وَاخْتِيرَ الْمُضَارِعُ فِي يَلْمِزُونَ وَيَسْخَرُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّكَرُّرِ.
{ يَلْمِزُونَ } ve { يَسْخَرُونَ } lafızlarında muzari sîgasının seçilmesi tekrara delalet etmesi içindir.
وَإِسْنَادُ سَخِرَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الَّذِي حَسَّنَتْهُ الْمُشَاكَلَةُ لِفِعْلِهِمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ عَامَلَهُمْ مُعَامَلَةً تُشْبِهُ سُخْرِيَةَ السَّاخِرِ، عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ، وَذَلِكَ فِي أَنْ أَمَرَ نَبِيَّهُ بِإِجْرَاءِ أَحْكَامِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى ظَاهِرِهِمْ زَمَنًا ثُمَّ أَمْرِهِ بِفَضْحِهِمْ.
{ سَخِرَ } fiilinin Yüce Allah'a isnat edilmesi, onların fiiline karşı müşâkele sanatının güzelleştirdiği mecaz yoluyladır. Anlam şudur: Temsilî anlatım yoluyla, Allah onlara alay edenin alayına benzeyen bir muamele yapmıştır. Bu da bir müddet peygamberine onların zahirine göre Müslümanların hükümlerini uygulamasını emretmesi, ardından da onları rezil etmesini emretmesi şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِطْلَاقُ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ، أَيِ احْتَقَرَهُمْ وَلَعَنَهُمْ وَلَمَّا كَانَ كُلُّ ذَلِكَ حَاصِلًا مِنْ قَبْلُ عَبَّرَ عَنْهُ بِالْمَاضِي فِي سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ.
{ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } ifadesinin mecâz-ı mürsel yoluyla olması da caizdir; yani onları hakir görmüş ve lanetlemiştir. Bütün bunlar önceden gerçekleşmiş olduğu için { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ } ifadesinde mazi sîgasıyla ifade edilmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ عَطْفٌ عَلَى الْخَبَرِ، أَيْ سَخِرَ مِنْهُمْ وَقَضَى عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ فِي الْآخِرَة.
{ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } cümlesi haber üzerine matuftur; yani Allah onları maskaraya çevirmiş ve ahirette haklarında azaba hükmetmiştir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٠]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 80]
اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠)
{ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ (٨٠) } “Onlar için ister af dile, ister dileme; onlar için yetmiş defa af dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah’ı ve Resûlü’nü inkâr etmeleri sebebiyledir. Allah, yoldan çıkmışlar topluluğunu hidayete erdirmez. (80)”
هَذَا اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لَيْسَ مُتَّصِلًا بِالْكَلَامِ السَّابِقِ، وَإِنَّمَا كَانَ نُزُولُهُ لِسَبَبٍ حَدَثَ فِي أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ الْمَحْكِيَّةِ بِالْآيَاتِ السَّالِفَةِ، فَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ شَرْحِ أَحْوَالِهِمْ وَأَحْكَامِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ.
Bu, önceki söze bağlı olmayan iptidâî bir istînâftır. Ancak inişi, geçmiş ayetlerde hikâye edilen münafıkların durumları arasında meydana gelen bir olay sebebiyle olmuştur; dolayısıyla onların durumlarının ve haklarındaki hükümlerin açıklanması cümlesindendir. Ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlar için bağışlanma dilediğine delalet eden bir husus vardır.
رَوَى الْمُفَسِّرُونَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ بَعْضُ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ فِي أَحْوَالِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [التَّوْبَة: ٧٩] . قَالَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ: اسْتَغْفِرْ لَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيْ مِمَّنْ صَدَرَ مِنْهُ عَمَلٌ وُبِّخُوا عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ دُونَ تَصْرِيحٍ بِأَنَّ فَاعِلَهُ مُنَافِقٌ فَوَعَدَهُمُ النَّبِيءُ ﵊ بِأَنْ يَسْتَغْفِرَ لِلَّذِينَ سَأَلُوهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا يَأْتُونَ رَسُولَ اللَّهِ، فَيَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَقُولُونَ: إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى. وَذَلِكَ فِي مَعْنَى الِاسْتِغْفَارِ، أَي طلب محوما عُدَّ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ ذَنْبٌ، يُرِيدُونَ أَنَّهُ اسْتِغْفَارٌ مِنْ ظَاهِرِ إِيهَامِ أَفْعَالِهِمْ. وَعَنِ الْأَصَمِّ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ بن سَلُولَ لَمَّا ظَهَرَ مَا ظَهَرَ مِنْ نِفَاقِهِ وَتَنَكَّرَ النَّاسُ لَهُ مِنْ كُلِّ جِهَةٍ لَقِيَهُ
Müfessirler İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki onların durumları hakkındaki bazı geçmiş ayetler { سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Tevbe: 79] kavline kadar inince, onlardan bir grup -yani yapanın münafık olduğu açıkça belirtilmeksizin Kur'an'da azarlanan bir fiil kendisinden sadır olan kimseler-: 'Ey Allah'ın Resûlü, bizim için af dile' dediler. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm kendisinden talepte bulunanlar için af dileyeceğini vadetti. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Resûlullah'a gelir, ondan özür diler ve: 'Biz ancak iyilik istedik' derlerdi. Bu da istiğfar anlamındadır; yani haklarında günah sayılan şeyin silinmesini talep etmek [demektir]; fiillerinin zahirinin oluşturduğu vehimden ötürü bir bağışlanma istemeyi kastederlerdi. el-Esamm'dan rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey b. Selûl'ün nifakı ortaya çıkıp insanlar her taraftan ona tavır alınca...
رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ فَقَالَ لَهُ: ارْجِعْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ يَسْتَغْفِرْ لَكَ، فَقَالَ: مَا أُبَالِي اسْتَغْفَرَ لِي أَمْ لَمْ يَسْتَغْفِرْ لِي. فَنَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ [٥، ٦] : وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ يَعْنِي فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُؤَكِّدَةً لِآيَةِ سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ عِنْدَ حُدُوثِ مِثْلِ السَّبَبِ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ آيَةُ سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ جَمْعًا بَيْنَ الرِّوَايَاتِ.
...kavminden bir adam onunla karşılaşıp: 'Resûlullah'a dön de senin için bağışlanma dilesin' dedi. O da: 'Benim için af dilemiş dilememiş hiç umrumda değil' dedi. Bunun üzerine onun hakkında Münâfikûn Suresi'ndeki [5-6] şu ayet indi: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } “Onlara: 'Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için af dilesin' denildiği zaman başlarını çevirirler ve sen onların büyüklük taslayarak yüz çevirdiklerini görürsün. Onlar için af dilesen de dilemesen de birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır.” Yani rivayetleri cem etmek amacıyla bu ayet, Münâfikûn Suresi'ndeki ayetin iniş sebebine benzer bir durum meydana geldiğinde o ayeti teyit edici olmaktadır.
وَعَنِ الشَّعْبِيِّ، وَعُرْوَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَابْنِ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ بن سَلُولَ مَرِضَ فَسَأَلَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُ فَفَعَلَ. فَنَزَلَتْ. فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ إِنَّ اللَّهَ قَدْ رَخَّصَ لِي فَسَأَزِيدُ عَلَى السَبْعِينَ فَنَزَلَتْ سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ
Şa'bî, Urve, Mücâhid, İbn Cübeyr ve Katâde'den rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey b. Selûl hastalandı; oğlu Abdullah b. Abdullah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun için af dilemesini istedi, o da diledi. Bunun üzerine bu ayet indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah bana ruhsat verdi, ben de yetmişten fazla istiğfar edeceğim' buyurdu. Bunun üzerine { سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ }
[المُنَافِقُونَ: ٦] .
