وَالتَّنْكِيرُ فِي رِضْوانٌ لِلتَّنْوِيعِ، يَدُلُّ عَلَى جِنْسِ الرِّضْوَانِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُقْرَنْ بِلَامِ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ لِيُتَوَسَّلَ بِالتَّنْكِيرِ إِلَى الْإِشْعَارِ بِالتَّعْظِيمِ فَإِنَّ رِضْوَانَ اللَّهِ تَعَالَى عَظِيمٌ.
{ رِضْوانٌ } kelimesindeki tenvin nevil bildirmek içindir ve rıza cinsine delalet eder. Cins belirten lâm-ı ta‘rif ile belirlenmemesi ise, tenvin vasıtasıyla ta‘zîm (büyüklük/yücelik) hissi uyandırmak içindir; zira Allah Teâlâ'nın rızası pek büyüktür.
وَ (أَكْبَرُ) تَفْضِيلٌ لَمْ يُذْكَرْ مَعَهُ الْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ أَكْبَرُ مِنَ الْجَنَّاتِ لِأَنَّ رِضْوَانَ اللَّهِ أَصْلٌ لِجَمِيعِ الْخَيْرَاتِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةَ أَعْلَى وَأَشْرَفُ مِنَ الْجُثْمَانِيَّةِ.
{ أَكْبَرُ } “daha büyüktür” ifadesi, makamdan anlaşıldığı için kendisiyle üstünlük kurulan şeyin (mufaddalun aleyh) zikredilmediği bir tafdîl (üstünlük) kalıbıdır; yani 'cennetlerden daha büyüktür'. Çünkü Allah'ın rızası bütün hayırların aslıdır. Bunda, ruhani saadetlerin cismani olanlardan daha üstün ve daha şerefli olduğuna delil vardır.
وذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنَ الْجَنَّاتِ وَالْمَسَاكِنِ وَصَفَاتِهِمَا وَالرِّضْوَانِ الْإِلَهِيِّ.
{ ذلِكَ } “İşte bu” [ifadesi], zikredilen cennetlerin, meskenlerin, bunların niteliklerinin ve ilâhî rızanın tamamına bir işarettir.
وَالْقَصْرُ فِي هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ قَصْرٌ حَقِيقِيٌّ بِاعْتِبَارِ وَصْفِ الْفَوْز بعظيم.
{ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ } “büyük kurtuluşun ta kendisidir” ifadesindeki kasr (tahsis), kurtuluşun 'büyük' sıfatıyla nitelenmesi itibarıyla hakiki bir kasrdır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٧٣]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 73]
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran. Onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir dönüş yeridir!” (73)
لَمَّا أَشْعَرَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ [التَّوْبَة: ٦٨] . بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابَيْنِ عَذَابًا أُخْرَوِيًّا وَهُوَ نَارُ جَهَنَّمَ، تَعَيَّنَ أَنَّ الْعَذَابَ الثَّانِيَ عَذَابٌ دُنْيَوِيٌّ وَهُوَ عَذَابُ الْقَتْلِ، فَلَمَّا أَعْقَبَ ذَلِكَ بِشَنَائِعِ الْمُنَافِقِينَ وَبِضَرْبِ الْمَثَلِ لَهُمْ بِالْأُمَمِ البائدة، أَمر نبيئه بِجِهَادِ الْمُنَافِقِينَ وَهَذَا هُوَ الْجِهَادُ الَّذِي أُنْذِرُوا بِهِ فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٦٠، ٦١] فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا فَبَعْدَ أَنْ أَنْذَرَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ فَلَمْ يَرْتَدِعُوا وَمَضَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْمُدَّةِ مَا كُشِفَتْ فِيهِ دَخِيلَتُهُمْ بِمَا تَكَرَّرَ مِنْهُمْ مِنْ بَوَادِرِ الْكُفْرِ وَالْكَيْدِ لِلْمُسْلِمِينَ، أَنْجَزَ اللَّهُ مَا أَنْذَرَهُمْ بِهِ بِأَنْ أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ بِجِهَادِهِمْ. وَالْجِهَادُ الْقِتَالُ لِنَصْرِ الدِّينِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٥٤] .
Önceki ayette yer alan Allah Teâlâ'nın { وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ } “Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vaat etti. O onlara yeter. Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için kalıcı bir azap vardır” [Tevbe: 68] kavli, onların biri uhrevî azap olan cehennem ateşi olmak üzere iki azapları bulunduğunu hissettirince, ikinci azabın dünyevî bir azap, yani öldürülme azabı olduğu belirlenmiş oldu. Bunun ardından münafıkların kötülükleri ve helak olmuş ümmetlerle onlara darbımesel getirilmesi zikredilince, [Allah] Peygamberine münafıklarla cihad etmeyi emretti. Bu, Ahzâb Suresi'nde [60, 61] geçen şu kaville kendilerine tehdit olarak bildirilen cihattır: { ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا * مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Sonra orada seninle ancak pek az komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler”. Allah onları bununla tehdit ettikten sonra vazgeçmeyip aradan geçen zaman zarfında küfür belirtilerinin ve Müslümanlara yönelik tuzaklarının tekrarlanmasıyla iç yüzleri açığa çıkınca; Allah, Resûlü'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlarla cihad etmeyi emrederek onları tehdit ettiği şeyi gerçekleştirdi. Cihad, dine yardım etmek için yapılan savaştır ve Mâide Suresi'ndeki [54] { يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ } “Allah yolunda cihad ederler ve hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar” kavlinde geçmişti.
وَقُرِنَ الْمُنَافِقُونَ هُنَا بِالْكُفَّارِ: تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ سَبَبَ الْأَمْرِ بِجِهَادِ الْكُفَّارِ قَدْ تَحَقَّقَ فِي الْمُنَافِقِينَ، فَجِهَادُهُمْ كَجِهَادِ الْكُفَّارِ، وَلِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَرَنَهُمْ فِي الْوَعِيدِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ إِذْ قَالَ:
Burada münafıkların kâfirlerle birlikte anılması, kâfirlerle cihad emrinin gerekçesinin münafıklarda da gerçekleştiğine, dolayısıyla onlarla cihadın kâfirlerle cihad gibi olduğuna dikkat çekmek içindir. Bir de Allah, ahiret azabı tehdidinde onları birlikte anarak şöyle buyurmuştu:
وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ [التَّوْبَة: ٦٨] وَأَوْمَأَ قَوْلُهُ هُنَالِكَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذَابًا آخَرَ، لَا جَرَمَ جَمْعَهُمْ عِنْدَ شَرْعِ هَذَا الْعَذَابِ الْآخَرِ لَهُمْ.
{ وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ } “Allah, münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere cehennem ateşini vaat etti” [Tevbe: 68]. Oradaki sözü onların başka bir azabı daha olduğunu ima edince, şüphesiz bu diğer azap onlar için teşri kılındığında da onları bir arada zikretmiştir.
فَالْجِهَادُ الْمَأْمُورُ لِلْفَرِيقَيْنِ مُخْتَلِفٌ، وَلَفْظُ (الْجِهَادِ) مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
İki gruba yönelik emredilen cihad birbirinden farklıdır ve 'cihad' (الْجِهَادِ) lafzı hakiki ve mecazi anlamlarında kullanılmıştır.
وَفَائِدَةُ الْقَرْنِ بَيْنَ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ فِي الْجِهَادِ: إِلْقَاءُ الرُّعْبِ فِي قُلُوبِهِمْ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَخْشَى أَنْ يَظْهَرَ أَمْرُهُ فَيُعَامَلَ مُعَامَلَةَ الْكُفَّارِ الْمُحَارِبِينَ فَيَكُونَ ذَلِكَ خَاضِدًا شَوْكَتَهُمْ.
Cihad hususunda kâfirler ile münafıkların birlikte zikredilmesinin faydası, kalplerine korku salmaktır; çünkü her biri durumunun açığa çıkıp savaşan kâfir muamelesi görmesinden korkar ve bu da onların güç ve kuvvetini kırar.
وَأَمَّا جِهَادُهُمْ بِالْفِعْلِ فَمُتَعَذِّرٌ، لِأَنَّهُمْ غَيْرُ مُظْهِرِينَ الْكُفْرَ، وَلِذَلِكَ تَأَوَّلَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ الْجِهَادَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُنَافِقِينَ بِالْمُقَاوَمَةِ بِالْحُجَّةِ وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ عِنْدَ ظُهُورِ مَا يَقْتَضِيهَا، وَكَانَ غَالِبُ مَنْ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فِي عَهْدِ النُّبُوءَةِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ. وَقَالَ بَعْضُ السَّلَفِ جِهَادُهُمْ يَنْتَهِي إِلَى الْكَشْرِ فِي وُجُوهِهِمْ. وَحَمَلَهَا الزَّجَّاجُ وَالطَّبَرِيُّ عَلَى ظَاهِرِ الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ، وَنَسَبَهُ الطَّبَرِيُّ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَلَكِنَّهُمَا لَمْ يَأْتِيَا بِمَقْنَعٍ مِنْ تَحْقِيقِ الْمَعْنَى.
