[التَّوْبَة: ٤٥] ، وَمَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى كَذِبِهِمْ فِي مَا اعْتَذَرُوا بِهِ وأظهروا الاستيذان لِأَجْلِهِ، وَبَيَّنَ هُنَا أَنَّ تَرَدُّدَهُمْ هُوَ أَنَّهُمْ يَخْشَوْنَ ظُهُورَ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ، فَلِذَلِكَ لَا يُصَارِحُونَهُمْ بِالْإِعْرَاضِ وَيَوَدُّونَ خَيْبَةَ الْمُؤْمِنِينَ، فَلِذَلِكَ لَا يُحِبُّونَ الْخُرُوجَ مَعَهُمْ.
[Tevbe: 45] cümlesinin beyanı konumundadır. İki cümle arasındaki kısım ise, öne sürdükleri mazeretlerde ve izin isteme gerekçelerinde yalancı olduklarına delil getirmektir. Burada onların bocalamasının, Müslümanların durumunun üstün gelmesinden korkmaları sebebiyle olduğu açıklanmıştır; bu yüzden yüz çevirdiklerini açıkça söyleyemezler, müminlerin hüsrana uğramasını arzu ederler ve bu nedenle de onlarla birlikte sefere çıkmayı istemezler.
وَالْحَسَنَةُ: الْحَادِثَةُ الَّتِي تُحْسِنُ لِمَنْ حَلَّتْ بِهِ وَاعْتَرَتْهُ. وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا النَّصْرُ وَالْغَنِيمَةُ.
*el-Hasene* (الْحَسَنَةُ): Başına geldiği ve eriştiği kimseye iyilik ve sevinç veren hadisedir. Burada onunla zafer ve ganimet kastedilmiştir.
وَالْمُصِيبَةُ مُشْتَقَّةٌ مِنْ أَصَابَ بِمَعْنَى حَلَّ وَنَالَ وَصَادَفَ، وَخُصَّتِ الْمُصِيبَةُ فِي اللُّغَةِ بِالْحَادِثَةِ الَّتِي تَعْتَرِي الْإِنْسَانَ فَتَسُوءُهُ وَتُحْزِنُهُ. وَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهَا بِالسَّيِّئَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى، فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٢٠] : إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها.
*el-Musîbe* (الْمُصِيبَةُ), isabet etti, ulaştı ve denk geldi manasındaki *esâbe* fiilinden türemiştir. Dilde musibet, insana isabet edip onu üzen ve kederlendiren hadiseye tahsis edilmiştir. Bu sebeple Yüce Allah Âl-i İmrân Suresi'nde [120] onu *seyyie* (kötülük) lafzıyla ifade etmiştir: { إِنْ تَمْسَسْكُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكُمْ سَيِّئَةٌ يَفْرَحُوا بِها } “Size bir iyilik dokunsa bu onları üzer, başınıza bir kötülük gelse buna sevinirler”.
وَالْمُرَادُ بِهَا الْهَزِيمَةُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٩٥] .
Her iki yerde de musibetten maksat hezimettir. Bu husus A'râf Suresi'ndeki { ثُمَّ بَدَّلْنا مَكانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ } “Sonra kötülüğün yerine iyiliği getirdik” [A'râf: 95] buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُمْ: قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ ابْتِهَاجٌ مِنْهُمْ بِمُصَادَفَةِ أَعْمَالِهِمْ مَا فِيهِ سَلَامَتُهُمْ فَيَزْعُمُونَ أَنَّ يَقَظَتَهُمْ وَحَزْمَهُمْ قَدْ صَادَفَا الْمَحَزَّ، إِذِ احْتَاطُوا لَهُ قَبْلَ الْوُقُوعِ فِي الضُّرِّ.
Onların { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ } “Biz işimizi daha önceden sağlama almıştık” sözü, yaptıkları işlerin kendi selametlerine denk gelmesinden duydukları bir sevinçtir; zira zarara düşmeden önce tedbir aldıkları için uyanıklık ve ihtiyatlarının tam hedefini bulduğunu iddia ederler.
وَالْأَخْذُ حَقِيقَتُهُ التَّنَاوُلُ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلِاسْتِعْدَادِ وَالتَّلَافِي.
*el-Ahz* (الْأَخْذُ) kelimesinin hakiki manası ele almak/tutmaktır; burada ise hazırlıklı olmak ve telafi etmek manasında istiare edilmiştir.
وَالْأَمْرُ الْحَالُ الْمُهِمُّ صَاحِبَهُ، أَيْ: قَدِ اسْتَعْدَدْنَا لِمَا يُهِمُّنَا فَلَمْ نَقَعْ فِي الْمُصِيبَةِ.
*el-Emr* (الْأَمْرُ), sahibini ilgilendiren önemli durumdur; yani "bizi ilgilendiren duruma karşı önceden hazırlandık ve musibete düşmedik" demektir.
وَالتَّوَلِّي حَقِيقَتُهُ الرُّجُوعُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٥] . وَهُوَ هُنَا تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي تَخَلُّصِهِمْ مِنَ الْمُصِيبَةِ، الَّتِي قَدْ كَانَتْ تَحِلُّ بِهِمْ لَوْ خَرَجُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ، بِحَالِ مَنْ أَشْرَفُوا عَلَى خَطَرٍ ثُمَّ سَلِمُوا مِنْهُ وَرَجَعُوا فَارِحِينَ مَسْرُورِينَ بِسَلَامَتِهِمْ وبإصابة أعدائهم.
*et-Tevellî* (التَّوَلِّي) kelimesinin hakiki manası dönmektir; Bakara Suresi'ndeki { وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ } “Dönüp gittiği zaman yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışır” [Bakara: 205] buyruğunda geçmişti. Burada ise, Müslümanlarla birlikte çıksalardı başlarına gelebilecek olan musibetten kurtulduklarındaki halleri, bir tehlikenin eşiğine gelip sonra ondan kurtulan ve hem kendi selametlerine hem de düşmanlarının musibete uğramasına sevinip neşelenerek dönüp giden kimselerin haline benzetilmiştir (temsîl).
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥١]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 51]
قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١)
{ قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلاَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } “De ki: 'Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı (takdir ettiği) şeyler gelir. O bizim mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.'” (51)
تَلْقِينُ جَوَابٍ لِقَوْلِهِمْ: قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ [التَّوْبَة: ٥٠] الْمُنْبِئِ عَنْ فَرَحِهِمْ بِمَا يَنَالُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ مُصِيبَةٍ بِإِثْبَاتِ عَدَمِ اكْتِرَاثِ الْمُسْلِمِينَ بِالْمُصِيبَةِ وَانْتِفَاءِ حُزْنِهِمْ عَلَيْهَا لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ مَا أَصَابَهُمْ مَا كَانَ إِلَّا بِتَقْدِيرِ اللَّهِ لِمَصْلَحَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي ذَلِكَ، فَهُوَ نَفْعٌ مَحْضٌ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ تَعْدِيَةُ فِعْلِ كَتَبَ بِاللَّامِ الْمُؤْذِنَةِ بِأَنَّهُ كَتَبَ ذَلِكَ لِنَفْعِهِمْ وَمَوْقِعُ هَذَا
Onların, Müslümanların başına gelen musibete sevindiklerini haber veren { قَدْ أَخَذْنا أَمْرَنا مِنْ قَبْلُ } [Tevbe: 50] sözlerine karşı bir cevap telkinidir; bu da Müslümanların musibeti umursamadıklarını ve buna üzülmediklerini ortaya koymak suretiyledir. Çünkü onlar, başlarına gelen şeyin ancak bu hususta Müslümanların yararı için Allah'ın takdiriyle olduğunu bilirler; dolayısıyla bu sırf bir faydadır. Nitekim *ketebe* fiilinin, bunu onların menfaatine yazdığını bildiren lâm harfi ile geçişli kılınması da buna delalet eder. Bu
الْجَوَابِ هُوَ أَنَّ الْعَدُوَّ يَفْرَحُ بِمُصَابِ عَدُوِّهِ لِأَنَّهُ يُنَكِّدُ عَدُوَّهُ وَيُحْزِنُهُ، فَإِذَا عَلِمُوا أَنَّ النَّبِيءَ لَا يَحْزَنُ لِمَا أَصَابَهُ زَالَ فَرَحُهُمْ.
cevabın yeri şudur: Düşman, hasmının başına gelen musibete onun canını sıkıp onu üzdüğü için sevinir. Şayet Nebi'nin başına gelen şeyden ötürü üzülmediğini bilirlerse sevinçleri yok olup gider.
وَفِيهِ تَعْلِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ التَّخَلُّقَ بِهَذَا الْخُلُقِ: وَهُوَ أَنْ لَا يَحْزَنُوا لِمَا يصيبهم لِئَلَّا يهنو وَتَذْهَبَ قُوَّتُهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ [آل عمرَان: ١٣٩، ١٤٠] . وَأَنْ يَرْضَوْا بِمَا قَدَّرَ اللَّهُ لَهُمْ وَيَرْجُوا رِضَى رَبِّهِمْ لِأَنَّهُمْ وَاثِقُونَ بِأَنَّ اللَّهَ يُرِيدُ نَصْرَ دِينِهِ.
