنْ إِذْ الْمُضَافَةِ إِلَى جُمْلَةِ هُما فِي الْغارِ بَدَلَ اشْتِمَالٍ.

{ يَقُولُ } cümlesine muzaf olan { إِذْ }, { هُما فِي الْغارِ } cümlesine muzaf olan { إِذْ } edatından bedel-i iştimaldir.

وَالصَّاحِبُ هُوَ ثانِيَ اثْنَيْنِ وَهُوَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ. وَمَعْنَى الصَّاحِبِ: الْمُتَّصِفُ

Arkadaş (es-sâhib) ise { ثانِيَ اثْنَيْنِ } yani ikinin ikincisi olan Ebû Bekir es-Sıddîk'tır. Sâhibin anlamı:

بِالصُّحْبَةِ، وَهِيَ الْمَعِيَّةُ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ، وَمِنْهُ سُمِّيَتِ الزَّوْجَةُ صَاحِبَةً، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠١] . وَهَذَا الْقَوْلُ صَدَرَ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ حِينَ كَانَا مُخْتَفِيَيْنِ فِي غَارِ ثَوْرٍ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ حَزِينًا إِشْفَاقًا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ أَنْ يَشْعُرَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، فَيُصِيبُوهُ بِمَضَرَّةٍ، أَوْ يُرْجِعُوهُ إِلَى مَكَّةَ.

Sohbet vasfına sahip olandır; bu da çoğu durumda beraberlik demektir. En'âm suresinde [101] geçen: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صاحِبَةٌ } “O'nun bir eşi de olmamıştır” ayetinde geçtiği gibi, zevceye bu sebeple sâhibe denilmiştir. Bu söz, Sevr mağarasında gizlendikleri sırada Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] tarafından Ebû Bekir'e söylenmiştir; zira Ebû Bekir, müşriklerin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i fark edip ona bir zarar vermelerinden yahut onu Mekke'ye geri götürmelerinden endişe duyarak hüzünlenmişti.

وَالْمَعِيَّةُ هُنَا: مَعِيَّةُ الْإِعَانَةِ وَالْعِنَايَةِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى وَهَارُونَ: قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما [طه: ٤٦]- وَقَوْلِهِ- إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ [الْأَنْفَال:

Buradaki beraberlik; yardım ve inayet beraberliğidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın Mûsâ ve Hârûn'dan hikâye ettiği: { قالَ لَا تَخافا إِنَّنِي مَعَكُما } “[Allah] buyurdu: 'Korkmayın, şüphesiz ben sizinle beraberim'” [Tâhâ: 46] ve: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ } “Hani Rabbin meleklere: 'Şüphesiz ben sizinle beraberim' diye vahyediyordu” [el-Enfâl:

١٢] .

12] ayetlerinde de böyledir.

فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ.

Bunun üzerine Allah onun üzerine sekînetini indirdi, onu sizin görmediğiniz ordularla destekledi, inkâr edenlerin kelimesini alçalttı; Allah'ın kelimesi ise en yüce olandır. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.

التَّفْرِيعُ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ السَّكِينَةَ أُنْزِلَتْ عَقِبَ الْحُلُولِ فِي الْغَارِ، وَأَنَّهَا مِنَ النَّصْرِ، إِذْ هِيَ نَصْرٌ نَفْسَانِيٌّ، وَإِنَّمَا كَانَ التَّأْيِيدُ بِجُنُودٍ لَمْ يَرَوْهَا نَصْرًا جُثْمَانِيًّا. وَلَيْسَ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ نُزُولُ السَّكِينَةِ عَقِبَ قَوْلِهِ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا بَلْ إِنَّ قَوْلَهُ ذَلِكَ هُوَ مِنْ آثَارِ سَكِينَةِ اللَّهِ الَّتِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ، وَتِلْكَ السَّكِينَةُ هِيَ مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ نَصْرِ اللَّهِ إِيَّاهُ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ حِينَ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَحِينَ كَانَ فِي الْغَارِ، وَحِينَ قَالَ لِصَاحِبِهِ: لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا. فَتِلْكَ

[Cümlenin başındaki fâ ile yapılan] tefrî', sekînetin mağaraya girilmesinin hemen ardından indirildiğini ve bunun da yardımdan sayıldığını gösterir; zira sekînet manevi/psikolojik bir yardımdır, görmedikleri ordularla desteklenmesi ise maddi/bedeni bir yardımdır. Sekînetin inişinin mutlaka: { لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنا } “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” sözünün hemen akabinde olması gerekmez; aksine onun bu sözü söylemesi, bizzat üzerine indirilen ilahi sekînetin eserlerindendir. O sekînet, Allah'ın ona yardımının tezahürlerinden biridir. Bu durumda cümlenin takdiri şöyledir: İnkâr edenler onu çıkardığı zaman, mağarada bulunduğu sırada ve arkadaşına: "Üzülme, şüphesiz Allah bizimle beraberdir" dediği vakit Allah ona yardım etmiş, üzerine sekînetini indirmiş ve onu ordularla desteklemiştir. İşte

الظُّرُوفُ الثَّلَاثَةُ مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلِ نَصَرَهُ عَلَى التَّرْتِيبِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهِيَ كَالِاعْتِرَاضِ بَيْنَ الْمُفَرَّعِ عَنْهُ وَالتَّفْرِيعِ، وَجَاءَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى هَذَا السَّبْكِ الْبَدِيعِ لِلْمُبَادَأَةِ بِالدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ النَّصْرَ حَصَلَ فِي أَزْمَانٍ وَأَحْوَالٍ مَا كَانَ النَّصْرُ لِيَحْصُلَ فِي أَمْثَالِهَا لِغَيْرِهِ لَوْلَا عِنَايَةُ اللَّهِ بِهِ، وَأَنَّ نَصْرَهُ كَانَ مُعْجِزَةً خَارِقًا لِلْعَادَةِ.

bu üç zarf, geçen tertip üzere { نَصَرَهُ } fiiline taalluk etmektedir ve bunlar asıl hüküm ile tefrî' arasında bir nevi itiraz (ara cümle) gibidir. Söz diziminin bu eşsiz kurguyla gelmesi, Allah'ın inayeti olmasaydı başkası için benzerlerinde zafer elde edilmesi mümkün olmayan zaman ve durumlarda bu yardımın gerçekleştiğine ve onun nail olduğu yardımın harikulade bir mucize olduğuna başlangıçta delalet etmek içindir.

