وَالْمَحْمَلُ الْأَوَّلُ لِلْآيَةِ أَخَذَ بِهِ الْجُمْهُورُ، وَأَخَذَ بِالْمَحْمَلِ الثَّانِي جَمَاعَةٌ: فَقَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ، وَابْنُ شِهَابٍ، وَقَتَادَةُ، وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ حَرَّمَتِ الْآيَةُ الْقِتَالَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ ثُمَّ نُسِخَتْ بِإِبَاحَةِ الْجِهَادِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُكَمِّلَةً لِمَا بَقِيَ مِنْ مُدَّةِ حُرْمَةِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، حَتَّى يَعُمَّ جَمِيعَ بِلَادِ الْعَرَبِ حُكْمُ الْإِسْلَامِ بِإِسْلَامِ جُمْهُورِ الْقَبَائِلِ وَضَرْبِ الْجِزْيَةِ عَلَى بَعْضِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ وَهُمُ النَّصَارَى وَالْيَهُودُ. وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ:
Ayetin birinci yorumunu cumhur benimsemiştir. İkinci yorumu ise bir grup âlim benimsemiştir: İbnü'l-Müseyyeb, İbn Şihâb, Katâde ve Atâ el-Horasânî, ayetin haram aylarda savaşı yasakladığını, daha sonra her vakitte cihadın mubah kılınmasıyla bu hükmün neshedildiğini söylemişlerdir. Bu durumda ayet, kabilelerin çoğunun Müslüman olması ve Hristiyanlar ile Yahudiler gibi bazı Arap kabilelerine cizye konulmasıyla Arap diyarının tamamına İslam hâkim oluncaya kadar, haram ayların hürmet süresinden geriye kalan kısmı tamamlayıcı niteliktedir. Atâ b. Ebî Rebâh ise şöyle demiştir:
يَحْرُمُ الْغَزْوُ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ إِلَّا أَنْ يَبْدَأَ الْعَدُوُّ فِيهَا بِالْقِتَالِ وَلَا نَسْخَ فِي الْآيَةِ.
Düşman o aylarda savaşı başlatmadıkça haram aylarda savaşa çıkmak haramdır ve ayette herhangi bir nesh söz konusu değildir.
وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ.
{ وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın ve bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”
أَحْسَبُ أَنَّ مَوْقِعَ هَذِهِ الْآيَةِ مَوْقِعُ الِاحْتِرَاسِ مِنْ ظَنِّ أَنَّ النَّهْي عَن انْتِهَاء الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ يَقْتَضِي النَّهْيَ عَنْ قِتَالِ الْمُشْرِكِينَ فِيهَا إِذا بدأوا بِقِتَالِ الْمُسْلِمِينَ، وَبِهَذَا يُؤْذَنُ التَّشْبِيهُ التَّعْلِيلِيُّ فِي قَوْلِهِ: كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً فَيَكُونُ الْمَعْنَى فَلَا تَنْتَهِكُوا حُرْمَةَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ بِالْمَعَاصِي، أَوْ بِاعْتِدَائِكُمْ عَلَى أَعْدَائِكُمْ، فَإِن هم بادأوكم بِالْقِتَالِ فَقَاتِلُوهُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٤] فَمَقْصُودُ الْكَلَامِ هُوَ الْأَمْرُ بِقِتَالِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَتَعْلِيلُهُ بِأَنَّهُمْ يَسْتَحِلُّونَ تِلْكَ الْأَشْهُرَ فِي قِتَالِهِمُ الْمُسْلِمِينَ.
Kanaatimce bu ayetin gelişi, haram ayların hürmetini çiğnememe yasağından, Müslümanlarla savaşı ilk başlatanlar onlar olsa dahi o aylarda müşriklerle savaşmanın yasaklandığı zannını bertaraf etmek (ihtirâs) içindir. { كَما يُقاتِلُونَكُمْ كَافَّةً } “onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi” buyruğundaki illet bildiren teşbih de bunu hissettirmektedir. Buna göre mana şöyledir: 'Haram ayların hürmetini günahlarla yahut düşmanlarınıza tecavüzle çiğnemeyin; şayet savaşı onlar başlatırlarsa, Yüce Allah'ın { الشَّهْرُ الْحَرامُ بِالشَّهْرِ الْحَرامِ وَالْحُرُماتُ قِصاصٌ فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } “Haram ay, haram aya karşılıktır; hürmetler de kısas kuralına bağlıdır. O halde kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı kadar saldırın” [el-Bakara: 194] buyruğu doğrultusunda siz de onlarla savaşın.' Dolayısıyla sözün asıl maksadı, haram aylarda Müslümanlarla savaşan müşriklerle savaşmayı emretmek ve bunu da onların Müslümanlarla savaşırken o ayların hürmetini hiçe sayıp helal kabul etmeleri gerekçesine bağlamaktır.
وكَافَّةً كَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْعُمُومِ وَالشُّمُولِ بِمَنْزِلَةِ (كُلٍّ) لَا يَخْتَلِفُ لَفْظُهَا بِاخْتِلَافِ الْمُؤَكَّدِ مِنْ إِفْرَادٍ وَتَثْنِيَةٍ وَجَمْعٍ، وَلَا مِنْ تَذْكِيرٍ وَتَأْنِيثٍ، وَكَأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْكَفِّ عَنِ اسْتِثْنَاءِ بَعْضِ الْأَفْرَادِ، وَمَحَلُّهَا نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُؤَكَّدِ بِهَا، فَهِيَ فِي الْأَوَّلِ تَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ الْمُشْرِكِينَ وَفِي الثَّانِي تَأْكِيدٌ لِضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَعْمِيمِ الذَّوَاتِ تَعْمِيمُ الْأَحْوَالِ لِأَنَّهُ تَبَعٌ لِعُمُومِ الذَّوَاتِ، أَيْ كُلُّ فِرَقِ الْمُشْرِكِينَ، فَكُلُّ فَرِيقٍ وُجِدَ فِي حَالَةٍ مَا، وَكَانَ قَدْ بَادَأَ الْمُسْلِمِينَ بِالْقِتَالِ، فَالْمُسْلِمُونَ مَأْمُورُونَ
{ كَافَّةً } kelimesi, 'küll' gibi umum ve şümul bildiren bir kelimedir; tekit ettiği kelimenin tekil, ikil, çoğul, müzekker veya müennes olmasıyla lafzı değişmez. Sanki bazı fertleri istisna etmekten alıkoymak (el-keff) kökünden türetilmiştir; iraptaki yeri ise tekit ettiği unsurdan hâl olmak üzere mansuptur. Bu kelime birincisinde { الْمُشْرِكِينَ } kelimesinin tekidi, ikincisinde ise muhatap zamirinin tekididir. Zatlardaki bu genellemeden maksat durumların da genellenmesidir; zira durumlar zatlara tabidir. Yani 'bütün müşrik fırkalarıyla' demektir; dolayısıyla hangi durumda olursa olsun savaşı Müslümanlara karşı ilk başlatan herhangi bir fırka bulunursa, Müslümanlar
بِقِتَالِهِ، فَمِنْ ذَلِكَ: كُلُّ فَرِيقٍ يَكُونُ
onunla savaşmakla emrolunmuşlardır. Buna şunlar da dâhildir: Haram aylarda
كَذَلِكَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَكُلُّ فَرِيقٍ يَكُونُ كَذَلِكَ فِي الْحَرَمِ.
böyle davranan her fırka ve Harem bölgesinde böyle davranan her fırka.
وَالْكَافُ فِي كَما يُقاتِلُونَكُمْ أَصْلُهَا كَافُ التَّشْبِيهِ اسْتُعِيرَتْ لِلتَّعْلِيلِ بِتَشْبِيهِ الشَّيْءِ الْمَعْلُولِ بِعِلَّتِهِ، لِأَنَّهُ يَقَعُ عَلَى مِثَالِهَا وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] .
{ كَما يُقاتِلُونَكُمْ } ibaresindeki kâf harfinin aslı teşbih kâfıdır; neticelenen şeyin kendi illetine benzetilmesi yoluyla -çünkü onun örneği üzere gerçekleşir- talîl (gerekçe bildirme) için istiare kılınmıştır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, size hidayet ettiği gibi anın” [el-Bakara: 198].
وَجُمْلَةُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ تَأْيِيدٌ وَضَمَانٌ بِالنَّصْرِ عِنْدَ قِتَالِهِمُ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الْمَعِيَّةَ هُنَا مَعِيَّةُ تَأْيِيدٍ عَلَى الْعَمَلِ، وَلَيْسَتْ مَعِيَّةَ عِلْمٍ، إِذْ لَا تَخْتَصُّ مَعِيَّةُ الْعِلْمِ بِالْمُتَّقِينَ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } “Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” cümlesi, müşriklerle savaştıkları esnada bir destek ve zafer teminatıdır. Çünkü buradaki beraberlik (maiyyet), ilim beraberliği değil, amel üzere yardım ve teyit beraberliğidir; zira ilim beraberliği yalnızca takva sahiplerine mahsus değildir.
وَابْتُدِئَتِ الْجُمْلَةُ بِ اعْلَمُوا لِلِاهْتِمَامِ بِمَضْمُونِهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Cümlenin { اعْلَمُوا } “Bilin ki” emriyle başlaması, ihtiva ettiği meselenin önemine dikkat çekmek içindir; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da geçmişti:
وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْفَال: ٤١] الْآيَةَ، بِحَيْثُ يَجِبُ أَنْ يَعْلَمُوهُ وَيَعُوهُ.
{ وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şey...” [el-Enfâl: 41]; öyle ki bunu kesinlikle bilip kavramaları gerekmektedir.
وَالْجُمْلَةُ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ أَجْلِ مَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ فِي الْمُتَّقِينَ، دُونَ أَنْ يُقَالَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَكُمْ لِيَحْصُلَ مِنْ ذِكْرِ الِاسْمِ الظَّاهِرِ مَعْنَى الْعُمُومِ، فَيُفِيدُ أَنَّ الْمُتَّصِفِينَ بِالْحَالِ الْمَحْكِيَّةِ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ مَعْدُودُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْمُتَّقِينَ، لِئَلَّا يَكُونَ ذِكْرُ جُمْلَةِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ غَرِيبًا عَنِ السِّيَاقِ، فَيَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ يَجْرِي مَجْرَى الْمَثَلِ وَإِيجَازٌ يُفِيدُ أَنَّهُمْ حِينَئِذٍ مِنَ الْمُتَّقِينَ، وَأَنَّ اللَّهَ يُؤَيِّدُهُمْ لِتَقْوَاهُمْ، وَأَنَّ الْقِتَالَ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ طَاعَةٌ لِلَّهِ وَتَقْوَى، وَأَنَّ الْمُشْرِكِينَ حِينَئِذٍ هُمُ الْمُعْتَدُونَ عَلَى حُرْمَةِ الْأَشْهُرِ، وَهُمُ الْحَامِلُونَ عَلَى الْمُقَابَلَةِ بِالْمِثْلِ لِلدِّفَاعِ عَن النَّفس.
Bu cümle, 'Bilin ki Allah sizinle beraberdir' denilmeyip { الْمُتَّقِينَ } kelimesindeki umum manası sebebiyle önceki cümlenin bir fezlekesi ve zeyli (tamamlayıcısı) konumundadır. Açık ismin zikredilmesiyle umum manası hâsıl olsun da önceki kelamda anlatılan vasfa sahip olanların takva sahipleri zümresinden sayıldığı anlaşılsın ve { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ } cümlesinin zikri bağlama yabancı kalmasın diye böyle buyrulmuştur. Böylece mesel gibi dillerde dolaşan müstakil bir kelam ve veciz bir ifade ortaya çıkmış olur; bu da onların o anda takva sahiplerinden olduklarını, Allah'ın takvaları sebebiyle kendilerini desteklediğini, o durumda haram aylarda savaşmanın Allah'a itaat ve takva olduğunu, o esnada ayların hürmetine tecavüz edenlerin müşrikler olduğunu ve nefsi müdafaa sadedinde misilleme yapmaya onların mecbur bıraktığını ifade eder.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٣٧]
[Tevbe Sûresi (9): Âyet 37]
إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَاما لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧)
{ إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ (٣٧) } “(Haram ayları) ertelemek, inkârda ancak bir artıştır; kâfir olanlar bununla saptırılır. Allah’ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek ve böylece Allah’ın haram kıldığını helal kılmak için onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar. Onlara kötü amelleri süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez. (37)”
اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٣٦] الْآيَةَ لِأَنَّ ذَلِكَ كَالْمُقَدِّمَةِ إِلَى الْمَقْصُودِ وَهُوَ إِبْطَالُ النَّسِيءِ وَتَشْنِيعُهُ.