[Münâfikûn: 6] “Onlar için af dilesen de dilemesen de birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır” ayeti indi.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا أُوحِيَ إِلَيْهِ بِآيَةِ سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ، وَفِيهَا أَنَّ اسْتِغْفَارَهُ وَعَدَمَهُ سَوَاءٌ فِي حَقِّهِمْ. تَأَوَّلَ ذَلِكَ عَلَى الِاسْتِغْفَارِ غَيْرِ الْمُؤَكَّدِ وَبَعَثَتْهُ رَحْمَتُهُ بِالنَّاسِ وَحِرْصُهُ عَلَى هُدَاهُمْ وَتَكَدُّرُهُ مِنَ اعْتِرَاضِهِمْ عَنِ الْإِيمَانِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لِلْمُنَافِقِينَ اسْتِغْفَارًا مُكَرَّرًا مُؤَكَّدًا عَسَى أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ وَيَزُولَ عَنْهُمْ غَضَبُهُ تَعَالَى فَيَهْدِيَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ الْحَقِّ. بِمَا أَنَّ مُخَالَطَتَهُمْ لِأَحْوَالِ الْإِيمَانِ وَلَوْ فِي ظَاهِرِ الْحَالِ قَدْ يَجُرُّ إِلَى تَعَلُّقِ هَدْيِهِ بِقُلُوبِهِمْ بِأَقَلِّ سَبَبٍ، فَيَكُونُ نُزُولُ هَذِهِ الْآيَةِ تَأْيِيسًا مِنْ رِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ، أَيْ عَنِ الْبَقِيَّةِ الْبَاقِيَةِ مِنْهُمْ تَأْيِيسًا لَهُمْ وَلِمَنْ كَانَ عَلَى شَاكِلَتِهِمْ مِمَّنِ اطَّلَعَ عَلَى دَخَائِلِهِمْ فَاغْتَبَطَ بِحَالِهِمْ بِأَنَّهُمُ انْتَفَعُوا بِصُحْبَةِ الْمُسْلِمِينَ وَالْكُفَّارِ، فَالْآيَةُ تَأْيِيسٌ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ.
Bana zahir olan şudur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Münâfikûn Suresi'ndeki ayet vahyolunup da onda kendisinin istiğfar etmesiyle etmemesinin onlar hakkında eşit olduğu bildirilince, o bunu pekiştirilmemiş (tek seferlik) istiğfara yordu. İnsanlara olan merhameti, onların hidayetine duyduğu düşkünlük ve imandan yüz çevirmelerinden duyduğu üzüntü onu, Allah'ın onları bağışlaması, Yüce Allah'ın gazabının onlardan kalkması ve böylece onları hak imana iletmesi umuduyla münafıklar için defalarca ve ısrarla bağışlanma dilemeye sevk etti. Çünkü onların -zahirde bile olsa- iman halleriyle iç içe olmaları, en ufak bir vesileyle hidayetin kalplerine nüfuz etmesine yol açabilirdi. Dolayısıyla bu ayetin inişi, Allah'ın onlardan -yani geriye kalanlarından- razı olmasından ümit kesilmesini ifade eder; hem onlar için hem de onların iç yüzlerini görüp de onların hem Müslümanların hem kâfirlerin arkadaşlığından istifade etmelerine gıpta eden benzerleri için bir ümitsizlik bildirimidir. Ayet, isim belirtmeksizin bir ümit kesmedir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: اسْتَغْفِرْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى التَّسْوِيَةِ الْمُرَادُ مِنْهَا لَازِمُهَا وَهُوَ عَدَمُ الْحَذَرِ مِنَ الْأَمْرِ الْمُبَاحِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ إِفَادَةُ مَعْنَى التَّسْوِيَةِ الَّتِي تَرُدُّ صِيغَةَ الْأَمْرِ لِإِفَادَتِهَا كَثِيرًا، وَعَدَّ عُلَمَاءُ أُصُولِ الْفِقْهِ فِي مَعَانِي صِيغَةِ الْأَمْرِ مَعْنَى التَّسْوِيَةِ وَمَثَّلُوهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا [الطّور: ١٦] .
{ اسْتَغْفِرْ } kavlindeki emir sîgası tesviye (eşitlik) anlamında kullanılmıştır. Bundan kastedilen onun lâzımıdır; o da mubah olan şeyden sakınmamaktır. Buradaki maksat, emir sîgasının çokça ifade ettiği tesviye anlamını bildirmektir. Fıkıh usulü âlimleri emir sîgasının anlamları arasında tesviye anlamını da saymışlar ve Yüce Allah'ın: { اصْلَوْها فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا } “Girin oraya! İster sabredin, ister sabretmeyin” [Tûr: 16] kavlini buna misal vermişlerdir.
فَأَمَّا قَوْلُهُ: أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ فَمَوْقِعُهُ غَرِيبٌ وَلَمْ يُعْنَ الْمُفَسِّرُونَ وَالْمُعْرِبُونَ بِبَيَانِهِ فَإِنَّ كَوْنَهُ بَعْدَ لَا مَجْزُومًا يَجْعَلُهُ فِي صُورَةِ النَّهْيِ، وَمَعْنَى النَّهْيِ لَا يَسْتَقِيمُ فِي هَذَا الْمَقَامِ إِذْ لَا يُسْتَعْمَلُ النَّهْيُ فِي مَعْنَى التَّخْيِيرِ وَالْإِبَاحَةِ. فَلَا يَتَأَتَّى مِنْهُ مَعْنًى يُعَادِلُ مَعْنَى التَّسْوِيَةِ الَّتِي اسْتُعْمِلَ فِيهَا الْأَمْرُ. وَلِذَلِكَ لَمْ نَرَ عُلَمَاءَ الْأُصُولِ يَذْكُرُونَ التَّسْوِيَةَ فِي مَعَانِي صِيغَةِ النَّهْيِ كَمَا ذَكَرُوهَا فِي مَعَانِي صِيغَةِ الْأَمْرِ وَتَأْوِيلُ الْآيَةِ:
{ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } kavline gelince, bunun konumu gariptir; müfessirler ve irap âlimleri bunu açıklamaya özen göstermemişlerdir. Zira { لَا } edatından sonra meczûm oluşu onu nehiy sîgası kılmaktadır; nehiy anlamı ise bu makamda uygun düşmez, çünkü nehiy muhayyerlik ve ibâha anlamında kullanılmaz. Dolayısıyla emrin kullanıldığı tesviye manasına denk bir anlam bundan hâsıl olmaz. Bu sebepledir ki usul âlimlerinin, emir sîgasının anlamları arasında tesviyeyi zikrettikleri gibi nehiy sîgasının anlamları arasında tesviyeyi zikrettiklerini görmedik. Ayetin tevili şöyledir:
إِمَّا أَنْ تَكُونَ لَا نَافِيَةً وَيَكُونَ جَزْمُ الْفِعْلِ بَعْدَهَا لِكَوْنِهِ مَعْطُوفًا عَلَى فِعْلِ الْأَمْرِ فَإِنَّ فِعْلَ الْأَمْرِ مَجْزُومٌ بِلَامِ الْأَمْرِ الْمُقَدَّرَةِ عَلَى التَّحْقِيقِ وَهُوَ مَذْهَبُ الْكُوفِيِّينَ وَاخْتَارَهُ
Ya { لَا } nâfiye (olumsuzluk edatı) olup kendisinden sonraki fiilin cezmi emir fiiline matuf olmasından ötürüdür; çünkü emir fiili, tahkike göre takdiri bir emir lâmı ile meczûmdur. Bu, Kûfelilerin mezhebi olup Basralılardan el-Ahfeş...
الْأَخْفَشُ مِنَ الْبَصْرِيِّينَ، وَابْنُ هِشَامٍ الْأَنْصَارِيُّ وَأَبُو عَلِيِّ بْنُ الْأَحْوَصِ، شَيْخُ أَبِي حَيَّانَ، وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَبْنِيًّا لَلَزِمَ حَالَةً وَاحِدَةً، وَلِأَنَّ أَحْوَالَ آخِرِهِ جَارِيَةٌ عَلَى أَحْوَالِ عَلَامَاتِ الْجَزْمِ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّقْدِيرُ مُلَاحَظًا فِي كَلَامِهِمْ فَيُعْطَفُ عَلَيْهِ بِالْجَزْمِ عَلَى التَّوَهُّمِ.
...İbn Hişâm el-Ensârî ve Ebû Hayyân'ın hocası Ebû Alî b. el-Ahvas da bunu tercih etmiştir. Doğru olan da budur; çünkü şayet mebnî olsaydı tek bir halde kalması gerekirdi ve sonunun halleri cezm alametlerinin hallerine göre cereyan etmektedir. Dolayısıyla onların kelamında bu takdirin gözetilmiş olması ve tevehhüm üzerine cezm ile ona atfedilmesi uzak bir ihtimal değildir.
وَلَا يَصِحُّ كَوْنُ هَذَا مِنْ عَطْفِ الْجُمَلِ لِأَنَّهُ لَا وَجْهَ لِجَزْمِ الْفِعْلِ لَوْ كَانَ كَذَلِك، لَا سِيمَا وَالْأَمْرُ مُؤَوَّلٌ بِالْخَبَرِ، ثُمَّ إِنَّ مَا أَفَادَهُ حَرْفُ التَّخْيِيرِ قَدْ دَلَّ عَلَى تَخْيِيرِ الْمُخَاطَبِ فِي أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ مَعَ انْتِفَاءِ الْفَائِدَةِ عَلَى كِلَيْهِمَا.
