وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ هُنَا أَنَّهُ لَمَّا ذُكِرَ مَا يَدُلُّ عَلَى شَقَاوَتِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ كَانَ ذَلِكَ قَدْ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ النَّاسِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ حَصَّلُوا سَعَادَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِكَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَخَسِرُوا الْآخِرَةَ. وَرُبَّمَا كَانَ فِي ذَلِكَ حَيْرَةٌ لِبَعْضِ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَقُولُوا: كَيْفَ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَهُمْ أعداؤه وبغضاء نبيئه. وَرُبَّمَا كَانَ فِي ذَلِكَ أَيْضًا مَسْلَاةٌ لَهُمْ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ، فَأَعْلَمَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ تِلْكَ الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ وَإِنْ كَانَتْ فِي صُورَةِ النِّعْمَةِ فَهِيَ لَهُمْ نِقْمَةٌ وَعَذَابٌ، وَأَنَّ اللَّهَ عَذَّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا بِأَنْ سَلَبَهُمْ طُمَأْنِينَةَ الْبَالِ عَلَيْهَا لِأَنَّهُمْ لَمَّا اكْتَسَبُوا عَدَاوَةَ الرَّسُولِ وَالْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَحْذَرُونَ أَنْ يُغْرِيَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِهِمْ فَيَسْتَأْصِلَهُمْ، كَمَا قَالَ: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الْأَحْزَاب: ٦٠، ٦١] ، ثُمَّ جَعَلَ ذَلِكَ مُسْتَمِرًّا إِلَى مَوْتِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ الَّذِي يَصِيرُونَ بِهِ إِلَى الْعَذَابِ الْأَبَدِيِّ.
Bu sözün burada zikredilmesinin münasebeti şudur: Onların ahiret hayatındaki bedbahtlıklarına delalet eden hususlar zikredilince, bu durum insanların zihninde münafıkların çokça mal ve evlat ile dünya hayatının saadetini elde edip sadece ahireti kaybettikleri düşüncesini uyandırabilirdi. Hatta bu durum bazı Müslümanlar için: 'Allah'ın düşmanları ve Peygamberi'ne buğzeden kimseler oldukları halde Allah onlara mal ve evladı nasıl ihsan etti?' diyerek bir tereddüde yol açabilirdi. Belki bu durum Müslümanlar arasında onlar için bir teselli de olabilirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Müslümanlara bildirdi ki; o mallar ve evlatlar nimet sûretinde görünse de aslında onlar için bir felaket ve azaptır; Allah dünyada onlara bu mal ve evlatlar sebebiyle iç huzurunu ellerinden alarak azap etmiştir. Zira onlar Resûl'ün ve Müslümanların düşmanlığını kazandıklarında, Allah'ın Resûlü'nü üzerlerine kışkırtıp köklerini kazımasından korkuyorlardı. Nitekim şöyle buyurmuştur: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine sevk ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve birer birer öldürülürler” [Ahzâb: 60, 61]. Sonra bu [korku ve ızdırabı], kendilerini ebedî azaba götürecek olan küfür üzere ölümlerine kadar kesintisiz kıldı.
وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ عِنْدَ ذِكْرِ شُحِّهِمْ بِالنَّفَقَةِ فِي قَوْلِهِ: قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [التَّوْبَة: ٥٣] الْآيَتَيْنِ، فَأُفِيدَ هُنَالِكَ عَدَمُ انْتِفَاعِهِمْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنَّهَا عَذَابٌ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ أُعِيدَتِ الْآيَةُ بِغَالِبِ أَلْفَاظِهَا هُنَا تَأْكِيدًا لِلْمَعْنَى الَّذِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ إِبْلَاغًا فِي نَفْيِ الْفِتْنَةِ وَالْحَيْرَةِ عَنِ النَّاسِ.
Bu ayetin bir benzeri, bu surede onların infak hususundaki cimrilikleri zikredilirken { قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً } “İster gönüllü ister gönülsüz infak edin” [Tevbe: 53] kavlinden sonraki iki ayette geçmişti. Orada mallarından istifade edemeyecekleri ve bunların dünyada kendilerine bir azap olduğu ifade edilmişti. Ardından ayet, içerdiği anlamı pekiştirmek ve insanlardan fitne ve tereddüdü tamamen bertaraf etmek maksadıyla kelimelerinin çoğunluğuyla burada tekrar edilmiştir.
وَلَكِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خَالَفَتِ السَّابِقَةَ بِأُمُورٍ:
Fakat bu ayet önceki ayetten birkaç hususta farklılık göstermiştir:
أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ جَاءَ الْعَطْفُ فِي أَوَّلِهَا بِالْوَاوِ وَالْأُخْرَى عُطِفَتْ بِالْفَاءِ. وَمُنَاسَبَةُ التَّفْرِيعِ هُنَالِكَ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا، وَمُنَاسَبَةُ عَدَمِ التَّفْرِيعِ هُنَا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ هَذِهِ لَيْسَ مُفَرَّعًا عَلَى مَعْنَى الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا وَلَكِنْ بَيْنَهُمَا مُنَاسَبَةٌ فَقَطْ.
Birincisi: Bu ayetin başında atıf vav (و) ile gelmiş, diğeri ise fâ (فَـ) ile atfedilmiştir. Oradaki tefrî'in (fâ ile bağlanmanın) münasebeti daha önce açıklanmıştı; buradaki tefrî'sizliğin (vav ile gelmesinin) münasebeti ise, bu ayetin manasının matufun aleyh olan cümlenin manasından türetilmiş (müferra') olmaması, sadece ikisi arasında bir münasebet bulunmasıdır.
ثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عُطِفَ فِيهَا الْأَوْلَادُ عَلَى الْأَمْوَالِ بِدُونِ إِعَادَةِ حَرْفِ النَّفْيِ، وَفِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ أُعِيدَتْ (لَا) النَّافِيَةُ، وَوَجْهُ ذَلِكَ أَنَّ ذِكْرَ الْأَوْلَادِ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ لِمُجَرَّدِ التَّكْمِلَةِ وَالِاسْتِطْرَادِ إِذِ الْمَقَامُ مَقَامُ ذَمِّ أَمْوَالِهِمْ إِذْ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهَا فَلَمَّا كَانَ ذِكْرُ الْأَوْلَادِ تَكْمِلَةً كَانَ شَبِيهًا بِالْأَمْرِ الْمُسْتَقِلِّ فَأُعِيدَ حَرْفُ النَّفْيِ فِي عَطْفِهِ، بِخِلَافِ مَقَامِ هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ أَمْوَالَهُمْ وَأَوْلَادَهُمْ مَعًا مَقْصُودٌ تَحْقِيرُهُمَا فِي نَظَرِ الْمُسْلِمِينَ.
İkincisi: Bu ayette evlatlar kelimesi mallara nefy (olumsuzluk) edatı tekrarlanmaksızın atfedilmiştir; önceki ayette ise nefy bildiren lâ (لَا) edatı tekrarlanmıştı. Bunun sebebi şudur: Önceki ayette evlatların zikredilmesi sadece bir tamamlama ve istitrat (konu dışı ekleme) kabilindendi; zira makam, faydalanamadıkları mallarını yerme makamı idi. Evlatların zikredilmesi bir tamamlayıcı unsur olunca bağımsız bir meseleye benzedi ve atfında nefy edatı tekrarlandı. Bu ayetin makamı ise farklıdır; çünkü burada Müslümanların nazarında hem mallarını hem de evlatlarını birlikte değersiz kılmak hedeflenmiştir.
ثَالِثُهَا: أَنَّهُ جَاءَ هُنَا قَوْلُهُ: إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِإِظْهَارِ أَنْ دُونَ لَامٍ، وَفِي
Üçüncüsü: Burada { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ } “Allah ancak onlara azap etmeyi murat eder” kavli, lâm harfi olmaksızın en (أَنْ) edatının açıkça getirilmesiyle gelmişken,
الْآيَةِ السَّالِفَةِ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ [التَّوْبَة: ٥٥] بِذِكْرِ لَامِ التَّعْلِيلِ وَحَذْفِ (أَنْ) بَعْدَهَا وَقَدِ اجْتَمَعَ الِاسْتِعْمَالَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦، ٢٧] . وَحَذْفُ حَرْفِ الْجَرِّ مَعَ (أَنْ) كَثِيرٌ. وَهُنَالِكَ قُدِّرَتْ أَنْ بَعْدَ اللَّامِ وَتَقْدِيرُ (أَنْ) بَعْدَ اللَّامِ كَثِيرٌ. وَمِنْ مَحَاسِنِ التَّأْكِيدِ الِاخْتِلَافُ فِي اللَّفْظِ وَهُوَ تَفَنُّنٌ عَلَى أَنَّ تِلْكَ اللَّامَ وَنَحْوَهَا قَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا فَقِيلَ هِيَ زَائِدَةٌ، وَقِيلَ: تُفِيدُ التَّعْلِيلَ.