Bu ayet, Yüce Allah'ın { إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı...” [et-Tevbe: 36] buyruğundan doğan bir istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Zira önceki ayet, asıl maksat olan nesî uygulamasını iptal etmeye ve onun çirkinliğini ortaya koymaya bir mukaddime mesabesindedir.
وَالنَّسِيءُ يُطْلَقُ عَلَى الشَّهْرِ الْحَرَامِ الَّذِي أُرْجِئَتْ حُرْمَتُهُ وَجُعِلَتْ لِشَهْرٍ آخَرَ فَالنَّسِيءُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ نَسَأَ الْمَهْمُوزِ اللَّامِ، وَيُطْلَقُ مَصْدَرًا بِوَزْنِ فَعِيلٍ مِثْلَ نَذِيرٍ مِنْ قَوْلِهِ:
en-Nesî' (النَّسِيءُ), hürmeti ertelenip başka bir aya aktarılan haram ay için kullanılır. Dolayısıyla nesî', son harfi hemzeli olan 'nese'e' fiilinden mef'ûl manasında fa'îl veznindedir. Bazen de şu ayette geçen 'nezîr' kelimesi gibi fa'îl vezninde bir masdar olarak kullanılır:
كَيْفَ نَذِيرِ (١) [الْملك: ١٧] ، وَمِثْلُ النَّكِيرِ وَالْعُذْرِ وَفِعْلُهُ نَسَأَ الْمَهْمُوزُ، أَيْ أَخَّرَ، فَالنَّسِيءُ-
{ كَيْفَ نَذِيرِ } “Uyarım nasılmış!” [el-Mülk: 17]; tıpkı nekîr ve uzr gibi. Fiili ise hemzeli olan 'nese'e'dir, yani erteledi demektir. Dolayısıyla nesî' kelimesi -
بِهَمْزَةٍ بَعْدَ الْيَاءِ- فِي الْمَشْهُورِ. وَبِذَلِكَ قَرَأَهُ جُمْهُورُ الْعَشَرَةِ. وَقَرَأَهُ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ- بِيَاءٍ مُشَدَّدَةٍ فِي آخِرِهِ عَلَى تَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ يَاءً وَإِدْغَامِهَا فِي أُخْتِهَا، وَالْإِخْبَارُ عَنِ النَّسِيءِ بِأَنَّهُ زِيَادَةٌ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ كَمَا أَخْبَرَ عَنْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ بِالْفِتْنَةِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ [الْبَقَرَة: ١٠٢] .
meşhur olan kullanıma göre- yâ harfinden sonra hemze iledir. On kıraat imamının cumhuru da bu şekilde okumuştur. Nâfi'den rivayetle Verş ise -hemzeyi yâ harfine tahfif edip kendi cinsiyle idgam ederek- sonunu şeddeli yâ ile (en-nesiyyü) okumuştur. Nesî'in { زِيَادَةٌ } “bir artış” olarak haber verilmesi, Hârût ve Mârût'un { إِنَّما نَحْنُ فِتْنَةٌ } “Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz” [el-Bakara: 102] ayetinde 'fitne' olarak haber verilmesi gibi masdar ile yapılan bir haberdir.
وَالنَّسِيءُ عِنْدَ الْعَرَبِ تَأْخِيرٌ يَجْعَلُونَهُ لِشَهْرٍ حَرَامٍ فَيُصَيِّرُونَهُ حَلَالًا وَيُحَرِّمُونَ شَهْرًا آخَرَ مِنَ الْأَشْهُرِ الْحَلَالِ عِوَضًا عَنْهُ فِي عَامِهِ.
Araplar nezdinde nesî', haram bir ay için yaptıkları bir ertelemedir; böylece o ayı helal kılar, o senesinde onun yerine helal aylardan başka bir ayı haram sayarlardı.
وَالدَّاعِي الَّذِي دَعَا الْعَرَبَ إِلَى وَضْعِ النَّسِيءِ أَنَّ الْعَرَبَ سَنَتُهُمْ قَمَرِيَّةٌ تَبَعًا لِلْأَشْهُرِ، فَكَانَتْ سَنَتُهُمِ اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا قَمَرِيَّةً تَامَّةً، وَدَامُوا عَلَى ذَلِكَ قُرُونًا طَوِيلَةً ثُمَّ بَدَا لَهُمْ فَجَعَلُوا النَّسِيءَ.
Arapları nesî' uygulamasını ihdas etmeye sevk eden sebep şudur: Arapların yılı, aylara tabi olarak kamerî idi; dolayısıyla yılları tam on iki kamerî aydan ibaretti ve uzun asırlar boyunca bu usul üzere devam ettiler. Daha sonra akıllarına esti ve nesî' uygulamasını getirdiler.
وَأَحْسَنُ مَا رُوِيَ فِي صِفَةِ ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي وَائِلٍ (٢) أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا أَصْحَابَ حُرُوبٍ وَغَارَاتٍ فَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمْ أَنْ يَمْكُثُوا ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ مُتَوَالِيَةٍ لَا يُغِيرُونَ فِيهَا فَقَالُوا لَئِنْ تَوَالَتْ عَلَيْنَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ لَا نُصِيبُ فِيهَا شَيْئًا لِنَهْلِكَنَّ. وَسَكَتَ الْمُفَسِّرُونَ عَمَّا نَشَأَ بَعْدَ قَوْلِ الْعَرَبِ هَذَا، وَوَقَعَ فِي بَعْضِ مَا رَوَاهُ الطَّبَرَيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ مَا يُوهِمُ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ نَسَأَ لَهُمُ النَّسِيءَ هُوَ جُنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ وَلَيْسَ الْأَمْرُ ذَلِكَ لِأَنَّ جُنَادَةَ بْنَ عَوْفٍ أَدْرَكَ الْإِسْلَامَ وَأَمْرُ النَّسِيءِ مُتَوَغِّلٌ فِي الْقِدَمِ وَالَّذِي يَجِبُ اعْتِمَادُهُ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ نَسَأَ النَّسِيءَ هُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ عَبْدِ نُعَيْمٍ أَوْ فُقَيْمٍ- (وَلَعَلَّ نُعَيْمَ تَحْرِيفُ فُقَيْمٍ لِقَوْلِ ابْنِ عَطِيَّةَ اسْمُ نُعَيْمٍ لَمْ يُعْرَفْ فِي هَذَا) . وَهُوَ الْمُلَقَّبُ بِالْقَلَمَّسِ وَلَا يُوجَدُ ذِكْرُ بَنِي فُقَيْمٍ فِي «جَمْهَرَةِ ابْنِ حَزْمٍ» وَقَدْ ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْقَامُوسِ» وَابْنُ عَطِيَّةَ. قَالَ ابْنُ حَزْمٍ أَوَّلُ مَنْ نَسَأَ الشُّهُورَ سَرِيرُ (كَذَا وَلَعَلَّهُ سَرِيُّ) بْنُ ثَعْلَبَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ مَالِكِ بْنِ كِنَانَةَ ثُمَّ ابْنُ أَخِيهِ عَدِيُّ بْنُ عَامِرِ بْنِ ثَعْلَبَةَ. وَفِي ابْنِ عَطِيَّةَ خِلَافُ ذَلِكَ قَالَ:
Bu durumun mahiyeti hakkında rivayet edilenlerin en güzeli Ebû Vâil'in (2) şu sözüdür: Araplar savaş ve baskın ehli bir toplumdu. Peş peşe gelen üç ay boyunca hiçbir baskın yapmadan durmak onlara ağır geliyordu. Bu yüzden, 'Eğer hiçbir şey elde edemeyeceğimiz üç ay art arda gelirse mutlaka helak oluruz' dediler. Müfessirler, Arapların bu sözünden sonra neyin ortaya çıktığı konusunda sessiz kalmışlardır. Taberî ve Kurtubî'nin rivayet ettiği bazı ifadelerde, onlar için nesî uygulamasını ilk başlatan kişinin Cünâde b. Avf olduğu vehmi ortaya çıkmaktadır; fakat durum öyle değildir. Çünkü Cünâde b. Avf İslam dönemine yetişmiştir, nesî meselesi ise çok eskilere dayanmaktadır. Esas alınması gereken bilgiye göre nesî uygulamasını ilk başlatan kişi Huzeyfe b. Abd-i Nüeym veya Fukaym'dır (İbn Atiyye'nin 'Bu konuda Nüeym ismi bilinmemektedir' sözü sebebiyle Nüeym isminin Fukaym'ın tahrifi olması muhtemeldir). O, 'el-Kalemmes' lakabıyla anılan kişidir. İbn Hazm'ın Cemhere'sinde Benî Fukaym'dan bahsedilmemektedir; ancak el-Kāmûs sahibi ile İbn Atiyye ondan bahsetmiştir. İbn Hazm şöyle demiştir: 'Ayları ilk erteleyen (nesî yapan) kişi, Kinâne b. Mâlik b. el-Hâris b. Sa'lebe oğlu Serîr (böyledir, belki de Seriyy) ve ardından kardeşinin oğlu Adiyy b. Âmir b. Sa'lebe'dir.' İbn Atiyye'de ise bunun aksine bir görüş yer alır; o şöyle demiştir:
انْتَدَبَ الْقَلَمَّسُ وَهُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ عَبْدِ فُقَيْمٍ فَنَسَأَ
...el-Kalemmes -ki o Huzeyfe b. Abd-i Fukaym'dır- öne çıktı ve [ayları] erteledi...
لَهُمُ الشُّهُورَ. ثُمَّ خَلَفَهُ ابْنُهُ عَبَّادٌ. ثُمَّ ابْنُهُ قُلَعٌ، ثُمَّ ابْنُهُ أُمَيَّةُ، ثُمَّ ابْنُهُ عَوْفٌ، ثُمَّ ابْنُهُ أَبُو ثُمَامَةَ جُنَادَةُ وَعَلَيْهِ قَامَ الْإِسْلَامُ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ كَانَ بَنُو فُقَيْمٍ أَهْلَ دِينٍ فِي الْعَرَبِ وَتَمَسُّكٍ بِشَرْعِ إِبْرَاهِيمَ فَانْتَدَبَ مِنْهُمُ الْقَلَمَّسُ وَهُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ عَبْدِ فُقَيْمٍ فَنَسَأَ الشُّهُورَ لِلْعَرَبِ. وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَوَّلُ مَنْ نَسَأَ عَمْرُو بْنُ لُحَيٍّ (أَيِ الَّذِي أَدْخَلَ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ فِي الْعَرَبِ وَبَحَرَ الْبَحِيرَةَ وَسَيَّبَ السَّائِبَةَ) . وَقَالَ الْكَلْبِيُّ أَوَّلُ مَنْ نَسَأَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُقَالُ لَهُ نُعَيْمُ بْنُ ثَعْلَبَةَ.
Daha sonra onun yerine oğlu Abbâd, sonra onun oğlu Kula', sonra onun oğlu Ümeyye, sonra onun oğlu Avf, sonra da onun oğlu Ebû Sümâme Cünâde geçti ki İslam onun döneminde geldi.' İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Benî Fukaym, Araplar arasında dindarlık ve İbrahim'in şeriatına bağlılık ehliydi. Onlardan el-Kalemmes -yani Huzeyfe b. Abd-i Fukaym- öne çıktı ve Araplar için ayları erteledi.' Tefsîru'l-Kurtubî'de Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, nesî uygulamasını ilk başlatan Amr b. Luhay'dır (yani Araplar arasına putperestliği sokan, bahîre ve sâibe develerini ihdas eden kimsedir). Kelbî ise şöyle demiştir: 'Nesî uygulamasını ilk başlatan, Benî Kinâne'den Nüeym b. Sa'lebe adında bir adamdır.'