Bunun cümle atfı olması da sahih değildir; çünkü şayet öyle olsaydı fiilin cezm edilmesinin hiçbir vechi olmazdı; hele ki emir de haber ile tevil edilmişken. Kaldı ki muhayyerlik harfinin ifade ettiği mana, her ikisinde de faydanın yokluğuyla birlikte muhatabın iki işten birinde muhayyer kılındığına delalet etmiştir.
وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ صِيغَةُ النَّهْيِ اسْتُعْمِلَتْ لِمَعْنَى التَّسْوِيَةِ لِأَنَّهَا قَارَنَتِ الْأَمْرَ الدَّالَّ عَلَى إِرَادَةِ التَّسْوِيَةِ وَيَكُونَ الْمَعْنَى: أَمْرُكَ بِالِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ وَنَهْيُكَ عَنْهُ سَوَاءٌ، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِ الْآمِرِ وَالنَّاهِي لَيْسَ بِمُغَيِّرٍ مُرَادَهُ فِيهِمْ سَوَاءٌ فُعِلَ الْمَأْمُورُ أَوْ فُعِلَ الْمَنْهِيُّ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلَانِ مَعْمُولَيْنِ لِفِعْلِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: نَقُولُ لَكَ: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ، أَوْ نَقُولُ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ.
Veyahut nehiy sîgası, tesviye iradesine delalet eden emre bitiştiği için tesviye anlamında kullanılmıştır. Manası şudur: Senin onlar için af dilemen ile af dilemekten nehyedilmen eşittir. Bu da emredilen fiil işlense de nehyedilen fiil işlense de emredenin ve nehyedenin onlar hakkındaki muradını değiştirmeyeceğinden kinayedir. İki fiilin de mahzuf bir kavil fiilinin mamulü olması da caizdir. Takdiri şöyledir: Sana 'Onlar için af dile' deriz veya 'Af dileme' deriz.
وسَبْعِينَ مَرَّةً غَيْرُ مُرَادٍ بِهِ الْمِقْدَارُ مِنَ الْعَدَدِ بَلْ هَذَا الِاسْمُ مِنْ أَسْمَاءِ الْعَدَدِ الَّتِي تُسْتَعْمَلُ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ. قَالَ «الْكَشَّافُ» : «السَبْعُونَ جَارٍ مَجْرَى الْمَثَلِ فِي كَلَامِهِمْ لِلتَّكَثُّرِ» . وَيَدُلُّ لَهُ
{ سَبْعِينَ مَرَّةً } ifadesiyle sayının miktarı kastedilmemiştir; bilakis bu sayı ismi, çokluk anlamında kullanılan sayı isimlerindendir. el-Keşşâf şöyle der: 'Yetmiş lafzı, onların kelamında çokluk ifade etmek için darbımesel kabilindendir.' Şuna da delalet etmektedir:
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ «لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ» . وَهُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Yetmişten fazla istiğfar edersem onun bağışlanacağını bilseydim elbette artırırdım» sözü [bunu göstermektedir]. Bu, Buhârî ve Tirmizî'nin Ömer b. el-Hattâb'ın hadisinden rivayet ettikleri şeydir.
. وَأَمَّا مَا
Buhârî'nin...
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ عِيَاضٍ وَأَبِي أُسَامَةَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «وَسَأَزِيدُ عَلَى السَبْعِينَ»
...Enes b. İyâz ve Ebû Üsâme'den, onların Ubeydullah'tan, onun Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ve yetmişten fazlasını yapacağım» buyurmuştur rivayetine gelince;
فَهُوَ تَوَهُّمٌ مِنَ الرَّاوِي لِمُنَافَاتِهِ رِوَايَةَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَرِوَايَةُ عُمَرَ أَرْجَحُ لِأَنَّهُ صَاحِبُ الْقِصَّةِ، وَلِأَنَّ تِلْكَ الزِّيَادَةَ لَمْ تُرْوَ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ وَالنَّسَائِيِّ.
Ömer b. el-Hattâb'ın rivayetine aykırı olduğu için râvinin bir vehmidir. Ömer'in rivayeti daha tercihe şayandır, çünkü olayın bizzat sahibidir ve ayrıca bu fazlalık Tirmizî, İbn Mâce ve Nesâî'de Yahyâ b. Saîd'in Ubeydullah'tan, onun Nâfi'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği hadiste yer almamıştır.
وَانْتَصَبَ سَبْعِينَ مَرَّةً عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِبَيَانِ الْعَدَدِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى لَفْظِ مَرَّةٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [١٣] .
{ سَبْعِينَ مَرَّةً } lafzı sayıyı beyan etmek üzere mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur. { مَرَّةٍ } lafzına dair açıklama bu suredeki { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } [Tevbe: 13] kavlinde geçmişti.
وَضَمَائِرُ الْغَيْبَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ عَلِمَ اللَّهُ نِفَاقَهُمْ وَأَعْلَمَ نَبِيئَهُ- ﵊ بِهِمْ. وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَحْسَبُونَهُمْ مُسْلِمِينَ اغْتِرَارًا بِظَاهِرِ حَالِهِمْ.
Gāib zamirleri, Allah'ın nifaklarını bildiği ve Peygamberi aleyhisselâm'a bildirdiği münafıklara dönmektedir. Müslümanlar ise onların zahir haline aldanarak onları Müslüman sanıyorlardı.
وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ يُجْرِي عَلَيْهِمْ أَحْكَامَ ظَاهِرِ حَالِهِمْ بَيْنَ عَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ، وَالْقُرْآنُ يَنْعَتُهُمْ بِسِيمَاهُمْ كَيْلَا يَطْمَئِنَّ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ وَلِيَأْخُذُوا الْحِذْرَ مِنْهُمْ، فَبِذَلِكَ قُضِيَ حَقُّ الْمَصَالِحِ كُلِّهَا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bütün Müslümanlar arasında onlara zahir hallerinin hükümlerini uyguluyor, Kur'an da Müslümanlar onlara güvenmesin ve onlardan sakınsınlar diye onları alametleriyle niteliyordu. Böylece bütün maslahatların gereği yerine getirilmiş oluyordu.
وَمِنْ أَجْلِ هَذَا الْجَرْيِ عَلَى ظَاهِرِ الْحَالِ اخْتَلَفَ أُسْلُوبُ التَّأْيِيسِ مِنَ الْمَغْفِرَةِ بَيْنَ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ مَا فِي آيَةِ مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة:
Zahir hale göre hareket edilmesinden ötürüdür ki mağfiretten ümit kestirme üslubu bu ayetteki ile { مَا كانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 113] ayetindeki arasında farklılık arz etmiştir...
١١٣] لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كُفْرُهُمْ ظَاهِرٌ فَجَاءَ النَّهْيُ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ صَرِيحًا، وَكُفْرُ الْمُنَافِقِينَ خَفِيٌّ فَجَاءَ التَّأْيِيسُ مِنَ الْمَغْفِرَةِ لَهُمْ مَنُوطًا بِوَصْفٍ يَعْلَمُونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَيَعْلَمُهُ الرَّسُولُ- ﵊ وَلِأَجْلِ هَذَا كَانَ يَسْتَغْفِرُ لِمَنْ يَسْأَلُهُ الِاسْتِغْفَارَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لِئَلَّا يَكُونَ امْتِنَاعُهُ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ لَهُ إِعْلَامًا بِبَاطِنِ حَالِهِ الَّذِي اقْتَضَتْ حِكْمَةُ الشَّرِيعَةِ عَدَمَ كَشْفِهِ.
...Zira müşriklerin küfrü açıktır, bu yüzden onlar için af dileme yasağı sarih olarak gelmiştir. Münafıkların küfrü ise gizlidir, dolayısıyla onlar için mağfiretten ümit kesilmesi, kendi içlerinde bildikleri ve Resûl aleyhisselâm'ın da bildiği bir vasfa bağlanarak gelmiştir. Bundan dolayıdır ki [Peygamber], münafıklardan kendisinden af dilemesini isteyen kimse için istiğfar ederdi; ta ki onun için af dilemekten kaçınması, şeriatın hikmetinin açığa vurulmamasını iktiza ettiği iç durumunu bildirmek anlamına gelmesin.
وَقَالَ فِي أَبِي طَالِبٍ: «لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ»
Ebû Tâlib hakkında ise: «Senin için nehyolunmadığım sürece mutlaka senin için af dileyeceğim» buyurmuştur.
فَلَمَّا نَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ أَمْسَكَ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لَهُ.
Allah onu bundan nehyedince onun için istiğfar etmekten el çekmiştir.
وَكَانَ النَّبِيءُ ﷺ يُصَلِّي صَلَاةَ الْجِنَازَةِ عَلَى مَنْ مَاتَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ صَلَاةَ الْجِنَازَةِ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklardan ölen kimsenin cenaze namazını kılardı; çünkü cenaze namazı da istiğfardandır.