önceki ayette { إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ } “Allah ancak onlara azap etmek için murat eder” [Tevbe: 55] şeklinde ta'lîl (gerekçe) bildiren lâm harfinin zikredilmesi ve sonrasındaki en (أَنْ) edatının hazfedilmesiyle gelmiştir. Nitekim her iki kullanım da Nisâ Suresi'nde [26, 27] yer alan { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } “Allah size açıklamak ister” kavlinden { وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ } “Allah ise sizin tövbenizi kabul etmek ister” kavline kadarki ayetlerde bir arada toplanmıştır. En (أَنْ) edatı ile birlikte cer harfinin hazfedilmesi çok yaygındır. Orada ise lâm harfinden sonra en takdir edilmiştir; nitekim lâm'dan sonra en (أَنْ) takdir edilmesi de çok yaygındır. Tekidin güzelliklerinden biri de lafızdaki farklılıktır ki bu bir üslup zenginliğidir (tefennün). Bununla birlikte bu lâm ve benzerleri hakkında ihtilaf edilmiş; bazısı onun zâit olduğunu, bazısı ise ta'lîl (sebep) bildirdiğini söylemiştir.
وَسَمَّاهَا بَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ (لَامَ أَنْ) ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] .
Bazı dil âlimleri bunu (lâm-ı en) olarak isimlendirmiştir. Buna dair açıklama Nisâ Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [Nisâ: 26] kavlinde geçmişti.
رَابِعُهَا: أَنَّهُ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَجَاءَ فِي الْآيَةِ السَّالِفَةِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا [التَّوْبَة: ٥٥] وَنُكْتَةُ ذَلِكَ أَنَّ الْآيَةَ السَّالِفَةَ ذَكَرَتْ حَالَةَ أَمْوَالِهِمْ فِي حَيَاتِهِمْ فَلَمْ تَكُنْ حَاجَةٌ إِلَى ذِكْرِ الْحَيَاةِ. وَهُنَا ذُكِرَتْ حَالَةُ أَمْوَالِهِمْ بَعْدَ مَمَاتِهِمْ لِقَوْلِهِ: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً [التَّوْبَة: ٨٤] فَقَدْ صَارُوا إِلَى حَيَاةٍ أُخْرَى وَانْقَطَعَتْ حَيَاتُهُمُ الدُّنْيَا وَأَصْبَحَتْ حَدِيثًا.
Dördüncüsü: Bu ayette { أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا } “dünyada bunlarla kendilerine azap etmeyi” gelmiş; önceki ayette ise { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında” [Tevbe: 55] şeklinde gelmiştir. Bunun nüksetesi şudur: Önceki ayet hayattayken mallarının durumunu zikretmişti, bu yüzden 'el-hayât' (hayat) kelimesinin zikredilmesine ihtiyaç yoktu. Burada ise { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma” [Tevbe: 84] buyrulmasından ötürü ölümlerinden sonra mallarının durumu zikredilmiştir; zira onlar artık başka bir hayata intikal etmişler, dünya hayatları sona ermiş ve bir mazi (söylenti) haline gelmiştir.
وَبَقِيَّةُ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ كَتَفْسِيرِ سالفتها.
Bu ayetin tefsirinin geri kalanı, önceki ayetin tefsiri gibidir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٦]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 86]
وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦)
{ وَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ (٨٦) } “'Allah'a iman edin ve Resûlü ile birlikte cihat edin' diye bir sure indirildiği zaman, onlardan servet ve güç sahibi olanlar senden izin istediler ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler. (86)”
هَذَا عَطْفُ غَرَضٍ عَلَى غَرَضٍ قُصِدَ بِهِ الِانْتِقَالُ إِلَى تَقْسِيمِ فِرَقِ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْجِهَادِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَغَيْرِهِمْ وَأَنْوَاعِ مَعَاذِيرِهِمْ وَمَرَاتِبِهَا فِي الْقَبُولِ. دَعَا إِلَيْهِ الْإِغْلَاظُ
Bu, bir maksadın başka bir maksada atfedilmesidir; bununla münafıklardan ve diğerlerinden cihaddan geri kalan fırkaların, mazeret türlerinin ve bu mazeretlerin kabul edilme derecelerinin taksimine geçiş kastedilmiştir. Buna sevk eden sebep,
فِي تَقْرِيعِ الْمُتَخَلِّفِينَ عَنِ الْجِهَادِ نِفَاقًا وَتَخْذِيلًا لِلْمُسْلِمِينَ، ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَة: ٣٨] ثُمَّ قَوْلِهِ: لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً [التَّوْبَة: ٤٢] وَكُلُّ ذَلِكَ مَقْصُودٌ بِهِ الْمُنَافِقُونَ.