قَالَ ابْنُ حَزْمٍ: كُلُّ مَنْ صَارَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الْمَرْتَبَةُ (أَيْ مَرْتَبَةُ النَّسِيءِ) كَانَ يُسَمَّى
İbn Hazm şöyle demiştir: 'Bu mertebe (yani nesî mertebesi) kime geçerse ona
الْقَلَمَّسَ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: كَانَ الَّذِي يَلِي النَّسِيءَ يَظْفَرُ بِالرِّئَاسَةِ لِتَرْيِيسِ الْعَرَبِ إِيَّاهُ. وَكَانَ الْقَلَمَّسُ يَقِفُ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إنّي ناسىء الشُّهُورِ وَوَاضِعُهَا مَوَاضِعَهَا وَلَا أُعَابُ وَلَا أُجَابُ (١) . اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ أَحْلَلْتُ أَحَدَ الصَّفَرَيْنِ وَحَرَّمْتُ صَفَرَ الْمُؤَخَّرَ انْفِرُوا عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى. وَكَانَ آخِرَ النُّسَأَةِ جُنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ وَيُكَنَّى أَبَا ثُمَامَةَ وَكَانَ ذَا رَأْيٍ فِيهِمْ وَكَانَ يَحْضُرُ الْمَوْسِمَ عَلَى حِمَارٍ لَهُ فَيُنَادِي أَيُّهَا النَّاسُ أَلَا إِنَّ أَبَا ثُمَامَةَ لَا يُعَابُ وَلَا يُجَابُ. وَلَا مَرَدَّ لِمَا يَقُولُ فَيَقُولُونَ أَنْسِئْنَا شَهْرًا، أَيْ أَخِّرْ عَنَّا حُرْمَةَ الْمُحَرَّمِ وَاجْعَلْهَا فِي صَفَرٍ فَيُحِلُّ لَهُمُ الْمُحَرَّمَ وَيُنَادِي: أَلَا إِنَّ آلِهَتَكُمْ قَدْ حَرَّمَتِ الْعَامَ صَفَرَ فَيُحَرِّمُونَهُ ذَلِكَ الْعَامَ فَإِذَا حَجُّوا فِي ذِي الْحِجَّةِ تَرَكُوا الْمُحَرَّمَ وَسَمَّوْهُ صَفَرًا فَإِذَا انْسَلَخَ ذُو الْحِجَّةِ خَرَجُوا فِي مُحَرَّمٍ وَغَزَوْا فِيهِ وَأَغَارُوا وَغَنِمُوا لِأَنَّهُ صَارَ صَفَرًا فَيَكُونُ لَهُمْ فِي عَامِهِمْ ذَلِكَ صَفَرَانِ وَفِي الْعَامِ الْقَابِلِ يَصِيرُ ذُو الْحِجَّةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ ذَا الْقَعْدَةِ وَيَصِيرُ مُحَرَّمُ ذَا الْحِجَّةِ فَيَحُجُّونَ فِي مُحَرَّمٍ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ عَامَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ثُمَّ يُبَدِّلُونَ فَيَحُجُّونَ فِي شَهْرِ صَفَرٍ عَامَيْنِ وَلَاءً ثُمَّ كَذَلِكَ.
el-Kalemmes denilirdi.' Kurtubî de şöyle demiştir: 'Nesî işini yürüten kişi, Arapların kendisini baş kılması sebebiyle reisliği elde ederdi. Kalemmes, Akabe Cemresi'nin yanında durur ve şöyle derdi: Allahım! Şüphesiz ben ayları erteleyen ve onları yerli yerine koyanım; kınanmam ve sözüme karşı çıkılmaz (1). Allahım! Şüphesiz ben iki saferden birini helal kıldım ve sonrakini haram kıldım. Yüce Allah'ın adıyla dağılın!' Nesî uygulayıcılarının sonuncusu, Ebû Sümâme künyesiyle anılan Cünâde b. Avf idi. O, aralarında görüş sahibi biriydi; hac mevsiminde eşeği üzerinde hazır bulunur ve şöyle seslenirdi: 'Ey insanlar! Biliniz ki Ebû Sümâme kınanmaz, sözüne karşı çıkılmaz ve söylediği reddedilmez.' İnsanlar da: 'Bizim için bir ayı ertele' yani 'Muharrem ayının hürmetini bizden erteleyip onu Safer ayına aktar' derlerdi. O da onlar için Muharrem'i helal kılar ve şöyle seslenirdi: 'Biliniz ki ilahlarınız bu yıl Safer'i haram kıldı.' Onlar da o yıl o ayı haram sayarlardı. Zilhicce'de hac ettiklerinde Muharrem'i bırakıp ona Safer adını verirlerdi. Zilhicce çıktığında Muharrem ayında savaşa çıkar, akınlar düzenler ve ganimet elde ederlerdi; çünkü o artık Safer olmuştu. Böylece o yıllarında iki Safer ayı bulunmuş olurdu. Ertesi yıl ise Zilhicce onlara göre Zilkade, Muharrem ise Zilhicce olurdu; dolayısıyla Muharrem ayında hac ederlerdi. Bunu peş peşe iki yıl yaparlar, sonra değiştirip art arda iki yıl Safer ayında hac ederlerdi ve bu şekilde devam ederlerdi.
وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ فِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» إِنَّ تَأْخِيرَ بَعْضِ الشُّهُورِ بَعْدَ مُدَّةٍ لِقَصْدِ تَأْخِيرِ الْحَجِّ عَنْ وَقْتِهِ الْقَمَرِيِّ، تَحَرِّيًا مِنْهُمْ لِلسَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ، فَكَانُوا يُؤَخِّرُونَهُ فِي كُلِّ عَامٍ أَحَدَ عَشَرَ يَوْمًا أَوْ أَكْثَرَ قَلِيلًا، حَتَّى يَعُودَ الدَّوْرُ إِلَى ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً، فَيَعُودُ إِلَى وَقْتِهِ وَنُسِبَ إِلَى شَيْخِهِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ أَنَّ ذَلِكَ اعْتِبَارٌ مِنْهُمْ بِالشُّهُورِ الْعَجَمِيَّةِ وَلَعَلَّهُ تَبِعَ فِي هَذَا قَوْلَ إِيَاسِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُ اشْتِبَاهٌ.
Süheylî er-Ravdu'l-Ünüf'te şöyle demiştir: 'Belli bir süre sonra bazı ayların ertelenmesi, güneş yılını gözetme çabalarından ötürü haccın kamerî vaktinden geciktirilmesi gayesiyle idi. Bu sebeple onlar her yıl haccı on bir gün yahut biraz daha fazla ertelerlerdi; nihayet otuz üç yıllık devir tamamlanınca [hac tekrar] kendi asıl vaktine dönerdi.' Hocası Ebû Bekir İbnu'l-Arabî'ye ise bunun Arapların Acem (güneş) aylarını esas almalarından kaynaklandığı nispet edilmiştir; muhtemelen o da bu hususta Kurtubî'nin zikrettiği İyâs b. Muâviye'nin görüşüne uymuştur. Ancak ben bunun bir yanılgı/karışıklık olduğunu zannediyorum.
وَكَانَ النَّسِيءُ بِأَيْدِي بَنِي فُقَيْمٍ (١) مِنْ كِنَانَةَ وَأَوَّلُ مَنْ نَسَأَ الشُّهُورَ هُوَ حُذَيْفَةُ بْنُ عَبْدِ بْنِ فُقَيْمٍ.
Nesî uygulaması Kinâne'den Benî Fukaym'ın (1) elindeydi ve ayları ilk erteleyen kişi Huzeyfe b. Abd b. Fukaym idi.
وَتَقْرِيبُ زَمَنِ ابْتِدَاءِ الْعَمَلِ بِالنَّسِيءِ أَنَّهُ فِي أَوَاخِرِ الْقَرْنِ الثَّالِثِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، أَيْ فِي حُدُودِ سَنَةِ عِشْرِينَ وَمِائَتَيْنِ قَبْلَ الْهِجْرَةِ.
Nesî uygulamasının başlama zamanının yaklaşık tarihi, hicretten önceki üçüncü asrın sonları, yani hicretten önce yaklaşık iki yüz yirminci yıldır.
وَصِيغَةُ الْقَصْرِ فِي قَوْله: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ تَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يَعْدُو كَوْنَهُ مِنْ أَثَرِ الْكُفْرِ لِمَحَبَّةِ الِاعْتِدَاءِ وَالْغَارَاتِ فَهُوَ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ، وَيَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ أَنَّ
Yüce Allah'ın { إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ } “[Haram ayları] ertelemek, küfürde bir artıştan başka bir şey değildir” buyruğundaki hasr (kaside) sîgası, nesî uygulamasının saldırı ve baskın sevgisinden ötürü küfrün bir eserinden ibaret olduğunu gerektirir; dolayısıyla bu hakiki bir hasrdır. Nesî'in küfürde bir artış olmasından şu netice çıkar ki,
الَّذِينَ وَضَعُوهُ لَيْسُوا إِلَّا كَافِرِينَ وَمَا هُمْ بِمُصْلِحِينَ، وَمَا الَّذِينَ تَابَعُوهُمْ إِلَّا كَافِرُونَ كَذَلِكَ وَمَا هُمْ بِمُتَّقِينَ.
onu ihdas edenler kâfirlerden başkası değildir ve asla ıslah edici kimseler değillerdir; onlara uyanlar da aynı şekilde kâfirdir ve asla takva sahibi değillerdir.
وَوَجْهُ كَوْنِهِ كُفْرًا أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ شَرْعَ لَهُمُ الْحَجَّ وَوَقَّتَهُ بِشَهْرٍ مِنَ الشُّهُورِ الْقَمَرِيَّةِ الْمَعْدُودَةِ الْمُسَمَّاةِ بِأَسْمَاءَ تُمَيِّزُهَا عَنِ الِاخْتِلَاطِ، فَلَمَّا وَضَعُوا النَّسِيءَ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ بَعْضَ الشُّهُورِ فِي غَيْرِ مَوْقِعِهِ، وَيُسَمُّونَهُ بِغَيْرِ اسْمِهِ، وَيُصَادِفُونَ إِيقَاعَ الْحَجِّ فِي غَيْرِ الشَّهْرِ الْمُعَيَّنِ لَهُ، أَعْنِي شَهْرَ ذِي الْحِجَّةِ وَلِذَلِكَ سَمَّوْهُ النَّسِيءَ اسْمًا مُشْتَقًّا مِنْ مَادَّةِ النَّسَّاءِ وَهُوَ التَّأْخِيرُ، فَهُمْ قَدِ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُ تَأْخِيرُ شَيْءٍ عَنْ وَقْتِهِ، وَهُمْ فِي ذَلِكَ مُسْتَخِفُّونَ بِشَرْعِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمُخَالِفُونَ لِمَا وَقَّتَ لَهُمْ عَنْ تَعَمُّدٍ مُثْبِتِينَ الْحِلَّ لِشَهْرٍ حَرَامٍ وَالْحُرْمَةَ لِشَهْرٍ غَيْرِ حَرَامٍ، وَذَلِكَ جُرْأَةٌ عَلَى دِينِ اللَّهِ وَاسْتِخْفَافٌ بِهِ، فَلِذَلِكَ يُشْبِهُ جَعْلُهُمْ لِلَّهِ شُرَكَاءَ، فَكَمَا جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ فِي الْإِلَهِيَّةِ جَعَلُوا مِنْ أَنْفُسِهِمْ شُرَكَاءَ لِلَّهِ فِي التَّشْرِيعِ يُخَالِفُونَهُ فِيمَا شَرَعَهُ فَهُوَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَالْكُفْرِ، فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ السَّيِّئَةَ تُوجِبُ كُفْرَ فَاعِلِهَا وَلَكِنَّ كُفْرَ هَؤُلَاءِ أَوْجَبَ عَمَلَهُمُ الْبَاطِلَ.