وَبِهَذَا الْبَيَانِ تَنْدَفِعُ الْحَيْرَةُ الَّتِي حَصَلَتْ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، حَتَّى أَغْرَبَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فَأَرْجَعَ الضَّمِيرَ الْمَجْرُورَ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ، مَعَ الْجَزْمِ بِأَنَّ الضَّمِيرَ الْمَنْصُوبَ فِي أَيَّدَهُ رَاجِعٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَنَشَأَ تَشْتِيتُ الضَّمَائِرِ، وَانْفِكَاكُ الْأُسْلُوبِ بِذِكْرِ حَالَةِ أَبِي بَكْرٍ، مَعَ أَنَّ الْمَقَامَ لِذِكْرِ ثَبَاتِ النَّبِيءِ ﷺ وَتَأْيِيدِ اللَّهِ إِيَّاهُ، وَمَا جَاءَ ذِكْرُ أَبِي بَكْرٍ إِلَّا تَبَعًا لِذِكْرِ ثبات النبيء ﵊، وَتِلْكَ الْحَيْرَةُ نَشَأَتْ عَنْ جَعْلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ مُفَرَّعًا عَلَى إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ وَأَلْجَأَهُمْ إِلَى تَأْوِيلِ قَوْلِهِ:

Bu açıklama ile müfessirlerin ayetin anlamı hususunda düştükleri tereddüt ortadan kalkar. Zira onların birçoğu garip bir yoruma giderek { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } ifadesindeki mecrur zamiri Ebû Bekir'e döndürmüş, { أَيَّدَهُ } fiilindeki mansub zamirin ise kesinlikle Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ait olduğunu söylemişlerdir. Böylece zamirlerin dağınıklığı ve makam Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sebatını ve Allah'ın onu desteklemesini zikretme makamı olduğu hâlde Ebû Bekir'in hâlinin araya sokulmasıyla üslupta bir kopukluk meydana gelmiştir; oysa Ebû Bekir'in zikri ancak Peygamber [aleyhisselâm]'ın sebatının zikrine tabi olarak gelmiştir. Bu tereddüt, { فَأَنْزَلَ اللَّهُ } cümlesini { إِذْ يَقُولُ لِصاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ } ifadesine tefrî' kılmaktan kaynaklanmış ve onları O'nun:

وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها إِنَّهَا جُنُودُ الْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ وُقُوفٌ مَعَ ظَاهِرِ تَرْتِيبِ الْجُمَلِ، مَعَ الْغَفْلَةِ عَنْ أُسْلُوبِ النَّظْمِ الْمُقْتَضِي تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا.

{ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْها } sözünü, Bedir günündeki melek orduları şeklinde tevil etmeye mecbur bırakmıştır. Bütün bunlar, takdim ve tehiri gerektiren nazım üslubundan gaflet ederek cümlelerin zahiri dizilişine takılıp kalmaktan ileri gelmiştir.

وَالسَّكِينَةُ: اطْمِئْنَانُ النَّفْسِ عِنْدَ الْأَحْوَالِ الْمَخُوفَةِ، مُشْتَقَّةٌ مِنَ السُّكُونِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ

Sekînet (السَّكِينَةُ); korkulu hâllerde nefsin sükûnet ve itminana ermesidir, sükûn kökünden türemiştir. Bunun zikri daha önce

ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٨] .

Bakara suresindeki: { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } [248] ayetinde geçmişti.

وَالتَّأْيِيدُ: التَّقْوِيَةُ وَالنَّصْرُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اسْمِ الْيَدِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٨٧] .

Te'yîd (التَّأْيِيدُ); güçlendirmek ve yardım etmektir; "el" (yed) isminden türetilmiştir. Bakara suresindeki: { وَأَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ } [87] ayetinde daha önce geçmişti.

وَالْجُنُودُ: جَمْعُ جُنْدٍ بِمَعْنَى الْجَيْشِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ.

Cünûd (الْجُنُودُ); ordu anlamındaki cünd (جُنْد) kelimesinin çoğuludur. Bakara suresindeki: { فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ } [249] ayetinde ve az önce bu surede geçmişti.

ثُمَّ جَوَّزَ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ عَطْفَ تَفْسِيرٍ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْجُنُودِ الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ أَلْقَوُا الْحَيْرَةَ فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ فَصَرَفُوهُمْ عَنِ اسْتِقْصَاءِ الْبَحْثِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَإِكْثَارِ الطّلب وَرَاءه والترصّد لَهُ فِي الطُّرُقِ الْمُؤَدِّيَةِ وَالسُّبُلِ الْمُوَصِّلَةِ، لَا سِيَّمَا وَمِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُ قَصَدَ يَثْرِبَ مُهَاجَرَ أَصْحَابِهِ، وَمَدِينَةَ أَنْصَارِهِ، فَكَانَ سَهْلًا عَلَيْهِمْ أَنْ يَرْصُدُوا لَهُ طُرُقَ الْوُصُولِ إِلَى الْمَدِينَةِ.

Sonra { وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ } cümlesinin, { فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ } cümlesine tefsir atfı olarak matuf olması caiz görülmüştür. Bu durumda ordulardan maksat; müşriklerin gönüllerine şaşkınlık düşürerek onları Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i didik didik aramaktan, arkasından takibi artırmaktan ve oraya çıkan yollarda pusu kurmaktan alıkoyan meleklerdir. Bilhassa onun, ashabının hicret yurdu ve ensarının şehri olan Yesrib'i kastettiği aşikâr iken, Medine'ye ulaşan yolları gözetlemeleri onlar için son derece kolaydı.

وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ أَخْرَجَهُ وَالتَّقْدِيرُ: وَإِذْ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا أَيْ بِالْمَلَائِكَةِ، وَيَوْم بَدْرٍ، وَيَوْمَ الْأَحْزَابِ، وَيَوْمَ حُنَيْنٍ، كَمَا مَرَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها [التَّوْبَة: ٢٦] .

Bu cümlenin { أَخْرَجَهُ } cümlesine matuf olması da muhtemeldir. Takdiri şöyledir: Hani onu sizin görmediğiniz ordularla -yani meleklerle- desteklemişti; Bedir gününde, Ahzâb gününde ve Huneyn gününde olduğu gibi; nitekim: { ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها } “Sonra Allah, Resûlü'nün ve müminlerin üzerine sekînetini indirdi ve sizin görmediğiniz ordular indirdi” [et-Tevbe: 26] ayetinde geçmişti.

(وَالْكَلِمَةُ) أَصْلُهَا اللَّفْظَةُ مِنَ الْكَلَامِ، ثُمَّ أُطْلِقَتْ عَلَى الْأَمْرِ وَالشَّأْنِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنْ كُلِّ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ وَيُخْبِرُ الْمَرْءُ بِهِ عَنْ نَفْسِهِ مِنْ شَأْنِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ [الزخرف: ٢٨] (أَي أبقى التبري مِنَ الْأَصْنَامِ وَالتَّوْحِيدِ لِلَّهِ شَأْنَ عَقِبِهِ وَشِعَارَهُمْ) وَقَالَ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ [الْبَقَرَة: ١٢٤] أَيْ بِأَشْيَاءَ مِنَ التَّكَالِيفِ كَذَبْحِ وَلَدِهِ، وَاخْتِتَانِهِ، وَقَالَ لِمَرْيَمَ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ [آل عمرَان: ٤٥] أَيْ بِأَمْرٍ عَجِيبٍ، أَوْ بِوَلَدٍ عَجِيبٍ، وَقَالَ وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا [الْأَنْعَام: ١١٥] أَيْ أَحْكَامُهُ وَوُعُودُهُ وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: لَا تُفَرِّقْ بَيْنَ كَلِمَةِ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ بَيْنَ أَمْرِهِمْ وَاتِّفَاقِهِمْ، وَجَمَعَ اللَّهُ كَلِمَةَ الْمُسْلِمِينَ، فَكَلِمَةُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَأْنُهُمْ وَكَيْدُهُمْ وَمَا دَبَّرُوهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَكْرِ.