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiği zaman yere çakılıp kaldınız?” [Tevbe: 38] kavlinden başlayarak ardından gelen { لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً } “Eğer yakın bir dünya menfaati olsaydı...” [Tevbe: 42] kavliyle devam eden, nifak ve Müslümanları yardımsız bırakmak amacıyla cihaddan geri kalanları azarlamadaki sertliktir; bunların hepsiyle münafıklar kastedilmiştir.
وَلِأَجْلِ كَوْنِ هَذِهِ الْآيَةِ غَرضا جَدِيدا ابتدأت بِذِكْرِ نُزُولِ سُورَةٍ دَاعِيَةٍ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ. وَالْمُرَادُ بِهَا هَذِهِ السُّورَةُ، أَيْ سُورَةُ بَرَاءَةٌ، وَإِطْلَاقُ اسْمِ السُّورَةِ عَلَيْهَا فِي أَثْنَائِهَا قَبْلَ إِكْمَالِهَا مَجَازٌ مُتَّسَعٌ فِيهِ كَإِطْلَاقِ الْكِتَابِ عَلَى الْقُرْآنِ فِي أَثْنَاءِ نُزُولِهِ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ:
Bu ayet yeni bir maksat teşkil ettiği için, imana ve cihada davet eden bir surenin inişinin zikredilmesiyle başlamıştır. Bununla kastedilen bu suredir, yani Berâe suresidir. Tamamlanmasından önce, inişi esnasında ona 'sure' isminin verilmesi, tıpkı Kur'an'ın nüzulü esnasında
ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] وَقَوْلِهِ: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ [الْأَنْعَام: ٩٢] فَهَذَا الْوَصْفُ وَصْفٌ مُقَدَّرٌ شَبِيهٌ بِالْحَال المقدّرة.
{ ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } “İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara: 2] ve { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir Kitaptır” [En'âm: 92] kavillerinde olduğu gibi ona 'Kitap' denilmesi kabilinden genişletilmiş bir mecazdır. Bu vasıf, geleceğe yönelik takdirî bir vasıf olup hâl-i mukaddereye (gelecekte gerçekleşecek duruma) benzer.
وابتدأ بِذِكْرِ الْمُتَخَلِّفِينَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ بِقَوْلِهِ: اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ.
Münafıklardan geri kalanları zikretmeye { اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “onlardan servet ve güç sahibi olanlar senden izin istediler” kavliyle başlamıştır.
وَالسُّورَةُ طَائِفَةٌ مُعَيَّنَةٌ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ لَهَا مَبْدَأٌ وَنِهَايَةٌ وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَيْهَا آنِفًا وَقُبَيْلَ هَذَا.
Sure, Kur'an ayetlerinden başı ve sonu olan belirli bir bölümdür; buna dair açıklama az önce ve bundan bir süre önce geçmişti.
وَلَمَّا كَانَتِ السُّورَةُ أَلْفَاظًا وَأَقْوَالًا صَحَّ بَيَانُهَا بِبَعْضِ مَا حَوَتْهُ وَهُوَ الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ وَالْجِهَادِ فَقَوْلُهُ: أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ تَفْسِيرٌ لِلسُّورَةِ وأَنْ فِيهِ تَفْسِيرِيَّةٌ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [الْمَائِدَة: ١١٧] وَيَجُوزُ تَفْسِيرُ الشَّيْءِ بِبَعْضِهِ شَبَهُ بَدَلِ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ.