Onun küfür oluşunun veçhi şudur: Onlar, Allah'ın kendilerine haccı farz kıldığını ve onu karışıklığı önleyecek şekilde isimlendirilmiş, sayılı kamerî aylardan belirli bir aya vakit kıldığını biliyorlardı. Nesî uygulamasını ihdas ettiklerinde, bazı ayları kendi yerinin dışına koyduklarını, onları kendi isimlerinden başka bir isimle adlandırdıklarını ve haccı kendisi için tayin edilmiş ayın -yani Zilhicce ayının- dışına denk getirdiklerini pekâlâ biliyorlardı. Bu sebeple ona erteleme manasındaki 'en-nesâ' kökünden türeyen 'en-nesî'' adını verdiler; böylece bir şeyi vaktinden ertelediklerini kendileri de itiraf etmiş oldular. Onlar bu davranışlarıyla Yüce Allah'ın şeriatını hafife alıyor, kendilerine tayin ettiği vakitlere kasten muhalefet ediyor, haram bir ayı helal ve haram olmayan bir ayı haram kılıyorlardı. Bu ise Allah'ın dinine karşı bir cüret ve onu bir hafife almadır. Bu sebeple onların bu ameli Allah'a ortak koşmaya benzemektedir; nitekim uluhiyyette Allah'a ortak koştukları gibi, teşrî (hüküm koyma) hususunda da kendilerini Allah'a ortak kılmış ve koyduğu şeriata muhalefet etmişlerdir. Dolayısıyla bu yönüyle küfür gibidir. Yoksa bu ayette, kötü amellerin failinin kâfir olmasını gerektirdiğine dair bir delil yoktur; bilakis bu kimselerin küfrü, onların bu batıl ameli işlemelerine sebep olmuştur.
وَحَرْفُ فِي الْمُفِيدُ الظَّرْفِيَّةَ مُتَعَلِّقٌ «بِزِيَادَةٍ» لِأَنَّ الزِّيَادَةَ تَتَعَدَّى بِفِي يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشاءُ [فاطر: ١] فَالزِّيَادَةُ فِي الْأَجْسَامِ تَقْتَضِي حُلُولَ تِلْكَ الزِّيَادَةِ فِي الْجِسْمِ الْمُشَابِهِ لِلظَّرْفِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَأْوِيلُهُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ إِحْدَاثُهُ مِنْ أَعْمَالِ الْمُشْركين فِي شؤون دِيَانَتِهِمْ وَكَانَ فِيهِ إِبْطَالٌ لِمَوَاقِيتِ الْحَجِّ وَلِحُرْمَةِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ اعْتُبِرَ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ بِمَعْنَى فِي أَعْمَالِ الْكفْر وَإِن لم يَكُنْ فِي ذَاتِهِ كُفْرًا وَهَذَا كَمَا يَقُولُ السَّلَفُ: إِنَّ الْإِيمَانَ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ يُرِيدُونَ بِهِ يَزِيدُ بِزِيَادَةِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَيَنْقُصُ بِنَقْصِهَا مَعَ الْجَزْمِ بِأَنَّ مَاهِيَّةَ
Zarfiyet (içinde olma) bildiren fî (فِي) harf-i cerri 'ziyâdetün' (زِيَادَةٌ) lafzına müteallıktır (bağlıdır); zira ziyade (artma) fiili fî (فِي) ile geçişli olur: { يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشاءُ } “Yaratmada dilediğini artırır” [Fâtır: 1]. Cisimlerdeki artış, o fazlalığın zarfa benzeyen cisimde yer etmesini gerektirir. Şöyle tevil edilmesi de caizdir: [Nesî uygulamasının] ihdası müşriklerin dinî işlerindeki amellerinden biri olduğu, hac vakitlerini ve haram ayın hürmetini geçersiz kıldığı için -kendisi bizzat küfür olmasa bile- küfür amellerinde [bir artış] manasında 'küfürde bir artış' sayılmıştır. Bu, selefin 'İman artar ve eksilir' demesi gibidir; bununla onlar, [imanın] mahiyetinin
الْإِيمَانِ لَا تَزِيدُ وَلَا تَنْقُصُ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَة: ١٤٣] ، أَيْ صَلَاتَكُمْ. عَلَى أَنَّ إِطْلَاقَ اسْمِ الْإِيمَانِ عَلَى أَعْمَالِ دِينِ الْإِسْلَامِ وَإِطْلَاقَ اسْمِ الْكُفْرِ عَلَى أَعْمَالِ الْجَاهِلِيَّةِ مِمَّا طَفَحَتْ بِهِ أَقْوَالُ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مَعَ اتِّفَاقِ جُمْهُورِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ غَيْرُ الِاعْتِقَادِ لَا تَقْتَضِي إِيمَانًا وَلَا كُفْرًا.
artıp eksilmeyeceğini kesin olarak kabul etmekle birlikte, salih amellerin artmasıyla artacağını ve onların eksilmesiyle eksileceğini kastetmektedir. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir” [el-Bakara: 143] yani namazınızı [zayi edecek değildir] buyruğu gibidir. Zaten İslam dininin amellerine 'iman', Câhiliye amellerine ise 'küfür' isminin verilmesi, Kitap ve Sünnet'in ifadelerinde pek çok örneği bulunan bir husustur; bununla birlikte ümmetin cumhur uleması, itikad dışındaki amellerin tek başına imanı veya küfrü gerektirmediğinde ittifak etmiştir.
وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي فَتَأْوِيلُهُ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ زِيَادَةٍ فِي أَحْوَالِ أَهْلِ الْكُفْرِ، أَيْ أَمْرٍ مِنَ الضَّلَالِ زِيدَ عَلَى مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْكُفْرِ بِضِدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً [مَرْيَم: ٧٦] . وَهَذَانِ التَّأْوِيلَانِ مُتَقَارِبَانِ لَا خِلَافَ بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالِاعْتِبَارِ، فَالتَّأْوِيلُ الْأَوَّلُ يَقْتَضِي أَنَّ إِطْلَاقَ الْكُفْرِ فِيهِ مَجَازٌ مُرْسَلٌ وَالتَّأْوِيلُ الثَّانِي يَقْتَضِي أَنَّ إِطْلَاقَ الْكُفْرِ فِيهِ إِيجَازُ حَذْفٍ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ.
İkinci ihtimale göre ise bunun tevili takdiri bir muzâf iledir; yani 'küfür ehlinin hallerinde bir artış', yani Yüce Allah'ın { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً } “Allah, doğru yola girenlerin hidayetini artırır” [Meryem: 76] buyruğunun zıddına, içinde bulundukları küfre eklenen bir sapkınlık türüdür. Bu iki tevil birbirine yakındır; aralarında sadece itibarî bir fark vardır. Birinci tevil, buradaki küfür lafzının mecâz-ı mürsel olmasını gerektirir; ikinci tevil ise buradaki küfür lafzının bir muzâf takdiriyle îcâz-ı hazif olmasını gerektirir.
وَجُمْلَةُ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ النَّسِيءِ أَيْ هُوَ ضَلَالٌ مُسْتَمِرٌّ، لِمَا اقْتَضَاهُ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ مِنَ التَّجَدُّدِ.
{ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler onunla saptırılır” cümlesi nesî hakkında ikinci bir haberdir; yani muzari fiilin ifade ettiği teceddüt (yenilenme) gereği, o sürekli bir sapkınlıktır.
وَجُمْلَةُ يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا بَيَانٌ لِسَبَبِ كَوْنِهِ ضَلَالًا.
{ يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا } “Onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar” cümlesi ise onun sapkınlık oluşunun sebebinin açıklamasıdır.
وَقَدِ اخْتِيرَ الْمُضَارِعُ لِهَذِهِ الْأَفْعَالِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى التَّجَدُّدِ وَالِاسْتِمْرَارِ، أَيْ هُمْ فِي ضَلَالٍ مُتَجَدِّدٍ مُسْتَمِرٍّ بِتَجَدُّدِ سَبَبِهِ، وَهُوَ تَحْلِيلُهُ تَارَةً وَتَحْرِيمُهُ أُخْرَى، وَمُوَاطَأَةُ عِدَّةِ مَا حَرَّمَ اللَّهُ.
Bu fiiller için muzari kipinin seçilmesi, teceddüt ve istimrara (yenilenme ve sürekliliğe) delalet etmesi içindir; yani onlar, sebebi olan bir defasında helal bir defasında haram kılma ve Allah'ın haram kıldığının sayısına denk getirme amelinin yenilenmesiyle sürekli yenilenen bir sapkınlık içindedirler.
وَإِسْنَادُ الضَّلَالِ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا يَقْتَضِي أَنَّ النَّسِيءَ كَانَ عَمَلُهُ مُطَّرِدًا بَيْنَ جَمِيعِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ فَمَا وَقَعَ فِي «تَفْسِيرِ الطَّبَرَيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكِ مِنْ قَوْلِهِمَا وَكَانَتْ هَوَازِنُ وَغَطَفَانُ وَبَنُو سَلِيمٍ يَفْعَلُونَهُ وَيُعَظِّمُونَهُ لَيْسَ مَعْنَاهُ اخْتِصَاصُهُمْ بالنسيء ولكنّهم ابتدأوا بِمُتَابَعَتِهِ.
Sapkınlığın { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenlere” isnat edilmesi, nesî uygulamasının Araplardan tüm müşrikler arasında yaygın bir amel olmasını gerektirir. Tefsîru't-Taberî'de İbn Abbâs ve Dahhâk'tan rivayet edilen 'Hevâzin, Gatafân ve Benî Süleym onu uygular ve yüceltirdi' sözü, nesîin sadece onlara has olduğu manasına gelmez; bilakis ona ilk uyanların onlar olduğu manasına gelir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُضَلُّ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ- وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفُ، وَيَعْقُوبُ- بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ- عَلَى أَنَّهُمْ يُضِلُّونَ غَيْرَهُمْ.
Cumhur, { يُضَلُّ } kelimesini -başındaki yâ harfinin fethasıyla (yedillü)- okumuştur. Âsım'dan Hafs rivayeti, Hamza, Kisâî, Halef ve Ya'kūb ise -başındaki yâ harfinin zammesiyle (yudallü veya yudillü)- onların başkalarını saptırmaları manasında okumuşlardır.
وَالتَّنْكِيرُ وَالْوَحْدَةُ فِي قَوْلِهِ: عَامًا فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلنَّوْعِيَّةِ، أَيْ يُحِلُّونَهُ فِي بَعْضِ الْأَعْوَامِ وَيُحَرِّمُونَهُ فِي بَعْضِ الْأَعْوَامِ، فَهُوَ كَالْوَحْدَةِ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:
İki yerdeki { عَامًا } “bir yıl” ifadesindeki tenvin ve teklik nevi bildirmek içindir; yani onu bazı yıllarda helal, bazı yıllarda haram kılarlar. Bu, şairin şu sözündeki teklik gibidir:
يَوْمًا بِحُزْوَى وَيَوْمًا بِالْعَقِيقِ
'Bir gün Huzvâ'da, bir gün Akīk'te...'
وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ ذَلِكَ يَوْمًا غَبَّ يَوْمٍ، فَكَذَلِكَ فِي الْآيَةِ لَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ النَّسِيءَ يَقَعُ عَامًا غَبَّ عَامٍ كَمَا ظَنَّهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ أَبِي الطَّيِّبِ:
Burada kastedilen şey bunun birer gün arayla olması değildir. Ayette de aynı şekilde, bazı müfessirlerin zannettiği gibi nesîin birer yıl arayla gerçekleştiği kastedilmemektedir. Bunun benzeri Ebü't-Tayyib'in şu sözüdür:
فَيَوْمًا بِخَيْلٍ تَطْرُدُ الرُّومَ عَنْهُمُ ... وَيَوْمًا بِجُودٍ تَطْرُدُ الْفَقْرَ وَالْجَدْبَا
'Bir gün atlarla Rumları onlardan uzaklaştırırsın... Bir gün de cömertliğinle fakirliği ve kuraklığı kovarsın.'