Bunda Müslümanlara bu ahlak ile ahlaklanmayı öğretme vardır: O da, gevşeyip güçleri gitmesin diye başlarına gelenlere üzülmemeleridir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Gevşemeyin, üzülmeyin; eğer inanıyorsanız üstün olan sizlersiniz. Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” [Âl-i İmrân: 139, 140]. [Bir de] Allah'ın kendileri için takdir ettiğine razı olmaları ve Rablerinin rızasını ummalarıdır; çünkü onlar, Allah'ın dinine yardım etmeyi murat ettiğine kesin olarak inanmaktadırlar.
وَجُمْلَةُ هُوَ مَوْلانا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، أَوْ مُعْتَرِضَةٌ أَيْ لَا يُصِيبُنَا إِلَّا مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ لَنَا، وَلَنَا الرَّجَاءُ بِأَنَّهُ لَا يَكْتُبُ لَنَا إِلَّا مَا فِيهِ خَيْرُنَا الْعَاجِلُ أَوِ الْآجِلُ، لِأَنَّ الْمَوْلَى لَا يَرْضَى لِمَوْلَاهُ الْخِزْيَ.
{ هُوَ مَوْلانا } cümlesi, lafza-i celâlden hâl konumundadır veya itirâziyyedir (ara cümledir); yani "Başımıza ancak Allah'ın bizim için takdir ettiği şey gelir; O'nun bizim için peşin (dünyalık) veya gelecekteki (ahiretlik) hayrımızın bulunduğu şeyden başkasını yazmayacağına dair ümidimiz vardır; çünkü mevlâ, mevlâsı (koruduğu kimse) için rezilliğe ve perişanlığa razı olmaz" demektir.
وَجُمْلَةُ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ قُلْ فَهِيَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى خَبَرًا فِي مَعْنَى الْأَمْرِ، أَيْ قُلْ ذَلِكَ وَلَا تَتَوَكَّلُوا إِلَّا عَلَى اللَّهِ دُونَ نُصْرَةِ هَؤُلَاءِ، أَيِ اعْتَمِدُوا عَلَى فَضْلِهِ عَلَيْكُمْ.
{ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } cümlesinin { قُلْ } cümlesine matuf olması caizdir; dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın kelamından olup emir anlamında bir haberdir; yani "Bunu söyle ve bunların yardımına değil, yalnızca Allah'a tevekkül edin; yani O'nun sizin üzerinizdeki lütfuna güvenin" demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ لَنْ يُصِيبَنا أَيْ قُلْ ذَلِكَ لَهُمْ، وَقُلْ لَهُمْ إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ، أَيْ يُؤْمِنُونَ بِأَنَّهُ مُؤَيِّدُهُمْ، وَلَيْسَ تَأْيِيدُهُمْ بِإِعَانَتِكُمْ، وَتَفْصِيلُ هَذَا الْإِجْمَالِ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي بَعْدَهَا. وَالْفَاءُ الدَّاخِلَةُ عَلَى فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ فَاءٌ تَدُلُّ عَلَى مَحْذُوفٍ مُفَرَّعٍ عَلَيْهِ اقْتَضَاهُ تَقْدِيمُ الْمَعْمُولِ، أَيْ عَلَى اللَّهِ فليتوكّل الْمُؤْمِنُونَ.
{ لَنْ يُصِيبَنا } cümlesine matuf olması da caizdir; yani "Onlara bunu söyle ve müminlerin yalnızca Allah'a tevekkül ettiğini söyle; yani O'nun kendilerini desteklediğine inanırlar, onların desteklenmesi sizin yardımınızla değildir" demektir. Bu kapalılığın (icmâl) ayrıntısı bir sonraki cümlededir. { فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ } ifadesine dahil olan fâ (ف), mamulün öne geçirilmesinin gerektirdiği, üzerine dallandırılan hazfedilmiş bir unsura delalet eden fâ'dır; yani [müminler birine tevekkül edecekse] "Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler" demektir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٢]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 52]
قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢)
{ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا إِلاَّ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “De ki: 'Bizim için iki güzellikten birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın ya kendi katından veya bizim elimizle size bir azap eriştirmesini gözetiyoruz. Haydi gözetedurun, biz de sizinle beraber gözetenleriz.'” (52)
تَتَنَزَّلُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِمَا تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا [التَّوْبَة: ٥١] الْآيَةَ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ عَلَيْهَا، وَالْمُبَيَّنُ هُوَ إِجْمَالُ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا [التَّوْبَة: ٥١] كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu cümle, { قُلْ لَنْ يُصِيبَنا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا } [Tevbe: 51] ayetinin içerdiği manayı açıklama konumundadır; bu sebeple ona atfedilmemiştir. Açıklanan husus ise daha önce geçtiği üzere { مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنا هُوَ مَوْلانا } [Tevbe: 51] ifadesindeki kapalılıktır.
وَالْمَعْنَى لَا تَنْتَظِرُونَ مِنْ حَالِنَا إِلَّا حَسَنَةً عَاجِلَةً أَوْ حَسَنَةً آجِلَةً فَأَمَّا نَحْنُ فَنَنْتَظِرُ مِنْ حَالِكُمْ أَنْ يُعَذِّبَكُمُ اللَّهُ فِي الْآخِرَةِ بِعَذَابِ النَّارِ، أَوْ فِي الدُّنْيَا بِعَذَابٍ عَلَى غَيْرِ أَيْدِينَا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا: كَالْجُوعِ وَالْخَوْفِ، أَوْ بِعَذَابٍ بِأَيْدِينَا، وَهُوَ عَذَابُ الْقَتْلِ، إِذَا أَذِنَ اللَّهُ بِحَرْبِكُمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ
Manası şudur: "Siz bizim durumumuzdan ancak peşin (dünyalık) bir güzellik yahut gelecekteki (ahiretlik) bir güzellik beklersiniz. Biz ise sizin durumunuzdan Allah'ın sizi ahirette cehennem azabıyla veya dünyada bizim elimizle olmayan açlık ve korku gibi Allah'ın dünyadaki bir azabıyla yahut Allah sizinle savaşmaya izin verdiğinde öldürülme azabı olan bizim ellerimizle bir azapla cezalandırmasını bekleriz." Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ
فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ
فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde bir hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz”
[الْأَحْزَاب: ٦٠] الْآيَةَ.
[Ahzâb: 60] ayeti.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي النَّفْيِ بِقَرِينَةِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَمَعْنَى الْكَلَامِ تَوْبِيخٌ لَهُمْ وَتَخْطِئَةٌ لِتَرَبُّصِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَتَرَبَّصُونَ بِالْمُسْلِمِينَ أَنْ يُقْتَلُوا، وَيَغْفُلُونَ عَنِ احْتِمَالِ أَنْ يَنْصُرُوا فَكَانَ الْمَعْنَى: لَا تَتَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا أَنْ نُقْتَلَ أَوْ نَغْلِبَ وَذَلِكَ إِحْدَى الحسنين.
Soru (istifham), istisna karinesiyle nefy (olumsuzluk) anlamında kullanılmıştır. Sözün anlamı, onları azarlama ve gözetmelerini hatalı bulmadır; zira onlar Müslümanların öldürülmesini gözetmekte, onların galip gelme ihtimalinden gafil olmaktadırlar. Dolayısıyla mana şöyle olmaktadır: "Siz bizim hakkımızda ya öldürülmemizi veya galip gelmemizi gözetiyorsunuz; bu ikisi ise iki güzellikten biridir."
وَالتَّرَبُّصُ: انْتِظَارُ حُصُولِ شَيْءٍ مَرْغُوبٍ حُصُولُهُ، وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِهِ. أَنْ يَكُونَ انْتِظَارُ حُصُولِ شَيْءٍ لِغَيْرِ الْمُنْتَظِرِ (بِكَسْرِ الظَّاءِ) وَلِذَلِكَ كَثُرَتْ تَعْدِيَةُ فِعْلِ التَّرَبُّصِ بِالْبَاءِ لِأَنَّ الْمُتَرَبِّصَ يَنْتَظِرُ شَيْئًا مُصَاحِبًا لِآخَرَ هُوَ الَّذِي لِأَجْلِهِ الِانْتِظَارُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٨] فقد نزلت بِأَنْفُسِهِنَّ مَنْزِلَةَ الْمُغَايِرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي وُجُوبِ التَّرَبُّصِ، وَلِذَلِكَ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «فِي ذِكْرِ الْأَنْفُسِ تَهْيِيجٌ لَهُنَّ عَلَى التَّرَبُّصِ وَزِيَادَةُ بَعْثٍ» . وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ هُنَالِكَ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ [الْبَقَرَة: ٢٢٦] فَهُوَ عَلَى أَصْلِ الِاسْتِعْمَالِ لِأَنَّهُ تَرَبُّصٌ بِأَزْوَاجِهِمْ.