Sure birtakım lafızlar ve sözlerden ibaret olduğu için, ihtiva ettiği şeylerin bir kısmı ile -ki o da iman ve cihat emridir- açıklanması sahih olmuştur. Dolayısıyla { أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ } “Allah'a iman edin diye” kavli surenin tefsiridir; buradaki en (أَنْ) edatı, Allah Teâlâ'nın İsa'dan naklettiği { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } “Onlara ancak bana emrettiğini söyledim: 'Benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' [diye]” [Mâide: 117] ayetindeki gibi tefsîriyyedir. Bir şeyin kendi parçasıyla açıklanması caizdir; bu da bedel-i ba'z minel-külle benzer.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ لَفْظُ آمِنُوا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ بَلْ مَا يُرَادُ فَهُمَا مِثْلُ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٣٨] الْآيَاتِ وَقَوْلِهِ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ [التَّوْبَة: ٤٤] .
Kastedilen bizzat 'âminû' lafzı ve ona atfedilen kelime değil, bunların manasını ifade eden sözlerdir; nitekim { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denildiği zaman...” [Tevbe: 38] ayetleri ve { لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihat etmekten geri kalmak için senden izin istemezler” [Tevbe: 44] kavli böyledir.
والطّول: السِّعَةُ فِي الْمَالِ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ [النِّسَاء: ٢٥] وَقَدْ تَقَدَّمَ. وَالِاقْتِصَارُ عَلَى الطَّوْلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أُولِي الطَّوْلِ مُرَادٌ بِهِمْ مَنْ لَهُ قُدْرَةٌ عَلَى الْجِهَادِ بِصِحَّةِ الْبَدَنِ. فَبِوُجُودِ الطَّوْلِ انْتَفَى عُذْرُهُمْ إِذْ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَادِرًا بِبَدَنِهِ لَا يَنْظُرُ إِلَى كَوْنِهِ ذَا طَوْلٍ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدُ وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ [التَّوْبَة: ٩١] .
Tavl (الطَّوْل), maldaki genişlik ve imkândır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ } “İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse...” [Nisâ: 25] buyurmuştur ve açıklaması daha önce geçmiştir. Yalnızca 'tavl' (maddi imkân) ile yetinilmesi, 'ülü't-tavl' (imkân sahipleri) ile beden sağlığı yönünden cihada gücü yetenlerin kastedildiğine delalet eder. Dolayısıyla imkânın varlığıyla mazeretleri ortadan kalkmıştır; zira bedenen gücü yetmeyen kimsenin mal sahibi olup olmadığına bakılmaz. Nitekim daha sonra gelen { وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ } “İnfak edecek bir şey bulamayanlara da bir günah yoktur” [Tevbe: 91] kavli buna delalet etmektedir.
وَالْمُرَادُ بِأُولِي الطَّولِ أَمْثَالُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ، وَمُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ، وَالْجَدِّ بْنِ قَيْسٍ.
İmkân ve güç sahipleri (ülü't-tavl) ile Abdullah b. Übey b. Selûl, Muattib b. Kuşeyr ve Ced b. Kays gibiler kastedilmektedir.
وَعَطْفُ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ عَلَى اسْتَأْذَنَكَ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُغَايَرَةِ فِي الْجُمْلَةِ بِزِيَادَةٍ فِي الْمَعْطُوفِ لِأَنَّ الِاسْتِئْذَانَ مُجْمَلٌ، وَقَوْلُهُمُ الْمَحْكِيُّ فِيهِ بَيَانُ مَا اسْتَأْذَنُوا فِيهِ وَهُوَ الْقُعُودُ. وَفِي نَظْمِهِ إِيذَانٌ بِتَلْفِيقِ مَعْذِرَتِهِمْ وَأَنَّ الْحَقِيقَةَ هِيَ رَغْبَتُهُمْ فِي الْقُعُودِ وَلِذَلِكَ حُكِيَ قَوْلُهُمْ بِأَنِ ابْتُدِئَ بِ ذَرْنا الْمُقْتَضِي الرَّغْبَةَ فِي تَرْكِهِمْ بِالْمَدِينَةِ. وَبِأَنْ يَكُونُوا تَبَعًا لِلْقَاعِدِينَ الَّذِينَ فِيهِمُ الْعُجَّزُ وَالضُّعَفَاءُ وَالْجُبَنَاءُ، لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ كَلِمَةُ مَعَ مِنَ الْإِلْحَاقِ وَالتَّبَعِيَّةِ.