(يُرِيدُ تَارَةً تَدْفَعُ عَنْهُمُ الْعَدُوَّ وَتَارَةً تَدْفَعُ عَنْهُمُ الْفَقْرَ وَالْجَدْبَ) وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ حِينَ حُلُولِ الْعَدُوِّ بِهِمْ وَإِصَابَةِ الْفَقْرِ وَالْجَدْبِ بِلَادَهُمْ، وَلِذَلِكَ فَسَّرَهُ الْمَعَرِّيُّ فِي كِتَابِ «مُعْجِزِ أَحْمَدَ» بِأَنْ قَالَ: «فَإِنْ قَصَدَهُمُ الرُّومُ طَرَدْتَهُمْ بِخَيْلِكَ وَإِنْ نَازَلَهُمْ فَقْرٌ وَجَدْبٌ كَشَفْتَهُ عَنْهُمْ بِجُودِكَ وَإِفْضَالِكَ» .
(Yani bir keresinde onlardan düşmanı defedersin, bir diğer keresinde ise fakirliği ve kuraklığı defedersin). Bu durum ancak düşman onların üzerine çullandığında ve memleketlerini fakirlik ve kuraklık vurduğunda gerçekleşir. Bu sebeple Maarrî Mu'cizü Ahmed adlı kitabında bunu şöyle açıklamıştır: 'Eğer Rumlar onlara kastederse onları süvarilerinle kovarsın; şayet fakirlik ve kuraklık başlarına çökerse onu cömertliğin ve lütfunla onlardan giderirsin.'
وَقَدْ أَبْقَى الْكَلَامَ مُجْمَلًا لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْغَرَضِ فِي هَذَا الْمَقَامِ بِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ عَمَلِ النَّسِيءِ، وَلَعَلَّ لَهُمْ فِيهِ كَيْفِيَّاتٌ مُخْتَلِفَةٌ هِي مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ السَّامِعِينَ.
Bu makamda asıl maksat nesî uygulamasının nasıl yapıldığını açıklamakla ilgili olmadığından söz mücmel bırakılmıştır; zira dinleyenler nezdinde bilinen farklı uygulama şekilleri bulunuyor olabilir.
وَمَحَلُّ الذَّمِّ هُوَ مَا يَحْصُلُ فِي عَمَلِ النَّسِيءِ مِنْ تَغْيِيرِ أَوْقَاتِ الْحَجِّ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ اللَّهِ فِي غَيْرِ أَيَّامِهَا فِي سِنِينَ كَثِيرَةٍ، وَمِنْ تَغْيِيرِ حُرْمَةِ بَعْضِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فِي سِنِينَ كَثِيرَةٍ ويتعلّق
Kınama konusu olan husus; nesî uygulamasında hac için Allah tarafından tayin edilen vakitlerin birçok yılda kendi günlerinin dışına çıkarılması ve haram aylardan bazılarının hürmetinin birçok yılda değiştirilmesidir. Şununla irtibatlıdır:
قَوْله: لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا أَيْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ لِيُوَافِقُوا عَدَدَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فَتبقى أَرْبَعَة.
Yüce Allah'ın { لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığının sayısına denk getirmek için” buyruğu, { يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا } “Onu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar” buyruğuna taalluk eder; yani bunu haram ayların sayısına denk getirmek ve sayının dört olarak kalmasını sağlamak için yaparlar.
والموطأة الْمُوَافَقَةُ، وَهِيَ مفاعلة عَن الوطئ شَبَّهَ التَّمَاثُلَ فِي الْمِقْدَارِ وَفِي الْفِعْل بالتوافق [فِي] وطيء الْأَرْجُلِ وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُمْ (وُقُوعُ الْحَافِرِ عَلَى الْحَافِرِ) .
el-Muvâtaetü (المواطأة) uygunluk demektir; 'el-vat'' kökünden müfâale veznindedir. Miktardaki ve fiildeki benzerlik, ayak basmadaki [adımların] birbirine uymasına benzetilmiştir; Arapların '(atın) tırnağının diğer tırnak izi üzerine basması' sözü de bu kabildendir.
وعِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ هِيَ عِدَّةُ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ الْأَرْبَعَةِ.
{ عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “Allah'ın haram kıldığı sayı” ise dört haram ayın sayısıdır.
وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّهُ تَأْوِيلٌ عَنْهُمْ وَضَرْبٌ مِنَ الْمَعْذِرَةِ، فَلَا يُنَاسِبُ عَدَّهُ فِي سِيَاقِ التَّشْنِيعِ بِعَمَلِهِمْ وَالتَّوْبِيخِ لَهُمْ، وَلَكِنْ ذَكَرَهُ لِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَإِنَّهُ يَتَفَرَّعُ عَلَى مُحَاوَلَتِهِمْ مُوَافَقَةَ عِدَّةِ مَا حَرَمَ اللَّهُ أَنْ يُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَهَذَا نِدَاءٌ عَلَى فَسَادِ دِينِهِمْ وَاضْطِرَابِهِ فَإِنَّهُمْ يَحْتَفِظُونَ بِعَدَدِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ الَّذِي لَيْسَ لَهُ مَزِيدُ أَثَرٍ فِي الدِّينِ، وَإِنَّمَا هُوَ عَدَدٌ تَابِعٌ لِتَعْيِينِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَيُفَرِّطُونَ فِي نَفْسِ الْحُرْمَةِ فَيُحِلُّونَ الشَّهْرَ الْحَرَامَ، ثُمَّ يَزِيدُونَ بَاطِلًا آخَرَ فَيُحَرِّمُونَ الشَّهْرَ الْحَلَالَ. فَقَدِ احْتَفَظُوا بِالْعَدَدِ وَأَفْسَدُوا الْمَعْدُودَ.
Bunun zahiri, onlar adına yapılmış bir yorum ve bir nevi mazeret gibi görünmektedir; dolayısıyla onların amellerinin çirkinliğini ortaya koyma ve onları azarlama bağlamında zikredilmeye uygun düşmez. Ancak bunu, { فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ } “böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar” buyruğunu buna terettüp ettirmek için zikretmiştir. Zira onların Allah'ın haram kıldığı sayıya denk getirme çabalarından, Allah'ın haram kıldığını helal kılmaları neticesi doğmaktadır. Bu ise onların dinlerinin bozukluğunu ve tutarsızlığını ilan etmektedir; zira onlar dinde fazladan bir tesiri olmayan ve sadece haram ayların tayinine tabi bir sayıdan ibaret olan haram ayların sayısını korumakta, bizzat hürmetin kendisini ise çiğneyerek haram ayı helal kılmakta, sonra başka bir batıl daha ekleyerek helal ayı haram saymaktadırlar. Neticede sayıyı korumuş ama sayılanı bozmuşlardır.
وَتَوْجِيهُ عَطْفِ فَيُحِلُّوا عَلَى مَجْرُورِ لَامِ التَّعْلِيلِ فِي قَوْله: لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ هُوَ تَنْزِيلُ الْأَمْرِ الْمُتَرَتِّبِ عَلَى الْعِلَّةِ مَنْزِلَةَ الْمَقْصُودِ مِنَ التَّعْلِيلِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَصْدُ صَاحِبِهِ بِهِ التَّعْلِيلَ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ وَالتَّخْطِئَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] .
{ لِيُواطِؤُا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } buyruğundaki ta'lil lâmının mecruruna { فَيُحِلُّوا } fiilinin atfedilmesinin izahı şudur: İllete terettüp eden neticenin, failin asıl kastı o olmasa bile alay ve yanılgıyı ortaya koyma yoluyla ta'lilin asıl maksadı yerine konulmasıdır; tıpkı Yüce Allah'ın { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve hüzün [kaynağı] olsun diye aldı” [el-Kasas: 8] buyruğunda olduğu gibi.
وَالْإِتْيَانُ بِالْمَوْصُولِ فِي قَوْلِهِ: عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ دُونَ أَنْ يُعَبِّرَ بِنَحْوِ عِدَّةِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَعْلِيلِ عَمَلِهِمْ فِي اعْتِقَادِهِمْ بِأَنَّهُمْ حَافَظُوا عَلَى عِدَّةِ الْأَشْهُرِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّهُ تَعْظِيمًا. فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهَكُّمِ بِهِمْ.
'Haram ayların sayısı' gibi bir ifade yerine { عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ } buyruğunda ism-i mevsulün getirilmesi, onların kendi inançlarına göre Allah'ın tazim amacıyla haram kıldığı ayların sayısını korudukları yönündeki gerekçelerine işaret etmek içindir. Dolayısıyla burada onlarla alay etme tarizi vardır.
وَالْإِظْهَارُ فِي قَوْلِهِ: فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ دُونَ أَنْ يُقَالَ فَيُحِلُّوهُ، لِزِيَادَةِ التَّصْرِيحِ بِتَسْجِيلِ شَنَاعَةِ عَمَلِهِمْ، وَهُوَ مُخَالَفَتُهُمْ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى وَإِبْطَالُهُمْ حُرْمَةَ بَعْضِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، تِلْكَ الْحُرْمَةُ الَّتِي لِأَجْلِهَا زَعَمُوا أَنَّهُمْ يُحَرِّمُونَ بَعْضَ الْأَشْهُرِ الْحَلَالِ حِفَاظًا عَلَى عِدَّةِ الْأَشْهُرِ الَّتِي حَرَّمَهَا اللَّهُ تَعَالَى.
'Onu helal kılsınlar diye' denilmeyip { فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ } şeklinde açıkça zikredilmesi, onların amellerinin çirkinliğini daha açık biçimde kayda geçirmek içindir; bu çirkinlik de onların Yüce Allah'ın emrine muhalefet etmeleri ve bazı haram ayların hürmetini iptal etmeleridir ki onlar, sırf Yüce Allah'ın haram kıldığı ayların sayısını korumak adına bazı helal ayları haram kıldıklarını iddia ediyorlardı.
وَجُمْلَةُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا: لِأَنَّ مَا حُكِيَ مِنِ اضْطِرَابِ حَالِهِمْ يُثِيرُ سُؤَالَ السَّائِلِينَ عَنْ سَبَبِ هَذَا الضِّغْثِ مِنَ الضلال الَّذِي تملأوه فَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ، أَيْ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ زَيَّنَ لَهُمْ سُوءَ أَعْمَالِهِمْ فَحَسَّنَ لَهُمُ الْقَبِيحَ.
{ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } “Onlara kötü amelleri süslü gösterildi” cümlesi istînâf-ı beyânîdir. Çünkü onların hallerindeki bu tutarsızlığın anlatılması, dinleyenlerde içine gömüldükleri bu sapkınlık yığınının sebebine dair bir soru uyandırmaktadır. Buna karşılık şöyle denilmiştir: Çünkü onlara kötü amelleri süslü gösterildi; yani şeytan onlara kötü amellerini süsleyip çirkini güzel gösterdi.
وَالتَّزْيِينُ التَّحْسِينُ، أَيْ جَعْلُ شَيْءٍ زَيْنًا، وَهُوَ إِذًا يَسْنِدُ إِلَى مَا لَا تَتَغَيَّرُ حَقِيقَتُهُ فَلَا
Tezyîn, güzelleştirmek yani bir şeyi süslü kılmaktır. Bu durum, hakikati değişmeyecek olan bir şeye isnat edildiğinde o şey
يَصِيرُ حَسَنًا، يُؤْذِنُ بِأَنَّ التَّحْسِينَ تَلْبِيسٌ. وَتَقَدَّمَ التَّزْيِينُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٢] . وَقَوْلِهِ: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٨] .
asla güzel hale gelmez; bu da güzelleştirmenin bir aldatmaca olduğunu bildirir. Tezyîn kavramı, Bakara Suresi'ndeki { زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الْحَياةُ الدُّنْيا } “İnkâr edenlere dünya hayatı süslü gösterildi” [el-Bakara: 212] ve En'âm Suresi'ndeki { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “Böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” [el-En'âm: 108] ayetlerinde geçmişti.