وَلَمَّا مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَسَأَلَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَصَلَّى عَلَيْهِ كَرَامَةً لِابْنِهِ وَقَالَ عُمَرُ لِلنَّبِيءِ ﷺ قَدْ نَهَاكَ رَبُّكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ، قَالَ لَهُ عَلَى سَبِيلِ الرَّدِّ «إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ»
Bu ayetin inişinden sonra münafıkların başı Abdullah b. Übey b. Selûl öldüğünde ve oğlu Abdullah b. Abdullah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun cenaze namazını kılmasını isteyince, oğluna ikramen onun cenaze namazını kıldı. Ömer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Rabbin seni onun cenaze namazını kılmaktan nehyetmişti' deyince ona cevap kabilinden: «Allah beni muhayyer bıraktı» buyurdu.
، أَيْ لَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَهْيٌ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ، فَكَانَ لِصَلَاتِهِ عَلَيْهِمْ وَاسْتِغْفَارِهِ لَهُمْ حِكْمَةٌ غَيْرُ حُصُولِ الْمَغْفِرَةِ بَلْ لِمَصَالِحَ أُخْرَى، وَلَعَلَّ النَّبِيءَ ﷺ أَخَذَ بِأَضْعَفِ الِاحْتِمَالَيْنِ فِي صِيغَةِ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَكَذَلِكَ فِي لَفْظِ عَدَدِ سَبْعِينَ مَرَّةً اسْتِقْصَاءً لِمَظِنَّةِ الرَّحْمَةِ عَلَى نَحْوِ مَا أَصَّلْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Yani bu ayette istiğfar etmekten men edici bir nehiy yoktur. Dolayısıyla onun onlar için namaz kılmasında ve af dilemesinde mağfiretin gerçekleşmesi dışında başka maslahatlara yönelik bir hikmet vardı. Muhtemelen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bu tefsirin dokuzuncu mukaddimesinde kurala bağladığımız üzere, rahmet beklentisini son sınırına kadar tüketmek maksadıyla { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } sîgasındaki iki ihtimalden daha zayıf olanını ve aynı şekilde { سَبْعِينَ مَرَّةً } sayı lafzını esas almıştır.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا لِانْتِفَاءِ الْغُفْرَانِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا } kavlindeki işaret, { فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ } kavlinden anlaşılan bağışlanmanın yokluğunadır.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَكُفْرُهُمْ بِاللَّهِ هُوَ الشِّرْكُ. وَكُفْرُهُمْ بِرَسُولِهِ جَحْدُهُمْ رِسَالَتَهُ ﷺ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ جَاحِدَ نُبُوءَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يُطْلَقُ عَلَيْهِ كَافِرٌ.
{ بِـ } harfi sebebiyyet içindir. Onların Allah'ı inkâr etmeleri şirk koşmalarıdır. Resûlü'nü inkâr etmeleri ise onun peygamberliğini reddetmeleridir. Bu ayette, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr eden kimseye kâfir denileceğine delil vardır.
وَمَعْنَى وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُقَدِّرُ لَهُمُ الْهَدْيَ إِلَى الْإِيمَانِ لِأَجْلِ فِسْقِهِمْ، أَيْ بُعْدِهِمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي أَدِلَّةِ النُّبُوءَةِ، وَعَنِ الْإِنْصَافِ فِي الِاعْتِرَافِ بِالْحَقِّ فَمَنْ كَانَ ذَلِكَ دَيْدَنُهُ طُبِعَ عَلَى قَلْبِهِ فَلَا يَقْبَلُ الْهُدَى فَمَعْنَى لَا يَهْدِي لَا يَخْلُقُ الْهُدَى فِي قُلُوبهم.
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ } kavlinin anlamı: Allah, fasıklıkları yani peygamberlik delillerini düşünmekten ve hakkı itiraf etmede insaflı davranmaktan uzak durmaları sebebiyle onlar için imana hidayeti takdir etmez. Kimin âdeti bu olursa onun kalbi mühürlenir de hidayeti kabul etmez. Dolayısıyla { لَا يَهْدِي } ifadesinin anlamı; kalplerinde hidayeti yaratmaz demektir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨١]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 81]
فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١)
{ فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) } “[Savaştan] geri bırakılanlar, Allah Resûlü’nün hilafına oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmekten hoşlanmadılar ve: 'Bu sıcakta sefere çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha çetindir.' Keşke anlasalardı! (81)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَهَذِهِ الْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى مَا حَصَلَ لِلْمُنَافِقِينَ عِنْدَ الِاسْتِنْفَارِ لِغَزْوَةِ تَبُوكَ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْمُخَلَّفِينَ خُصُوصُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ.
İptidâî bir istînâftır. Bu ayet, Tebük Gazvesi için seferberlik ilan edildiğinde münafıkların sergilediği duruma işaret etmektedir; dolayısıyla geride bırakılanlardan maksat, münafıklardan özellikle Tebük Gazvesi'nden geri kalanlardır.
وَمُنَاسَبَةُ وُقُوعِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ فَرَحَهُمْ بِتَخَلُّفِهِمْ قَدْ قَوِيَ لَمَّا اسْتَغْفَرَ لَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ وَظَنُّوا أَنَّهُمُ اسْتَغْفَلُوهُ فَقَضَوْا مَأْرَبَهُمْ ثُمَّ حَصَّلُوا الِاسْتِغْفَارَ ظَنًّا مِنْهُمْ بِأَنَّ مُعَامَلَةَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ تَجْرِي عَلَى ظَوَاهِرِ الْأُمُورِ.
Bu makamda yer almasının münasebeti şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için af dilediğinde geri kalmalarına duydukları sevinç güçlenmişti; zira onu gafil avladıklarını, böylece hem arzularına ulaştıklarını hem de Allah'ın kendilerine muamelesinin işlerin zahirine göre cereyan ettiği zannıyla istiğfarı elde ettiklerini sanmışlardı.
فَالْمُخَلَّفُونَ هُمُ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ اسْتَأْذَنُوا النَّبِيءَ ﷺ فَأَذِنَ لَهُمْ وَكَانُوا مِنَ الْمُنَافِقِينَ فَلِذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَيْهِمْ فِي الْآيَةِ وَصْفُ الْمُخَلَّفِينَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ لِأَنَّ النَّبِيءَ خَلَّفَهُمْ، وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ مَا أَذِنَ لَهُمْ فِي التَّخَلُّفِ إِلَّا لِعِلْمِهِ بِفَسَادِ قُلُوبِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يُغْنُونَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ شَيْئًا كَمَا قَالَ: لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا [التَّوْبَة: ٤٧] .
Geri bırakılanlar ({ الْمُخَلَّفُونَ }), Tebük Gazvesi'nden geri kalanlardır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediler, o da onlara izin verdi ve bunlar münafıklardandı. Bu sebeple ayette onlar hakkında ism-i mef'ûl sîgasıyla { الْمُخَلَّفِينَ } vasfı kullanılmıştır; çünkü Peygamber onları geride bırakmıştır. Bunda, [Peygamber'in] kalplerinin bozukluğunu ve { لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زادُوكُمْ إِلَّا خَبالًا } “Eğer aranızda [sefere] çıksalardı, size bozgunculuktan başka bir şey artırmazlardı” [Tevbe: 47] kavlinde olduğu gibi Müslümanlara hiçbir fayda sağlamayacaklarını bildiği için geride kalmalarına izin verdiğine bir ima vardır.
وَذِكْرُ فَرَحِهِمْ دَلَالَةٌ عَلَى نِفَاقِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ لَكَانَ التَّخَلُّفُ نَكَدًا عَلَيْهِمْ وَنَغْصًا كَمَا وَقَعَ لِلثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا فَتَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.
Sevinçlerinin zikredilmesi nifaklarına delalet eder; çünkü şayet mümin olsalardı, geride bırakılıp da Allah'ın kendilerinin tevbesini kabul ettiği üç kişiye olduğu gibi geride kalmak onlara tasa ve keder olurdu.
وَالْمَقْعَدُ هُنَا مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ أَيْ بِقُعُودِهِمْ.
Buradaki el-Mak'ad (الْمَقْعَدُ) mîmî masdardır, yani "oturup kalmalarıyla" demektir.