Kelime (الْكَلِمَةُ) kelimesinin aslı, sözden bir lafızdır; daha sonra insanların konuştuğu ve kişinin kendi durumu hakkında haber verdiği her türlü iş, durum (şe'n) ve benzeri şeyler için kullanılmıştır. Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ } [ez-Zuhruf: 28] (yani putlardan teberrî etmeyi ve Allah'ı birlemeyi onun soyunun hâli ve şiarı olarak baki kıldı) buyurmuştur. Yine: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ } [el-Bakara: 124] yani oğlunu kurban etmesi ve sünnet olması gibi birtakım mükellefiyetlerle [sınamıştı] buyurmuştur. Meryem'e de: { إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ } [Âl-i İmrân: 45] yani harikulade bir işle veya harikulade bir çocukla [müjdeler] buyurmuştur. Yine: { وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } [el-En'âm: 115] yani O'nun hükümleri ve vaatleri [tamamlanmıştır] buyurmuştur. Nitekim Arapların: "Müslümanların kelimesini (birliğini) bölme" yani onların işlerini ve ittifaklarını bozma ve "Allah Müslümanların kelimesini topladı (birlik kıldı)" sözleri de bu kabildendir. Buna göre kâfirlerin kelimesi; onların durumları, hileleri ve kurdukları her türlü tuzaktır.

وَمَعْنَى السُّفْلَى الْحَقِيرَةُ لِأَنَّ السُّفْلَ يُكْنَى بِهِ عَنِ الْحَقَارَةِ، وَعَكَسُهُ قَوْلُهُ: وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا فَهِيَ الدِّينُ وَشَأْنُ رَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَأَشْعَرَ قَوْلُهُ: وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى أَنَّ أَمْرَ الْمُشْرِكِينَ كَانَ بِمَظِنَّةِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ لِأَنَّهُمْ أَصْحَابُ عَدَدٍ كَثِيرٍ وَفِيهِمْ أَهْلُ الرَّأْيِ وَالذَّكَاءِ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ خَذَلَهُمُ اللَّهُ وَقَلَبَ حَالَهُمْ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ.

Süflâ (السُّفْلَى) kelimesinin anlamı ise hakir ve alçaktır; zira süfl (alçaklık), hakirlikten kinayedir. Bunun zıddı ise: { وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } sözüdür ki bu da dindir, Resûlü'nün ve müminlerin durumudur. { وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } buyruğu, müşriklerin durumunun görünüşte güçlü ve çetin olduğunu hissettirmektedir; çünkü onlar sayıca çoktular, aralarında re'y ve zekâ sahipleri vardı. Fakat onlar Allah'a ve Resûlü'ne karşı geldiklerinde Allah onları yardımsız bıraktı ve hâllerini yücelikten alçaklığa çevirdi.

وَجُمْلَةُ وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا مُسْتَأْنَفَةٌ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِلْكَلَامِ لِأَنَّهُ لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ كَلِمَةِ

{ وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا } cümlesi, söze fezleke (tezyîl) kabilinden müstakil yeni bir cümledir (müste'nefedir); çünkü

الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهَا صَارَتْ سُفْلَى أَفَادَ أَنَّ الْعَلَاءَ انْحَصَرَ فِي دِينِ اللَّهِ وَشَأْنِهِ. فَضَمِيرُ الْفَصْلِ مُفِيدٌ لِلْقَصْرِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ كَلِمَةُ اللَّهِ عَلَى كَلِمَةِ الَّذِينَ كَفَرُوا، إِذْ لَيْسَ الْمَقْصُودُ إِفَادَةَ جَعْلِ كَلِمَةِ اللَّهِ عُلْيَا، لِمَا يُشْعِرُ بِهِ الْجَعْلُ مِنْ إِحْدَاثِ الْحَالَةِ، بَلْ إِفَادَةَ أَنَّ الْعَلَاءَ ثَابِتٌ لَهَا وَمَقْصُورٌ عَلَيْهَا، فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ كَالتَّذْيِيلِ لِجَعْلِ كَلِمَةِ الَّذِينَ كَفَرُوا سُفْلَى.

inkâr edenlerin kelimesinin alçaldığını haber verince, yüceliğin yalnızca Allah'ın dinine ve O'nun davasına has olduğunu ifade etmiştir. Buradaki fasıl zamiri (هِيَ) hasr ifade eder; bu sebeple 'kelimetullâh' lafzı 'kelimetellezîne keferû' ifadesine matuf kılınmamıştır. Zira maksat, 'ce'ale' (kıldı) fiilinin hissettirdiği sonradan meydana getirme anlamı dolayısıyla Allah'ın kelimesinin yüce kılındığını bildirmek değil; yüceliğin O'nun kelimesi için sabit ve ona mahsus olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla bu cümle, inkâr edenlerin kelimesinin alçaltılması hükmüne bir fezleke (tezyîl) gibi olmuştur.

وَمَعْنَى جَعْلِهَا كَذَلِكَ: أَنَّهُ لَمَّا تَصَادَمَتِ الْكَلِمَتَانِ وَتَنَاقَضَتَا بَطَلَتْ كَلِمَةُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاسْتَقَرَّ ثُبُوتُ كَلِمَةِ اللَّهِ.

Onun bu hâle getirilmesinin anlamı şudur: İki kelime (dava) birbiriyle çatışıp çeliştiğinde inkâr edenlerin kelimesi boşa çıkmış, Allah'ın kelimesinin sabitliği ise perçinlenmiştir.

وَقَرَأَ يَعْقُوبُ، وَحْدَهُ وَكَلِمَةُ اللَّهِ بِنَصْبِ (كَلِمَةَ) عَطْفًا عَلَى كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى فَتَكُونُ كَلِمَةُ اللَّهِ عُلْيَا بِجَعْلِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ.

Yalnızca Ya'kûb, { كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلى } ifadesine atıfla { وَكَلِمَةُ اللَّهِ } ibaresindeki (كَلِمَةَ) lafzını fetha ile mansub olarak okumuştur; buna göre Allah'ın kelimesi, Allah'ın kılması ve takdiriyle en yüce olmuştur.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ تَذْيِيلٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَتَيْنِ: لِأَنَّ الْعَزِيزَ لَا يَغْلِبُهُ شَيْءٌ، وَالْحَكِيمَ لَا يَفُوتُهُ مَقْصِدٌ، فَلَا جَرَمَ تَكُونُ كَلِمَتُهُ الْعُلْيَا وَكَلِمَةُ ضدّه السُّفْلى.

{ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } cümlesi, önceki iki cümlenin muhtevasına bir fezlekedir (tezyîldir); zira Azîz olana hiçbir şey galip gelemez, Hakîm olanın da hiçbir gayesi boşa çıkmaz. Dolayısıyla O'nun kelimesinin en yüce, O'nun zıddının kelimesinin ise en alçak olacağı şüphesizdir.