وَفِي هَذَا الِاسْتِئْنَافِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِحَالِهِمُ الْعَجِيبَةِ حَتَّى يَزُولَ تَعَجُّبُ السَّامِعِ مِنْهَا.
Bu istînâf cümlesinde, dinleyicinin hayreti ortadan kalksın diye onların bu şaşırtıcı durumuna dair bir gerekçelendirme anlamı bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ فَهِيَ مَشْمُولَةٌ لِمَعْنَى الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّعْلِيلُ لِتِلْكَ الْحَالَةِ الْغَرِيبَةِ، لِأَنَّ التَّعْجِيبَ مِنْ تِلْكَ الْحَالَةِ يَسْتَلْزِمُ التَّعْجِيبَ مِنْ دَوَامِهِمْ عَلَى ضَلَالِهِمْ وَعَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ إِلَى مَا فِي صَنِيعِهِمْ مِنَ الِاضْطِرَابِ، حَتَّى يُقْلِعُوا عَنْ ضَلَالِهِمْ، فَبَعْدَ أَنْ أُفِيدَ السَّائِلُ بِأَنَّ
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez” cümlesi, { زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمالِهِمْ } cümlesine matuftur; dolayısıyla bu garip halin gerekçelendirilmesi kastedilen istînâf-ı beyânînin kapsamına dahildir. Çünkü bu hale şaşmak, onların sapkınlıkları üzere devam etmelerine ve yaptıklarındaki tutarsızlığı fark edip sapkınlıklarından vazgeçmeyişlerine şaşmayı da gerektirir. Soru sorana,
سَبَبَ ذَلِكَ الِاضْطِرَابِ هُوَ تَزْيِينُ الشَّيْطَانِ لَهُمْ سُوءَ أَعْمَالِهِمْ، أُفِيدَ بِأَنَّ دَوَامَهُمْ عَلَيْهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَمْسَكَ عَنْهُمُ اللُّطْفَ وَالتَّوْفِيقَ، الَّذَيْنِ بِهِمَا يَتَفَطَّنُ الضَّالُّ لِضَلَالِهِ فيقلع عَنهُ، جزاءا لَهُمْ عَلَى مَا أَسْلَفُوهُ مِنَ الْكُفْرِ، فَلَمْ يَزَالُوا فِي دَرَكَاتِ الضَّلَالِ إِلَى أَقْصَى غَايَةٍ.
bu tutarsızlığın sebebinin şeytanın kendilerine kötü amellerini süslemesi olduğu bildirildikten sonra; geçmişteki küfürlerinin bir cezası olarak, sapan kimsenin sapkınlığını fark edip ondan vazgeçmesini sağlayan ilahi lütuf ve muvaffakiyeti Allah'ın onlardan esirgemesi sebebiyle bu hal üzere devam ettikleri ve sapkınlığın en alt derecelerinde son noktaya kadar kalakaldıkları bildirilmiştir.
وَالْإِظْهَارُ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ بِقَوْلِهِ: الْقَوْمَ الْكافِرِينَ لِقَصْدِ إِفَادَةِ التَّعْمِيمِ الَّذِي يَشْمَلُهُمْ وَغَيْرَهُمْ، أَيْ: هَذَا شَأْنُ اللَّهِ مَعَ جَمِيعِ الْكَافِرِينَ.
Zamir yerine açık isimle { الْقَوْمَ الْكافِرِينَ } “kâfirler topluluğunu” denilmesi, hem onları hem de başkalarını içine alan bir genelleme bildirmek maksadıyla yapılmıştır; yani Allah'ın bütün kâfirlere yönelik muamelesi böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّ حُرْمَةَ الْأَزْمَانِ وَالْبِقَاعِ إِنَّمَا تُتَلَقَّى عَنِ الْوَحْيِ الْإِلَهِيِّ لِأَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ هَذَا الْعَالَمَ هُوَ الَّذِي يَسُنُّ لَهُ نِظَامَهُ فَبِذَلِكَ تَسْتَقِرُّ حُرْمَةُ كُلِّ ذِي حُرْمَةٍ فِي نُفُوسِ جَمِيعِ النَّاسِ إِذْ لَيْسَ فِي ذَلِكَ عَمَلٌ لِبَعْضِهِمْ دُونَ بَعْضٍ، فَإِذَا أُدْخِلَ عَلَى مَا جَعَلَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ تَغْيِيرٌ تَقَشَّعَتِ الْحُرْمَةُ مِنَ النُّفُوسِ فَلَا يَرْضَى فَرِيقٌ بِمَا وَضَعَهُ غَيْرُهُ مِنَ الْفِرَقِ، فَلِذَلِكَ كَانَ النَّسِيءُ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ لِأَنَّهُ مِنَ الْأَوْضَاعِ الَّتِي اصْطَلَحَ عَلَيْهَا النَّاسُ، كَمَا اصْطَلَحُوا عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ بِتَلْقِينِ عَمْرِو ابْن لُحَيٍّ.
Bil ki zamanların ve mekânların hürmeti ancak ilahi vahiyden alınır; çünkü bu âlemi yaratan Allah, onun nizamını da koyandır. Böylece hürmet sahibi her şeyin hürmeti bütün insanların nefislerinde yerleşir; zira bunda bazılarının diğerleri aleyhine bir tasarrufu yoktur. Allah'ın koyduğu bu nizama bir değişiklik sokulduğunda ise hürmet hissi nefislerden silinip gider ve hiçbir grup diğer grubun koyduğu kurallara razı olmaz. İşte bu yüzden nesî küfürde bir artış olmuştur; çünkü o, Amr b. Luhay'ın telkiniyle putlara tapınma hususunda uzlaştıkları gibi, insanların kendi aralarında uzlaştıkları beşerî kurallardan biridir.
وَقَدْ أَوْحَى اللَّهُ لِرَسُولِهِ ﷺ أَنَّ الْعَامَ الَّذِي يَحُجُّ فِيهِ يُصَادِفُ يَوْمُ الْحَجِّ مِنْهُ يَوْمَ تِسْعَةٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ، عَلَى الْحِسَابِ الَّذِي يَتَسَلْسَلُ مِنْ يَوْمِ خَلْقِ اللَّهِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَأَنَّ فِيهِ يَنْدَحِضُ أَثَرُ النَّسِيءِ وَلِذَلِكَ
Allah, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] hac edeceği yılın hac gününün, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı günden beri süregelen hesaba göre Zilhicce'nin dokuzuncu gününe denk geleceğini ve onda nesîin tesirinin tamamen ortadan kalkacağını vahyetti. Bu sebeple
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ»
Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] Veda Haccı hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz zaman, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gündeki düzenine dönmüştür.»
، قَالُوا فَصَادَفَتْ حَجَّةُ أَبِي بَكْرٍ سَنَةَ تِسْعٍ أَنَّهَا وَقَعَتْ فِي شَهْرِ ذِي الْقَعْدَةِ بِحِسَابِ النَّسِيءِ، فَجَاءَتْ حَجَّةُ النَّبِيءِ ﷺ فِي شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ فِي الْحِسَابِ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَات وَالْأَرْض.
Ulema şöyle demiştir: Ebû Bekir'in dokuzuncu yıldaki haccı nesî hesabına göre Zilkade ayına denk gelmişti; Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] haccı ise Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün tayin ettiği hesaba göre tam Zilhicce ayına denk geldi.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٣٨]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 38]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ فَما مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ قَلِيلٌ (٣٨) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda savaşa çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği ahiretin yanında pek az bir şeyden ibarettir. (38)”
هَذَا ابْتِدَاءُ خِطَابٍ لِلْمُؤْمِنِينَ لِلتَّحْرِيضِ عَلَى الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، بِطَرِيقَةِ العتاب على التباطؤ بِإِجَابَةِ دَعْوَةِ النَّفِيرِ إِلَى الْجِهَادِ، وَالْمَقْصُودُ بِذَلِكَ غَزْوَةُ تَبُوكَ. قَالَ ابْنُ
Bu, cihada çağrı davetine icabet etmekte ağır davranılması sebebiyle bir azarlama üslubuyla müminleri Allah yolunda cihada teşvik eden yeni bir hitaptır. Bununla kastedilen Tebük Gazvesi'dir. İbn
عَطِيَّةَ: «لَا اخْتِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ عِتَابًا عَلَى تَخَلُّفِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، إِذْ تَخَلَّفَ عَنْهَا قَبَائِلُ وَرِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقُونَ» فَالْكَلَامُ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً [التَّوْبَة: ٣٦]- وَبِقَوْلِهِ- قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ- إِلَى قَوْلِهِ- فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ [التَّوْبَة: ٢٩- ٣٥] كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
Atiyye şöyle demiştir: 'Âlimler arasında, bu ayetin Tebük Gazvesi'nden geri kalanların geri kalışını azarlamak üzere indiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; zira müminlerden bazı kabileler ve adamlar ile münafıklar o gazveden geri kalmışlardı.' Dolayısıyla bu söz, o ayetlerin tefsirinde işaret ettiğimiz üzere, { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } “Müşriklerle topyekûn savaşın” [et-Tevbe: 36] buyruğu ile { قاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Allah'a ve ahiret gününe iman etmeyenlerle savaşın...” ayetinden { فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ } “Biriktirip sakladığınız şeyleri tadın!” [et-Tevbe: 29-35] buyruğuna kadar olan kısma bağlıdır.
وَهُوَ خِطَابٌ لِلَّذِينَ حَصَلَ مِنْهُمُ التَّثَاقُلُ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اسْتَنْفَرَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي وَقْتِ حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا، حِينَ نَضِجَتِ الثِّمَارُ، وَطَابَتِ الظِّلَالُ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ فِي شِدَّةِ حَاجَةٍ إِلَى الظَّهْرِ وَالْعُدَّةِ. فَلِذَلِكَ سُمِّيَتْ غَزْوَةُ الْعُسْرَةِ كَمَا سَيَأْتِي فِي هَذِهِ السُّورَةِ، فَجَلَّى رَسُولُ اللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ عَدُوِّهِمْ، وَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَكَانَ قَبْلَ ذَلِكَ لَا يُرِيدُ غَزْوَةً إِلَّا وَرَّى بِمَا يُوهِمُ مَكَانًا غَيْرَ الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ، فَحَصَلَ لِبَعْضِ الْمُسْلِمِينَ تَثَاقُلٌ، وَمِنْ بَعْضِهِمْ تَخْلُفٌ، فَوَجَّهَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ هَذَا الْمَلَامَ الْمُعَقَّبَ بِالْوَعِيدِ.
Bu, kendilerinde ağır davranma hali görülen kimselere yönelik bir hitaptır. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Müslümanları o gazveye çağırmıştı. Bu çağrı şiddetli bir sıcak vaktinde, meyvelerin olgunlaştığı ve gölgelerin güzelleştiği bir zamanda yapılmıştı; önlerinde ise uzak bir yolculuk ve çöller vardı. Müslümanlar o gün binek ve teçhizata şiddetle muhtaç durumdaydılar. Bu yüzden bu surede geleceği üzere Gazvetü'l-Usre (Zorluk Gazvesi) olarak adlandırılmıştır. Resûlullah Müslümanların düşmanlarına karşı hazırlık yapmaları için durumlarını açıkça ortaya koydu ve gitmek istediği yönü onlara bildirdi. Hâlbuki bundan önce bir gazveye gitmek istediğinde mutlaka asıl kastettiği yerden başka bir yeri ima eden bir tevriye yapardı. Bu sebeple Müslümanların bazısında bir ağırlık, bazısında da geri kalma hali meydana geldi; bunun üzerine Allah onlara tehdit ile pekiştirilmiş bu azarlamayı yöneltti.