Fiilî olarak onlarla cihad etmek ise imkânsızdır; zira onlar küfrü açıkça ortaya koymamaktadırlar. Bu sebeple müfessirlerin çoğu, münafıklara yönelik cihadı delille mücadele etmek ve gerektiren durum ortaya çıktığında had cezalarını uygulamak şeklinde yorumlamışlardır. Nitekim peygamberlik döneminde kendisine had uygulananların çoğu münafıklardandı. Selef'ten bazıları ise onlarla cihadın, yüzlerine karşı sert ve asık suratlı davranmaya kadar varacağını söylemişlerdir. Zeccâc ve Taberî ise bunu cihad emrinin zahirî anlamına hamletmişler ve Taberî bunu Abdullah b. Mes'ûd'a nispet etmiştir; ancak bu ikisi anlamın tespiti konusunda tatmin edici bir izah getirememişlerdir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ إِيذَانٌ لِلْمُنَافِقِينَ بِأَنَّ النِّفَاقَ يُوجِبُ جِهَادَهُمْ قَطْعًا لِشَأْفَتِهِمْ مِنْ بَيْنِ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُهُمْ وَيُعَرِّفُهُمْ لِحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَعْرِفُونَ مِنْهُمْ مَنْ تَكَرَّرَتْ بَوَادِرُ أَحْوَالِهِ، وَفَلَتَاتُ مَقَالِهِ. وَإِنَّمَا كَانَ النَّبِيءُ مُمْسِكًا عَنْ قَتْلِهِمْ سَدًّا لِذَرِيعَةِ دُخُولِ الشَّكِّ فِي الْأَمَانِ عَلَى الدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ كَمَا قَالَ لِعُمَرَ: «لَا يَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ» لِأَنَّ الْعَامَّةَ وَالْغَائِبِينَ عَنِ الْمَدِينَةِ لَا يَبْلُغُونَ بِعِلْمِهِمْ إِلَى مَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأُمُورِ الْجَارِيَةِ بِالْمَدِينَةِ، فَيَسْتَطِيعُ دُعَاةُ الْفِتْنَةِ أَنْ يُشَوِّهُوا الْأَعْمَالَ النَّافِعَةَ بِمَا فِيهَا مِنْ صُورَةٍ بَشِيعَةٍ عِنْدَ مَنْ لَا يَعْلَمُ الْحَقِيقَةَ، فَلَمَّا كَثُرَ الدَّاخِلُونَ فِي الْإِسْلَامِ وَاشْتَهَرَ مِنْ أَمَانِ الْمُسْلِمِينَ مَا لَا شَكَّ مَعَهُ فِي وَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَشَاعَ مِنْ أَمْرِ الْمُنَافِقِينَ وَخِيَانَتِهِمْ مَا تَسَامَعَتْهُ الْقَبَائِلُ وَتَحَقَّقَهُ الْمُسْلِمُ وَالْكَافِرُ، تَمَحَّضَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي اسْتِئْصَالِ شَأْفَتِهِمْ، وَانْتَفَتْ ذَرِيعَةُ تَطَرُّقِ الشَّكِّ فِي أَمَانِ الْمُسْلِمِينَ، وَعَلِمَ اللَّهُ أَنَّ أَجَلَ رَسُولِهِ ﵊ قَدِ اقْتَرَبَ، وَأَنَّهُ إِنْ بَقِيَتْ بَعْدَهُ هَذِهِ الْفِئَةُ ذَاتُ الْفِتْنَةِ تَفَاقَمَ أَمْرُهَا وَعَسُرَ تَدَارُكُهَا، وَاقْتَدَى بِهَا كُلُّ مَنْ فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ، لَا جَرَمَ آذَنَهُمْ بِحَرْبٍ لِيَرْتَدِعُوا وَيُقْلِعُوا عَنِ النِّفَاقِ. وَالَّذِي يُوجِبُ قِتَالَهُمْ أَنَّهُمْ صَرَّحُوا بِكَلِمَاتِ الْكُفْرِ، أَيْ صَرَّحَ كُلُّ وَاحِدٍ بِمَا يَدُلُّ عَلَى إِبْطَانِهِ الْكُفْرَ وَسَمِعَهَا الْآخَرُونَ فَرَضُوا بِهَا، وَصَدَرَتْ مِنْ فَرِيقٍ مِنْهُمْ أَقْوَالٌ وَأَفْعَالٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مُسْتَخِفُّونَ بِالدِّينِ،
Bu ayet, Müslümanların arasından köklerini kazımak için nifakın onlarla cihadı gerektirdiğini münafıklara bir bildirimdir. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları biliyor ve Huzeyfe b. el-Yemân'a da tanıtıyordu. Müslümanlar da aralarından tutumları ve ağızlarından kaçırdıkları sözleri tekrarlananları tanıyorlardı. Peygamber [ise] sadece, Ömer'e: «İnsanlar Muhammed'in ashabını öldürdüğünü konuşmasın» dediği gibi, İslâm'a girenlerin can güvenliği hususunda şüpheye düşmelerine engel olmak (sedd-i zerîa) için onları öldürmekten geri duruyordu. Çünkü avam halk ve Medine dışında bulunanlar, Medine'de cereyan eden işlerin iç yüzünü bilebilecek bilgiye ulaşamazlar; böylece fitne davetçileri, hakikati bilmeyenlerin nezdinde faydalı işleri çirkin bir surete büründürerek karalayabilirler. İslâm'a girenler çoğalıp Müslümanların ahde vefası konusunda şüphe bırakmayacak derecede güvenilirlikleri meşhur olunca ve münafıkların durumu ile hıyanetleri kabilelerin diline düşüp Müslüman ve kâfir herkesçe kesin olarak bilinince, onların kökünü kazımaktaki maslahat netleşti ve Müslümanların emanına şüphe düşmesi ihtimali ortadan kalktı. Allah da Resûlü'nün [aleyhisselâm] ecelinin yaklaştığını ve bu fitneci zümrenin ondan sonra kalması durumunda işin büyüyeceğini, telafisinin zorlaşacağını ve kalbinde hastalık bulunan herkesin onlara uyacağını bildi; bu sebeple vazgeçip nifaktan el çeksinler diye onlara savaş ilan etti. Onlarla savaşmayı zorunlu kılan şey, küfür kelimelerini açıkça söylemeleridir; yani her birinin içindeki küfrü gösteren sözleri açıkça söylemesi, diğerlerinin de bunu duyup razı olması ve içlerinden bir grubun dini hafife aldıklarını gösteren söz ve davranışlar sergilemesidir.
وَقَدْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِقُرْبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَعَلَّ مِنْ حِكْمَةِ الْإِعْلَامِ بِهَذَا الْجِهَادِ تَهْيِئَةَ الْمُسْلِمِينَ لِجِهَادِ كُلِّ قَوْمٍ يَنْقُضُونَ عُرَى الْإِسْلَامِ وَهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ، كَمَا فَعَلَ الَّذِينَ مَنَعُوا الزَّكَاةَ وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ لَمْ يَكْفُرُوا وَإِنَّمَا الزَّكَاةُ حَقُّ الرَّسُولِ فِي حَيَاتِهِ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا نِفَاقٌ مِنْ قَادَتِهِمُ اتَّبَعَهُ دَهْمَاؤُهُمْ، وَلَعَلَّ هَذِهِ الْآيَةَ كَانَتْ سَبَبًا فِي انْزِجَارِ مُعْظَمِ الْمُنَافِقِينَ عَنِ النِّفَارِ وَإِخْلَاصِهِمُ الْإِيمَانَ كَمَا وَرَدَ فِي قِصَّةِ الْجُلَاسِ بْنِ سُوَيْدٍ. وَكَانَ قَدْ كَفَى اللَّهُ شَرَّ مُتَوَلِّي كِبْرِ النِّفَاقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ بِمَوْتِهِ فَكَانَ كُلُّ ذَلِكَ كَافِيًا عَنْ إِعْمَالِ الْأَمْرِ بِجِهَادِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ [الْأَحْزَاب: ٢٥] .
Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bu ayetin nüzulünden kısa bir süre sonra vefat etmiştir. Bu cihadın bildirilmesindeki hikmetlerden biri de belki, Müslüman olduklarını iddia ettikleri halde İslâm'ın bağlarını koparan her toplulukla cihada Müslümanları hazırlamaktır; nitekim zekâtı vermeyip kâfir olmadıklarını, zekâtın sadece hayattayken Resûl'ün hakkı olduğunu iddia edenlerin yaptığı gibi. Bu ise liderlerinin başlattığı ve avam tabakalarının da uyduğu bir nifaktan başka bir şey değildi. Yine bu ayet, Cülâs b. Süveyd kıssasında geçtiği üzere, münafıkların çoğunun nifaktan vazgeçip imanlarında ihlaslı olmalarına bir sebep olmuş olabilir. Allah, nifakın başını çeken Abdullah b. Übey b. Selûl'ün şerrini de ölümüyle defetmişti. Bütün bunlar, bu ayetteki onlarla cihad emrinin fiilen uygulanmasına gerek bırakmamış ve { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ } “Allah, savaşta müminlere kâfi geldi” [Ahzâb: 25] [hükmü tecelli etmiştir].
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى التَّكْفِيرِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى الْكُفْرِ مِنْ قَائِلِهِ أَوْ فَاعِلِهِ دَلَالَةً بَيِّنَةً، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَعْلَنَ الْكُفْرَ.
Bu ayet, söyleyenden veya yapandan küfre açıkça delalet eden bir şey sadır olduğunda, küfrünü açıkça ilan etmemiş olsa bile onun tekfir edileceğine delalet eder.
وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ أَمْرٌ بِأَنْ يَكُونَ غَلِيظًا مَعَهُمْ. وَالْغِلْظَةُ يَأْتِي مَعْنَاهَا عِنْدَ قَوْلِهِ:
{ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “onlara sert davran” [ifadesi], onlara karşı katı ve sert olması yönünde bir emirdir. Gılzatın (katılık/sertlik) anlamı şu ayette gelecektir:
وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٢٣] .