[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٤١]

[TEVBE SURESİ (9): AYET 41]

انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١)

{ انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالاً وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Gerek hafif gerek ağır olarak savaşa çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” (41)

الْخِطَابُ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ سَبَقَ لَوْمُهُمْ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَة: ٣٨] ، فَالنَّفِيرُ الْمَأْمُورُ بِهِ مَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الْجِهَادِ. وَقَدْ قَدَّمَنَا أَنَّ الِاسْتِنْفَارَ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ كَانَ عَامًّا لِكُلِّ قَادِرٍ عَلَى الْغَزْوِ: لِأَنَّهَا كَانَتْ فِي زَمَنِ مَشَقَّةٍ، وَكَانَ الْمَغْزُوُّ عَدُوًّا عَظِيمًا، فَالضَّمِيرُ فِي انْفِرُوا عَامٌّ لِلَّذِينَ اسْتُنْفِرُوا فَتَثَاقَلُوا، وَإِنَّمَا اسْتُنْفِرَ الْقَادِرُونَ، وَكَانَ الِاسْتِنْفَارُ عَلَى قَدْرِ حَاجَةِ الْغَزْوِ، فَلَا يَقْتَضِي هَذَا الْأَمْرُ تَوَجُّهَ وُجُوبِ النَّفِيرِ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ فِي كُلِّ غَزْوَةٍ، وَلَا عَلَى الْمُسْلِمِ الْعَاجِزِ لِعَمًى أَوْ زَمَانَةٍ أَوْ مَرَضٍ، وَإِنَّمَا يَجْرِي الْعَمَلُ فِي كُلِّ غَزْوَةٍ عَلَى حَسَبِ مَا يَقْتَضِيهِ حَالُهَا وَمَا يَصْدُرُ إِلَيْهِمْ مِنْ نَفِيرٍ.

Hitap, daha önce: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda savaşa çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” [et-Tevbe: 38] buyruğuyla kınanan müminleredir. Dolayısıyla emredilen sefere çıkış, gelecekteki cihad içindir. Daha önce belirttiğimiz üzere Tebük Gazvesi'ne çağrı, savaşa gücü yeten herkese yönelik umumi bir çağrıydı; çünkü meşakkatli bir zamanda gerçekleşmekteydi ve üzerine varılan düşman çok büyüktü. Bu sebeple { انْفِرُوا } emrindeki zamir, savaşa çağrılıp da ağır davrananlar için umumidir. Zaten sadece gücü yetenler çağrılmıştı ve seferberlik gazvenin ihtiyacı nispetindeydi. Dolayısıyla bu emir, her gazvede her Müslümana yahut körlük, kötürümlük veya hastalık sebebiyle aciz olan Müslümana sefere çıkma vücubunun terettüp etmesini gerektirmez. Aksine her gazvede uygulama, o gazvenin durumunun gerektirdiğine ve kendilerine bildirilen seferberlik çağrısına göre yürütülür.

وَفِي الْحَدِيثِ: «وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا»

Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Savaşa çağrıldığınız zaman derhal çıkın.»

. وخِفافاً جَمْعُ خَفِيفٍ وَهُوَ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنَ الْخِفَّةِ، وَهِيَ حَالَةٌ لِلْجِسْمِ تَقْتَضِي قِلَّةَ كَمِّيَّةِ أَجْزَائِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَجْسَامٍ أُخْرَى مُتَعَارَفَةٌ، فَيَكُونُ سَهْلَ التَّنَقُّلِ سَهْلَ الْحَمْلِ. وَالثِّقَالُ ضِدُّ ذَلِكَ. وَتَقَدَّمَ الثِّقَلُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَة: ٣٨] .

{ خِفافاً } kelimesi hafif (hafîf) kelimesinin çoğuludur; hafiflikten türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir. Hafiflik ise bir cismin, bilinen diğer cisimlere nispetle parçalarının miktarının azlığını gerektiren bir durumdur; böylece taşınması ve hareket ettirilmesi kolay olur. Sikâl (ثِقَال) ise bunun zıddıdır. Ağırlık (sıgal) kavramı, az önce: { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } [et-Tevbe: 38] ayetinde geçmişti.

وَالْخِفَافُ وَالثِّقَالُ هُنَا مُسْتَعَارَانِ لِمَا يُشَابِهُهُمَا مِنْ أَحْوَالِ الْجَيْشِ وَعَلَائِقِهِمْ، فَالْخِفَّةُ تُسْتَعَارُ لِلْإِسْرَاعِ إِلَى الْحَرْبِ، وَكَانُوا يَتَمَادَحُونَ بِذَلِكَ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الشَّجَاعَةِ وَالنَّجْدَةِ، قَالَ قُرَيْطُ بْنُ أَنِيفٍ الْعَنْبَرِيُّ:

Buradaki hafiflik (hıfâf) ve ağırlık (sikâl) kavramları, ordunun hâllerine ve bağlarına benzeyen durumlar için istiare yoluyla kullanılmıştır. Hafiflik, savaşa koşmada acele etmek için istiare edilir; cesaret ve yiğitliğe delalet ettiği için bununla övünürlerdi. Kureyt b. Üneyf el-Anberî şöyle demiştir:

قَوْمٌ إِذَا الشَّرُّ أَبْدَى نَاجِذَيْهِ لَهُمْ ... طَارُوا إِلَيْهِ زَرَافَاتٍ وَوُحْدَانَا

Onlar öyle bir kavimdir ki şer azı dişlerini gösterdiğinde... Ona doğru bölük bölük ve tek tek uçarcasına koşarlar.

فَالثِّقَلُ الَّذِي يُنَاسِبُ هَذَا هُوَ الثَّبَاتُ فِي الْقِتَالِ كَمَا فِي قَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ:

Buna uygun düşen ağırlık ise Ebü't-Tayyib'in şu dizesinde olduğu gibi savaşta sebat etmektir:

ثِقَالٍ إِذَا لَاقَوْا خِفَافٍ إِذَا دُعُوا وَتُسْتَعَارُ الْخِفَّةُ لِقِلَّةِ الْعَدَدِ، وَالثِّقَلُ لِكَثْرَةِ عَدَدِ الْجَيْشِ كَمَا فِي قَوْلِ قُرَيْطٍ: «زَرَافَاتٍ وَوُحْدَانَا» .

«Karşılaştıklarında ağırbaşlı/sebatkâr, çağrıldıklarında hafif/çeviktirler.» Hafiflik sayının azlığı, ağırlık ise Kureyt'in: «Bölük bölük ve tek tek» sözünde olduğu gibi ordunun sayısının çokluğu için de istiare edilir.