*et-Terebbus* (التَّرَبُّصُ), gerçekleşmesi arzu edilen bir şeyin olmasını beklemektir. Çoğunlukla kullanımı, bir şeyin meydana gelmesini bekleyen kimsenin (müntezir) dışındaki biri için beklemesi şeklindedir. Bu sebeple *terebbus* fiilinin bâ (ب) harf-i ceriyle geçişli yapılması çoktur; çünkü gözetleyen kişi, kendisi için beklenen diğer kimseye eşlik eden bir şeyi bekler. Yüce Allah'ın { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kuru' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” [Bakara: 228] buyruğuna gelince; bekleyişin gerekliliğinde mübalağa için *bi-enfusihinne* (kendi kendilerine) ifadesi başkası (mugâyir) konumuna indirilmiştir. Bu sebeple *el-Keşşâf*'ta şöyle denmiştir: "Nefislerin zikredilmesinde, onları beklemeye teşvik ve harekete geçirmede bir artış vardır." Bu husus orada geçmişti. Yüce Allah'ın { لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ } “Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay bekleme süresi vardır” [Bakara: 226] buyruğu ise asıl kullanım üzeredir; zira bu, eşlerini gözetip beklemektir.
وَجُمْلَةُ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الِاسْتِفْهَامِ عَطْفَ الْخَبَرِ عَلَى الْإِنْشَاءِ: بَلْ عَلَى خَبَرٍ فِي صُورَةِ الْإِنْشَاءِ، فَهِيَ مِنْ مَقُولِ الْقَوْلِ وَلَيْسَ فِيهَا مَعْنَى
{ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ } cümlesi, haberin inşâya atfı kabilinden soru cümlesine matuftur; bilakis inşâ suretindeki bir habere matuftur. Dolayısıyla o, kavlin makûlüdür (söylenen söze dahildir) ve onda
الِاسْتِفْهَامِ. وَالْمَعْنَى: وُجُودُ الْبَوْنِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي عَاقِبَةِ الْحَرْبِ فِي حَالَيِ الْغَلَبَةِ وَالْهَزِيمَةِ.
soru anlamı yoktur. Anlamı şudur: Galibiyet ve hezimet hallerinde savaşın akıbeti hususunda iki fırka arasında büyük bir farkın bulunmasıdır.
وَجُعِلَتْ جُمْلَةُ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ اسْمِيَّةً فَلَمْ يَقُلْ وَنَتَرَبَّصُ بِكُمْ بِخِلَافِ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا: لِإِفَادَةِ تَقْوِيَةِ التَّرَبُّصِ، وَكِنَايَةً عَنْ تَقْوِيَةِ حُصُولِ الْمُتَرَبِّصِ لِأَنَّ تَقْوِيَةَ التَّرَبُّصِ تُفِيدُ قُوَّةَ الرَّجَاءِ فِي حُصُولِ الْمُتَرَبِّصِ فَتُفِيدُ قُوَّةَ حُصُولِهِ وَهُوَ الْمُكْنَى عَنْهُ.
Matuf aleyh olan cümlenin aksine { وَنَتَرَبَّصُ بِكُمْ } denmeyip { وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ } cümlesinin isim cümlesi kılınması, gözetmenin (terebbus) pekiştirilmesini ifade etmek ve gözetilen şeyin gerçekleşmesinin kesinliğini kinaye yoluyla bildirmek içindir; çünkü gözetmenin pekiştirilmesi, gözetilen şeyin gerçekleşmesine dair ümidin kuvvetini, dolayısıyla onun gerçekleşmesinin kuvvetini ifade eder ki kinaye edilen de budur.
وَتَفَرَّعَ عَلَى جُمْلَةِ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا جُمْلَةُ فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ تَرَبُّصُ كُلٍّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ مُسْفِرًا عَنْ إِحْدَى الْحَالَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ كَانَ فَرِيقُ الْمُؤْمِنِينَ أَرْضَى الْفَرِيقَيْنِ بِالْمُتَرَبِّصِينَ لِأَنَّ فِيهِمَا نَفْعَهُ وَضَرَّ عَدُوِّهِ.
{ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنا } cümlesine { فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } cümlesi tafri edilmiştir (bağlanmıştır); zira iki fırkadan her birinin gözetmesi zikredilen iki durumdan birini doğuracaksa, müminler fırkası gözetilen bu iki durumdan iki taraf arasında en hoşnut olanı olur; çünkü bu iki durumda kendi menfaati ve düşmanının zararı vardır.
وَالْأَمْرُ فِي قَوْله: فَتَرَبَّصُوا لِلتَّحْضِيضِ الْمَجَازِيِّ الْمُفِيدِ قِلَّةَ الِاكْتِرَاثِ بِتَرَبُّصِهِمْ كَقَوْلِ طَرِيفِ بْنِ تَمِيمٍ الْعَنْبَرِيِّ:
{ فَتَرَبَّصُوا } buyruğundaki emir, onların gözetmelerini umursamamayı ifade eden mecazi bir tahdîd (meydan okuma/teşvik) içindir; nitekim Tarîf b. Temîm el-Anberî'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَتَوَسَّمُونِي إنّني أَنا ذَلِكُم ... شَاكِي سِلَاحِي فِي الْحَوَادِثِ مُعْلَمِ
*Beni iyi tanıyın, şüphesiz ben o kimseyim;* / *Silahı tepeden tırnağa kuşanmış, olaylarda adı sanı belli olan.*
وَجُمْلَةُ إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ تَهْدِيدٌ لِلْمُخَاطَبِينَ وَالْمَعِيَّةُ هُنَا: مَعِيَّةٌ فِي التَّرَبُّصِ، أَوْ فِي زَمَانِهِ، وَفُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا كالعلّة للحضّ.
{ إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } cümlesi muhataplara yönelik bir tehdittir. Buradaki beraberlik (maiyyet), gözetmedeki veya onun zamanındaki beraberliktir. Bu cümle, teşvikin (meydan okumanın) gerekçesi (illeti) gibi olduğu için kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir).
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٣]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 53]
قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ (٥٣)
{ قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } “De ki: 'Gönüllü veya gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz yoldan çıkmış bir topluluk oldunuz.'” (53)
ابْتِدَاءُ كَلَامٍ هُوَ جَوَابٌ عَنْ قَوْلِ بَعْضِ الْمُسْتَأْذِنِينَ مِنْهُمْ فِي التَّخَلُّفِ «وَأَنَا أُعِينُكَ بِمَالِي» . رُوِيَ أَنَّ قَائِلَ ذَلِكَ هُوَ الْجَدُّ بْنُ قَيْسٍ، أَحَدُ بَنِي سَلَمَةَ، الَّذِي نَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
[Bu ayet], geri kalmak için izin isteyenlerden bazılarının: "Ben sana malımla yardım ederim" şeklindeki sözüne bir cevap olan yeni bir sözün başlangıcıdır. Bunu söyleyen kimsenin Benî Seleme'den Cedd b. Kays olduğu rivayet edilmiştir ki Yüce Allah'ın:
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي [التَّوْبَة: ٤٩] كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَانَ مُنَافِقًا. وَكَأَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ مَعَ شِدَّةِ شُحِّهِمْ لِأَنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ يُرْضِي النَّبِيءَ ﷺ عَنْ قُعُودِهِمْ عَنِ الْجِهَادِ.
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلا تَفْتِنِّي } “Onlardan öylesi de var ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der” [Tevbe: 49] buyruğu daha önce geçtiği üzere onun hakkında inmiştir ve o bir münafıktı. Sanki onlar, aşırı cimriliklerine rağmen bunu, Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i cihattan geri kalmalarına razı edeceğini zannettikleri için söylemişlerdi.
وَقَوْلُهُ: طَوْعاً أَوْ كَرْهاً أَيْ بِمَالٍ تَبْذُلُونَهُ عِوَضًا عَنِ الْغَزْوِ، أَوْ بِمَالٍ تُنْفِقُونَهُ طَوْعًا مَعَ خُرُوجِكُمْ إِلَى الْغَزْوِ، فَقَوْلُهُ: طَوْعاً إِدْمَاجٌ لِتَعْمِيمِ أَحْوَالِ الْإِنْفَاقِ فِي عَدَمِ
{ طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } buyruğu; yani "ister savaşa gitmeme karşılığında verdiğiniz bir mal olsun, ister savaşa çıkışınızla birlikte gönüllü olarak harcadığınız bir mal olsun" demektir. Dolayısıyla { طَوْعاً } ifadesi, harcamanın
الْقَبُولِ فَإِنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَ إِلَّا كَرْهًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا: وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ [التَّوْبَة:
kabul edilmeme hallerini genelleştirmek için bir idmâcdır (söz içine katmadır); zira onlar ancak istemeyerek harcarlar; nitekim Yüce Allah bundan sonra: { وَلا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كارِهُونَ }
٥٤] .
“[ve onlar] ancak istemeye istemeye infak ederler” [Tevbe: 54] buyurmuştur.