{ وَقالُوا ذَرْنا نَكُنْ مَعَ الْقاعِدِينَ } “ve: 'Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım' dediler” kavlinin { اسْتَأْذَنَكَ } “senden izin istediler” kavline atfedilmesi, matuftaki ziyadelik sebebiyle aralarındaki kısmi farklılıktan ötürüdür; çünkü izin istemek mücmeldir, onlardan aktarılan söz ise ne hususta izin istediklerinin beyanıdır ki o da geride oturup kalmaktır. İfadenin dizilişinde onların mazeretlerinin uydurma olduğuna ve asıl meselenin oturup kalma arzuları olduğuna bir işaret vardır. Bu sebeple sözleri, Medine'de bırakılma arzusunu gerektiren { ذَرْنا } “bizi bırak” kelimesiyle ve aralarında acizlerin, zayıfların ve korkakların bulunduğu oturanlara tabi olmak şeklinde aktarılmıştır; zira mea (مَعَ / ile, beraber) kelimesi katılma ve tabi olmayı hissettirmektedir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ (ذَرْ) أَمْرٌ مِنْ فِعْلٍ مُمَاتٍ وَهُوَ (وَذَرَ) اسْتَغْنَوْا عَنْهُ بِمُرَادِفِهِ وَهُوَ (تَرَكَ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً فِي سُورَة الْأَنْعَام [٧٠] .
Daha önce geçtiği üzere zer (ذَرْ), terk edilmiş/kullanımdan düşmüş bir fiil olan vezerenin (وَذَرَ) emir şeklidir; En'âm Suresi'ndeki { وَذَرِ الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً } “Dinlerini oyun ve eğlence edinenleri bırak” [En'âm: 70] ayetinde olduğu gibi, onun yerine eş anlamlısı olan terakeyi (تَرَكَ) kullanmışlardır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٧]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 87]
رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧)
{ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) } “Geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular, kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar. (87)”
اسْتِئْنَافٌ قُصِدَ مِنْهُ التَّعْجِيبُ مِنْ دَنَاءَةِ نُفُوسِهِمْ وَقِلَّةِ رُجْلَتِهِمْ بِأَنَّهُمْ رَضُوا لِأَنْفُسِهِمْ بِأَنْ يَكُونُوا تَبَعًا لِلنِّسَاءِ. وَفِي اخْتِيَارِ فِعْلِ رَضُوا إِشْعَارٌ بِأَنَّ مَا تَلَبَّسُوا بِهِ مِنَ الْحَالِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَرَدَّدَ الْعَاقِلُ فِي قَبُولِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ [التَّوْبَة: ٣٨] وَقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ [التَّوْبَة: ٨٣] .
Bu, nefislerinin alçaklığına ve erkekliklerinin azlığına -kendileri için kadınlara tabi olmayı reva görmelerine- şaşırma maksadı güden bir başlangıç (isti'nâf) cümlesidir. { رَضُوا } “razı oldular” fiilinin seçilmesinde, büründükleri bu durumun aklı başında bir kimsenin kabul etmekte tereddüt edeceği türden bir durum olduğunu hissettirme vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَياةِ الدُّنْيا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahireti bırakıp dünya hayatına mı razı oldunuz?” [Tevbe: 38] ve { إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” [Tevbe: 83] kavillerinde geçtiği gibidir.
وَالْخَوَالِفُ: جَمْعُ خَالِفَةٍ وَهِيَ الْمَرْأَةُ الَّتِي تَتَخَلَّفُ فِي الْبَيْتِ بَعْدَ سَفَرِ زَوْجِهَا فَإِنْ سَافَرَتْ مَعَهُ فَهِيَ الظَّعِينَةُ، أَيْ رَضُوا بِالْبَقَاءِ مَعَ النِّسَاءِ.
Havâlif (الْخَوَالِفُ), hâlifenin (خَالِفَة) çoğuludur; bu da kocası sefere çıktıktan sonra evde geride kalan kadındır. Şayet kocasıyla sefere çıkarsa ona zaîne (ظَعِينَة) denir. Yani onlar kadınlarla beraber kalmaya razı oldular.