Bu surenin [123. ayetindeki] { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “sizde bir sertlik bulsunlar”.
وَإِنَّمَا وُجِّهَ هَذَا الْأَمْرُ إِلَى الرَّسُولِ- ﵊ لِأَنَّهُ جُبِلَ عَلَى الرَّحْمَةِ
Bu emir Resûl'e -[aleyhisselâm]- yöneltilmiştir; çünkü o, merhamet üzere yaratılmıştır.
فَأُمِرَ بِأَنْ يَتَخَلَّى عَنْ جِبِلَّتِهِ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ وَأَنْ لَا يُغْضِي عَنْهُمْ كَمَا كَانَ شَأْنُهُ مِنْ قَبْلُ.
Bu yüzden kâfirler ve münafıklar hakkında fıtratındaki [müsamahayı] bir kenara bırakması ve daha önceki tutumunda olduğu gibi onları görmezden gelmemesi emredilmiştir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ تَقْتَضِي نَسْخَ إِعْطَاءِ الْكُفَّارِ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ وَإِنَّمَا يَبْقَى ذَلِكَ لِلدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ حَدِيثًا.
Bu ayet, kalpleri İslâm'a ısındırılmak istenen (müellefe-i kulûb) kâfirlere [pay] verilmesi hükmünün neshini gerektirir; bu [hüküm] artık sadece İslâm'a yeni girenler için baki kalır.
وَجُمْلَةُ: وَبِئْسَ الْمَصِيرُ تَذْيِيلٌ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ مَرَّاتٍ. وَالْمَأْوَى مَا يَأْوِي إِلَيْهِ الْمَرْءُ مِنَ الْمَكَانِ، أَيْ يَرْجِعُ إِلَيْهِ.
{ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ } “O ne kötü bir dönüş yeridir!” cümlesi fezlekedir (tezyîl). Bunun benzeri defalarca geçmiştir. Me’vâ (الْمَأْوَى), kişinin mekân olarak sığındığı, yani döndüğü yerdir.
وَالْمَصِيرُ الْمَكَانُ الَّذِي يَصِيرُ إِلَيْهِ الْمَرْءُ، أَيْ يَرْجِعُ فَالِاخْتِلَافُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَأْوَى بِالِاعْتِبَارِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا هُنَا تَفَنُّنٌ
Masîr (الْمَصِيرُ) ise kişinin vardığı, yani döndüğü mekândır. Dolayısıyla onunla me’vâ arasındaki fark itibarîdir ve burada ikisinin bir arada kullanılması anlatımda çeşitlilik (tefennün) içindir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٧٤]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 74]
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٧٤)
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar küfür sözünü kesinlikle söylemişler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir olmuşlardır. Ulaşamadıkları bir şeye de yeltendiler. Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye intikam almaya kalktılar! Eğer tövbe ederlerse bu onlar için daha hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse, Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” (74)
يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ.
{ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قالُوا وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ederler. Hâlbuki onlar küfür sözünü kesinlikle söylemişler ve İslâm'a girdikten sonra kâfir olmuşlardır. Ulaşamadıkları bir şeye de yeltendiler. Sırf Allah ve Resûlü onları lütfundan zenginleştirdi diye öç almaya kalktılar!”.
لَمَّا كَانَ مُعْظَمُ مَا أُخِذَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ هُوَ كَلِمَاتٍ دَالَّةً عَلَى الطَّعْنِ فِي الرَّسُولِ ﷺ وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنْ دَلَائِلِ الْكُفْرِ وَكَانُوا إِذَا نُقِلَ ذَلِكَ عَنْهُمْ تَنَصَّلُوا مِنْهُ بِالْأَيْمَانِ الْكَاذِبَةِ، عُقِّبَتْ آيَةُ الْأَمْرِ بِجِهَادِهِمْ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا يَتَنَصَّلُونَ بِهِ تَنَصُّلٌ كَاذِبٌ وَأَنْ لَا ثِقَةَ بِحَلِفِهِمْ، وَعَلَى إِثْبَاتِ أَنَّهُمْ قَالُوا مَا هُوَ صَرِيحٌ فِي كُفْرِهِمْ. فَجُمْلَةُ يَحْلِفُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا يُثِيرُهُ الْأَمْرُ بِجِهَادِهِمْ مَعَ مُشَاهَدَةِ ظَاهِرِ أَحْوَالِهِمْ مِنَ التَّنَصُّلِ مِمَّا نُقِلَ عَنْهُمْ، إِنِ اعْتُبِرَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ تَكْذِيبَهُمْ فِي حَلْفِهِمْ.
Münafıklarda kusur olarak görülen şeylerin çoğu Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] dil uzatmaya delalet eden sözler ve benzeri küfür alametleri olduğunda ve bu sözler kendilerinden nakledildiğinde yalan yeminlerle bundan sıyrılmaya çalıştıklarında; onlarla cihadı emreden ayetin peşinden, sıyrılma çabalarının yalan olduğuna, yeminlerine güvenilemeyeceğine ve küfürlerini açıkça ortaya koyan sözü söylediklerinin ispatına dikkat çekilmiştir. Şayet bu cümleden maksat onların yeminlerindeki yalanı ortaya koymak sayılırsa, { يَحْلِفُونَ } cümlesi, kendilerinden nakledilen şeyden sıyrılma çabalarının dış görünüşüne tanık olunmasıyla birlikte onlarla cihad emrinin doğurduğu bir istînâf-ı beyânîdir.
وَقَدْ تَكُونُ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ التَّعْلِيلِ لِلْأَمْرِ بِالْجِهَادِ إِنِ اعْتُبِرَ الْمَقْصُودُ مِنْهَا قَوْلَهُ:
Şayet bundan maksadın şu kavli olduğu kabul edilirse, bu cümle cihad emrinin gerekçesi makamında da olabilir:
وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَمَا بَعْدَهُ، وَأَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا أُخِّرَ لِلِاهْتِمَامِ بِتَكْذِيبِ أَيْمَانِهِمُ ابْتِدَاءً، وَأُتِيَ بِالْمَقْصُودِ فِي صُورَةِ جُمْلَةٍ حَالِيَّةٍ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقَيْدَ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ الْمُقَيَّدِ.
{ وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Andolsun ki küfür kelimesini söylediler” ve sonrası. Bunun tehir edilmesi ise başlangıçta onların yeminlerini yalanlamaya verilen önemden dolayıdır ve asıl maksat hâl cümlesi şeklinde getirilmiştir. Bilinmektedir ki kayıtlı kelamda asıl kastedilen kaydın kendisidir.
وَيُرَجِّحُ هَذَا أَنَّ مُعْظَمَ مَا فِي الْجُمْلَةِ هُوَ شَوَاهِدُ كُفْرِهِمْ وَنَقْضِهِمْ عَهْدَ الْإِسْلَامِ، إِذْ لَوْ كَانَ الْمَقْصُودُ خُصُوصَ تَكْذِيبِهِمْ فِيمَا حَلَفُوا لَاقْتَصَرَ عَلَى إِثْبَاتِ مُقَابِلِهِ وَهُوَ وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ
Cümledeki unsurların çoğunun onların küfürlerine ve İslâm ahdini bozmalarına dair deliller olması da bunu güçlendirmektedir; zira eğer maksat sadece ettikleri yeminde onları yalanlamak olsaydı, bunun zıddını ispatla yetinilir ve o da { وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ }
الْكُفْرِ
{ الْكُفْرِ } “küfür sözünü kesinlikle söylediler” [ifadesi olurdu];
، وَلَمْ يَكُنْ لِمَا بَعْدَهُ مَزِيدُ اتِّصَالٍ بِهِ.
ondan sonrasının ise bununla fazla bir irtibatı bulunmazdı.
وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَحِقَّةٌ الْفَصْلَ دُونَ الْعَطْفِ.
Her iki durumda da cümle, atıf olmaksızın fasl edilmeyi hak etmektedir.
وَمَفْعُولُ مَا قَالُوا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ.
{ مَا قالُوا } “söylemediler” ifadesinin mef'ûlü hazfedilmiştir; { وَلَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ } “Hâlbuki onlar küfür sözünü kesinlikle söylemişlerdir” kavli buna delalet etmektedir.
وَأَكَّدَ صُدُورَ كَلِمَةِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ، فِي مُقَابَلَةِ تَأْكِيدِهِمْ نَفْيَ صُدُورِهَا، بِصِيغَةِ الْقَسَمِ لِيَكُونَ تَكْذِيبُ قَوْلِهِمْ مُسَاوِيًا لِقَوْلِهِمْ فِي التَّأْكِيدِ.
Onların [bu sözün] sadır olduğunu inkâr etmelerini pekiştirmelerine karşılık, sözlerinin tekzibinin pekiştirme bakımından sözlerine denk olması için küfür kelimesinin onlardan sadır olduğu yemin kalıbıyla tekit edilmiştir.
وَكلمَة الْكُفْرِ الْكَلَامُ الدَّالُّ عَلَيْهِ، وَأَصْلُ الْكَلِمَةِ اللَّفْظُ الْوَاحِدُ الَّذِي يَتَرَكَّبُ مِنْهُ وَمِنْ مِثْلِهِ الْكَلَامُ الْمُفِيدُ، وَتُطْلَقُ الْكَلِمَةُ عَلَى الْكَلَامِ إِذَا كَانَ كَلَامًا جَامِعًا مُوجَزًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ٨]
Küfür kelimesi (كلمَة الْكُفْرِ), ona delalet eden sözdür. Kelimenin aslı, kendisinden ve benzerinden anlamlı sözün meydana geldiği tek lafızdır. Kapsamlı ve özlü olduğunda kelama da 'kelime' denir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde böyledir: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır! Bu, onun söylediği bir sözden ibarettir” [Mü'minûn: 100].