وخِلافَ لُغَةٌ فِي خَلْفَ. يُقَالُ: أَقَامَ خِلَافَ الْحَيِّ بِمَعْنَى بَعْدَهُمْ، أَيْ ظَعَنُوا وَلَمْ يَظْعَنْ. وَمِنْ نُكْتَةِ اخْتِيَارِ لَفْظِ خِلَافٍ دُونَ خَلْفَ أَنَّهُ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ قُعُودَهُمْ كَانَ
Hılâf (خِلافَ), half (خَلْفَ) kelimesinin bir lügatidir. "Onlardan sonra kaldı" anlamında "أَقَامَ خِلَافَ الْحَيِّ" denir, yani "onlar göç etti, o ise göç etmedi" demektir. Half yerine hılâf lafzının tercih edilmesinin nüktelerinden biri, onların oturup kalmalarının,
مُخَالَفَةً لِإِرَادَةِ رَسُولِ اللَّهِ حِينَ اسْتَنْفَرَ النَّاسَ كُلَّهُمْ لِلْغَزْوِ. وَلِذَلِكَ جَعَلَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَفْعُولِ لَهُ، أَيْ بِمَقْعَدِهِمْ لِمُخَالَفَةِ أَمْرِ الرَّسُولِ.
Allah Resûlü'nün bütün insanları savaşa çağırdığı andaki iradesine bir muhalefet olduğuna işaret etmesidir. Bu sebeple bazı müfessirler onu mef'ûlün leh olarak mensup kılmışlardır; yani "Resûl'ün emrine muhalefet etmek için oturmaları sebebiyle" [demektir].
وَكَرَاهِيَتُهُمُ الْجِهَادَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَصْلَةٌ أُخْرَى مِنْ خِصَالِ النِّفَاقِ لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَة:
Mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmekten hoşlanmamaları da nifak hasletlerinden bir diğeridir; çünkü Allah önceki ayette: { وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihad edin” [Tevbe:
٤١] الْآيَةَ، وَلِكَوْنِهَا خَصْلَةً أُخْرَى جُعِلَتْ جُمْلَتُهَا مَعْطُوفَةً وَلَمْ تُجْعَلْ مُقْتَرِنَةً بِلَامِ التَّعْلِيلِ مَعَ أَنَّ فَرَحَهُمْ بِالْقُعُودِ سَبَبُهُ هُوَ الْكَرَاهِيَةُ لِلْجِهَادِ.
41] ayetiyle bunu emretmiştir. Başka bir haslet olması hasebiyle, oturup kalmaya sevinmelerinin sebebi cihaddan hoşlanmamak olduğu halde, bu cümle [sebep bildiren] lâm-ı ta'lîl ile bitişik kılınmayıp atıf yapılmıştır.
وَقَوْلُهُمْ: لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ خِطَابُ بَعْضِهِمْ بَعْضًا وَكَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ فِي وَقْتِ الْحَرِّ حِينَ طَابَتِ الظِّلَالُ.
{ لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ } “Bu sıcakta sefere çıkmayın” sözleri ise birbirlerine hitaplarıdır. Tebük Gazvesi de gölgelerin tatlılaştığı şiddetli sıcak vaktindeydi.
وَجُمْلَةُ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ خِطَابٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمَقْصُودُ قَرْعُ أَسْمَاعِهِمْ بِهَذَا الْكَلَامِ.
{ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } “De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha çetindir'” cümlesi iptidâî bir müste'nefedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır ve maksat bu sözü onların kulaklarına çarpmaktır.
وَكَوْنُ نَارِ جَهَنَّمَ أَشَدَّ حَرًّا مِنْ حَرِّ الْقَيْظِ أَمْرٌ مَعْلُومٌ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ.
Cehennem ateşinin yaz sıcağından daha şiddetli olduğu, haber verilmesine amaç taalluk etmeyen malum bir husustur.
فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْخَبَرَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّذْكِيرِ بِمَا هُوَ مَعْلُومٌ تَعْرِيضًا بِتَجْهِيلِهِمْ لِأَنَّهُمْ حَذِرُوا مِنْ حَرٍّ قَلِيلٍ وَأَقْحَمُوا أَنْفُسَهُمْ فِيمَا يَصِيرُ بِهِمْ إِلَى حَرٍّ أَشَدَّ. فَيَكُونُ هَذَا التَّذْكِيرُ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهِمْ وَاقِعِينَ فِي نَارِ جَهَنَّمَ لِأَجْلِ قُعُودِهِمْ عَنِ الْغَزْوِ فِي الْحَرِّ، وَفِيهِ كِنَايَةٌ عُرْضِيَّةٌ عَنْ كَوْنِهِمْ صَائِرِينَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ.
Dolayısıyla bu haberin, onları cahillikle itham etmeye tarizde bulunarak malum olanı hatırlatmada kullanıldığı kesinleşir; çünkü onlar az bir sıcaktan sakınmışlar, fakat kendilerini daha çetin bir sıcağa sürükleyecek şeyin içine atmışlardır. Böylece bu hatırlatma, sıcakta savaşa gitmeyip oturmaları sebebiyle cehennem ateşine düşeceklerine kinaye olur; bunda onların cehennem ateşine varacaklarına dair dolaylı bir kinaye vardır.
وَجُمْلَةُ: لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ تَتْمِيمٌ، لِلتَّجْهِيلِ وَالتَّذْكِيرِ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ الذِّكْرَى، وَلَكِنَّهُمْ لَا يَفْقَهُونَ، فَلَا تُجْدِي فِيهِمُ الذكرى وَالْمَوْعِظَة، إِذا لَيْسَ الْمُرَادُ لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ أَنَّ نَارَ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لِأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِمْ وَلَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ أَنَّهُمْ صَائِرُونَ إِلَى النَّارِ وَلَكِنَّهُمْ لَا يفقهُونَ ذَلِك.
{ لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ } “Keşke anlasalardı!” cümlesi, cehaletlerini yüzlerine vurma ve hatırlatmayı tamamlama mahiyetindedir. Yani şayet öğüdü anlasalardı onlara böyle denirdi; fakat onlar anlamazlar, dolayısıyla hatırlatma ve öğüt onlara fayda vermez. Zira maksat, cehennem ateşinin daha sıcak olduğunu anlamaları değildir; çünkü bu onlara gizli değildir. Maksat, ateşe varacaklarını anlamış olmalarıdır, fakat onlar bunu anlamazlar.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٢]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 82]
فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢)
{ فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلاً وَلْيَبْكُوا كَثِيراً جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) } “Kazandıklarının cezası olarak artık az gülsünler, çok ağlasınlar! (82)”
تَفْرِيعُ كَلَامٍ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ ذِكْرِ فَرَحِهِمْ، وَمِنْ إِفَادَةِ قَوْلِهِ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا [التَّوْبَة: ٨١] مِنَ التَّعْرِيضِ بِأَنَّهُمْ أَهْلُهَا وَصَائِرُونَ إِلَيْهَا.
Onların sevinçlerinin zikredilmesinden ve: { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } “De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha çetindir'” [Tevbe: 81] kavlinin, onların cehennem ehli olduklarına ve oraya varacaklarına dair tariz ifade etmesinden önceki söze dallanan bir sözdür.
وَالضَّحِكُ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْفَرَحِ أَوْ أُرِيدَ ضَحِكُهُمْ فَرَحًا لِاعْتِقَادِهِمْ تَرْوِيجَ حِيلَتِهِمْ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ إِذْ أَذِنَ لَهُمْ بِالتَّخَلُّفِ.
Buradaki gülmek sevinçten kinayedir; yahut geride kalmalarına izin verildiğinde hilelerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nezdinde tuttuğu zannıyla sevinçten gülmeleri kastedilmiştir.
وَالْبُكَاءُ: كِنَايَةٌ عَنْ حُزْنِهِمْ فِي الْآخِرَةِ فَالْأَمْرُ بِالضَّحِكِ وَبِالْبُكَاءِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِخْبَارِ بِحُصُولِهِمَا قَطْعًا إِذْ جُعِلَا مِنْ أَمْرِ اللَّهِ أَوْ هُوَ أَمْرُ تَكْوِينٍ مِثْلُ قَوْلِهِ: فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا [الْبَقَرَة: ٢٤٣] وَالْمَعْنَى أَنَّ فَرَحَهُمْ زَائِلٌ وَأَنَّ بُكَاءَهُمْ دَائِمٌ.
Ağlamak ise ahiretteki hüzünlerinden kinayedir. Gülme ve ağlama emri, Allah'ın emrinden kılındığı için kesinlikle meydana geleceklerini haber vermede kullanılmıştır; yahut { فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Bunun üzerine Allah onlara: 'Ölün!' dedi” [Bakara: 243] kavlinde olduğu gibi tekvinî bir emirdir. Manası, sevinçlerinin geçici, ağlamalarının ise sürekli olduğudur.