وَتُسْتَعَارُ الْخِفَّةُ لِتَكْرِيرِ الْهُجُومِ عَلَى الْأَعْدَاءِ، وَالثِّقَلُ لِلتَّثَبُّتِ فِي الْهُجُومِ. وَتُسْتَعَارُ الْخِفَّةُ لِقِلَّةِ الْأَزْوَادِ أَوْ قِلَّةِ السِّلَاحِ، وَالثِّقَلُ لِضِدِّ ذَلِكَ. وَتُسْتَعَارُ الْخِفَّةُ لِقِلَّةِ الْعِيَالِ، وَالثِّقَلُ لِضِدِّ ذَلِكَ وَتُسْتَعَارُ الْخِفَّةُ لِلرُّكُوبِ لِأَنَّ الرَّاكِبَ أَخَفُّ سَيْرًا، وَالثِّقَلُ لِلْمَشْيِ عَلَى الْأَرْجُلِ وَذَلِكَ فِي وَقْتِ الْقِتَالِ. قَالَ النَّابِغَةُ:

Hafiflik düşmana defalarca saldırmak, ağırlık ise saldırıda temkinli ve sebatkâr olmak için istiare edilir. Hafiflik azığın veya silahın azlığı, ağırlık ise bunun zıddı için istiare edilir. Hafiflik çoluk çocuğun azlığı, ağırlık ise bunun zıddı için istiare edilir. Hafiflik binekli olmak için istiare edilir; çünkü binekli olan daha hızlı yol alır; ağırlık ise savaş vaktinde yaya yürümek için istiare edilir. en-Nâbiğa şöyle demiştir:

عَلَى عَارِفَاتٍ لِلطِّعَانِ عَوَابِسٍ ... بِهِنَّ كُلُومٌ بَيْنَ دَامَ وجالب (١)

Mızraklaşmaya alışkın, asık suratlı [atların] üzerindedirler... Ki o atlarda kanayan ve kabuk bağlayan yaralar vardır (1).

إِذْ اسْتُنْزِلُوا عَنْهُنَّ لِلضَّرْبِ أَرْقَلُوا ... إِلَى الْمَوْتِ إِرْقَالَ الْجِمَالِ الْمَصَاعِبِ

Kılıç çalmak için onlardan indirildiklerinde... Serkeş develerin koşuşu gibi ölüme doğru koşarlar.

وَكُلُّ هَذِهِ الْمَعَانِي صَالِحَةٌ لِلْإِرَادَةِ مِنَ الْآيَةِ وَلَمَّا وَقَعَ خِفافاً وَثِقالًا حَالًا مِنْ فَاعِلِ انْفِرُوا، كَانَ مَحْمَلُ بَعْضِ مَعَانِيهِمَا عَلَى أَنْ تَكُونَ الْحَالُ مُقَدَّرَةً وَالْوَاوُ الْعَاطِفَةُ لِإِحْدَى الصِّفَتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى لِلتَّقْسِيمِ، فَهِيَ بِمَعْنَى (أَوْ) ، وَالْمَقْصُودُ الْأَمْرُ بِالنَّفِيرِ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ.

Bütün bu anlamlar ayetten murat edilmeye elverişlidir. { خِفافاً وَثِقالًا } ifadeleri { انْفِرُوا } fiilinin fâilinden hâl olarak vaki olduğunda, bu anlamlardan bazılarının hamli hâlin mukadder olması esasına dayanır. Sıfatlardan birini diğerine bağlayan vav harfi ise taksim içindir, yani "yahut" (ev) anlamındadır. Maksat her hâlükârda sefere çıkmayı emretmektir.

وَالْمُجَاهَدَةُ: الْمُغَالَبَةُ لِلْعَدُوِّ، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْجُهْدِ- بِضَمِّ الْجِيمِ- أَيْ بَذْلِ الِاسْتِطَاعَةِ فِي الْمُغَالَبَةِ، وَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الْمُدَافَعَةِ بِالسِّلَاحِ، فَإِطْلَاقُهُ عَلَى بَذْلِ الْمَالِ فِي الْغَزْوِ مِنْ إِنْفَاقٍ عَلَى الْجَيْشِ وَاشْتِرَاءِ الْكُرَاعِ وَالسِّلَاحِ، مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ السَّبَبِيَّةِ.

Mücahede (الْمُجَاهَدَةُ); düşmana galip gelmeye çalışmaktır. Cim harfinin zammesiyle cühd (الْجُهْدُ) kelimesinden türemiştir; yani üstün gelmek için tüm takati sarf etmektir. Bu, hakikat anlamıyla silahla savunma yapmak demektir; dolayısıyla orduya infak etmek, at/binek ve silah satın almak suretiyle savaşta malı sarf etmeye de sebebiyet alakasıyla mecazen cihad denilmiştir.

وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ بِكِلَا الْأَمْرَيْنِ فَمَنِ اسْتَطَاعَهُمَا مَعًا وَجَبَا عَلَيْهِ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ إِلَّا وَاحِدًا مِنْهُمَا وَجَبَ عَلَيْهِ الَّذِي اسْتَطَاعَهُ مِنْهُمَا.

Allah her iki hususu da emretmiştir; binaenaleyh ikisine birden gücü yetene her ikisi de vacip olur; sadece birine gücü yetene ise onlardan gücünün yettiği vacip olur.

وَتَقْدِيمُ الْأَمْوَالِ عَلَى الْأَنْفُسِ هُنَا: لِأَنَّ الْجِهَادَ بِالْأَمْوَالِ أَقَلُّ حُضُورًا بِالذِّهْنِ عِنْدَ سَمَاعِ الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ، فَكَانَ ذِكْرُهُ أَهَمَّ بَعْدَ ذِكْرِ الْجِهَادِ مُجْمَلًا.

Burada malların canlardan önce zikredilmesi; cihad emri işitildiğinde malla cihadın zihne daha az gelmesindendir. Bu yüzden cihad mücmel olarak zikredildikten sonra onun zikri daha mühim olmuştur.

وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الْجِهَادِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ وَجاهِدُوا.

{ ذلِكُمْ } ile yapılan işaret, { وَجاهِدُوا } [emrinden] anlaşılan cihada yöneliktir.

وَإِبْهَامُ خَيْرٌ لِقَصْدِ تَوَقُّعِ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ مِنْ شُعَبٍ كَثِيرَةٍ أَهَمُّهَا الِاطْمِئْنَانُ مِنْ أَنْ يَغْزُوَهُمُ الرُّومُ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَيْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ذَلِكَ الْخَيْرَ وَشُعَبَهُ. وَفِي اخْتِيَارِ فِعْلِ الْعِلْمِ دُونَ الْإِيمَانِ مَثَلًا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ مَا يَخْفَى فَيَحْتَاجُ مُتَطَلِّبُ تَعْيِينِ شُعَبِهِ إِلَى إِعْمَالِ النّظر وَالْعلم.

{ خَيْرٌ } kelimesinin müphem bırakılması, dünya ve ahiret hayrının pek çok şubesinin umulmasını sağlama gayesine matuftur ki bunların en mühimi Rumların kendilerine saldırmasından emin olmaktır. Bu yüzden: { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer bilirseniz” yani eğer o hayrı ve şubelerini bilirseniz buyruğuyla devam etmiştir. Burada mesela iman fiili yerine ilim fiilinin seçilmesi, bu hayrın bir kısmının gizli olduğuna ve onun şubelerini tayin etmek isteyen kimsenin düşünce ve ilmi işletmeye ihtiyaç duyduğuna işaret etmek içindir.

[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٤٢]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 42]

لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٤٢)

{ لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَسَفَراً قاصِداً لاتَّبَعُوكَ وَلكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Eğer yakın bir menfaat ve orta halli bir sefer olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat o meşakkatli yol onlara uzak geldi. Bununla birlikte 'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir.”

اسْتِئْنَافٌ لِابْتِدَاءِ الْكَلَامِ عَلَى حَالِ الْمُنَافِقِينَ وَغَزْوَةِ تَبُوكَ حِينَ تَخَلَّفُوا وَاسْتَأْذَنَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ فِي التَّخَلُّفِ وَاعْتَلُّوا بِعِلَلٍ كَاذِبَة، وَهُوَ ناشىء عَنْ قَوْلِهِ: مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَة: ٣٨] .