وَالْأَمْرُ فِي أَنْفِقُوا لِلتَّسْوِيَةِ أَيْ: أَنْفِقُوا أَوْ لَا تُنْفِقُوا، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ أَوْ فِي قَوْلِهِ طَوْعاً أَوْ كَرْهاً وَهُوَ فِي مَعْنَى الْخَبَرِ الشَّرْطِيِّ لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ أَنْ يُقَالَ: لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنْ أَنْفَقْتُمْ طَوْعًا أَوْ أَنْفَقْتُمْ كَرْهًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ يَجِيءُ بَعْدَ أَمْثَالِهِ الشَّرْطُ فِي مَعْنَاهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٨٠] .
{ أَنْفِقُوا } buyruğundaki emir tesviye (eşitlik) içindir; yani "İster infak edin ister infak etmeyin" demektir; nitekim { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } sözündeki { أَوْ } (veya) da buna delalet etmektedir. Bu, şartlı haber anlamındadır; zira "Gönüllü de infak etseniz, gönülsüz de infak etseniz sizden asla kabul edilmeyecektir" denmesi kuvvetindedir. Görmez misin ki benzerlerinden sonra onun anlamında şart gelebilmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlar için ister af dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır” [Tevbe: 80].
وَالْكَرْهُ أَشَدُّ الْإِلْزَامِ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الطَّوْعِ مَرَاتِبُ تُعْلَمُ إِرَادَتُهَا بِالْأَوْلَى، وَانْتَصَبَ طَوْعاً أَوْ كَرْهاً عَلَى النِّيَابَةِ عَنِ الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ بِتَقْدِيرِ: إِنْفَاقَ طَوْعٍ أَوْ إِنْفَاق كره. ونائت فَاعِلِ يُتَقَبَّلَ: هُوَ مِنْكُمْ أَيْ لَا يُتَقَبَّلُ مِنْكُمْ شَيْءٌ وَلَيْسَ الْمُقَدَّرُ الْإِنْفَاقَ الْمَأْخُوذَ مِنْ أَنْفِقُوا بَلِ الْمَقْصُودُ الْعُمُومُ.
*el-Kerh* (الْكَرْهُ), zorlamanın en şiddetlisidir; onunla *et-tav'* (gönüllülük) arasında dereceler vardır ki bunların da kastedildiği evleviyetle anlaşılır. { طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } kelimeleri, "gönüllü bir infak veya gönülsüz bir infak" takdiriyle mef'ûl-i mutlakın naibi olarak mansub olmuştur. { يُتَقَبَّلَ } fiilinin nâib-i fâili ise { مِنْكُمْ } ifadesidir; yani "Sizden hiçbir şey kabul edilmeyecektir" demektir; takdir edilen şey { أَنْفِقُوا } fiilinden alınan infak değil, bilakis kastedilen genel oluştur (umumdur).
وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِنَفْيِ التَّقَبُّلِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَتْ فِيهَا (إِنَّ) الْمُفِيدَةُ لِمَعْنَى فَاءِ التَّعْلِيلِ، لِأَنَّ الْكَافِرَ لَا يُتَقَبَّلُ مِنْهُ عَمَلُ الْبِرِّ. وَالْمُرَادُ بِالْفَاسِقِينَ:
{ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } cümlesi kabul edilmemenin gerekçesi (illeti) konumundadır. Bu sebeple orada illet bildiren fâ anlamını veren (inne/إِنَّ) yer almıştır; zira kâfirden iyilik ameli kabul edilmez. Fâsıklardan murat ise
الْكَافِرُونَ، وَلِذَلِكَ أَعْقَبَ بِقَوْلِهِ: وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ [التَّوْبَة: ٥٤] . وَإِنَّمَا اخْتِيرَ وَصْفُ الْفَاسِقِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ لِأَنَّهُمْ يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ وَيُبْطِنُونَ الْكُفْرَ، فَكَانُوا كَالْمَائِلِينَ عَنِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا تَأْيِيسُهُمْ مِنَ الِانْتِفَاعِ بِمَا بَذَلُوهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، فَلَعَلَّهُمْ كَانُوا يَحْسَبُونَ أَنَّ الْإِنْفَاقَ فِي الْغَزْوِ يَنْفَعُهُمْ عَلَى تَقْدِيرِ صِدْقِ دَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَهَذَا مِنْ شَكِّهِمْ فِي أَمْرِ الدِّينِ، فَتَوَهَّمُوا أَنَّهُمْ يَعْمَلُونَ
kâfirlerdir. Bu sebeple hemen ardından { وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ } “Harcamalarının onlardan kabul edilmesini engelleyen tek şey, Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmiş olmalarıdır” [Tevbe: 54] buyruğu getirilmiştir. Kâfirler yerine fâsıklar niteliğinin seçilmesi ise onların İslam'ı açığa vurup küfrü gizlemelerindendir; dolayısıyla onlar İslam'dan küfre meyledenler gibiydiler. Bundan maksat, harcadıkları mallardan faydalanma hususunda onları ümitsizliğe düşürmektir. Zira onlar belki de Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in davasının doğruluğu varsayımında savaşa infak etmenin kendilerine fayda vereceğini sanıyorlardı. Bu da din konusundaki şüphelerindendir; öyle ki kendilerinin
أَعْمَالًا تَنْفَعُ الْمُسْلِمِينَ يَجِدُونَهَا عِنْدَ الْحَشْرِ عَلَى فَرْضِ ظُهُورِ صِدْقِ الرَّسُولِ. وَيَبْقَوْنَ عَلَى دِينِهِمْ فَلَا يَتَعَرَّضُونَ لِلْمَهَالِكِ فِي الْغَزْوِ وَلَا لِلْمَشَاقِّ، وَهَذَا مِنْ سُوءِ نَظَرِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ بَعْضِهِمْ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً [مَرْيَم:
Resûl'ün doğruluğunun ortaya çıkması faraziyesinde, haşir gününde bulacakları, Müslümanlara faydalı işler yaptıklarını ve kendi dinleri üzere kalarak ne savaşta tehlikelere ne de meşakkatlere maruz kaldıklarını zannediyorlardı. Bu da dalalet ehlinin yanlış bakışındandır; nitekim Yüce Allah onlardan bazısı hakkında şöyle aktarmıştır: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً } [Meryem:
٧٧] إِذْ حَسِبَ أَنَّهُ يُحْشَرُ يَوْمَ الْبَعْثِ بِحَالَتِهِ الَّتِي كَانَ فِيهَا فِي الْحَيَاةِ إِذَا صَدَقَ إِخْبَارُ الرَّسُول بِالْبَعْثِ.
“Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana kesinlikle mal ve evlat verilecek' diyeni gördün mü?” [Meryem: 77]; zira o, Resûl'ün yeniden dirilmeye dair haberinin doğru çıkması halinde dünyadaki haliyle haşredileceğini sanmıştı.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٤]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 54]
وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ (٥٤)
{ وَما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلاَّ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلا يَأْتُونَ الصَّلاةَ إِلاَّ وَهُمْ كُسالى وَلا يُنْفِقُونَ إِلاَّ وَهُمْ كارِهُونَ } “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan tek şey, onların Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve harcamalarını ancak istemeyerek yapmalarıdır.” (54)
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ [التَّوْبَة: ٥٣] لِأَنَّ هَذَا بَيَانٌ لِلتَّعْلِيلِ لِعَدَمِ قَبُولِ نَفَقَاتِهِمْ بِزِيَادَةِ ذِكْرِ سَبَبَيْنِ آخَرَيْنِ مَانِعَيْنِ مِنْ قَبُولِ أَعْمَالِهِمْ هُمَا مِنْ آثَارِ الْكُفْرِ وَالْفُسُوقِ. وَهُمَا: أَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى، وَأَنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ. وَالْكُفْرُ وَإِنْ كَانَ وَحْدَهُ كَافِيًا فِي عَدَمِ الْقَبُولِ، إِلَّا أَنَّ ذِكْرَ هَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ إِشَارَةٌ إِلَى تَمَكُّنِ الْكُفْرِ مِنْ قُلُوبِهِمْ وَإِلَى مَذَمَّتِهِمْ بِالنِّفَاقِ الدَّالِّ عَلَى الْجُبْنِ وَالتَّرَدُّدِ. فَذِكْرُ الْكُفْرِ بَيَانٌ لِذِكْرِ الْفُسُوقِ، وَذِكْرُ التَّكَاسُلِ عَنِ الصَّلَاةِ لِإِظْهَارِ أَنَّهُمْ مُتَهَاوِنُونَ بِأَعْظَمِ عِبَادَةٍ فَكَيْفَ يَكُونُ إِنْفَاقُهُمْ عَنْ إِخْلَاصٍ وَرَغْبَةٍ. وَذِكْرُ الْكَرَاهِيَةِ فِي الْإِنْفَاقِ لِإِظْهَارِ عَدَمِ الْإِخْلَاصِ فِي هَذِهِ الْخَصْلَةِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهَا.
{ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقِينَ } [Tevbe: 53] cümlesine atfedilmiştir; çünkü bu, küfür ve fıskın eserlerinden olan ve amellerinin kabulüne engel teşkil eden iki başka sebebin daha zikredilmesi suretiyle harcamalarının kabul edilmeyişinin illetini açıklamaktadır. O iki sebep de şunlardır: Namaza ancak üşenerek gelmeleri ve ancak istemeyerek infak etmeleridir. Küfür tek başına kabul edilmemek için yeterli olsa da bu iki sebebin zikredilmesi, küfrün onların kalplerine yerleştiğine ve korkaklık ile tereddüde delalet eden nifakla yerilmelerine bir işarettir. Dolayısıyla küfrün zikredilmesi fıskın zikrini açıklamakta; namazdan tembellik etmenin zikredilmesi en büyük ibadeti hafife aldıklarını, dolayısıyla infaklarının nasıl ihlas ve arzuyla olabileceğini ortaya koymak içindir. İnfakta hoşnutsuzluğun zikredilmesi ise söz konusu edilen bu haslette ihlassızlığı göstermek içindir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: أَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ- بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ- لِأَنَّ جَمْعَ غَيْرِ الْمُؤَنَّثِ الْحَقِيقِيِّ يَجُوزُ فِيهِ التَّذْكِير وضدّه.
Hamza ve Kisâî, hakiki müennes olmayan çoğullarda müzekker ve zıddının (müennes kılınmasının) caiz olması sebebiyle (tâ yerine) iki noktalı alt harfle (yâ ile) { أَنْ يُقْبَلَ مِنْهُمْ } şeklinde okumuştur.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٥]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 55]
فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٥٥)
{ فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları da evlatları da seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını murat ediyor.” (55)
تَفْرِيعٌ عَلَى مَذَمَّةِ حَالِهِمْ فِي أَمْوَالِهِمْ، وَأَنَّ وَفْرَةَ أَمْوَالِهِمْ لَا تُوجِبُ لَهُمْ طُمَأْنِينَةَ بَالٍ، بِإِعْلَامِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ مَا يَرَوْنَ بَعْضَ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ فِيهِ مِنْ مَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَحَلَّ إِعْجَابِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنْ يَحْسَبُوا الْمُنَافِقِينَ قَدْ نَالُوا شَيْئًا مِنَ الْحَظِّ الْعَاجِلِ بِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبٌ فِي عَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
Malları hususundaki durumlarının yerilmesi ve mallarının çokluğunun kendilerine bir iç huzuru sağlamadığının belirtilmesi üzerine bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır); bu da Müslümanlara, bu münafıkların bazısında gördükleri dünya hayatının metaının müminlerin beğenisine konu olmaması gerektiğini ve münafıkların peşin bir nasip elde ettiklerini zannetmemelerini, zira bunun dünyada onların azabına sebep olduğunu açıklamak suretiyledir.
فَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَالْمُرَادُ تَعْلِيمُ الْأُمَّةِ.
Hitap Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'edir, maksat ise ümmete öğretmektir.
وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ كَشَفَ سِرًّا مِنْ أَسْرَارِ نُفُوسِ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّهُ خَلَقَ فِي
Bu ayetin manası şudur: Allah, münafıkların nefislerinin sırlarından bir sırrı açığa çıkarmıştır; şöyle ki
نُفُوسِهِمْ شُحًّا وَحِرْصًا عَلَى الْمَالِ وَفِتْنَةً بِتَوْفِيرِهِ وَالْإِشْفَاقِ مِنْ ضَيَاعِهِ، فَجَعَلَهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ فِي عَنَاءٍ وَعَذَابٍ مِنْ جَرَّاءِ أَمْوَالِهِمْ، فَهُمْ فِي كَبَدٍ مِنْ جَمْعِهَا. وَفِي خَوْفٍ عَلَيْهَا مِنَ النُّقْصَانِ، وَفِي أَلَمٍ مِنْ إِنْفَاقِ مَا يُلْجِئُهُمُ الْحَالُ إِلَى إِنْفَاقِهِ مِنْهَا، فَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ تَعْذِيبَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِمَا الشَّأْنُ أَنْ يَكُونَ سَبَبَ نَعِيمٍ وَرَاحَةٍ، وَتَمَّ مُرَادُهُ. وَهَذَا مِنْ أَشَدِّ الْعُقُوبَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَهَذَا شَأْنُ الْبُخَلَاءِ وَأَهْلِ الشُّحِّ مُطْلَقًا، إِلَّا أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ لَهُمْ مَسْلَاةٌ عَنِ الرَّزَايَا بِمَا يَرْجُونَ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى الْإِنْفَاقِ أَوْ عَلَى الصَّبْرِ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْخُلُقُ قَدْ جَبَلَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ وَقْتِ وُجُودِهِمْ فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ جُمْلَةِ بَوَاعِثِ كُفْرِهِمْ وَنِفَاقِهِمْ، إِذْ الْخلق السيّء يَدْعُو بَعْضُهُ بَعْضًا، فَإِنَّ الْكفْر خلق سيّء فَلَا عَجَبَ أَنْ تَنْسَاقَ إِلَيْهِ نَفْسُ الْبَخِيلِ الشَّحِيحِ، وَالنِّفَاقُ يَبْعَثُ عَلَيْهِ الْخلق السيّء مِنَ الْجُبْنِ وَالْبُخْلِ، لِيَتَّقِي صَاحِبُهُ الْمَخَاطِرَ، وَكَذَلِكَ الشَّأْنُ فِي أَوْلَادِهِمْ إِذْ كَانُوا فِي فِتْنَةٍ مِنَ الْخَوْفِ عَلَى إِيمَانِ بَعْضِ أَوْلَادِهِمْ، وَعَلَى خِلَافٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ بَعْضِ أَوْلَادِهِمُ الْمُوَفَّقِينَ إِلَى الْإِسْلَامِ: مِثْلِ حَنْظَلَةَ: ابْن أَبِي عَامِرٍ الْمُلَقَّبِ غِسِّيلَ الْمَلَائِكَةِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ تَعْذِيبِ أَبَوَيْهِمَا.
onların nefislerinde mala karşı bir hırs ve cimrilik, onu çoğaltma tutkusu ve elden çıkmasından endişe etme duygusu yaratmıştır; bu sebeple malları yüzünden onları bir meşakkat ve azap içinde bırakmıştır. Dolayısıyla onlar malları toplama hususunda bir sıkıntı, eksilmesinden ötürü bir korku ve durumun kendilerini harcamaya mecbur bıraktığı şeyleri harcamaktan ötürü de bir acı içindedirler. Allah, normal şartlarda nimet ve rahatlık sebebi olması gereken şeyle dünyada onlara azap etmeyi murat etmiş ve muradı gerçekleşmiştir. Bu, dünyevi cezaların en şiddetlilerindendir. Bu, genel olarak cimrilerin ve açgözlülerin durumudur; şu kadar var ki müminler için infaktan veya sabırdan umdukları sevap sebebiyle musibetlere karşı bir teselli vardır. Sonra Allah'ın onları var oldukları andan itibaren bu huy üzere yaratmış olması caizdir; bu durumda bu huy, küfür ve nifaklarının sebeplerinden biri olur; zira kötü ahlak birbirini çağırır. Nitekim küfür kötü bir ahlaktır; cimri ve haris kimsenin nefsinin ona sürüklenmesine şaşılmaz. Nifaka ise sahibinin tehlikelerden korunması için korkaklık ve cimrilikten ibaret kötü ahlak sevk eder. Aynı durum evlatları hususunda da geçerlidir; zira onlar bazı çocuklarının iman etmesi korkusuyla bir imtihan içinde ve İslam'a muvaffak kılınmış bazı çocuklarıyla anlaşmazlık halindeydiler: Meleklerin yıkadığı kimse (*Gasîlü'l-melâike*) lakaplı Ebû Âmir'in oğlu Hanzala ve Abdullah b. Abdillâh b. Übey gibi; bu durum onların anne babalarına bir azap olmuştu.
وَلِكَوْنِ ذِكْرِ الْأَوْلَادِ كَالتَّكْمِلَةِ هُنَا لِزِيَادَةِ بَيَانِ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِكُلِّ مَا هُوَ مَظِنَّةُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِهِ النَّاسُ، عُطِفَ الْأَوْلَادُ بِإِعَادَةِ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَ الْعَاطِفِ، إِيمَاءً إِلَى أَنَّ ذِكْرَهُمْ كَالتَّكْمِلَةِ وَالِاسْتِطْرَادِ.
İnsanların yararlanması umulan her şeyden onların yararlanamadığını daha da açıklamak için çocukların zikrinin burada bir tamamlayıcı gibi olması sebebiyle evlatlar, zikirlerinin bir tamamlayıcı ve istitrat (konuyla bağlantılı ekleme) olduğuna işaret etmek üzere bağlaçtan sonra olumsuzluk harfi tekrarlanarak atfedilmiştir.