وَالضَّحِكُ: كَيْفِيَّةٌ فِي الْفَمِ تَتَمَدَّدَ مِنْهَا الشَّفَتَانِ وَرُبَّمَا أَسْفَرَتَا عَنِ الْأَسْنَانِ وَهِيَ كَيْفِيَّةٌ تَعْرِضُ عِنْدَ السُّرُورِ وَالتَّعَجُّبِ مِنَ الْحُسْنِ.
Gülmek: Ağızda, dudakların gerilmesi ve bazen dişlerin görünmesi şeklinde ortaya çıkan bir durumdur; bu, sevinç ve güzellikten kaynaklanan hayranlık anında meydana gelir.
وَالْبُكَاءُ: كَيْفِيَّةٌ فِي الْوَجْهِ وَالْعَيْنَيْنِ تَنْقَبِضُ بِهَا الْوَجْنَتَانِ وَالْأَسَارِيرُ وَالْأَنْفُ. وَيَسِيلُ الدَّمْعُ مِنَ الْعَيْنَيْنِ، وَذَلِكَ يَعْرِضُ عِنْدَ الْحُزْنِ وَالْعَجْزِ عَنْ مُقَاوَمَةِ الْغَلَبِ.
Ağlamak: Yüzde ve gözlerde, yanakların, yüz hatlarının ve burnun büzülmesi şeklinde meydana gelen bir durumdur. Gözlerden yaş akar ve bu, üzüntü ile galebe çalana karşı koyma acziyeti anında ortaya çıkar.
وَقَوْلُهُ: جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِهِمْ، أَيْ جَزَاءً لَهُمْ، وَالْمَجْعُولُ جَزَاءً هُوَ الْبُكَاءُ الْمُعَاقِبُ لِلضَّحِكِ الْقَلِيلِ لِأَنَّهُ سَلَبَ نِعْمَةً بِنِقْمَةٍ عَظِيمَةٍ.
{ جَزاءً بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazandıklarının cezası olarak” kavli onların zamirinden haldir, yani "kendilerine bir ceza olarak" [demektir]. Ceza kılınan şey, az gülmenin peşinden gelen ağlamadır; çünkü o, nimeti büyük bir azapla çekip almıştır.
وَمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ هُوَ أَعْمَالُ نِفَاقِهِمْ، وَاخْتِيرَ الْمَوْصُولُ فِي التَّعْبِيرِ عَنْهُ لِأَنَّهُ أَشْمَلُ مَعَ الْإِيجَازِ.
Kazandıkları şeyler ise nifak amelleridir; bunu ifade etmede mevsulün seçilmesi, îcaz ile birlikte daha kapsamlı olmasındandır.
وَفِي ذِكْرِ فِعْلِ الْكَوْنِ، وَصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي يَكْسِبُونَ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ
Kevn fiilinin zikredilmesinde ve { يَكْسِبُونَ } fiilinin muzari sîgasında oluşunda,
كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
{ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “[Onlar] kendi kendilerine zulmediyorlardı”
[التَّوْبَة: ٧٠] .
“Fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” [Tevbe: 70] kavlinde geçen incelikler vardır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٣]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 83]
فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣)
{ فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ (٨٣) } “Eğer Allah seni onlardan bir zümrenin yanına döndürür de onlar [sefere] çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: 'Benimle asla ebediyen çıkmayacaksınız ve benimle birlikte hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geride kalanlarla beraber oturun!' (83)”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا آذَنَ بِهِ قَوْلُهُ: قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا [التَّوْبَة: ٨١] إِذْ فُرِّعَ عَلَى الْغَضَبِ عَلَيْهِمْ وَتَهْدِيدِهِمْ عِقَابٌ آخَرُ لَهُمْ، بِإِبْعَادِهِمْ عَنْ مُشَارَكَةِ الْمُسْلِمِينَ فِي غَزَوَاتِهِمْ.
Fâ harfi, { قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا } “De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklık bakımından daha çetindir'” [Tevbe: 81] kavlinin bildirdiği hususa tafrî' içindir; zira onlara duyulan öfke ve tehdidin üzerine, gazvelerinde Müslümanlara katılmaktan uzaklaştırılmaları şeklinde onlar için bir başka ceza tafrî' edilmiştir.
وَفِعْلُ رَجَعَ يَكُونُ قَاصِرًا ومتعدّيا مرادفا لأرجع. وَهُوَ هُنَا مُتَعَدٍّ، أَيْ أَرْجَعَكَ اللَّهُ.
Racea (رَجَعَ) fiili hem lâzım hem de ercea (أرجع) ile eş anlamlı olarak müteaddi olur. Burada ise müteaddidir, yani "Allah seni geri döndürürse" demektir.
وَجُعِلَ الْإِرْجَاعُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْمُخَلَّفِينَ عَلَى وَجْهِ الْإِيجَازِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْإِرْجَاعُ إِلَى الْحَدِيثِ مَعَهُمْ فِي مِثْلِ الْقِصَّةِ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهَا بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ بَيَانَ مُعَامَلَتِهِ مَعَ طَائِفَةٍ، اخْتُصِرَ الْكَلَامُ، فَقِيلَ: فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْإِرْجَاعَ الْحَقِيقِيَّ كَمَا جَرَتْ عَلَيْهِ عِبَارَاتُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَجَعَلُوهُ الْإِرْجَاعَ مِنْ سَفَرِ تَبُوكَ مَعَ أَنَّ السُّورَةَ كُلَّهَا نَزَلَتْ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكَ بَلِ الْمُرَادُ الْمَجَازِيُّ، أَيْ تَكَرَّرَ الْخَوْضُ مَعَهُمْ مَرَّةً أُخْرَى.
Geri bırakılan münafıklardan bir zümreye döndürülmenin ifade edilmesi îcaz yoluyladır; çünkü kastedilen, { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “[sefere] çıkmak için senden izin isterlerse” kavlinin karinesiyle, kendisinden bahsedilen kıssanın bir benzerinde onlarla konuşmaya döndürülmektir. Maksat bir zümre ile muamelesini açıklamak olunca söz kısaltılmış ve { فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلى طائِفَةٍ مِنْهُمْ } “Eğer Allah seni onlardan bir zümrenin yanına döndürürse” denilmiştir. Çoğu müfessirin ifadelerinin vardığı ve surenin tamamı Tebük Gazvesi'nden sonra indiği halde Tebük seferinden döndürmek olarak kabul ettikleri gibi hakiki anlamda döndürmek murat değildir; bilakis mecazi anlam kastedilmiştir, yani "onlarla bu konuya tekrar girilecek olursa" demektir.
وَالطَّائِفَةُ: الْجَمَاعَةُ وَتَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٤] . أَوْ قَوْلِهِ: فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] .
Tâife (الطَّائِفَةُ), cemaat demektir; Yüce Allah'ın Âl-i İmrân Suresi'ndeki { يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ } “içinizden bir zümreyi bürüyordu” [154] veya Nisâ Suresi'ndeki { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir zümre seninle beraber dursun” [102] kavlinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالطَّائِفَةِ هُنَا جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُخَلَّفِينَ دَلَّ عَلَيْهَا قَوْلُهُ: فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ أَيْ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ يَبْتَغُونَ الْخُرُوجَ لِلْغَزْوِ، فَيَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الطَّائِفَةُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لِلْغَزْوِ طَمَعًا فِي الْغَنِيمَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُخَلَّفِينَ تَابُوا وَأَسْلَمُوا فَاسْتَأْذَنُوا لِلْخُرُوجِ لِلْغَزْوِ. وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ يُحْتَمَلُ أَنَّ مَنْعَهُمْ مِنَ الْخُرُوجِ لِلْخَوْفِ مِنْ غَدْرِهِمْ إِنْ كَانُوا مُنَافِقِينَ أَوْ لِمُجَرَّدِ التَّأْدِيبِ لَهُمْ إِنْ كَانُوا قَدْ تَابُوا وَآمَنُوا.
Burada tâife ile kastedilen, { فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ } “[sefere] çıkmak için senden izin isterlerse” kavlinin delalet ettiği geride kalanlardan bir gruptur; yani gazveye çıkmak isteyen bir zümredir. Bu zümrenin, ganimet vb. arzularla savaşa çıkmak isteyen münafıklardan olması caizdir. Geride bırakılanlardan tevbe edip İslam'a giren ve gazveye çıkmak için izin isteyen bir zümre olması da caizdir. Her iki ihtimale göre de savaşa çıkmaktan menedilmeleri, eğer münafıksalar ihanetlerinden korkulduğu için yahut tevbe edip iman etmişlerse sırf onları te'dip etmek içindir.
وَمَا أُمِرَ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ صَالِحٌ لِلْوَجْهَيْنِ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara söylemesi emredilen söz her iki veche de uygundur.