وَفِي الْحَدِيثِ: «أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا شَاعِرٌ كَلِمَةُ لَبِيَدٍ:
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Bir şairin söylediği en doğru söz (kelime), Lebîd'in şu sözüdür:
أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ»
Dikkat edin, Allah'tan başka her şey batıldır».
. فَكَلِمَةُ الْكُفْرِ جِنْسٌ لِكُلِّ كَلَامٍ فِيهِ تَكْذِيبُ النَّبِيءِ ﷺ، كَمَا أُطْلِقَتْ كَلِمَةُ الْإِسْلَامِ عَلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ. فَالْكَلِمَاتُ الصَّادِرَةُ عَنْهُمْ عَلَى اخْتِلَافِهَا، مَا هِيَ إِلَّا أَفْرَادٌ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ إِسْنَادُ الْقَوْلِ إِلَى ضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ.
Dolayısıyla 'küfür kelimesi', 'Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etme'ye 'İslâm kelimesi' dendiği gibi, Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamayı içeren her sözün cins adıdır. Onlardan sadır olan farklı sözler, sözün münafıklar topluluğu zamirine isnat edilmesinin delalet ettiği üzere, bu cinsin fertlerinden ibarettir.
فَعَنْ قَتَادَةَ: لَا عِلْمَ لَنَا بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَيٍّ إِذْ كَانَ لَا خَبَرَ يُوجِبُ الْحُجَّةَ وَنَتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى الْعِلْمِ.
Katâde'den rivayet edildiğine göre: 'Hüccet teşkil eden ve kendisiyle kesin bilgiye ulaşacağımız bir haber bulunmadığı için bunun hangisi olduğuna dair bir bilgimiz yoktur.'
وَقِيلَ: الْمُرَادُ كَلِمَةٌ صَدَرَتْ مِنْ بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ تَدُلُّ عَلَى تَكْذِيبِ النَّبِيءِ ﷺ فَعَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَمُجَاهِدٍ، وَابْنِ إِسْحَاقَ أَنَّ الْجُلَاسَ- بِضَمِّ الْجِيمِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ- بْنَ سُوَيْدِ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: لَئِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا لَنَحَنُّ أَشَرُّ مِنْ حَمِيرِنَا هَذِهِ الَّتِي نَحْنُ عَلَيْهَا، فَأَخْبَرَ عَنْهُ رَبِيبُهُ النَّبِيءَ فَدَعَاهُ النَّبِيءُ وَسَأَلَهُ عَنْ مَقَالَتِهِ، فَحَلَفَ بِاللَّهِ مَا قَالَ ذَلِكَ، وَقِيلَ: بَلْ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ لِقَوْلِهِ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ [المُنَافِقُونَ: ٨] فَسَعَى بِهِ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ فَسَأَلَهُ فَجَعَلَ يَحْلِفُ بِاللَّهِ مَا قَالَ ذَلِكَ.
Denildi ki: Kastedilen, münafıklardan birinden sadır olan ve Peygamber'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamaya delalet eden bir kelimedir. Urve b. ez-Zübeyr, Mücâhid ve İbn İshâk'tan rivayet edildiğine göre Cülâs -cîm'in dammesi ve lâm'ın tahfifi ile- b. Süveyd b. Sâmit şöyle demiştir: 'Eğer Muhammed'in dediği doğruysa, biz şu bindiğimiz eşeklerimizden daha kötüyüz!' Bunun üzerine üvey oğlu durumu Peygamber'e haber verdi. Peygamber onu çağırıp söylediği sözü sordu; o da bunu söylemediğine dair Allah'a yemin etti. Bir diğer görüşe göre bu ayet, Allah'ın kendisinden naklettiği şu sözünden dolayı Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında inmiştir: { يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ } “'Andolsun, eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır' diyorlar” [Münâfikûn: 8]. Müslümanlardan bir adam bunu [Peygamber'e] ulaştırdı; Resûlullah ona haber gönderip sordu, o da böyle bir şey söylemediğine dair Allah'a yemin etmeye başladı.
فَعَلَى هَذِهِ الرِّوَايَاتِ يَكُونُ إِسْنَادُ الْقَوْلِ إِلَى ضَمِيرِ جَمْعٍ كِنَايَةً عَنْ إِخْفَاءِ اسْمِ الْقَائِلِ كَمَا يُقَالُ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَفْعَلُونَ كَذَا. وَقَدْ فَعَلَهُ وَاحِدٌ، أَوْ بِاعْتِبَارِ قَوْلِ وَاحِدٍ وَسَمَاعِ الْبَقِيَّةِ فَجُعِلُوا مُشَارِكِينَ فِي التَّبِعَةِ كَمَا يُقَالُ: بَنُو فُلَانٍ قَتَلُوا فُلَانًا وَإِنَّمَا قَتَلَهُ وَاحِدٌ مِنَ الْقَبِيلَةِ، وَعَلَى فَرْضِ صِحَّةِ وُقُوعِ كَلِمَةٍ مِنْ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ فَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَمْ يُشَارِكْهُ فِيهَا غَيْرُهُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَآمَرُونَ عَلَى مَا يَخْتَلِقُونَهُ. وَكَانَ مَا يَصْدُرُ مِنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَتَلَقَّفُهُ جُلَسَاؤُهُ
Bu rivayetlere göre sözün çoğul zamirine isnat edilmesi, 'Birtakım insanlara ne oluyor da şöyle yapıyorlar?' denilmesinde olduğu gibi söyleyenin ismini gizlemekten kinayedir; hâlbuki bunu yapan bir tek kişidir. Ya da sözü birinin söylemesi ve diğerlerinin işitmesi itibarıyladır; böylece kabileden sadece bir kişi öldürdüğü halde 'Falandoğulları filanı öldürdü' denilmesi gibi sorumlulukta ortak kılınmışlardır. Bu kelimenin belirli bir kişiden sadır olduğu farz edilse bile, bu durum başkalarının ona ortak olmadığı anlamına gelmez; çünkü onlar uydurdukları şeyler üzerinde birbirleriyle gizlice anlaşıyorlardı. İçlerinden birinden sadır olan sözü meclisindekiler
وَأَصْحَابُهُ وَيُشَارِكُونَهُ فِيهِ.
ve arkadaşları hemen kapıp sahipleniyor ve onda kendisine ortak oluyorlardı.
وَأَمَّا إِسْنَادُ الْكُفْرِ إِلَى الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ: وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ فَكَذَلِكَ.
{ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “ve İslâm'a girdikten sonra kâfir oldular” kavlinde küfrün çoğula isnat edilmesi de böyledir.
وَمَعْنَى بَعْدَ إِسْلامِهِمْ بَعْدَ أَنْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ فِي الصُّورَةِ، وَلِذَلِكَ أُضِيفَ الْإِسْلَامُ إِلَيْهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ [التَّوْبَة: ٦٦] .
{ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ } “İslâm'a girdikten sonra” ifadesinin anlamı, görünüşte İslâm'ı açığa vurduktan sonradır; bu sebepledir ki Allah Teâlâ'nın { لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “Özür dilemeyin, imanınızdan sonra kesinlikle kâfir oldunuz” [Tevbe: 66] kavlinde geçtiği gibi İslâm onlara izafe edilmiştir.
والهمّ: نِيَّةُ الْفِعْلِ سَوَاءً فُعِلَ أَمْ لَمْ يُفْعَلْ.
Hemm (الهمّ): İster yapılsın ister yapılmasın, bir fiili işlemeye niyetlenmektir.
وَنَوَالُ الشَّيْءِ حُصُولُهُ، أَيْ هَمُّوا بِشَيْءٍ لَمْ يُحَصِّلُوهُ وَالَّذِي هَمُّوا بِهِ هُوَ الْفَتْكُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ مَرْجِعِهِ مِنْ تَبُوكَ تَوَاثَقَ خَمْسَةَ عَشَرَ مِنْهُمْ عَلَى أَنْ يَتَرَصَّدُوا لَهُ فِي عَقَبَةٍ بِالطَّرِيقِ تَحْتَهَا وَادٍ فَإِذَا اعْتَلَاهَا لَيْلًا يَدْفَعُونَهُ عَنْ رَاحِلَتِهِ إِلَى الْوَادِي وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَائِرًا وَقَدْ أَخَذَ عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ بِخِطَامِ رَاحِلَتِهِ يَقُودُهَا. وَكَانَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ يَسُوقُهَا فَأَحَسَّ حُذَيْفَةُ بِهِمْ فَصَاحَ بِهِمْ فَهَرَبُوا.
Bir şeyin nevâli (نَوَال), onu elde etmektir; yani elde edemedikleri bir şeye yeltendiler. Yeltenip teşebbüs ettikleri şey ise Tebük'ten dönüşü esnasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemekti. Onlardan on beş kişi, yoldaki altında vadi bulunan sarp bir geçitte onu pusuya düşürmek ve geceleyin o geçide çıktığında bineğinden vadiye yuvarlamak üzere aralarında anlaştılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yoluna devam ediyordu; Ammâr b. Yâsir bineğinin yularından tutmuş çekiyor, Huzeyfe b. Yemân ise onu arkadan sürüyordu. Huzeyfe onları fark edip üzerlerine bağırınca kaçtılar.