[Bu ayet], Tebük Gazvesi'nde münafıkların geride kaldıkları, birçoğunun geride kalmak için izin istediği ve asılsız mazeretler ileri sürdüğü zamanki durumlarını anlatmaya başlamak üzere bir istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Bu da: { مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denilince yere çakılıp kaldınız?” [Tevbe: 38] buyruğundan neşet etmiştir.

وَانْتُقِلَ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ لِأَنَّ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ هُنَا بَعْضُ الْمُتَثَاقِلِينَ لَا مَحَالَةَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَ هَذَا إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ [التَّوْبَة: ٤٥] . وَمِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ ابْتَدَأَ إِشْعَارُ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ اللَّهَ أَطْلَعَ رَسُولَهُ ﷺ عَلَى دَخَائِلِهِمْ.

Hitaptan gayb [kipine] geçilmiştir; çünkü burada kendilerinden bahsedilen kimseler, bundan sonraki: { إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتابَتْ قُلُوبُهُمْ } “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşmüş olanlar izin ister” [Tevbe: 45] buyruğunun delaletiyle hiç şüphesiz o ağır davrananların bir kısmıdır. Bu ayetlerden itibaren münafıklara, Allah'ın onların iç yüzlerini Resulü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] bildirdiği sezdirilmeye başlanmıştır.

وَالْعَرَضُ مَا يَعْرِضُ لِلنَّاسِ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦٩] وَقَوْلِهِ: تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٦٧] وَالْمُرَادُ بِهِ الْغَنِيمَةُ.

Araz (الْعَرَضُ), insanların karşısına çıkan dünya metaıdır. Daha önce A'râf Suresi'ndeki: { يَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنى } “Şu alçak dünyanın geçici menfaatini alırlar” [A'râf: 169] ve Enfâl Suresi'ndeki: { تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيا } “Siz geçici dünya malını istiyorsunuz” [Enfâl: 67] buyruklarında geçmişti. Burada araz ile kastedilen ise ganimettir.

وَالْقَرِيبُ: الْكَائِنُ عَلَى مَسَافَةٍ قَصِيرَةٍ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي السَّهْلِ حُصُولُهُ. وقاصِداً أَيْ وَسَطًا فِي الْمَسَافَةِ غَيْرَ بَعِيدٍ. وَاسْمُ كَانَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْخَبَرُ: أَيْ لَوْ كَانَ الْعَرَضُ عَرَضًا قَرِيبًا، وَالسَّفَرُ سَفَرًا مُتَوَسِّطًا، أَوْ: لَوْ كَانَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا.

Karîb (الْقَرِيبُ), kısa bir mesafede olandır; burada ise elde edilmesi kolay olan anlamında mecazdır. Kâsıd (قاصِداً) ise uzak olmayan, orta mesafede demektir. "Kâne"nin ismi, haberin delaletiyle mahzuftur; yani "Eğer menfaat yakın bir menfaat, sefer de orta halli bir sefer olsaydı" yahut "Eğer onları davet ettiğin şey yakın bir menfaat ve orta halli bir sefer olsaydı" demektir.

وَالشُّقَّةُ- بِضَمِّ الشِّينِ- الْمَسَافَةُ الطَّوِيلَةُ.

Şukka (الشُّقَّةُ) -şîn harfinin zammesiyle-, uzun mesafe demektir.

وَتَعْدِيَةُ بَعُدَتْ- بِحَرْفِ (عَلَى) لِتَضَمُّنِهِ مَعْنَى ثَقُلَتْ، وَلِذَلِكَ حَسُنَ الْجَمْعُ بَيْنَ فِعْلِ بَعُدَتْ وَفَاعِلِهِ الشُّقَّةُ مَعَ تَقَارُبِ مَعْنَيَيْهِمَا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَكِنْ بَعُدَ مِنْهُمُ الْمَكَانُ لِأَنَّهُ شُقَّةٌ، فَثَقُلَ عَلَيْهِمُ السَّفَرُ، فَجَاءَ الْكَلَامُ مُوجَزًا.

{ بَعُدَتْ } fiilinin "alâ" (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması, "ağır geldi" (sekület) anlamını içermesindendir. Bu sebeple anlamları birbirine yakın olmakla birlikte { بَعُدَتْ } fiili ile onun fâili olan { الشُّقَّةُ } kelimesinin bir arada kullanılması güzel olmuştur. Sanki şöyle denilmiştir: "Fakat yer uzak bir mesafe olduğu için onlardan uzaklaştı, böylece sefer onlara ağır geldi." Böylelikle ifade veciz bir biçimde gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ الرُّجُوعِ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَإِنَّ حِلِفَهُمْ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ الرُّجُوعِ وَذَلِكَ حِينَ اسْتَشْعَرُوا أَنَّ الرَّسُولَ- ﵊ ظَانٌّ كَذِبَهُمْ فِي أَعْذَارِهِمْ.

{ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ } “'Gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler” buyruğu, ayetin Tebük Gazvesi'nden dönülmeden önce indiğini bildirir. Zira onların yemin etmeleri ancak dönüşten sonra, yani Resul'ün [aleyhisselâm] mazeretlerinde onların yalan söylediklerini düşündüğünü hissettikleri zaman olmuştur.

وَالِاسْتِطَاعَةُ الْقُدْرَةُ: أَيْ لَسْنَا مُسْتَطِيعِينَ الْخُرُوجَ، وَهَذَا اعْتِذَارٌ مِنْهُمْ وَتَأْكِيدٌ لِاعْتِذَارِهِمْ.

İstitâat (الِاسْتِطَاعَةُ) güç yetirmektir; yani "Çıkmaya gücümüz yetmiyordu" [demektir]. Bu, onlardan bir mazeret beyanı ve mazeretlerini pekiştirmektir.

وَجُمْلَةُ لَخَرَجْنا مَعَكُمْ جَوَابُ لَوْ.

{ لَخَرَجْنا مَعَكُمْ } cümlesi "lev" (لَوْ) şart edatının cevabıdır.

وَالْخُرُوجُ الِانْتِقَالُ مِنَ الْمَقَرِّ إِلَى مَكَان آخر قَرِيبٍ أَوْ بَعِيدٍ وَيُعَدَّى إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ بِ (إِلَى) ، وَإِلَى الْمَكَانِ الْمَتْرُوكِ بِ (مِنْ) ، وَشَاعَ إِطْلَاقُ الْخُرُوجِ عَلَى السَّفَرِ لِلْغَزْوِ.

Hurûc (الْخُرُوجُ), bulunulan yerden yakın veya uzak başka bir yere intikal etmektir. Hedeflenen mekana "ilâ" (إِلَى) ile, ayrılınan mekana ise "min" (مِنْ) ile geçişli kılınır. Savaş için sefere çıkmaya "hurûc" denmesi yaygınlaşmıştır.