وَالْجَمْعُ بَيْنَ النَّفْيِ بِ لَنْ وَبَيْنَ كَلِمَةِ أَبَداً تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى لَنْ لِانْتِفَاءِ خُرُوجِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِلَى الْغَزْوِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ.
Len (لَنْ) ile yapılan nefy ile ebeden (أَبَداً) kelimesinin bir arada zikredilmesi, gelecekte Müslümanlarla birlikte gazveye çıkmalarının nefyedilmesi hususunda len edatının manasını tekit etmektedir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلتِّعْدَادِ عَلَيْهِمْ وَالتَّوْبِيخِ، أَيْ إِنَّكُمْ تُحِبُّونَ الْقُعُودَ وَتَرْضَوْنَ بِهِ فَقَدْ زِدْتُكُمْ مِنْهُ.
{ إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” cümlesi, başlarına kakmak ve azarlamak için getirilmiş bir müste'nefedir; yani "Siz oturup kalmayı seviyorsunuz ve ona razı oluyorsunuz, ben de size onu artırdım" [demektir].
وَفِعْلُ: رَضِيتُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا ارْتَكَبُوهُ مِنَ الْقُعُودِ عَمَلٌ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَأْبَاهُ النَّاسُ
{ رَضِيتُمْ } “razı oldunuz” fiili, onların irtikâp ettikleri oturup kalmanın insanların normalde kaçınacağı bir amel olduğuna delalet eder;
حَتَّى أُطْلِقَ عَلَى ارْتِكَابِهِ فِعْلُ رَضِيَ الْمُشْعِرُ بِالْمُحَاوَلَةِ وَالْمُرَاوَضَةِ. جُعِلُوا كَالَّذِي يُحَاوِلُ نَفْسَهُ عَلَى عَمَلٍ وَتَأْبَى حَتَّى يُرْضِيَهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التَّوْبَة: ٣٨] وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ.
öyle ki bunu işlemeye, çaba sarf etmeyi ve ikna etmeyi hissettiren radıye (رَضِيَ) fiili ıtlak edilmiştir. Kendisini bir işe zorlayan ve nefsi razı oluncaya kadar direnen kimse gibi kılınmışlardır; nitekim Yüce Allah'ın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz?” [Tevbe: 38] kavlinde böyledir ve bu daha önce geçmişti.
وَانْتَصَبَ أَوَّلَ مَرَّةٍ هُنَا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّ الْمَرَّةَ هُنَا لَمَّا كَانَتْ فِي زَمَنٍ مَعْرُوفٍ لَهُمْ وَهُوَ زَمَنُ الْخُرُوجِ إِلَى تَبُوكَ ضَمِنَتْ مَعْنَى الزَّمَانِ. وَانْتِصَابُ الْمَصْدَرِ بِالنِّيَابَةِ عَنِ
Buradaki { أَوَّلَ مَرَّةٍ } “ilk defasında” ifadesi zarfiyet üzere mensuptur; çünkü buradaki "defa/merre", onlarca bilinen bir zamanda, yani Tebük'e çıkış zamanında olduğu için zaman manasını içermiştir. Masdarın zaman ismine
اسْمِ الزَّمَانِ شَائِعٌ فِي كَلَامِهِمْ، بِخِلَافِ انْتِصَابِهَا فِي قَوْله: وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [التَّوْبَة: ١٣] وَفِي قَوْلِهِ: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً [التَّوْبَة: ٨٠] كَمَا تَقَدَّمَ. وأَوَّلَ مَرَّةٍ هِيَ غَزْوَةُ تَبُوكَ الَّتِي تَخَلَّفُوا عَنْهَا.
niyabeten mensup kılınması Arapların kelamında yaygındır; daha önce geçtiği üzere { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “oysa size karşı ilk defa onlar başlamıştı” [Tevbe: 13] kavlindeki ve { إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً } “onlar için yetmiş defa af dilesen de” [Tevbe: 80] kavlindeki nasbından farklıdır. İlk defa ({ أَوَّلَ مَرَّةٍ }), onların geri kaldıkları Tebük Gazvesi'dir.
وَأَفْعَلُ التَّفْضِيلِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى نَكِرَةٍ اقْتَصَرَ عَلَى الْإِفْرَادِ وَالتَّذْكِيرِ وَلَوْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ غَيْرَ مُفْرَدٍ وَلَا مُذَكَّرٍ لِأَنَّ فِي الْمُضَافِ إِلَيْهِ دَلَالَةً عَلَى الْمَقْصُودِ كَافِيَةً.
İsm-i tafdîl nekireye izafe edildiğinde, muzâfun ileyh tekil ve müzekker olmasa bile müfret ve müzekker olmakla yetinilir; zira muzâfun ileyhte kastedilene dair yeterli delalet bulunmaktadır.
وَالْفَاءُ فِي فَاقْعُدُوا تَفْرِيعٌ عَلَى إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ، أَيْ لَمَّا اخْتَرْتُمُ الْقُعُودَ لِأَنْفُسِكُمْ فَاقْعُدُوا الْآنَ لِأَنَّكُمْ تُحِبُّونَ التَّخَلُّفَ.
{ فَاقْعُدُوا } “artık oturun” kavlindeki fâ, { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ } “Çünkü siz oturup kalmaya razı oldunuz” kavline tafrî'dir; yani "Mademki kendiniz için oturup kalmayı seçtiniz, o halde şimdi de oturun; çünkü siz geride kalmayı seviyorsunuz" demektir.
والْخالِفِينَ جَمْعُ خَالِفٍ وَهُوَ الَّذِي يَخْلُفُ الْغَازِيَ فِي أَهْلِهِ وَكَانُوا يَتْرُكُونَ لِذَلِكَ.
El-Hâlifîn (الْخالِفِينَ), hâlif (خَالِف) kelimesinin çoğuludur; o da gazaya gidenin geride bıraktığı ailesine vekâlet eden kimsedir ve savaşta
مَنْ لَا غَنَاءَ لَهُ فِي الْحَرْبِ. فَكَوْنُهُمْ مَعَ الْخَالِفِينَ تعيير لَهُم.
bir yararlılığı olmayan kimseler bu iş için bırakılırdı. Dolayısıyla onların geride kalanlarla beraber kılınması kendilerini bir ayıplamadır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٤]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 84]
وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤)
{ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ (٨٤) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla ebediyen kılma ve kabrinin başında durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler ve fasık olarak öldüler. (84)”
لَمَّا انْقَضَى الْكَلَامُ عَلَى الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُنَافِقِينَ النَّاشِئِ، عَنِ الِاعْتِذَارِ وَالْحَلِفِ الْكَاذِبَيْنِ وَكَانَ الْإِعْلَامُ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ مَشُوبًا بِصُورَةِ التَّخْيِيرِ فِي الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ، وَكَانَ ذَلِكَ يُبْقِي شَيْئًا مِنْ طَمَعِهِمْ فِي الِانْتِفَاعِ بِالِاسْتِغْفَارِ لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَ الْمُعَامَلَةَ الرَّبَّانِيَّةَ تَجْرِي عَلَى ظَوَاهِرِ الْأَعْمَالِ وَالْأَلْفَاظِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ [التَّوْبَة: ٨١] ، تَهَيَّأَ الْحَالُ لِلتَّصْرِيحِ بِالنَّهْيِ عَنِ الِاسْتِغْفَارِ لَهُمْ وَالصَّلَاةِ عَلَى مَوْتَاهُمْ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ عَلَى الْمَيِّتِ اسْتِغْفَارٌ.
Münafıkların sahte mazeret ve yalan yeminlerinden kaynaklanan, onlar için af dileme meselesi sona erince ve Allah'ın onları bağışlamayacağının bildirilmesi onlar için istiğfarda bulunma konusunda bir muhayyerlik sûretiyle karışık olup, { فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ } “[Savaştan] geri bırakılanlar sevindiler” [Tevbe: 81] kavlinde açıkladığımız üzere ilahî muamelenin amellerin ve lafızların zahirine göre cereyan ettiğini sandıkları için bu durum istiğfardan yararlanma ümitlerinden bir parçasını baki bırakınca; onlar için istiğfar etmenin ve ölülerine cenaze namazı kılmanın açıkça nehyedilmesine zemin hazırlandı; zira ölüye cenaze namazı kılmak bir istiğfardır.
فَجُمْلَةُ وَلا تُصَلِّ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٨٠] عَطْفُ كَلَامٍ مُرَادٍ إِلْحَاقُهُ بِكَلَامٍ آخَرَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَنْزِلُ مُرَاعًى فِيهِ مَوَاقِعُ وَضْعِ الْآيِ.