وَاللَّامُ فِي لِيُعَذِّبَهُمْ لِلتَّعْلِيلِ: تَعَلَّقَتْ بِفِعْلِ الْإِرَادَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ حِكْمَةٌ وَعِلَّةٌ فَتُغْنِي عَنْ مَفْعُولِ الْإِرَادَةِ، وَأَصْلُ فِعْلِ الْإِرَادَةِ أَنْ يُعَدَّى بِنَفْسِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] وَيُعَدَّى غَالِبًا بِاللَّامِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] وَقَوْلِ كُثَيِّرٍ:
{ لِيُعَذِّبَهُمْ } ifadesindeki lâm (ل) harfi ta'lîl (gerekçe) içindir: Murad edilenin bir hikmet ve illet olduğuna delalet etmek üzere irade fiiline bağlanmıştır, böylece iradenin mef'ûlünün yerine geçer. İrade fiilinin aslı bizzat geçişli (müteaddî) olmasıdır; nitekim Yüce Allah: { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez” [Bakara: 185] buyurmuştur. Çoğunlukla ise bu ayette ve Nisâ Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ: 26] buyruğunda ve Küseyyir'in şu sözünde olduğu gibi lâm ile geçişli kılınır:
أُرِيدُ لِأَنْسَى حُبَّهَا فَكَأَنَّمَا ... تَمَثَّلُ لِي لَيْلَى بِكُلِّ مَكَانِ
*Aşkını unutmak isterim de sanki* / *Leylâ her yerde karşıma çıkıverir.*
وَرُبَّمَا عَدُّوهُ بِاللَّامِ وَكَيْ مُبَالَغَةً فِي التَّعْلِيلِ كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ عُبَادَةَ:
Bazen de illet bildirmede mübalağa kastıyla onu lâm ve key (كي) ile geçişli kılarlar; nitekim Kays b. Ubâde'nin şu sözünde olduğu gibi:
أَرَدْتُ لِكَيْمَا يَعْلَمَ النَّاسُ أَنَّهَا ... سَرَاوِيلُ قَيْسٍ وَالْوُفُودُ شُهُودُ
*İstedim ki insanlar bilsinler bunun* / *Kays'ın şalvarı olduğunu, heyetler de şahitken.*
وَهَذِهِ اللَّامُ كَثِيرٌ وُقُوعُهَا بَعْدَ مَادَّةِ الْإِرَادَةِ وَمَادَّةِ الْأَمْرِ. وَبَعْضُ الْقُرَّاءِ سَمَّاهَا (لَامَ أَنْ) - بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ- وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] .
Bu lâm harfinin irade ve emir kökünden sonra gelmesi çoktur. Bazı kurrâ buna (hemzenin fethasıyla) *lâm-u en* (لَامَ أَنْ) adını vermiştir. Bu husus, Nisâ Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” [Nisâ: 26] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
فَقَوْلُهُ: فِي الْحَياةِ الدُّنْيا مُتَعَلِّقٌ ب لِيُعَذِّبَهُمْ وَمُحَاوَلَةُ التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ تَعَسُّفٌ وَعُطِفَ وَتَزْهَقَ عَلَى لِيُعَذِّبَهُمْ بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ أَرَادَهُ الله لَهُم عِنْد مَا رَزَقَهُمُ الْأَمْوَالَ
{ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } buyruğu { لِيُعَذِّبَهُمْ } ifadesine müteallıktır (bağlıdır); öne alma ve erteleme (takdim-tehir) arayışına girmek zorlamadır. { وَتَزْهَقَ } ifadesi ise, Allah'ın onlara malları ve
وَالْأَوْلَادَ فَيُعْلَمُ مِنْهُ: أَنَّهُ أَرَادَ مَوْتَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ، فَيَسْتَغْرِقُ التَّعْذِيبُ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ حَيَاتَهُمْ كُلَّهَا، لِأَنَّهُمْ لَوْ آمَنُوا فِي جُزْءٍ مِنْ آخَرِ حَيَاتِهِمْ لَحَصَلَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَنِ انْتِفَاعٌ مَا بِأَمْوَالِهِمْ وَلَوْ مَعَ الشُّحِّ.
evlatları rızık olarak verdiği sırada onlar için bunu irade etmiş olması bakımından { لِيُعَذِّبَهُمْ } ifadesine atfedilmiştir. Buradan, Allah'ın onların küfür üzere ölmelerini irade ettiği anlaşılır; böylece malları ve evlatlarıyla azap görmeleri bütün hayatlarını kaplar. Zira ömürlerinin son kısmında dahi iman etselerdi, cimrilikle birlikte de olsa o vakitte mallarından bir şekilde faydalanırlardı.
وَجُمْلَةُ: وَهُمْ كافِرُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ إِذَا زُهِقَتِ النَّفْسُ فِي حَالِ الْكُفْرِ فَقَدْ مَاتَ كَافِرًا.
{ وَهُمْ كافِرُونَ } cümlesi, kendisine muzaf olan zamirden hâldir; çünkü can küfür halindeyken çıktığında kişi kâfir olarak ölmüş demektir.
وَالْإِعْجَابُ اسْتِحْسَانٌ مَشُوبٌ بِاسْتِغْرَابٍ وَسُرُورٍ مِنَ الْمَرْئِيِّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] أَيِ اسْتَحْسَنْتَ مَرْأَى وَفْرَةِ عَدَدِهِ.
İ'câb (إعجاب); görülen şeyden dolayı şaşkınlık ve sevinçle karışık bir beğenidir. Nitekim Yüce Allah: { وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Murدارın çokluğu hoşuna gitse bile” [Mâide: 100] buyurmuştur; yani onun sayısının çokluğunun görüntüsünü beğensen de demektir.
وَ (الزُّهُوقُ) الْخُرُوجُ بِشِدَّةٍ وَضِيقٍ، وَقَدْ شَاعَ ذِكْرُهُ فِي خُرُوجِ الرُّوحِ مِنَ الْجَسَدِ، وَسَيَأْتِي مِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِه السُّورَة.
Zuhûk (زُهُوق) ise şiddet ve darlıkla çıkmaktır; ruhun bedenden çıkması hakkında kullanımı yaygınlaşmıştır. Bu ayetin bir benzeri de yine bu surede gelecektir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 56]
وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦)
{ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; oysa onlar sizden değildirler. Fakat onlar korkak bir topluluktur.” (56)
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا مِنْ أَخْبَارِ أَهْلِ النِّفَاقِ. وَضَمَائِرُ الْجَمْعِ عَائِدَةٌ إِلَيْهِمْ، قُصِدَ مِنْهَا إِبْطَالُ مَا يُمَوِّهُونَ بِهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ تَأْكِيدِ كَوْنِهِمْ مُؤْمِنِينَ بِالْقَسَمِ عَلَى أَنَّهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Bu cümle, kendisinden önce geçen nifak ehlinin haberlerine atfedilmiştir. Çoğul zamirleri onlara dönmektedir. Bununla, müminlerden olduklarına dair yemin ederek mümin olduklarını pekiştirmek suretiyle Müslümanları aldattıkları şeyin boşa çıkarılması kastedilmiştir.
فَمَعْنَى: إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ أَيْ بَعْضٌ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ وَلَمَّا كَانَ الْمُخَاطَبُونَ مُؤْمِنِينَ، كَانَ التَّبْعِيضُ عَلَى اعْتِبَارِ اتِّصَافِهِمْ بِالْإِيمَانِ، بِقَرِينَةِ الْقَسَمِ لِأَنَّهُمْ تَوَجَّسُوا شَكَّ الْمُؤْمِنِينَ فِي أَنَّهُمْ مِثْلُهُمْ.
{ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ } ifadesinin anlamı; yani muhatapların bir parçası olduklarıdır. Muhataplar müminler olduğuna göre, bu kısmiyet (tab'îz) yemin karinesiyle onların imanla nitelenmiş olmaları bakımındandır; zira onlar müminlerin kendileri gibi olduklarına dair şüphe duyduklarını sezmişlerdir.
وَالْفَرَقُ: الْخَوْفُ الشَّدِيدُ.
Farak (فَرَق) ise şiddetli korkudur.
وَاخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: وَيَحْلِفُونَ وَقَوْلِهِ: يَفْرَقُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ وَأَنَّ ذَلِكَ دَأْبُهُمْ.
{ وَيَحْلِفُونَ } ve { يَفْرَقُونَ } buyruklarında muzari (geniş/şimdiki zaman) kipinin seçilmesi, teceddüt (yenilenme) bildirmek ve bunun onların âdeti olduğunu göstermek içindir.