وَتَقْيِيدُهُ بِالْمَعِيَّةِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ أَمْرَ الْغَزْوِ لَا يَهُمُّهُمُ ابْتِدَاءً، وَأَنَّهُمْ إِنَّمَا يَخْرُجُونَ لَوْ خَرَجُوا إِجَابَةً لِاسْتِنْفَارِ النَّبِيءِ ﷺ: خُرُوجَ النَّاصِرِ لِغَيْرِهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: خَرَجَ بَنُو فُلَانٍ وَخَرَجَ مَعَهُمْ بَنُو فُلَانٍ، إِذَا كَانُوا قَاصِدِينَ نَصْرَهُمْ.

Bunun "beraberlik" (maiyyet) ile kayıtlanması, gazve işinin başlangıçta kendilerini ilgilendirmediğini ve eğer çıksalardı ancak Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] seferberlik çağrısına icabet ederek çıkacaklarını hissettirmektedir; tıpkı başkasına yardım etmek için çıkan kimsenin çıkışı gibi. Araplar, bir topluluğa yardım etmeyi kastettiklerinde: "Falandüşmanlar çıktı, falanoğulları da onlarla beraber çıktı" derler.

وَجُمْلَةُ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ حَالٌ، أَيْ يَحْلِفُونَ مُهْلِكِينَ أَنْفُسَهُمْ، أَيْ مَوْقِعِينَهَا فِي الْهَلَكِ. وَالْهَلَكُ: الْفَنَاءُ وَالْمَوْتُ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْأَضْرَارِ الْجَسِيمَةِ وَهُوَ الْمُنَاسِبُ هُنَا، أَيْ يَتَسَبَّبُونَ فِي ضَرِّ أَنْفُسِهِمْ بِالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، وَهُوَ ضَرُّ الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْآخِرَةِ.

{ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ } cümlesi hâldir; yani "Kendilerini helake sürükleyerek, kendilerini helakin içine atarak yemin ediyorlar" demektir. Helek (الْهَلَكُ), yok oluş ve ölüm demektir; ağır zararlar için de kullanılır ki burada uygun olan da budur. Yani yalan yeminlerle kendi nefislerine zarar vermeye sebep oluyorlar; bu da dünya zararı ve ahiret azabıdır.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ تَعَمُّدَ الْيَمِينِ الْفَاجِرَةِ يُفْضِي إِلَى الْهَلَاكِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الدِّيَاتِ مِنْ خَبَرِ الْهَذَلِيِّينَ الَّذِينَ حَلَفُوا أَيْمَانَ الْقَسَامَةِ فِي زَمَنِ عُمَرَ، وَتَعَمَّدُوا الْكَذِبَ، فَأَصَابَهُمْ مَطَرٌ فَدَخَلُوا غَارًا فِي جبل فانهجم عَلَيْهِمُ الْغَارُ فَمَاتُوا جَمِيعًا.

Bu ayette, kasıtlı olarak yapılan yalan yeminin (yemin-i fâcire) helake götürdüğüne dair bir delil vardır. Bunu, Buhârî'nin Kitâbü'd-Diyât'ta rivayet ettiği, Hz. Ömer zamanında kasâme yeminleri edip kasıtlı olarak yalan söyleyen Hüzeyllilerin haberi de teyit etmektedir: Onlar bir yağmura yakalanmış, dağdaki bir mağaraya girmişler, mağara üzerlerine çökmüş ve hepsi birden ölmüştür.

وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ حَالٌ، أَيْ هُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِي حَالِ عَدَمِ جَدْوَاهُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كَذِبَهُمْ، أَيْ وَيُطْلِعُ رَسُولَهُ عَلَى كَذِبِهِمْ، فَمَا جَنَوْا مِنَ الْحَلِفِ إِلَّا هَلَاكَ أَنْفُسِهِمْ.

{ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesi hâldir; yani onlar bunu, kendilerine hiçbir faydası olmadığı bir durumda yapmaktadırlar; çünkü Allah onların yalanını bilmektedir, yani Resulü'ne onların yalanını bildirmektedir. Dolayısıyla bu yeminden, kendi nefislerini helak etmekten başka bir şey kazanmamışlardır.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ سَدَّتْ مَسَدَّ مفعولي يَعْلَمُ.

{ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } cümlesi, { يَعْلَمُ } fiilinin iki mefulünün yerine geçmiştir.

[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٤٣]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 43]

عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ (٤٣)

{ عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } “Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olmadan ve yalancıları bilmeden önce, niçin onlara izin verdin?”

اسْتَأْذَنَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ النَّبِيءَ ﷺ، أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوَةِ، مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَالْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ، وَرِفَاعَةُ بْنُ التَّابُوتِ، وَكَانُوا تِسْعَةً وَثَلَاثِينَ وَاعْتَذَرُوا بِأَعْذَارٍ كَاذِبَةٍ وَأَذِنَ النَّبِيءُ ﷺ لِمَنِ اسْتَأْذَنَهُ حَمْلًا لِلنَّاسِ عَلَى الصِّدْقِ، إِذْ كَانَ ظَاهِرُ حَالِهِمُ الْإِيمَانَ، وَعِلْمًا بِأَنَّ الْمُعْتَذِرِينَ إِذَا أُلْجِئُوا إِلَى الْخُرُوجِ لَا يُغْنُونَ شَيْئًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Münafıklardan bir grup, gazveden geri kalmak için Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] izin istedi; aralarında Abdullah b. Übey b. Selûl, Ced b. Kays ve Rifâa b. Tâbût da vardı ve toplam otuz dokuz kişiydiler. Asılsız mazeretler ileri sürdüler. Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ise insanların doğru söylediklerini varsayarak —çünkü zahiri halleri imandı— ve mazeret bildirenler çıkmaya zorlansalar dahi hiçbir fayda sağlamayacaklarını bildiği için kendisinden izin isteyenlere izin verdi; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا [التَّوْبَة: ٤٧] فعاتب الله نبيئه ﷺ فِي أَنْ أَذِنَ لَهُمْ،

{ لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer içinizde [sefere] çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı” [Tevbe: 47]. Bunun üzerine Allah, onlara izin verdiği için Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] sitem etti (itapta bulundu).

لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ لَقَعَدُوا، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَلِيلًا لِلنَّبِيءِ ﷺ عَلَى نِفَاقِهِمْ وَكَذِبِهِمْ فِي دَعْوَى الْإِيمَانِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ [مُحَمَّد: ٣٠] .

Zira eğer onlara izin vermeseydi yine oturup kalacaklardı ve bu durum, Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] için onların nifakına ve iman iddialarındaki yalanlarına bir delil olacaktı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ } “Eğer dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın” [Muhammed: 30].

وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لِأَنَّهُ غَرَضٌ أُنُفٌ.

Bu cümle, yeni bir konuya geçiş olduğu için istînâf-ı ibtidâîdir (başlangıç cümlesidir).

وَافْتِتَاحُ الْعِتَابِ بِالْإِعْلَامِ بِالْعَفْوِ إِكْرَامٌ عَظِيمٌ، وَلَطَافَةٌ شَرِيفَةٌ، فَأَخْبَرَهُ بِالْعَفْوِ قَبْلَ أَنْ يُبَاشِرَهُ بِالْعِتَابِ. وَفِي هَذَا الِافْتِتَاحِ كِنَايَةٌ عَنْ خِفَّةِ مُوجِبِ الْعِتَابِ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ أَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ يَنْبَغِي، وَتَسْمِيَةُ الصَّفْحِ عَنْ ذَلِكَ عَفْوًا نَاظِرٌ إِلَى مَغْزَى قَوْلِ أَهْلِ الْحَقِيقَةِ: حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ.