فَإِنْ نَحْنُ جَرَيْنَا عَلَى أَنَّ نُزُولَ السُّورَةِ كَانَ دُفْعَةً وَاحِدَةً، وَأَنَّهُ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكَ، كَمَا هُوَ الْأَرْجَحُ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ، كَانَ مَحْمَلُ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهَا عِتَابٌ عَلَى مَا مَضَى وَكَانَتْ إِذا مُسْتَعْمَلَةً ظَرْفًا لِلْمَاضِي، عَلَى خِلَافِ غَالِبِ اسْتِعْمَالِهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَة: ١١] وَقَوْلِهِ: وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ [التَّوْبَة: ٩٢] الْآيَةَ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النِّسَاء: ٧٥] صَالِحٌ لِإِفَادَةِ ذَلِكَ، وَتَحْذِيرٌ مِنَ الْعَوْدَةِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا تَنْفِرُوا وإِلَّا تَنْصُرُوهُ وانْفِرُوا خِفافاً مُرَادٌ بِهِ مَا يُسْتَقْبَلُ حِينَ يُدْعَوْنَ إِلَى غَزْوَةٍ أُخْرَى، وَسَنُبَيِّنُ ذَلِكَ مُفَصَّلًا فِي مَوَاضِعِهِ مِنَ الْآيَاتِ.
Eğer biz surenin bir defada indiği ve cumhur müfessirlerin görüşü olup en tercihe şayan olan görüşe göre Tebük Gazvesi'nden sonra olduğu kabulü üzerinden gidersek, bu ayetin anlamı geçmişte olanlar üzerine bir azarlama olur ve { إِذا } edatı çoğunluk kullanımının aksine geçmiş zaman zarfı olarak kullanılmış olur. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret yahut bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar...” [el-Cuma: 11] ve { وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ } “Kendilerini bindirip sevk etmen için sana geldiklerinde 'Bulamıyorum...' dediğin kimselere de [bir sorumluluk yoktur]” [et-Tevbe: 92] ayetlerinde de böyledir. Nitekim O'nun: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” [en-Nisâ: 75] buyruğu da bunu ifade etmeye elverişlidir ve aynı duruma dönmekten bir sakındırmadır. Zira O'nun { إِلَّا تَنْفِرُوا } “Eğer seferber olup savaşa çıkmazsanız”, { إِلَّا تَنْصُرُوهُ } “Eğer ona yardım etmezseniz” ve { انْفِرُوا خِفافاً } “Gerek hafif gerek ağırlıklı olarak savaşa çıkın” buyruklarıyla başka bir gazveye çağrıldıklarında gelecek zaman kastedilmektedir; bunu ayetlerdeki yerlerinde ayrıntılı olarak açıklayacağız.
وَإِنْ جَرْيَنَا عَلَى مَا عَزَاهُ ابْنُ عَطِيَّةَ إِلَى النِّقَاشِ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ هِيَ أَوَّلُ آيَةٍ نَزَلَتْ مِنْ سُورَةِ بَرَاءَةَ، كَانَتِ الْآيَةُ عِتَابًا عَلَى تَكَاسُلٍ وَتَثَاقَلٍ ظَهَرَا عَلَى بَعْضِ النَّاسِ، فَكَانَتْ إِذا ظَرْفًا
Eğer İbn Atiyye'nin en-Nakkâş'a nispet ettiği şu görüş üzerinden gidersek: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda savaşa çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” buyruğu Berâe (Tevbe) Suresi'nden ilk inen ayettir; o takdirde ayet bazı insanlarda ortaya çıkan bir tembellik ve ağır davranma üzerine yapılmış bir azarlama olur. Bu durumda { إِذا } edatı
لِلْمُسْتَقْبَلِ، عَلَى مَا هُوَ الْغَالِبُ فِيهَا، وَكَانَ قَوْلُهُ: إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً [التَّوْبَة:
kendisindeki yaygın kullanım üzere gelecek zaman zarfı olur ve O'nun: { إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Eğer seferber olup savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır” [et-Tevbe:
٣٩] تَحْذِيرًا مِنْ تَرْكِ الْخُرُوجِ إِلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَهَذَا كُلُّهُ بَعِيدٌ مِمَّا ثَبَتَ فِي «السِّيرَةِ» وَمَا تَرَجَّحَ فِي نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ.
39] buyruğu da Tebük Gazvesi'ne çıkmayı terk etmekten bir sakındırma olur. Bütün bunlar ise es-Sîre'de sabit olan ve bu surenin inişi hakkında tercih edilen görüşten uzaktır.
وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: وَمَا لَكُمْ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ، وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ، ولَكُمْ خَبَرٌ عَنِ الِاسْتِفْهَامِ أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ ثَبَتَ لَكُمْ.
{ وَمَا لَكُمْ } ifadesindeki Mâ (مَا), inkârî istifham ismidir; anlamı ise "hangi şey" demektir. { لَكُمْ } ise istifhamdan haberdir; yani: "Sizin için ne sabit oldu [size ne oluyor]?" demektir.
وإِذا ظَرْفٌ تَعَلَّقَ بِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى مَعْنَى: أَنَّ الْإِنْكَارَ حَاصِلٌ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فِيهِ: انْفِرُوا، وَلَيْسَ مُضَمَّنًا مَعْنَى الشَّرْطِ لِأَنَّهُ ظَرْفُ مُضِيٍّ.
{ إِذا } ise inkârî istifhamın anlamına taalluk eden bir zarftır; yani: İnkâr, kendilerine "Savaşa çıkın!" denildiği o zamanda gerçekleşmektedir. Şart anlamını içermez, çünkü geçmiş zaman zarfıdır.
وَجُمْلَةُ اثَّاقَلْتُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ، وَتِلْكَ الْحَالَةُ هِيَ مَحَلُّ الْإِنْكَارِ، أَيْ: مَا لَكُمْ مُتَثَاقِلِينَ. يُقَال: مَا لَك فَعَلْتَ كَذَا، وَمَا لَك تَفْعَلُ كَذَا كَقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ [الصافات: ٢٥] ، وَمَا لَك فَاعِلًا، كَقَوْلِهِ: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] .
{ اثَّاقَلْتُمْ } cümlesi çoğul zamirinden hâl konumundadır ve inkârın yöneldiği durum da işte bu hâldir; yani: "Size ne oluyor da ağır davranıyorsunuz?" demektir. Şöyle denir: "Mâ leke fe'alte kezâ" (Sana ne oldu da böyle yaptın) ve nitekim O'nun: { مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ } “Size ne oldu ki birbirinize yardım etmiyorsunuz?” [es-Sâffât: 25] buyruğunda olduğu gibi "Mâ leke tef'alu kezâ" (Sana ne oluyor da böyle yapıyorsun) ve nitekim O'nun: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” [en-Nisâ: 88] buyruğunda olduğu gibi "Mâ leke fâilen" (Sana ne oluyor da böylesin) denir.
وَالنَّفْرُ: الْخُرُوجُ السَّرِيعُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى غَيْرِهِ لِأَمْرٍ يَحْدُثُ، وَأَكْثَرُ مَا يُطْلَقُ عَلَى الْخُرُوجِ إِلَى الْحَرْبِ، وَمَصْدَرُهُ حِينَئِذٍ النَّفِيرُ.
en-Nefr (النَّفْر), meydana gelen bir iş sebebiyle bir yerden başka bir yere hızlıca çıkmaktır; en çok da savaşa çıkmak için kullanılır ve bu durumdaki masdarı en-Nefîr (النَّفِير)dir.
وَسَبِيلُ اللَّهِ: الْجِهَادُ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ كَالطَّرِيقِ الْمُوَصِّلِ إِلَى اللَّهِ، أَيْ إِلَى رِضَاهُ.
Sebîlullah (سَبِيلُ اللَّهِ), cihaddır; Allah'a, yani O'nun rızasına ulaştıran bir yol gibi olduğu için bu şekilde adlandırılmıştır.
واثَّاقَلْتُمْ أَصْلُهُ تَثَاقَلْتُمْ قُلِبَتِ التَّاءُ الْمُثَنَّاةُ ثَاءً مُثَلَّثَةً لِتَقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا طَلَبًا لِلْإِدْغَامِ، وَاجْتُلِبَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِإِمْكَانِ تَسْكِينِ الْحَرْفِ الْأَوَّلِ مِنَ الْكَلِمَةِ عِنْدَ إِدْغَامِهِ.
{ اثَّاقَلْتُمْ } kelimesinin aslı 'tesâkaltüm' (تَثَاقَلْتُمْ)dür; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle idgam yapılmak istenerek iki noktalı te harfi üç noktalı se harfine dönüştürülmüş ve idgam edildiğinde kelimenin ilk harfinin sakin kılınabilmesi için vasıl hemzesi getirilmiştir.
(وَالتَّثَاقُلُ) تَكَلُّفُ الثِّقَلِ، أَيْ إِظْهَارُ أَنَّهُ ثَقِيلٌ لَا يَسْتَطِيعُ النُّهُوضَ.
et-Tesâkul (التَّثَاقُل), ağırlık tekellüfünde bulunmak, yani ayağa kalkamayacak derecede ağır olduğunu göstermektir.
وَالثِّقَلُ حَالَةٌ فِي الْجِسْمِ تَقْتَضِي شِدَّةَ تَطَلُّبِهِ لِلنُّزُولِ إِلَى أَسْفَلَ، وَعُسْرَ انْتِقَالِهِ، وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا فِي الْبُطْءِ مَجَازًا مُرْسَلًا، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ بُطْأَهُمْ لَيْسَ عَنْ عَجْزٍ، وَلَكِنَّهُ عَنْ تَعَلُّقٍ بِالْإِقَامَةِ فِي بِلَادِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ.
es-Sıkal (الثِّقَل), cisimde bulunan, onun aşağıya doğru inmesini şiddetle gerektiren ve yer değiştirmesini zorlaştıran bir durumdur; burada mecaz-ı mürsel yoluyla yavaş davranmak anlamında kullanılmıştır. Bunda, onların yavaş davranmalarının bir acziyetten değil, yurtlarında ve malları arasında kalmaya olan bağlılıklarından kaynaklandığına dair üstü kapalı bir ima (tariz) vardır.
وَعُدِّيَ التَّثَاقُلُ بِ إِلَى لِأَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى الْمَيْلِ وَالْإِخْلَادِ، كَأَنَّهُ تَثَاقُلٌ يَطْلُبُ فَاعِلُهُ الْوُصُولَ إِلَى الْأَرْضِ لِلْقُعُودِ وَالسُّكُونِ بِهَا.
Tesâkul fiili { إِلَى } harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; çünkü meyledip yere çakılıp kalma (ihlâd) anlamını içermektedir. Sanki bu, yapanın oturmak ve üzerinde hareketsiz kalmak üzere yere ulaşmayı istediği bir ağır davranmadır.
وَالْأَرْضُ مَا يَمْشِي عَلَيْهِ النَّاسُ.
el-Ard (الْأَرْضُ), insanların üzerinde yürüdüğü yerdir.
وَمَجْمُوعُ قَوْلِهِ: اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ تَمْثِيلٌ لِحَالِ الْكَارِهِينَ لِلْغَزْوِ الْمُتَطَلِّبِينَ لِلْعُذْرِ عَنِ الْجِهَادِ كَسَلًا وَجُبْنًا بِحَالِ مَنْ يُطْلَبُ مِنْهُ النُّهُوضُ وَالْخُرُوجُ، فَيُقَابِلُ
{ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesinin bütünü; gazveden hoşlanmayan, tembellik ve korkaklıktan ötürü cihaddan geri kalmak için mazeret arayan kimselerin durumunu, kendisinden kalkıp çıkması istenen fakat
ذَلِكَ الطَّلَبَ
bu talebi
بِالِالْتِصَاقِ بِالْأَرْضِ، وَالتَّمَكُّنِ مِنَ الْقُعُودِ، فَيَأْبَى النُّهُوضَ فَضْلًا عَنِ السَّيْرِ.
yere yapışıp sağlamca oturarak karşılayan, dolayısıyla yürümek şöyle dursun kalkmaya bile yanaşmayan kimsenin durumuna benzeten bir temsildir.