وَجُمْلَةُ: وَما نَقَمُوا عَطْفٌ عَلَى وَلَقَدْ قالُوا أَيْ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ مَا يَنْقِمُونَ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ وَلَا عَلَى دُخُولِ الْإِسْلَامِ الْمَدِينَةَ شَيْئًا يَدْعُوهُمْ إِلَى مَا يَصْنَعُونَهُ مِنْ آثَارِ الْكَرَاهِيَةِ وَالْعَدَاوَةِ.
{ وَما نَقَمُوا } “öc almaya kalkışmadılar” cümlesi, { وَلَقَدْ قالُوا } [cümlesine] matuftur; yani durum şu ki onlar, sergiledikleri nefret ve düşmanlık izlerini doğuracak şekilde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den yahut İslâm'ın Medine'ye girişinden dolayı ayıplayıp kınayacakları hiçbir kusur bulamamışlardı.
وَالنَّقْمُ الِامْتِعَاضُ مِنَ الشَّيْءِ وَاسْتِنْكَارُهُ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٢٦] .
Nakm (النَّقْم), bir şeye içerlemek ve onu yadırgayıp kınamaktır. Bu kelime A'râf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın { وَما تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآياتِ رَبِّنا } “Sen sırf Rabbimizin ayetlerine inandık diye bizden öç alıyorsun” [A'râf: 126] kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ اسْتِثْنَاءٌ تَهَكُّمِيٌّ. وَهُوَ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Allah Teâlâ'nın { إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ } “ancak Allah ve Resûlünün lütfundan onları zengin etmesine [içerlediler]” kavli, istihzâî (alay yollu) bir istisnadır. Bu, en-Nâbiğa'nın şu sözünde olduğu gibi bir şeyi zıddına benzeyen bir ifadeyle tekit etme (te'kîdü'l-medh bi-mâ yüşbihu'z-zem) sanatındandır:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda kılıçlarının düşman birlikleriyle çarpışmaktan çentilmiş olmasından başka hiçbir kusur yoktur.
وَنُكْتَتُهُ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يَظْهَرُ كَأَنَّهُ يَبْحَثُ عَنْ شَيْءٍ يَنْقُضُ حُكْمَهُ الْخَبَرِيَّ وَنَحْوَهُ فَيَذْكُرُ شَيْئًا هُوَ مِنْ مُؤَكِّدَاتِ الْحُكْمِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ اسْتَقْصَى فَلَمْ يَجِدْ مَا يُنْقِضُهُ.
Bunun nüksetesi şudur: Konuşan kişi, sanki haberî hükmünü vb. şeyleri nakzedecek (çürütecek) bir husus arıyormuş gibi görünür; ardından hükmü pekiştiren şeylerden birini zikreder ki bu da meseleyi enine boyuna araştırdığını ve hükmü bozacak hiçbir şey bulamadığını ima eder.
وَإِنَّمَا أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ بِمَا جَلَبَهُ حُلُولُ النَّبِيءِ ﵊ بَيْنَهُمْ مِنْ أَسْبَابِ الرِّزْقِ بِكَثْرَةِ عَمَلِ الْمُهَاجِرِينَ وَبِوَفْرَةِ الْغَنَائِمِ فِي الْغَزَوَاتِ وَبِالْأَمْنِ الَّذِي أَدْخَلَهُ الْإِسْلَامُ فِيهِمْ إِذْ جَعَلَ الْمُؤْمِنِينَ إِخْوَةً فَانْتَفَتِ الضَّغَائِنُ بَيْنَهُمْ وَالثَّارَاتُ، وَقَدْ كَانَ الْأَوْسُ وَالْخَزْرَجُ قَبْلَ الْإِسْلَامِ أَعْدَاءً وَكَانَتْ بَيْنَهُمْ حُرُوبٌ تَفَانَوْا فِيهَا قُبَيْلَ الْهِجْرَةِ وَهِيَ حُرُوبُ بُعَاثٍ.
Allah ve Resûlü onları, Peygamber aleyhisselâm'ın aralarına yerleşmesinin beraberinde getirdiği rızık sebepleriyle; muhacirlerin çokça çalışması, gazvelerdeki bol ganimetler ve İslâm'ın müminleri kardeş kılmasıyla aralarındaki kin ve kan davalarını ortadan kaldırarak sağladığı güven ortamıyla zenginleştirmiştir. Zira Evs ve Hazrec, İslâm'dan önce birbirine düşmandı ve hicretten hemen önce Buâs Savaşları adıyla birbirlerini kırıp geçirdikleri savaşlar yaşamışlardı.
وَالْفضل: الزِّيَادَةُ فِي الْبَذْلِ وَالسَّخَاءِ. ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَفِي جَعْلِ الْإِغْنَاءِ مِنَ الْفَضْلِ كِنَايَةٌ عَنْ وَفْرَةِ الشَّيْءِ الْمُغْنَى بِهِ لِأَنَّ ذَا الْفَضْلِ يُعْطِي الْجَزْلَ.
Fadl (الْفضل): Bağışta ve cömertlikte fazlalıktır. [Ayetteki] Min (مِنْ) harf-i cerri ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir). Zenginleştirmenin lütuftan (fazıldan) kılınmasında, kendisiyle zenginleşilen şeyin bolluğundan kinaye vardır; zira lütuf sahibi olan kimse bolca verir.
وَعُطِفَ الرَّسُولُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي فِعْلِ الْإِغْنَاءِ لِأَنَّهُ السَّبَبُ الظَّاهِرُ الْمُبَاشِرُ.
Zenginleştirme fiilinde Resûl kelimesi lâfza-i celâle matuf kılınmıştır; çünkü o, zâhirî ve doğrudan sebeptir.
فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ.
{ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Şayet yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de can yakıcı bir azapla cezalandırır. Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
التَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التَّوْبَة: ٧٣] عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ الْوَعِيدِ بِالْوَعْدِ وَالْعَكْسِ فَلَمَّا أُمِرَ بِجِهَادِهِمْ وَالْغِلْظَةِ عَلَيْهِمْ وَتَوَعُّدِهِمْ بِالْمَصِيرِ إِلَى النَّارِ، فَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ الْإِخْبَارَ بِأَنَّ التَّوْبَةَ مَفْتُوحَةٌ لَهُمْ وَأَنَّ تَدَارُكَ أَمْرِهِمْ فِي مِكْنَتِهِمْ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْأَمْرِ بِجِهَادِهِمْ قَطْعُ شَأْفَةِ مَضَرَّتِهِمْ أَوْ أَنْ يَصْلُحَ حَالُهُمْ.
Kur'an'ın tehdidin ardından müjdeyi, müjdenin ardından da tehdidi getirme âdeti üzere, bu ifade { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihat et” [Tevbe: 73] kavline dayandırılmış bir tafri'dir (hüküm çıkarmadır). Onlarla cihat edilmesi, onlara sert davranılması emredilip varacakları yerin cehennem olduğu tehdidi savrulunca, bunun peşinden tövbe kapısının kendilerine açık olduğu ve durumlarını düzeltmenin kendi ellerinde bulunduğu haberi getirilmiştir. Çünkü onlarla cihat edilmesinin emredilmesinden maksat, zararlarının kökünü kazımak yahut hallerinin düzelmesini sağlamaktır.
وَالتَّوْبَةُ هِيَ إِخْلَاصُهُمُ الْأَيْمَانَ. وَالضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ، وَالضَّمِيرُ فِي يَكُ عَائِدٌ إِلَى مَصْدَرِ يَتُوبُوا وَهُوَ التَّوْبُ.
Tövbe, imanlarını ihlâslı kılmalarıdır. Zamir kâfirlere ve münafıklara döner. { يَكُ } fiilindeki [müstetir] zamir ise { يَتُوبُوا } fiilinin masdarı olan 'tövbeye' döner.
وَالتَّوَلِّي: الْإِعْرَاضُ وَالْمُرَادُ بِهِ الْإِعْرَاضُ عَنِ التَّوْبَةِ. وَالْعَذَابُ فِي الدُّنْيَا عَذَابُ الْجِهَادِ وَالْأَسْرِ، وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابُ النَّارِ.
Tevellî (التَّوَلِّي): Yüz çevirmektir; bununla kastedilen tövbeden yüz çevirmektir. Dünyadaki azap, cihat ve esir edilme azabıdır; ahiretteki ise cehennem azabıdır.
وَجِيءَ بِفِعْلِ يَكُ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ دُونَ أَنْ يُقَالَ فَإِنْ يَتُوبُوا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُمْ لِتَأْكِيدِ وُقُوعِ الْخَيْرِ عِنْدَ التَّوْبَةِ، وَالْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْخَيْرُ إِلَّا عِنْدَ التَّوْبَةِ لِأَنَّ فِعْلَ التَّكْوِينِ مُؤْذِنٌ بِذَلِكَ.
Şartın cevabında 'fe-in yetûbû fe-hüve hayrun lehüm' denilmeyip { يَكُ } fiilinin getirilmesi; tövbe anında hayrın meydana gelişini pekiştirmek ve oluş bildiren fiilin (kevn) bunu hissettirmesi sebebiyle hayrın ancak tövbe ile gerçekleşeceğini ima etmek içindir.
وَحَذْفُ نُونِ «يَكُنْ» لِلتَّخْفِيفِ لِأَنَّهَا لِسُكُونِهَا تَهَيَّأَتْ لِلْحَذْفِ وَحَسَّنَهُ وُقُوعُ حَرَكَةٍ بَعْدَهَا وَالْحَرَكَةُ ثَقِيلَةٌ فَلِذَلِكَ شَاعَ حَذْفُ هَذِهِ النُّونِ فِي كَلَامِهِمْ كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٠] .