İtâba (siteme) af bildirilerek başlanması, çok büyük bir ikram ve yüce bir letafettir; zira siteme bizzat başlamadan önce affedildiğini haber vermiştir. Bu başlangıçta, sitemi gerektiren durumun hafifliğine dair bir kinaye vardır; çünkü bu, "Böyle olmamalıydı" denilmesi kabilindendir. Bu durumu bağışlamanın "af" olarak adlandırılması ise hakikat ehlinin "İyilerin iyilikleri, mukarreblerin (Allah'a en yakın olanların) kötülükleridir" sözünün gayesine bakar.

وَأُلْقِيَ إِلَيْهِ الْعِتَابُ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَنِ الْعِلَّةِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ مَا أَذِنَ لَهُمْ إِلَّا لِسَبَبٍ تَأَوَّلَهُ وَرَجَا مِنْهُ الصَّلَاحَ عَلَى الْجُمْلَةِ بِحَيْثُ يُسْأَلُ عَنْ مِثْلِهِ فِي اسْتِعْمَالِ السُّؤَالِ مِنْ سَائِلٍ يَطْلُبُ الْعِلْمَ وَهَذَا مِنْ صِيَغِ التَّلَطُّفِ فِي الْإِنْكَارِ أَوِ اللَّوْمِ، بِأَنْ يُظْهِرَ الْمُنْكِرُ نَفْسَهُ كَالسَّائِلِ عَنِ الْعِلَّةِ الَّتِي خَفِيَتْ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِأَنَّ تَرْكَ الْإِذْنِ كَانَ أَجْدَرَ بِتَبْيِينِ حَالِهِمْ، وَهُوَ غَرَضٌ آخَرُ لَمْ يَتَعَلَّقْ بِهِ قَصْدُ النَّبِيءِ ﷺ.

Ona sitemin illet soran bir istifham kipiyle yöneltilmesi, onun ancak tevil ettiği ve genel olarak maslahat umduğu bir sebepten ötürü izin verdiğine imada bulunmak içindir; öyle ki ilim talep eden bir soranın soru sorma tarzında böylesi sorulur. Bu da yadırgama veya kınamada nezaket kalıplarındandır; zira yadırgayan kimse kendisini, kendisine gizli kalmış illeti soran biri gibi gösterir. Sonra da izin vermemenin onların durumunu ortaya çıkarmaya daha layık olduğunu belirtmiştir ki bu, Hz. Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] maksadının taalluk etmediği başka bir gayedir.

وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ أَذِنْتَ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ، أَيْ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ فِي الْقُعُودِ وَالتَّخَلُّفِ.

{ أَذِنْتَ } fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge), bağlamdan anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani "Neden onların [evde] oturup geride kalmalarına izin verdin?" demektir.

وَ (حَتَّى) غَايَةٌ لِفِعْلِ أَذِنْتَ لِأَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ كَانَ فِي حُكْمِ الْمَنْفِيِّ فَالْمَعْنَى: لَا مُقْتَضِيَ لِلْإِذْنِ لَهُمْ إِلَى أَنْ يَتَبَيَّنَ الصَّادِقُ مِنَ الْكَاذِبِ.

{ حَتَّى }, { أَذِنْتَ } fiilinin gayesidir (nihai sınırıdır); çünkü bu fiil inkârî istifham sahasında yer aldığından menfi hükmündedir. Anlam şudur: Doğru söyleyen yalancıdan ayırt edilinceye kadar onlara izin vermenin bir gerekçesi yoktu.

وَفِي زِيَادَةِ لَكَ بَعْدَ قَوْلِهِ: يَتَبَيَّنَ زِيَادَةُ مُلَاطَفَةٍ بِأَنَّ الْعِتَابَ مَا كَانَ إِلَّا عَنْ تَفْرِيطٍ فِي شَيْءٍ يَعُودُ نَفْعُهُ إِلَيْهِ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ صَدَقُوا: الصَّادِقُونَ فِي إِيمَانِهِمْ، وَبِالْكَافِرِينَ الْكَاذِبِينَ فِيمَا أَظْهَرُوهُ مِنَ الْإِيمَانِ، وَهُمُ الْمُنَافِقُونَ. فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ صدقُوا الْمُؤْمِنُونَ.

{ يَتَبَيَّنَ } fiilinden sonra { لَكَ } lafzının ziyade edilmesinde fazladan bir lütuf vardır; yani bu sitem ancak faydası kendisine dönecek bir şeyin terk edilmesinden kaynaklanmaktadır. { الَّذِينَ صَدَقُوا } ifadesinden kastedilen, imanlarında samimi olanlardır; yalancılardan kastedilen ise izhar ettikleri imanda yalancı olanlardır ki onlar da münafıklardır. Dolayısıyla "doğru söyleyenler"den maksat müminlerdir.

[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٤٤]

[Tevbe Suresi (9): Ayet 44]

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤)

{ لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ } “Allah'a ve ahiret gününe inananlar, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah, takva sahiplerini hakkıyla bilendir.”

هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الْبَيَانِ لِجُمْلَةِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ [التَّوْبَة: ٤٣] . وَمَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٤٣] أَوْ هِيَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِمَا تُثِيرُهُ جُمْلَةُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ [التَّوْبَة: ٤٣] وَالِاعْتِبَارَاتُ مُتَقَارِبَةٌ وَمَآلُهَا وَاحِدٌ.

Bu cümle; { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } [Tevbe: 43] cümlesinin beyanı konumundadır ve { لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } [Tevbe: 43] cümlesinin ta'lili (gerekçesi) yerindedir. Yahut { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكاذِبِينَ } [Tevbe: 43] cümlesinin uyandırdığı soruya bir istînâf-ı beyânîdir. Bu yaklaşımlar birbirine yakın olup neticeleri birdir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ شَأْنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اسْتُنْفِرُوا أَنْ لَا يَسْتَأْذِنُوا النَّبِيءَ ﷺ فِي التَّخَلُّفِ

Anlam şudur: Sefere çağrılan müminlerin şanı, geride kalmak için Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] izin istememektir;

عَنِ الْجِهَادِ، فَأَمَّا أَهْلُ الْأَعْذَارِ: كَالْعُمْيِ، فَهُمْ لَا يَسْتَنْفِرُهُمُ النَّبِيءُ ﷺ، وَأَمَّا الَّذِينَ تَخَلَّفُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ تَخَلَّفُوا وَلَمْ يَسْتَأْذِنُوا فِي التَّخَلُّفِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى نِيَّةِ اللِّحَاقِ بِالْجَيْشِ بَعْدَ خُرُوجِهِ.

Cihaddan [geri kalmak için]. Mazeret sahiplerine -mesela âmâlara- gelince, Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları zaten sefere çağırmaz. Müminlerden geride kalanlar ise geride kalmışlar fakat geride kalmak için izin istememişlerdir; zira onlar ordu çıktıktan sonra ona yetişme niyetindeydiler.