{ وَلا تُصَلِّ } “cenaze namazını kılma” cümlesi, { اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “onlar için ister af dile, ister af dileme” [Tevbe: 80] cümlesine matuftur; başka bir kelama ilhak edilmesi murat edilen bir kelamın atfıdır, çünkü Kur'an ayetlerin konuluş yerleri gözetilerek inmektedir.
وَضَمِيرُ مِنْهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ عُرِفُوا بِسِيمَاهُمْ وَأَعْمَالِهِمُ الْمَاضِيَةِ الذِّكْرِ.
{ مِنْهُمْ } “onlardan” zamiri, simalarıyla ve daha önce zikredilen amelleriyle tanınan münafıklara racidir.
وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا
Bu ayetin iniş sebebi,
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: «لَمَّا مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ دُعِيَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ
Buhârî ve Tirmizî'nin Abdullah b. Abbâs'tan, onun da Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet ettiği şu hadistir: Ömer şöyle demiştir: «Abdullah b. Übey b. Selûl öldüğünde Allah Resûlü onun [cenaze namazını kıldırması] için çağrıldı»
لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ وَثَبْتُ إِلَيْهِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُصَلِّي عَلَى ابْنِ أُبَيٍّ وَقَدْ قَالَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا، كَذَا وَكَذَا أُعَدِّدُ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ وَقَالَ: «أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ» فَلَمَّا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ: «إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ، لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَبْعِينَ يُغْفَرُ لَهُ لَزِدْتُ عَلَيْهَا» . قَالَ: فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ثُمَّ انْصَرَفَ فَلَمْ يَمْكُثْ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَتَانِ مِنْ بَرَاءَةٌ وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً إِلَى قَوْلِهِ: وَهُمْ فاسِقُونَ قَالَ: فَعَجِبْتُ بَعْدُ مِنْ جُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ اه»
...onun [cenaze namazını] kıldırması için. Allah Resûlü kalkınca hemen onun önüne sıçrayıp şöyle dedim: 'Ey Allah'ın Resûlü! İbn Übey filan ve filan gün şöyle şöyle demişken onun namazını mı kılacaksın?' -onun söylediklerini bir bir sayıyordum-. Bunun üzerine Allah Resûlü tebessüm edip: «Benden geri dur ey Ömer!» buyurdu. Ben ısrarı artırınca: «Ben muhayyer bırakıldım, ben de [namazını kılmayı] seçtim. Şayet yetmişin üzerine çıktığımda bağışlanacağını bilseydim, mutlaka yetmişin üzerine çıkardım» buyurdu. [Ömer] dedi ki: Allah Resûlü onun namazını kıldırdı, sonra ayrıldı. Çok geçmeden Berâe suresinden şu iki ayet indi: «Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma...» ayetinden «...ve fasık olarak [öldüler]» kavline kadar. [Ömer] dedi ki: 'Daha sonra Allah Resûlü'ne karşı gösterdiğim bu cüretten ötürü hayrete düştüm. Allah ve Resûlü en iyi bilendir.'»
. وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى فَلَمْ يُصَلِّ رَسُولُ اللَّهِ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ حَتَّى قُبِضَ ﷺ وَإِنَّمَا صَلَّى عَلَيْهِ وَأَعْطَاهُ قَمِيصَهُ لِيُكَفَّنَ فِيهِ إِكْرَامًا لِابْنِهِ عَبْدِ اللَّهِ وَتَأْلِيفًا لِلْخَزْرَجِ.
Diğer bir rivayette ise: Bu ayetten sonra Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edene kadar onlardan hiçbir kimsenin cenaze namazını kılmamıştır. Onun cenaze namazını kılması ve gömleğini ona kefen yapılsın diye vermesi, yalnızca oğlu Abdullah'a ikram ve Hazrec kabilesinin kalbini İslam'a ısındırmak içindi.
وَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ صِفَةُ أَحَدٍ. وَجُمْلَةُ ماتَ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِ أَحَدٍ.
Ayet-i kerimedeki { مِنْهُمْ } “onlardan” ifadesi { أَحَدٍ } “hiçbir kimsenin” kelimesinin sıfatıdır. { ماتَ } “ölen” cümlesi ise { أَحَدٍ } “hiçbir kimsenin” kelimesinin ikinci sıfatıdır.
وَمَعْنَى وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ لَا تَقِفْ عَلَيْهِ عِنْدَ دَفْنِهِ لِأَنَّ الْمُشَارَكَةَ فِي دَفْنِ الْمُسْلِمِ حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِ عَلَى الْكِفَايَةِ كَالصَّلَاةِ عَلَيْهِ فَتَرْكُ النَّبِيءِ ﷺ الصَّلَاةَ عَلَيْهِمْ وَحُضُورَ دَفْنِهِمْ إِعْلَانٌ بِكُفْرِ مَنْ تُرِكَ ذَلِكَ لَهُ.
{ وَلا تَقُمْ عَلى قَبْرِهِ } “kabrinin başında durma” ifadesinin anlamı, defni esnasında onun başında durma demektir. Çünkü bir Müslümanın defnine iştirak etmek, cenaze namazını kılmak gibi diğer Müslümanlar üzerine farz-ı kifayedir. Dolayısıyla Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in onların cenaze namazını ve defninde bulunmayı terk etmesi, bu muamelenin terk edildiği kimsenin küfrünün ilan edilmesidir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ تَعْلِيلِيَّةٌ وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ وَقَدْ أَغْنَى وُجُودُ (إِنَّ) فِي أَوَّلِهَا عَنْ فَاءِ التَّفْرِيعِ كَمَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ.
{ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr ettiler” cümlesi gerekçe bildiren bir cümledir (ta'liliyye); bu sebeple atfedilmemiştir. Başındaki inne (إِنَّ) edatının varlığı, dildeki kullanım gereği ta'kîb ve tafsîl bildiren fâ (فَـ) harfinin yerine geçmiştir.
وَالْفِسْقُ مُرَادٌ بِهِ الْكُفْرُ فَالتَّعْبِيرُ بِ فاسِقُونَ عِوَضَ (كَافِرُونَ) مُجَرَّدُ تَفَنُّنٍ. وَالْأَحْسَنُ أَنْ يُفَسَّرَ الْفِسْقُ هُنَا بِالْخُرُوجِ عَنِ الْإِيمَانِ بَعْدَ التَّلَبُّسِ بِهِ، أَيْ بِصُورَةِ الْإِيمَانِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنَ الْفِسْقِ مَعْنًى أَشْنَعَ مِنَ الْكُفْرِ.
Buradaki fısk (الْفِسْقُ) ile küfür kastedilmiştir. Dolayısıyla kâfirler (كَافِرُونَ) yerine { فاسِقُونَ } “fasıklar” ifadesinin kullanılması salt bir üslup zenginliğidir (tefennün). En güzeli ise buradaki fıskın, imana büründükten -yani iman görüntüsü verdikten- sonra imandan çıkmak şeklinde tefsir edilmesidir; böylece fısk ile küfürden daha çirkin bir mana kastedilmiş olur.
وَضَمَائِرُ إِنَّهُمْ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ فاسِقُونَ عَائِد إِلَى أَحَدٍ لِأَنَّهُ عَامٌّ لِكَوْنِهِ نَكِرَةً فِي سِيَاقِ النَّهْيِ وَالنَّهْيُ كَالنَّفْيِ. وَأَمَّا وَصْفُهُ بِالْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ ماتَ فَجَرَى عَلَى لَفْظِ الْمَوْصُوفِ لِأَنَّ أَصْلَ الصِّفَةِ مُطَابقَة الْمَوْصُوف.
{ إِنَّهُمْ كَفَرُوا } “çünkü onlar inkâr ettiler”, { وَماتُوا } “ve öldüler”, { وَهُمْ فاسِقُونَ } “onlar fasıklar olarak” ifadelerindeki zamirler { أَحَدٍ } “hiçbir kimse” kelimesine racidir; zira nehiy bağlamında nekire (belirsiz) olduğu için umûm ifade etmektedir ve nehiy de nefy (olumsuzluk) gibidir. { ماتَ } “ölen” kavlindeki tekil sıfat ise mevsun lafzına uygun kılınmıştır; çünkü sıfatın aslı, mevsufuna lafzan uymasıdır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٥]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 85]
وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥)
{ وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ (٨٥) } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat etmektedir. (85)”
الْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، أَيْ لَا تُعْجِبْكُمْ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى
Hitap Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'edir; kastedilen ise Müslümanlardır, yani «sizi imrendirmesin» demektir. Bu cümle,
جُمْلَةِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ.
onların cenaze namazını kılmayı nehyeden cümleye matuftur.