'Yekün' fiilinin nun'unun hazfedilmesi hafifletme (tahfif) içindir; çünkü sakin olduğu için hazfe elverişli hale gelmiştir, kendisinden sonra bir harekenin gelmesi de bunu güzelleştirmiştir; hareke ise ağırdır. İşte bu yüzden Arapların kelamında Nisa Suresi'ndeki { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “Eğer yapılan iş bir iyilik olursa, Allah onu kat kat artırır” [Nisâ: 40] kavlinde olduğu gibi bu nun'un hazfedilmesi yaygınlaşmıştır.
وَجُمْلَةُ: وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ إِلَخْ فَتَكُونُ جَوَابًا ثَانِيًا لِلشَّرْطِ، وَلَا يَرِيبُكَ أَنَّهَا جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ لَا تَصْلُحُ لِمُبَاشَرَةِ أَدَاةِ الشَّرْطِ بِدُونِ فَاءٍ رَابِطَةٍ. لِأَنَّهُ يُغْتَفَرُ فِي التَّوَابِعِ مَا لَا يُغْتَفَرُ فِي الْمَتْبُوعَاتِ فَإِنَّ حَرْفَ الْعَطْفِ كَافٍ فِي رَبْطِ الْجُمْلَةِ تَبَعًا لِلْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا.
{ وَما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Onlar için yeryüzünde ne bir dost ne de bir yardımcı vardır” cümlesi, { يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ } cümlesine matuftur; dolayısıyla şartın ikinci cevabı olur. Bu cümlenin, rabıtayı sağlayan fâ harfi olmaksızın şart edatına doğrudan bağlanmaya elverişli olmayan bir isim cümlesi olması seni şüpheye düşürmesin; zira metbû olanlarda (bağlanılan) caiz görülmeyen hususlar tâbilerde (bağlananlarda) hoşgörülür, nitekim atıf harfi cümlenin matufun aleyh olan cümleye tâbi olarak bağlanmasında yeterlidir.
وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِنْ تَوَلَّوْا لَمْ يَجِدُوا مَنْ يَنْصُرُهُمْ مِنَ الْقَبَائِلِ إِذْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ لَمْ يَدْخُلْ فِي الْإِسْلَامِ إِلَّا مَنْ لَا يَعْبَأُ بِهِمْ عَدَدًا وَعُدَدًا، وَالْمُرَادُ نَفْيُ الْوَلِيِّ النَّافِعِ كَمَا هُوَ
Anlam şudur: Eğer yüz çevirirlerse kabilelerden kendilerine yardım edecek kimse bulamazlar; zira Araplardan, sayı ve teçhizat bakımından hesaba katılmayacak olanlar müstesna, İslâm'a girmemiş hiç kimse kalmamıştır. Burada kastedilen,
مَفْهُومُ الْوَلِيِّ وَأَمَّا مَنْ لَا يَنْفَعُ فَهُوَ حَبِيبٌ وَوَدُودٌ وَلَيْسَ بالولي.
velî kavramının ifade ettiği anlam doğrultusunda fayda veren velînin nefiy edilmesidir. Faydası dokunmayan kimseye gelince, o sadece seven ve dostluk besleyen bir kimsedir, velî değildir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٧]
[TEVBE SURESİ (9): AYET 75-77]
وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧)
{ وَمِنْهُمْ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) فَلَمَّا آتاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً فِي قُلُوبِهِمْ إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِما أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِما كانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) } “Onlardan kimi de: 'Eğer Allah bize lütfundan verirse, mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti. (75) Fakat Allah lütfundan onlara verince, onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler. (76) Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için O da, kendisiyle karşılaşacakları güne kadar kalplerine nifak soktu. (77)”
قِيلَ: نَزَلَتْ فِي ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَدْعُوَ لَهُ بِسَعَةِ الرِّزْقِ فَدَعَا لَهُ فَأَثْرَى إِثْرَاءً كَثِيرًا فَلَمَّا جَاءَهُ الْمُصَّدِّقُونَ لِيُعْطِيَ زَكَاةَ أَنْعَامِهِ امْتَنَعَ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ نَدِمَ فَجَاءَ بِصَدَقَتِهِ فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقْبَلَهَا مِنْهُ. وَذَكَرُوا مِنْ قِصَّتِهِ أَنَّهُ تَابَ وَلَكِنْ لَمْ تُقْبَلْ صَدَقَتُهُ فِي زَمَنِ النَّبِيءِ وَلَا فِي زَمَنِ الْخُلَفَاءِ الثَّلَاثَةِ بَعْدَهُ عُقُوبَةً لَهُ وَإِظْهَارًا لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ حَتَّى مَاتَ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ قَائِلَ ذَلِكَ هُوَ مُعَتِّبُ بْنُ قُشَيْرٍ، وَعَلَى هَذَا فَضَمَائِرُ الْجَمْعِ فِي لَنَصَدَّقَنَّ وَمَا بَعْدَهُ مُرَادٌ بِهَا وَاحِد وإنّما نسبت الْفِعْلُ إِلَى جَمَاعَةِ الْمُنَافِقِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي إِلْصَاقِ فِعْلِ الْوَاحِدِ بِقَبِيلَتِهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ ثَعْلَبَةَ سَأَلَ ذَلِكَ فَتَبِعَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ مِثْلُ مُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ فَأُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ ثَعْلَبَةُ وَبَخِلَ مِثْلَ مَا بَخِلَ وَإِن لم تجىء فِيهِ قِصَّةٌ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Denildi ki: Bu ayet münafıklardan Sa'lebe b. Hâtıb hakkında inmiştir; o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendisi için rızık bolluğu duasında bulunmasını istemiş, o da dua etmiş ve adam son derece zenginleşmişti. Zekât memurları hayvanlarının zekâtını almak için geldiklerinde bunu vermekten kaçındı, sonra pişman olup sadakasını getirdiyse de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu kabul etmeye yanaşmadı. Onun kıssası hakkında zikrettiklerine göre, o tövbe etmişti fakat cezalandırılmak ve kendisine ihtiyaç duyulmadığını göstermek maksadıyla sadakası ne Peygamber devrinde ne de ondan sonraki üç halife devrinde kabul edilmedi, nihayet Hz. Osman'ın hilafeti döneminde öldü. Bunu söyleyen kimsenin Muattib b. Kuşeyr olduğu da söylenmiştir. Buna göre { لَنَصَّدَّقَنَّ } ve devamındaki çoğul zamirleriyle kastedilen bir tek kişidir; fiil ise, Arapların bir kişinin fiilini onun kabilesine isnat etme usulü üzere münafıklar topluluğuna isnat edilmiştir. Şu da muhtemeldir: Sa'lebe bunu istemiş, Muattib b. Kuşeyr gibi bazı arkadaşları da ona uymuş, Sa'lebe'ye verildiği gibi ona da verilmiş ve hakkında daha önce geçtiği gibi müstakil bir kıssa gelmemiş olsa bile o da Sa'lebe gibi cimrilik etmiştir.
وَجُمْلَةُ لَنَصَّدَّقَنَّ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ عاهَدَ اللَّهَ وَفِعْلُ لَنَصَّدَّقَنَّ أَصْلُهُ لَنَتَصَدَّقَنَّ فَأُدْغِمَ لِلتَّخْفِيفِ.
{ لَنَصَّدَّقَنَّ } cümlesi, { عاهَدَ اللَّهَ } cümlesinin beyanıdır. { لَنَصَّدَّقَنَّ } fiilinin aslı 'le-netesaddakanne' (لَنَتَصَدَّقَنَّ) şeklindedir; hafifletme amacıyla idgam yapılmıştır.
والإعراض: إِعْرَاضُهُمْ عَنْ عَهْدِهِمْ وَعَنْ شُكْرِ نعْمَة ربّهم.
İ'râz (الإعراض): Verdikleri ahitten ve Rablerinin nimetine şükretmekten yüz çevirmeleridir.
وفَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً جَعَلَ نِفَاقًا عَقِبَ ذَلِكَ أَيْ إِثْرَهُ وَلَمَّا ضَمِنَ أَعْقَبَ مَعْنَى أَعْطَى نَصْبَ مَفْعُولَيْنِ وَالْأَصْلُ أَعْقَبَهُمْ بِنِفَاقٍ.
{ فَأَعْقَبَهُمْ نِفاقاً } ifadesi, bunun peşinden [onlarda] nifak meydana getirdi demektir. 'A'kaba' fiili 'a'tâ' (verdi) manasını içerdiği için iki mef'ûlü nasb etmiştir; aslı 'fe-a'kabehüm bi-nifâkın'dır.
وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي أَعْقَبَهُمْ لِلْمَذْكُورِ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، أَوْ لِلْبُخْلِ الْمَأْخُوذِ مِنْ بَخِلُوا، فَإِسْنَادُ الْإِعْقَابِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، أَوْ يَعُودُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ مَنْ عاهَدَ اللَّهَ أَيْ جَعَلَ فِعْلَهُمْ ذَلِكَ سَبَبًا فِي بَقَاءِ النِّفَاقِ فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى مَوْتِهِمْ،
{ أَعْقَبَهُمْ } fiilindeki müstetir zamir, onların zikredilen hallerine yahut { بَخِلُوا } fiilinden anlaşılan cimriliğe racidir; bu durumda 'i'kâb' isnadı aklî mecaz olur. Yahut { مَنْ عاهَدَ اللَّهَ } kavlindeki Allah Teâlâ'nın ismine döner; yani onların bu davranışını, ölümlerine kadar kalplerinde nifakın kalıcı olmasının bir sebebi kılmıştır;
وَذَلِكَ جَزَاءُ تَمَرُّدِهِمْ عَلَى النِّفَاقِ. وَهَذَا يَقْتَضِي إِلَى أَنَّ ثَعْلَبَةَ أَوْ مُعَتِّبًا مَاتَ عَلَى الْكُفْرِ وَأَنَّ حِرْصَهُ عَلَى دَفْعِ صَدَقَتِهِ رِيَاءٌ وَتَقِيَّةٌ وَكَيْفَ وَقَدْ عُدَّ كِلَاهُمَا فِي الصَّحَابَةِ وَأَوَّلُهُمَا فِيمَنْ شَهِدَ بَدْرًا، وَقِيلَ: هُمَا آخَرَانِ غَيْرُهُمَا وَافَقَا فِي الِاسْمِ. فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ النِّفَاقُ عَلَى ارْتِكَابِ الْمَعَاصِي فِي حَالَةِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ مَوْجُودٌ فِي عصر النبوءة كَقَوْلِ حَنْظَلَةَ بْنِ الرَّبِيعِ لِلنَّبِيءِ ﷺ: يَا رَسُولَ اللَّهِ «نَافَقَ حَنْظَلَةُ» . وَذَكَرَ ارْتِكَابَهُ فِي خَاصَّتِهِ مَا ظَنَّهُ مَعْصِيَةً وَلَمْ يُغَيِّرْ عَلَيْهِ النَّبِيءَ ﷺ وَلَكِنْ
Bu da nifakta direnmelerinin cezasıdır. Bu durum, Sa'lebe'nin yahut Muattib'in küfür üzere öldüğünü ve sadakasını vermeye can atmasının bir riya ve takiyye olduğunu gerektirir; oysa her ikisi de sahabeden sayılmış olup ilki Bedir'e katılanlar arasındadır. Bunların isimleri aynı olan başka iki kişi olduğu da söylenmiştir. Dolayısıyla nifakın, İslâm dairesi içinde günah işlemeye ıtlak edilmiş olması muhtemeldir; zira bu kullanım nübüvvet çağında mevcuttu. Nitekim Hanzala b. er-Rabî'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Ey Allah'ın Resûlü, Hanzala münafık oldu!' demesi böyledir. O, kendi özelinde günah zannettiği bir davranışı zikretmiş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu yadırgamamış, bilakis
بَيَّنَ لَهُ أَنَّ مَا تَوَهَّمَهُ لَيْسَ كَمَا تَوَهَّمَهُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ أَسْلَمُوا وَبَقُوا يَرْتَكِبُونَ الْمَعَاصِيَ خِلَافَ حَالِ أَصْحَابِ النبيء ﷺ وَقد يومىء إِلَى هَذَا تَنْكِيرُ نِفاقاً الْمُفِيدُ أَنَّهُ نِفَاقٌ جَدِيدٌ وَإِلَّا فَقَدَ ذُكِرُوا مُنَافِقِينَ فَكَيْفَ يَكُونُ النِّفَاقُ حَاصِلًا لَهُمْ عَقِبَ فِعْلِهِمْ هَذَا.
vehim ettiği şeyin zannettiği gibi olmadığını ona açıklamıştır. Buna göre mana; onların Müslüman oldukları, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının aksine günahları işlemeye devam ettikleridir. { نِفاقاً } kelimesinin nekra (belirsiz) kılınması da bunun yeni bir nifak olduğunu ifade ederek bu manaya işaret edebilir; aksi takdirde zaten münafık olarak anılmışlardı, o halde bu fiillerinin ardından nifak kendilerinde nasıl hâsıl olsun?
وَاللِّقَاءُ مُصَادَفَةُ الشَّيْءِ شَيْئًا فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ. فَمَعْنَى إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ إِلَى يَوْمِ الْحَشْرِ لِأَنَّهُ يَوْمُ لِقَاءِ اللَّهِ لِلْحِسَابِ، أَوْ إِلَى يَوْمِ الْمَوْتِ لِأَنَّ الْمَوْتَ لِقَاءُ اللَّهِ كَمَا
Likâ (اللقاء), bir şeyin başka bir şeyle aynı mekânda tesadüf etmesidir (karşılaşmasıdır). O halde { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } kavlinin manası, haşir gününe kadardır; zira o gün hesap için Allah'a kavuşma günüdür; yahut ölüm gününe kadardır, zira ölüm şu
فِي الْحَدِيثِ «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ»
hadiste belirtildiği gibi Allah'a kavuşmaktır: «Kim Allah'a kavuşmayı severse, Allah da ona kavuşmayı sever.»
، وَفَسَّرَهُ بِأَنَّهُ مَحَبَّةٌ تَعْرِضُ لِلْمُؤْمِنِ عِنْدَ الِاحْتِضَارِ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ اللِّقَاءَ يَقْتَضِي الرُّؤْيَةَ، فَاسْتَدَلَّ عَلَى ثُبُوتِ رُؤْيَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِقَوْلِهِ تَعَالَى: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ من سُورَةِ الْأَحْزَابِ [٤٤] فَنَقَضَ عَلَيْهِم الجبّائي بقول: إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ الِاتِّفَاقَ عَلَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَرَوْنَ اللَّهَ. وَقَدْ تَصَدَّى الْفَخْرُ لِإِبْطَالِ النَّقْضِ بِمَا يُصَيِّرُ الِاسْتِدْلَالَ ضَعِيفًا، وَالْحَقُّ أَنَّ اللِّقَاءَ لَا يَسْتَلْزِمُ الرُّؤْيَةَ. وَقَدْ ذَكَرَ فِي «نَفْحِ الطِّيبِ» فِي تَرْجَمَةِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ قِصَّةً فِي الِاسْتِدْلَالِ بِآيَةِ الْأَحْزَابِ عَلَى بَعْضِ مُعْتَزِلَةِ الْحَنَابِلَةِ وَنَقَضَ الْحَنْبَلِيُّ الْمُعْتَزِلِيُّ عَلَيْهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
[Âlimler] bunu, müminin can çekişme anında hissettiği sevgi olarak tefsir etmişlerdir. Kelâmcılardan bazı mütekaddimûn âlimler, likânın rü'yeti (görmeyi) gerektirdiğini söylemiş; dolayısıyla Ahzâb Suresi'ndeki { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuşacakları gün, onların esenleşmesi 'selâm'dır” [Ahzâb: 44] kavliyle Allah Teâlâ'nın görülmesinin (rü'yetullah) sabit olduğuna delil getirmişlerdir. el-Cübbâî ise bu ayetteki { إِلى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ } kavliyle onların bu delilini nakzetmiştir (çürütmüştür); çünkü münafıkların Allah'ı görmeyecekleri hususunda ittifak vardır. Fahruddin er-Râzî bu nakzi çürütmeye girişmişse de bu durum istidlali zayıflatmıştır; doğru olan şudur ki likâ (kavuşma), rü'yeti zorunlu kılmaz. Nefhu't-Tîb adlı eserde Ebû Bekir İbnü'l-Arabî'nin tercüme-i hâlinde, Ahzâb ayetiyle Mu'tezilî Hanbelîlerden birine karşı delil getirdiği, Hanbelî Mu'tezilî'nin de ona bu ayetle itiraz ettiği kıssası zikredilmiştir.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ أَوْ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ بِسَبَبِ إِخْلَافِهِمْ وَعْدَ رَبِّهِمْ وَكَذِبِهِمْ.
[Ayetin sonundaki] Bâ (الْبَاءُ) harfi sebebiyyet yahut ta'lîl içindir; yani Rablerine verdikleri sözden dönmeleri ve yalan söylemeleri sebebiyle [bunu yaptı].
وَعَبَّرَ عَنْ كَذِبِهِمْ بِصِيغَةِ كانُوا يَكْذِبُونَ لِدَلَالَةِ كَانَ عَلَى أَنَّ الْكَذِبَ كَائِنٌ فِيهِمْ وَمُتَمَكِّنٌ مِنْهُمْ وَدَلَالَةُ الْمُضَارِعِ عَلَى تَكَرُّرِهِ وَتَجَدُّدِهِ.
Onların yalan söylemelerini { كانُوا يَكْذِبُونَ } sîgasıyla ifade etmiştir; zira 'kâne' fiili yalanın onlarda yerleşik ve kökleşmiş olduğuna, muzâri fiil ise onun tekrarlanıp yenilendiğine delalet eder.
وَفِي هَذَا دَلَالَةٌ عَلَى وُجُوبِ الْحَذَرِ مِنْ إِحْدَاثِ الْأَفْعَالِ الذَّمِيمَةِ فَإِنَّهَا تُفْسِدُ الْأَخْلَاقَ الصَّالِحَةَ وَيَزْدَادُ الْفَسَادُ تَمَكُّنًّا مِنَ النَّفْسِ بِطَبِيعَةِ التَّوَلُّدِ الَّذِي هُوَ ناموس الْوُجُود.