وَقَوْلُهُ: إِلَى الْأَرْضِ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ بَدِيعٌ: لِأَنَّ تَبَاطُؤَهُمْ عَنِ الْغَزْوِ، وَتَطَلُّبَهُمُ الْعُذْرَ، كَانَ أَعْظَمُ بَوَاعِثِهِ رَغْبَتَهُمُ الْبَقَاءَ فِي حَوَائِطِهِمْ وَثِمَارِهِمْ، حَتَّى جَعَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مَعْنَى اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ: مِلْتُمْ إِلَى أَرْضِكُمْ وَدِيَارِكُمْ.
{ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesi bediî bir tevcihli sözdür: Çünkü onların gazveden geri durmalarının ve mazeret aramalarının en büyük saiki, bahçelerinde ve meyvelerinin başında kalma arzularıydı; öyle ki bazı müfessirler { اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } ifadesinin anlamını "Toprağınıza ve yurtlarınıza meylettiniz" şeklinde açıklamışlardır.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا إِنْكَارِيٌ تَوْبِيخِيٌ، إِذْ لَا يَلِيقُ ذَلِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ.
{ أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا } buyruğundaki soru, inkâr ve azarlama (tevbih) içindir; zira böyle bir şey müminlere yakışmaz.
ومِنَ فِي مِنَ الْآخِرَةِ لِلْبَدَلِ: أَيْ كَيْفَ تَرْضَوْنَ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا بَدَلًا عَنِ الْآخِرَةِ.
{ مِنَ الْآخِرَةِ } ifadesindeki { مِنْ } bedel (karşılık) anlamındadır; yani: "Ahirete bedel olarak dünya hayatına nasıl razı olursunuz?" demektir.
وَمِثْلُ ذَلِكَ لَا يُرْضَى بِهِ وَالْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَبِالْآخِرَةِ: مَنَافِعُهُمَا، فَإِنَّهُمْ لَمَّا حَاوَلُوا التَّخَلُّفَ عَنِ الْجِهَادِ قَدْ آثَرُوا الرَّاحَةَ فِي الدُّنْيَا عَلَى الثَّوَابِ الْحَاصِلِ لِلْمُجَاهِدِينَ فِي الْآخِرَةِ.
Böylesi bir şeye razı olunamaz. Dünya hayatı ve ahiret ile kastedilen ise her ikisinin menfaatleridir. Zira onlar cihaddan geri kalmaya yeltendiklerinde, dünyadaki rahatlığı mücahidlerin ahirette elde edeceği sevaba tercih etmiş oldular.
وَاخْتِيرَ فِعْلُ رَضِيتُمْ دُونَ نَحْوِ آثَرْتُمْ أَوْ فَضَّلْتُمْ: مُبَالَغَةً فِي الْإِنْكَارِ، لِأَنَّ فِعْلَ (رَضِيَ بِكَذَا) يَدُلُّ عَلَى انْشِرَاحِ النَّفْسِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فِي حَدِيثِ الْغَارِ «فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ» .
'Âser-tüm' (tercih ettiniz) veya 'faddal-tüm' (üstün tuttunuz) gibi kelimeler yerine { رَضِيتُمْ } (razı oldunuz) fiili, inkârda mübalağa amacıyla seçilmiştir; zira 'radiye bi-kezâ' (şuna razı oldu) fiili nefsin ferahlamasına ve hoşnutluğuna delalet eder. Nitekim Ebû Bekir es-Sıddîk'ın mağara hadisindeki: "İçti, nihayet ben razı oldum [hoşnut kaldım]" sözü de bu kabildendir.
وَالْمَتَاعُ: اسْمُ مَصْدَرِ تَمَتَّعَ، فَهُوَ الِالْتِذَاذُ وَالتَّنَعُّمُ، كَقَوْلِهِ: مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ [عبس: ٣٢] وَوَصْفُهُ بِ قَلِيلٌ بِمَعْنَى ضَعِيفٍ وَدَنِيءٍ اسْتُعِيرَ الْقَلِيلُ لِلتَّافِهِ.
el-Metâ' (الْمَتَاعُ), 'temettea' fiilinin ism-i masdarıdır; dolayısıyla zevk alma ve nimetlenme demektir. Nitekim O'nun: { مَتاعاً لَكُمْ وَلِأَنْعامِكُمْ } “Size ve hayvanlarınıza bir faydalanma olmak üzere...” [Abese: 32] ayetinde böyledir. Onun { قَلِيلٌ } şeklinde nitelenmesi zayıf ve değersiz anlamındadır; azlık (kalîl) kelimesi önemsiz/değersiz şey için istiare edilmiştir.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَتَاعُ هُنَا مُرَادًا بِهِ الشَّيْءُ الْمُتَمَتَّعُ بِهِ، مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ، كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ فَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِالْقَلِيلِ حَقِيقَةٌ.
Buradaki metâ' kelimesiyle, masdarın mef'ûl yerine kullanılması kabilinden -yaratık anlamında 'halk' kelimesi gibi- kendisinden faydalanılan şeyin kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu durumda onun azlıkla haber verilmesi hakikattir.
وَحَرْفُ فِي مِنْ قَوْلِهِ: فِي الْآخِرَةِ دَالٌّ عَلَى مَعْنَى الْمُقَايَسَةِ، وَقَدْ جَعَلُوا الْمُقَايَسَةَ مِنْ مَعَانِي فِي كَمَا فِي «التسهيل» و «الْمُغنِي» ، وَاسْتَشْهَدُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ أَخْذًا مِنَ «الْكَشَّافِ» وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى شَارِحُوهُمَا وَلَا شَارِحُو «الْكَشَّافِ» ، وَقَدْ تَكَرَّرَ نَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٦] وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ،
{ فِي الْآخِرَةِ } buyruğundaki { فِي } harfi kıyaslama (mukayese) anlamına delalet etmektedir. Nitekim et-Teshîl ve el-Muğnî'de belirtildiği üzere mukayeseyi { فِي } harfinin anlamlarından saymışlar ve el-Keşşâf'tan alarak bu ayeti delil göstermişlerdir. Ne bu iki eserin şarihleri ne de el-Keşşâf şarihleri bu anlam üzerinde [ayrıca] durmamışlardır. Kur'an'da bunun benzeri tekrarlanmıştır; nitekim Ra'd Suresi'ndeki [26] şu ayette: { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ } “Dünya hayatı ahiretin yanında sadece geçici bir faydalanmadan ibarettir” buyrulmuştur.
وَقَوْلِهِ ﷺ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ «مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا كَمَثَلِ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ إِصْبَعَهُ فِي الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ»
Müslim'in rivayet ettiği hadiste Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in: "Ahiretin yanında dünyanın durumu, ancak birinizin parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile dönüyor!" buyruğu da böyledir.
وَهُوَ فِي التَّحْقِيقِ (مِنْ) الظَّرْفِيَّةُ الْمَجَازِيَّةُ: أَيْ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِذَا أُقْحِمَ فِي خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ كَانَ قَلِيلًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى كَثْرَةِ خَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، فَلَزِمَ أَنَّهُ مَا ظَهَرَتْ قلّته إلّا عِنْد مَا قِيسَ بِخَيْرَاتٍ عَظِيمَةٍ وَنُسِبَ إِلَيْهَا، فَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْمُقَايَسَةَ مَعْنًى حَاصِلٌ لِاسْتِعْمَالِ حَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ، وَلَيْسَ مَعْنًى مَوْضُوعًا لَهُ حرف (فِي) .
Bu durum, tahkik ehline göre mecazî zarfiyettendir: Yani dünya hayatının geçimliği, ahiretin hayırlarının içine sokulduğunda ahiretin bol hayırlarına nispetle pek az kalır. Dolayısıyla onun azlığı, ancak pek büyük hayırlarla kıyaslanıp ona nispet edildiğinde ortaya çıkmış olur. Doğrusu şudur ki mukayese, zarfiyet harfinin kullanılmasından hasıl olan bir anlamdır; yoksa { فِي } harfinin bizzat kendisi için vazedildiği bir anlam değildir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٣٩]
[TEVBE SURESİ (9): AYET 39]
إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ إِلاَّ تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً وَيَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ وَلا تَضُرُّوهُ شَيْئاً وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Eğer seferber olup savaşa çıkmazsanız, [Allah] sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır, yerinize başka bir kavim getirir ve O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (39)”
هَذَا وَعِيدٌ وَتَهْدِيدٌ عُقِّبَ بِهِ الْمَلَامُ السَّابِقُ، لِأَنَّ اللَّوْمَ وَقَعَ عَلَى تَثَاقُلٍ حَصَلَ، وَلَمَّا كَانَ التَّثَاقُلُ مُفْضِيًا إِلَى التَّخَلُّفِ عَنِ الْقِتَالِ، صَرَّحَ بِالْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ إِنْ يَعُودُوا لِمِثْلِ ذَلِكَ التَّثَاقُلِ، فَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالْمُسْتَقْبَلِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى أَدَاةِ الشَّرْطِ. فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِغَرَضِ الْإِنْكَارِ بَعْدَ اللَّوْمِ. فَإِنْ كَانَ هَذَا وَعِيدًا فَقَدِ اقْتَضَى أَنَّ خُرُوجَ الْمُخَاطَبِينَ إِلَى الْجِهَادِ الَّذِي اسْتَنْفَرَهُمْ إِلَيْهِ الرَّسُولُ ﷺ قَدْ وَجَبَ عَلَى أَعْيَانِهِمْ كُلِّهِمْ بِحَيْثُ لَا يُغْنِي بَعْضُهُمْ عَنْ بَعْضٍ، أَيْ تَعَيَّنَ الْوُجُوبُ عَلَيْهِمْ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ التَّعْيِينُ بِسَبَبِ تَعْيِينِ الرَّسُولِ ﷺ إِيَّاهُمْ لِلْخُرُوجِ بِسَبَبِ النَّفِيرِ الْعَامِّ، وَأَنْ يَكُونَ بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْعَدُوِّ الَّذِي اسْتُنْفِرُوا لِقِتَالِهِ، بِحَيْثُ وَجَبَ خُرُوجُ جَمِيعِ الْقَادِرِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ جَيْشَ الْعَدُوِّ مِثْلَيْ عَدَدِ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَنْسُوخٌ نَسَخَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ
Bu, önceki kınamanın ardından gelen bir tehdit ve sakındırmadır. Çünkü kınama, meydana gelmiş bir ağır davranma üzerine vuku bulmuştu; ağır davranmak da savaştan geri kalmaya yol açtığı için, böylesi bir ağır davranmaya tekrar dönerlerse başlarına gelecekler tehdit ve sakındırma ile açıkça belirtilmiştir. Dolayısıyla şart edatının gerektirdiği üzere bu, gelecek zamanla ilgilidir. Cümle, kınamadan sonraki inkâr amacıyla müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). Eğer bu bir tehdit ise, Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in kendilerini çağırdığı cihada muhatapların bizzat çıkmalarının, birinin diğerine yetmeyeceği şekilde her bir ferdin üzerine farz-ı ayn olduğunu, yani üzerlerine vücubun kesinleştiğini gerektirir. Bu kesinleşmenin, Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in genel seferberlik sebebiyle bizzat onları çıkmak üzere tayin etmesinden kaynaklanmış olması muhtemel olduğu gibi, savaşa çağrıldıkları düşmanın çokluğundan ötürü düşman ordusunun Müslüman ordusunun iki katı olması hasebiyle gücü yeten bütün Müslümanların çıkmasının vacip olmasından kaynaklanmış olması da muhtemeldir. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre bu hüküm mensuhtur; onu Yüce Allah'ın: { وَما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ } “Müminlerin hepsinin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Her topluluktan bir grubun sefere çıkması gerekmez miydi?”
[التَّوْبَة: ١٢٢] فَيَكُونُ الْجِهَادُ قَدْ سَبَقَ لَهُ حُكْمُ فَرْضِ الْعَيْنِ ثُمَّ نُقِلَ إِلَى فَرْضِ الْكِفَايَةِ.
[et-Tevbe: 122] ayeti neshetmiştir. Bu durumda cihad daha önce farz-ı ayn hükmünde iken sonra farz-ı kifâyeye nakledilmiş olur.