وَمُقْتَضَى الِاسْتِدْرَاكِ: أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَدْرَكُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْكُمْ، أَيْ كَافِرُونَ، فَحُذِفَ الْمُسْتَدْرَكُ اسْتِغْنَاءً بِأَدَاةِ الِاسْتِدْرَاكِ، وَذُكِرَ مَا هُوَ كَالْجَوَابِ عَنْ ظَاهِرِ حَالِهِمْ مِنَ الْإِيمَانِ بِأَنَّهُ تَظَاهُرٌ بَاطِلٌ وَبِأَنَّ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَى التَّظَاهُرِ بِالْإِيمَانِ فِي حَال كفرهم: هم أَنَّهُمْ يَفْرَقُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَحَصَلَ إِيجَازٌ بَدِيعٌ فِي الْكَلَامِ إِذِ اسْتُغْنِيَ بِالْمَذْكُورِ عَنْ جُمْلَتَيْنِ مَحْذُوفَتَيْنِ.
İstidrakin gereği; istidrak edilenin onların sizden olmadığı, yani kâfirler olduğudur. İstidrak edatı yeterli görülerek istidrak edilen hazfedilmiş ve onların iman konusundaki zahirî durumlarına bir cevap kabilinden, bunun batıl bir gösteriş olduğu ve küfür halindeyken onları iman gösterisine sevk eden şeyin müminlerden korkmaları olduğu zikredilmiştir. Böylece zikredilenle hazfedilen iki cümleye gerek kalmayarak kelamda harikulade bir îcâz (özlülük) hâsıl olmuştur.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ يَفْرَقُونَ لِظُهُورِهِ، أَيْ يَخَافُونَ مِنْ عَدَاوَةِ الْمُسْلِمِينَ لَهُمْ وَقِتَالِهِمْ إِيَّاهُمْ أَوْ إِخْرَاجِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
{ يَفْرَقُونَ } ifadesinin müteallakı açık olduğundan hazfedilmiştir; yani Müslümanların kendilerine düşmanlık etmesinden, onlarla savaşmasından yahut onları sürüp çıkarmasından korkarlar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ
وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا
{ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve teker teker öldürülürler.”
[الْأَحْزَاب: ٦٠، ٦١] .
“Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve teker teker öldürülürler.” [Ahzâb: 60, 61].
وَقَوْلُهُ: وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ لِصَلَاحِيَّتِهِ لِأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَيْضًا وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ مُتَّصِفُونَ بِصِفَةِ الْجُبْنِ، وَالْمُؤْمِنُونَ مِنْ صِفَتِهِمُ الشَّجَاعَةُ وَالْعِزَّةُ، فَالَّذِينَ يَفْرَقُونَ لَا يَكُونُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَفِي مَعْنَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ [هود: ٤٦] وَقَوْلُ مُسَاوِرِ بْنِ هِنْدٍ فِي ذَمِّ بَنِي أَسَدٍ:
{ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } buyruğu yönlendirilmiş (muvecceh) bir kelamdır; zira anlamının şu şekilde olmasına da elverişlidir: Onlar sizden değildir, bilakis korkaklık sıfatıyla nitelenmiş bir topluluktur. Müminlerin sıfatı ise cesaret ve izzettir; dolayısıyla korkanlar müminlerden olamaz. Bu anlamda Yüce Allah'ın şu buyruğu vardır: { قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “[Allah] buyurdu ki: Ey Nûh! O kesinlikle senin ailenden değildir; çünkü o, salih olmayan bir ameldir” [Hûd: 46]. Müsâvir b. Hind'in Benî Esed'i yermek için söylediği şu söz de bu kabildendir:
زَعَمْتُمْ أَنَّ إِخْوَتَكُمْ قُرَيْشٌ ... لَهُمْ إِلْفٌ وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَافُ
*İddia ettiniz ki Kureyş sizin kardeşinizdir,* / *Onların bir ahdi ve itibarı var, sizinse hiçbir ahdiniz yok.*
أُولَئِكَ أُومِنُوا جُوعًا وَخَوْفًا ... وَقَدْ جَاعَتْ بَنُو أَسَدٍ وَخَافُوا
*Onlar açlıktan ve korkudan emin kılındılar,* / *Benî Esed ise acıktı ve korktu.*
فَيَكُونُ تَوْجِيهًا بِالثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَرُبَّمَا كَانَتِ الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ عَقِبَهَا أَوْفَقَ بِهَذَا الْمَعْنَى. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ اخْتِلَافَ الْخُلُقِ مَانِعٌ مِنَ المواصلة والموافقة.
Böylece bu [ifade], müminleri övme yönüne çevrilmiş olur; nitekim peşinden zikredilen ayet de belki bu anlama daha uygundur. Bu ayette, ahlak farklılığının kaynaşmaya ve uyuşmaya engel olduğuna delalet vardır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٧]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 57]
لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)
{ لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغاراتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ } “Eğer sığınacak bir yer veya mağaralar yahut girilecek bir delik bulsalardı, başlarını alıp koşarak hemen oraya yönelirlerdi.” (57)
بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ [التَّوْبَة: ٥٦] .
{ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } [Tevbe: 56] cümlesinin açıklamasıdır.
وَالْمَلْجَأُ: مَكَانُ اللَّجَإِ، وَهُوَ الْإِيوَاءُ وَالِاعْتِصَامُ.
Melce' (مَلْجَأ); iltica edilen yerdir ki bu da sığınmak ve korunmaktır.
وَالْمَغَارَاتُ: جَمْعُ مَغَارَةٍ، وَهِيَ الْغَارُ الْمُتِّسِعُ الَّذِي يَسْتَطِيعُ الْإِنْسَانُ الْوُلُوجَ فِيهِ، وَلِذَلِكَ اشْتُقَّ لَهَا الْمَفْعَلُ: الدَّالُّ عَلَى مَكَانِ الْفِعْلِ، مِنْ غَارَ الشَّيْءُ إِذَا دَخَلَ فِي الْأَرْضِ.
Megârât (مَغَارَات); megâre (مَغَارَة) kelimesinin çoğuludur; o da insanın içine girebileceği geniş mağaradır. Bu sebeple bir şey yere girdiğinde kullanılan *ğâra* (غَارَ) fiilinden fiilin mekânına delalet eden *mef'al* kalıbında türetilmiştir.
وَالْمُدَّخَلُ مُفْتَعَلٌ اسْمُ مَكَانٍ لِلِادِّخَالِ الَّذِي هُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الدُّخُولِ. قُلِبَتْ تَاءُ الِافْتِعَالِ دَالًا لِوُقُوعِهَا بَعْدَ الدَّالِ، كَمَا أُبْدِلَتْ فِي ادَّانَ، وَبِذَلِكَ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحْدَهُ أَوْ مُدَّخَلًا- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَسُكُونِ الدَّالِ- اسْمُ مَكَانٍ مِنْ دَخَلَ.
Müddahal (مُدَّخَل); dühûl (دخول) kökünden ifti'âl babında olan iddıhâl (ادخال) masdarının mekân ismidir (müfte'al kalıbında). İfti'âl'in tâ'sı dâl harfinden sonra geldiği için dâl'a dönüştürülmüştür, nitekim *iddâne* (ادَّانَ) kelimesinde de böyle dönüştürülmüştür; cumhur da bunu bu şekilde okumuştur. Yalnızca Ya'kûb, *dehale* (دَخَلَ) fiilinin mekân ismi olarak -mîm'in fethası ve dâl'ın sükûnu ile- { أَوْ مَدْخَلًا } şeklinde okumuştur.
وَمَعْنَى لَوَلَّوْا إِلَيْهِ لَانْصَرَفُوا إِلَى أَحَدِ الْمَذْكُورَاتِ وَأَصْلُ وَلَّى أَعْرَضَ وَلَمَّا كَانَ الْإِعْرَاضُ يَقْتَضِي جِهَتَيْنِ: جِهَةً يَنْصَرِفُ عَنْهَا، وَجِهَةً يَنْصَرِفُ إِلَيْهَا، كَانَتْ تَعْدِيَتُهُ بِأَحَدِ الْحَرْفَيْنِ تُعَيِّنُ الْمُرَادَ.
{ لَوَلَّوْا إِلَيْهِ } ifadesinin anlamı; zikredilenlerden birine dönerlerdi demektir. *Vellâ* (وَلَّى) fiilinin aslı yüz çevirdi (i'râz etti) manasındadır. Yüz çevirmek iki yönü gerektirdiğinden —kendisinden yüz çevrilen yön ve kendisine yönelinen yön— iki harften biriyle geçişli kılınması murat edileni tayin eder.
وَالْجُمُوحُ: حَقِيقَتُهُ النُّفُورُ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا تَمْثِيلًا لِلسُّرْعَةِ مَعَ الْخَوْفِ.
Cumûh (جُمُوح) kelimesinin hakiki anlamı ürküp kaçmaktır (nüfûr); burada ise korkuyla birlikte olan süratten kinaye olarak kullanılmıştır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لِخَوْفِهِمْ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَى الْغَزْوِ لَوْ وَجَدُوا مَكَانًا مِمَّا يَخْتَفِي فِيهِ الْمُخْتَفِي فَلَا يَشْعُرُ بِهِ النَّاسُ لَقَصَدُوهُ مُسْرِعِينَ خَشْيَةَ أَنْ يَعْزِمَ عَلَيْهِمُ الْخُرُوجُ إِلَى الْغَزْو.