Bunda, kötü davranışları ortaya koymaktan sakınmanın gerekliliğine delalet vardır; çünkü bunlar salih ahlakı bozar ve varlığın kanunu olan tevlit tabiatı gereği bozulma nefiste daha da kökleşir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٧٨]
[TEVBE SURESİ (9): AYET 78]
أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨)
{ أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٧٨) } “Bilmediler mi ki, Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah bütün gaybları hakkıyla bilendir? (78)”
اسْتِئْنَافٌ لِأَجْلِ التَّقْرِيرِ. وَالْكَلَامُ تَقْرِيرٌ لِلْمُخَاطَبِ عَنْهُمْ لِأَنَّ كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ بِذَلِكَ مَعْرُوفٌ لَدَى كُلِّ سَامِعٍ. وَالسِّرُّ مَا يُخْفِيهِ الْمَرْءُ مِنْ كَلَامٍ وَمَا يُضْمِرُ فِي نَفْسِهِ فَلَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ النَّاسُ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ سِرًّا وَعَلانِيَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧٤] .
Takrir (onaylatma) gayesiyle getirilmiş bir istînâftır. Bu söz muhataba onlar hakkında yapılan bir takrirdir; zira onların bunu bildiği her işiten tarafından bilinmektedir. Sır (السِّرُّ), kişinin insanlardan gizlediği söz ve içinden geçirdiği, dolayısıyla insanların muttali olamadığı şeydir. Bu kelime Bakara Suresi'ndeki { سِرًّا وَعَلانِيَةً } “gizli ve açık” [Bakara: 274] kavlinde geçmişti.
وَالنَّجْوَى: الْمُحَادَثَةُ بِخَفَاءٍ أَيْ يَعْلَمُ مَا يُضْمِرُونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَمَا يَتَحَادَثُونَ بِهِ حَدِيثَ سِرٍّ لِئَلَّا يَطَّلِعَ عَلَيْهِ غَيْرُهُمْ.
Necvâ (النَّجْوَى): Gizlice fısıldaşarak konuşmaktır; yani [Allah] onların içlerinde gizledikleri şeyleri de, başkaları muttali olmasın diye gizlice konuştukları fısıltıları da bilir.
وَإِنَّمَا عُطِفَتِ النَّجْوَى عَلَى السِّرِّ مَعَ أَنَّهُ أَعَمُّ مِنْهَا لِيُنْبِئَهُمْ بِاطِّلَاعِهِ عَلَى مَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ مِنَ الْكَيْدِ وَالطَّعْنِ.
Sır kavramı daha genel olduğu halde necvânın ona matuf kılınması, aralarında fısıldaştıkları tuzak ve taanlara (karalamalara) muttali olduğunu kendilerine bildirmek içindir.
ثُمَّ عَمَّمَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ أَيْ قَوِيٌّ عِلْمُهُ لِجَمِيعِ الْغُيُوبِ.
Sonra Allah Teâlâ, { وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “ve şüphesiz Allah bütün gaybları hakkıyla bilendir” kavliyle bunu genelleştirmiştir; yani O'nun ilmi bütün gayblar için son derece güçlü ve kapsamlıdır.
وَالْغُيُوبُ: جَمْعُ غَيْبٍ وَهُوَ مَا خَفِيَ وَغَابَ عَنِ الْعِيَانِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ فِي سُورَة الْبَقَرَة [٣] .
el-Guyûb (الْغُيُوبُ), 'gayb' kelimesinin çoğuludur; o da gizli kalan ve gözle görülmeyen şeydir. Bakara Suresi'nde { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } “Onlar gayba inanırlar” [Bakara: 3] kavli geçmişti.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٧٩]
[TEVBE SURESİ (9): AYET 79]
الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩)
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٩) } “Sadakalar hususunda gönülden bağışta bulunan müminleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onları maskaraya çevirmiştir. Onlar için can yakıcı bir azap vardır. (79)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، نَزَلَتْ بِسَبَبِ حَادِثٍ حَدَثَ فِي مُدَّةِ نُزُولِ السُّورَةِ، ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ حَثَّ النَّاسَ عَلَى الصَّدَقَةِ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَجَاءَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ بِأَوْسُقٍ كَثِيرَةٍ مِنْ تَمْرٍ، وَجَاءَ أَبُو عَقِيلٍ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: مَا أَعْطَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَعَاصِمٌ إِلَّا رِيَاءً وَأَحَبَّ أَبُو عَقِيلٍ أَنْ يُذَكِّرَ بِنَفْسِهِ لِيُعْطَى مِنَ الصَّدَقَاتِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةَ.
Bu, iptidâî bir istînâftır; surenin iniş sürecinde meydana gelen bir olay sebebiyle inmiştir: Şöyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem insanları sadaka vermeye teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin dirhemle, Âsım b. Adiy çok miktarda hurma yüküyle geldi; Ebû Akîl ise bir sâ' hurma getirdi. Münafıklar: 'Abdurrahman ve Âsım sadece gösteriş için verdi, Ebû Akîl de sadakalardan kendisine pay verilsin diye kendini hatırlatmak istedi' dediler; bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi.
فَالَّذِينَ يَلْمِزُونَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ جُمْلَةُ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ.
{ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ } mübteda, bunun haberi ise { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } cümlesidir.
واللمز: الطَّعْنُ. وَتَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ [التَّوْبَة: ٥٨] . وَقَرَأَهُ يَعْقُوبُ- بِضَمِّ الْمِيمِ- كَمَا قَرَأَ قَوْلَهُ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ [التَّوْبَة: ٥٨] .
Lemz (اللمز): Taan etmek, ayıplayıp kusur bulmaktır. Bu surede daha önce { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } “Onlardan kimi de sadakalar hususunda seni ayıplar” [Tevbe: 58] kavlinde geçmişti. Ya'kûb, { وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقاتِ } [Tevbe: 58] kavlinde olduğu gibi bu kelimeyi de mim harfinin ötresiyle [yelmüzûne] okumuştur.
والْمُطَّوِّعِينَ أَصْلُهُ الْمُتَطَوِّعِينَ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الطَّاءِ لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا.
{ الْمُطَّوِّعِينَ } kelimesinin aslı 'el-mütatavviîn'dir (الْمُتَطَوِّعِينَ); mahreçlerinin yakınlığından dolayı tâ harfi tı harfine idgam edilmiştir.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ بِجَعْلِ سَبَبِ اللَّمْزِ كَالظَّرْفِ لِلْمُسَبَّبِ.
{ فِي } harf-i cerri, ayıplamanın sebebi müsebbeb için bir zarf gibi kılınarak mecâzî zarfiyyet ifade eder.
وَعُطِفَ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ عَلَى الْمُطَّوِّعِينَ وَهُمْ مِنْهُمُ، اهْتِمَامًا بِشَأْنِهِمْ والجهد- بِضَمِّ الْجِيمِ- الطَّاقَةُ. وَأُطْلِقَتِ الطَّاقَةُ عَلَى مُسَبَّبِهَا النَّاشِئِ عَنْهَا.
{ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ } ifadesi, onların durumuna verilen öneme binaen { الْمُطَّوِّعِينَ } üzerine matuf kılınmıştır; oysa onlar da gönüllü verenlerdendir. Cehd (الجهد) -cimin dammesiyle [cühd]- güç ve takattir. Güç (takat), kendisinden doğan netice (müsebbeb) için kullanılmıştır.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَجِدُونَ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ: الصَّدَقاتِ أَيْ لَا يَجِدُونَ مَا يَتَصَدَّقُونَ بِهِ إِلَّا جُهْدَهُمْ.
{ الصَّدَقاتِ } ifadesinden açıkça anlaşıldığı için { يَجِدُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; yani sadaka olarak verecekleri güçlerinden başka bir şey bulamayanlar [demektir].
وَالْمُرَادُ لَا يَجِدُونَ سَبِيلًا إِلَى إِيجَادِ مَا يَتَصَدَّقُونَ بِهِ إِلَّا طَاقَتَهُمْ، أَيْ جُهْدَ أَبْدَانِهِمْ.
Kastedilen; sadaka olarak verecekleri şeyi var etmeye güçlerinden, yani bedenlerinin cehdinden (emeğinden) başka bir yol bulamamalarıdır.
أَوْ يَكُونُ وَجَدَ هُنَا هُوَ الَّذِي بِمَعْنَى كَانَ ذَا جِدَّةٍ، أَيْ غِنًى فَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ، أَيِ الَّذِينَ
Veya buradaki { وَجَدَ } [fiili], varlık yani zenginlik sahibi olmak anlamında olup onun için bir mef'ûl takdir edilmez; yani...
لَا مَالَ لَهُمْ إِلَّا جُهْدَهُمْ وَهَذَا أَحْسَنُ.
...güçlerinden başka hiçbir malları olmayanlar [demektir] ki bu [yorum] daha güzeldir.
وَفِيهِ ثَنَاءٌ عَلَى قُوَّةِ الْبَدَنِ وَالْعَمَلِ وَأَنَّهَا تَقُومُ مَقَامَ الْمَالِ.
Bunda beden gücüne ve emeğe, bunların malın yerine geçtiğine dair bir övgü vardır.
وَهَذَا أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي اعْتِبَارِ أُصُولِ الثَّرْوَةِ الْعَامَّةِ وَالتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْعَامِلِ.
Bu da genel servet kaynaklarının değerlendirilmesi ve işçinin [emeğinin] konumunun yüceltilmesi hususunda büyük bir esastır.
والسخرية: الِاسْتِهْزَاءُ. يُقَالُ: سَخِرَ مِنْهُ، أَيْ حَصَلَتِ السُّخْرِيَةُ لَهُ من كَذَا، فَمن اتِّصَالِيَّةٌ.
Suhriyye (السخرية): Alay etmektir. 'Sehıra minhu' (سَخِرَ مِنْهُ) denilir; yani falandan ötürü onda alay hali meydana geldi demektir, buradaki { مِنْ } [harf-i cerri] ittisâliyyedir (irtibat bildirir).