Manası şudur: Savaşa çıkma korkularından dolayı, gizlenen kimsenin içinde saklanabileceği ve insanların kendisini fark etmeyeceği bir yer bulsalardı, savaşa çıkmalarının kesinleşmesi endişesiyle aceleyle oraya yönelirlerdi.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٥٨]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 58]
وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ يَسْخَطُونَ } “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet ondan kendilerine verilirse razı olurlar; eğer ondan kendilerine verilmezse bir de bakarsın ki öfkeleniverirler.” (58)
عُرِفَ الْمُنَافِقُونَ بِالشُّحِّ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ [الْأَحْزَاب: ١٩]- وَقَالَ- أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ [الْأَحْزَاب: ١٩] وَمِنْ شُحِّهِمْ أَنَّهُمْ يَوَدُّونَ أَنَّ الصَّدَقَاتِ تُوَزَّعُ عَلَيْهِمْ فَإِذَا رَأَوْهَا تُوَزَّعُ
Münafıklar cimrilikle tanınmışlardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ } “Size karşı pek cimridirler” [Ahzâb: 19] -ve buyurmuştur ki- { أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Hayra karşı pek cimridirler” [Ahzâb: 19]. Onların cimriliğinden biri de sadakaların kendilerine dağıtılmasını arzu etmeleridir; bu sebeple sadakaların dağıtıldığını gördüklerinde
عَلَى غَيْرِهِمْ طَعَنُوا فِي إِعْطَائِهَا بِمَطَاعِنَ يُلْقُونَهَا فِي أَحَادِيثِهِمْ، وَيُظْهِرُونَ أَنَّهُمْ يَغَارُونَ عَلَى مُسْتَحِقِّيهَا، وَيَشْمَئِزُّونَ مِنْ صَرْفِهَا فِي غَيْرِ أَهْلِهَا، وَإِنَّمَا يَرُومُونَ بِذَلِكَ أَنْ تُقْصَرَ عَلَيْهِمْ.
başkalarına verilmesine, kendi sohbetlerinde ortaya attıkları ayıplamalarla dil uzatırlar; hak sahiplerini kıskandıklarını ve ehli olmayanlara harcanmasından tiksindiklerini gösterirler. Oysa bununla yalnızca sadakaların kendilerine tahsis edilmesini arzulamaktadırlar.
رُوِيَ أَنَّ أَبَا الْجَوَّاظِ، مِنَ الْمُنَافِقِينَ، طَعَنَ فِي أَنْ أَعْطَى النَّبِيءُ ﷺ مِنْ أَمْوَالِ الصَّدَقَاتِ بَعْضَ ضُعَفَاءِ الْأَعْرَابِ رِعَاءِ الْغَنَمِ، إِعَانَةً لَهُمْ، وَتَأْلِيفًا لِقُلُوبِهِمْ، فَقَالَ: مَا هَذَا بِالْعَدْلِ أَنْ يَضَعَ صَدَقَاتِكُمْ فِي رِعَاءِ الْغَنَمِ، وَقَدْ أُمِرَ أَنْ يُقَسِّمَهَا فِي الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ شَافَهَ بِذَلِكَ النَّبِيءَ ﷺ.
Münafıklardan Ebü'l-Cevvâz'ın, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadaka mallarından bazı zayıf bedevi koyun çobanlarına yardım etmek ve kalplerini [İslam'a] ısındırmak maksadıyla vermesini ayıpladığı rivayet edilmiştir. O şöyle demiştir: “Sadakalarınızı koyun çobanlarına vermesi adalet değildir; oysa o, sadakaları fakirlere ve miskinlere paylaştırmakla emrolunmuştur.” Onun bunu doğrudan Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı yüzüne söylediği de rivayet edilmiştir.
وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيِّ الَّذِي قَالَ لِلنَّبِيءِ ﷺ:
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre bu ayet, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem):
اعْدِلْ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي قِسْمَةِ ذَهَبٍ جَاءَ مِنَ الْيَمَنِ سَنَةَ تِسْعٍ، فَلَعَلَّ السَّبَبَ تَكَرَّرَ، وَقَدْ كَانَ ذُو الْخُوَيْصِرَةِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ.
“Adil ol!” diyen Zü'l-Huveysıra et-Temîmî hakkında inmiştir. Bu olay dokuzuncu yılda Yemen'den gelen bir altının taksiminde gerçekleşmişti. Muhtemelen sebep tekrarlanmıştır; zira Zü'l-Huveysıra bedevi münafıklardandı.
واللّمز الْقَدْحُ وَالتَّعْيِيبُ، مُضَارِعُهُ مِنْ بَابِ يَضْرِبُ، وَبِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَمِنْ بَابِ يَنْصُرُ، وَبِهِ قَرَأَ يَعْقُوبُ وَحْدَهُ.
Lemz (اللمز); kınamak ve ayıplamaktır; muzarisi *yadribu* babındandır ve cumhur böyle okumuştur; *yansuru* babından da gelir ki Ya'kûb tek başına böyle okumuştur.
وَأُدْخِلَتْ فِي عَلَى الصَّدَقاتِ، وَإِنَّمَا اللَّمْزُ فِي تَوْزِيعِهَا لَا فِي ذَوَاتِهَا: لِأَنَّ الِاسْتِعْمَالَ يَدُلُّ عَلَى الْمُرَادِ، فَهَذَا مِنْ إِسْنَادِ الْحُكْمِ إِلَى الْأَعْيَانِ وَالْمُرَادُ أَحْوَالُهَا.
Ayıplama sadakaların bizzat kendisinde değil dağıtımında olduğu halde *fî* (فِي) harfi { الصَّدَقاتِ } kelimesinin üzerine dahil edilmiştir; zira kullanım murat edilene delalet etmektedir. Bu, hükmün bizzat varlıklara (a'yân) isnat edilip durumlarının kastedilmesi kabilindendir.
ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا يَحْتَمِلُ: أَنَّ الْمُرَادَ ظَاهِرُ الضَّمِيرِ أَنْ يَعُودَ عَلَى الْمَذْكُورِ، أَيْ إِنْ أُعْطِيَ اللَّامِزُونَ، أَيْ أَنَّ الطَّاعِنِينَ يَطْمَعُونَ أَنْ يَأْخُذُوا مِنْ أَمْوَالِ الصَّدَقَاتِ بِوَجْهِ هَدِيَّةٍ وَإِعَانَةٍ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مِنْ بُلُوغِهِمُ الْغَايَةَ فِي الْحِرْصِ وَالطَّمَعِ، وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ مِنْهُمْ أَيْ: فَإِنْ أُعْطِيَ الْمُنَافِقُونَ رَضِيَ اللَّامِزُونَ، وَإِنْ أُعْطِيَ غَيْرُهُمْ سَخِطُوا، فَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ يَرُومُونَ أَنْ لَا تُقَسَّمَ الصَّدَقَاتُ إِلَّا عَلَى فُقَرَائِهِمْ وَلِذَلِكَ كَرِهَ أَبُو الْجَوَّاظِ أَنْ يُعْطَى الْأَعْرَابُ مِنَ الصَّدَقَاتِ.
Sonra { فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا } buyruğu; zamirin zahiri olarak zikredilene dönmesi, yani ayıplayanlara verilirse memnun olmaları anlamına gelebilir ki bu takdirde kınayanlar sadaka mallarından hediye ve yardım şeklinde almayı umuyorlar demektir; bu da onların hırs ve tamah konusunda son noktaya ulaştıklarını gösterir. Zamirin { مِنْهُمْ } ifadesindeki zamirin döndüğü yere dönmesi de muhtemeldir; yani münafıklara verilirse ayıplayanlar razı olur, başkalarına verilirse öfkelenirler. Bu durumda mana; sadakaların ancak kendi fakirlerine paylaştırılmasını arzu ettikleridir. Bu sebeple Ebü'l-Cevvâz sadakalardan bedevilere verilmesini hoş görmemiştir.
وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقُ رَضُوا، لِأَنَّ الْمُرَادَ صَارُوا رَاضِينَ، أَيْ عَنْكَ.
{ رَضُوا } ifadesinin müteallakı zikredilmemiştir; çünkü murat edilen razı olmalarıdır, yani senden razı olurlar.
وَدَلَّتْ إِذا الْفُجَائِيَّةُ عَلَى أَنَّ سخطهم أَمر يفاجىء الْعَاقِلَ حِينَ يَشْهَدُهُ لِأَنَّهُ يَكُونُ فِي غَيْرِ مَظِنَّةِ سَخَطٍ، وَشَأْنُ الْأُمُورِ الْمُفَاجِئَةِ أَنْ تَكُونَ غَرِيبَةً فِي بَابهَا.
Fücâiyye (sürpriz/beklenmedik durum bildiren) { إِذا } edatı, onların öfkesinin, şahit olduğu anda akıllı kimseyi şaşırtacak bir durum olduğuna delalet etmiştir; çünkü bu, öfke duyulması beklenmeyen bir yerde vuku bulmaktadır ve beklenmedik durumların şanı kendi türünde garip olmalarıdır.