وَالطَّبْعُ تَمْثِيلٌ لِحَالِ قُلُوبِهِمْ فِي عَدَمِ قَبُولِ الْهُدَى بِالْإِنَاءِ أَوِ الْكِتَابِ الْمَخْتُومِ. وَالطَّبْعُ مُرَادِفُ الْخَتْمِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] . وَأُسْنِدَ الطَّبْعُ إِلَى الْمَجْهُولِ إِمَّا لِلْعِلْمِ بِفَاعِلِهِ وَهُوَ اللَّهُ، وَإِمَّا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ خُلِقُوا كَذَلِكَ وَجُبِلُوا عَلَيْهِ وَفُرِّعَ عَلَى الطَّبْعِ انْعِدَامُ عِلْمِهِمْ بِالْأُمُورِ الَّتِي يَخْتَصُّ بِعِلْمِهَا أَهْلُ
Tab' (طَبْع / mühürleme), onların kalplerinin hidayeti kabul etmeme durumunun mühürlü bir kaba veya mühürlü bir kitaba benzetilmesidir (temsil). Tab' kelimesi hatm (الْخَتْم / mühürleme) ile eş anlamlıdır. Açıklaması Bakara Suresi'ndeki { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Bakara: 7] kavlinde geçmişti. Tab' fiili meçhul sığada getirilmiştir; ya faili bilindiği içindir ki o da Allah'tır, ya da onların böyle yaratıldıklarına ve bu fıtrat üzere olduklarına işaret etmek içindir. Tab' edilmenin neticesi olarak,
الْأَفْهَامِ، وَهُوَ الْعِلْمُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْفِقْهِ، أَيْ إِدْرَاكِ الْأَشْيَاءِ الْخَفِيَّةِ، أَيْ فَآثَرُوا نِعْمَةَ الدَّعَةِ عَلَى سُمْعَةِ الشُّجَاعَةِ وَعَلَى ثَوَابِ الْجِهَادِ إِذْ لَمْ يُدْرِكُوا إِلَّا الْمَحْسُوسَاتِ فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُونُوا فَاقِهِينَ وَذَلِكَ أَصْلُ جَمِيعِ الْمَضَارِّ فِي الدَّارَيْنِ.
anlayış sahiplerine mahsus olan meseleleri bilmekten mahrum kalmaları gelmiştir; bu ilim fıkıh (derin kavrayış) yani gizli şeyleri idrak etmek olarak ifade edilir. Yani onlar yalnızca duyularla algılanan somut şeyleri kavrayabildikleri için rahatlık nimetini cesaret şerefine ve cihat sevabına tercih ettiler. Bu yüzden de anlayış sahibi olamadılar; bu ise her iki yurttaki bütün zararların asıl kaynağıdır.
وَجِيءَ فِي إِسْنَادِ نَفْيِ الْفَقَاهَةِ عَنْهُمْ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَقَوِّي الْخَبَرِ وَتَحْقِيقِ نِسْبَتِهِ إِلَى الْمُخْبَرِ عَنْهُمْ وتمكّنه مِنْهُم.
Onlardan anlayışın (fikıh) nefyedilmesinin isnadı fiilî müsned ile getirilmiştir; bu da haberin kuvvetlendirilmesini, hakkında haber verilenlere nispetinin tahakkukunu ve onlarda yerleşmiş olduğunu göstermektedir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٨]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 88]
لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨)
{ لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) } “Fakat Peygamber ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihat ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (88)”
افْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِحَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ مَضْمُونَ هَذَا الْكَلَامِ نَقِيضُ مَضْمُونِ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهُ أَصْلًا وَتَفْرِيعًا. فَلَمَّا كَانَ قُعُودُ الْمُنَافِقِينَ عَنِ الْجِهَادِ مُسَبَّبًا عَلَى كُفْرِهِمْ بِالرَّسُولِ ﷺ، كَانَ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى الضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ. وَابْتُدِئَ وَصْفُ أَحْوَالِهِمْ بِوَصْفِ حَالِ الرَّسُولِ لِأَنَّ تَعَلُّقَهُمْ بِهِ وَاتِّبَاعَهُمْ إِيَّاهُ هُوَ أَصْلُ كَمَالِهِمْ وَخَيْرِهِمْ، فَقِيلَ: لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا.
Söze istidrâk harfiyle [fakat/lakin] başlanması, bu sözün muhtevasının asıl ve detay bakımından önceki sözün muhtevasının tam zıddı olduğunu hissettirir. Zira münafıkların cihaddan geri kalmaları Resûl (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i inkâr etmelerinden kaynaklandığı için, müminler bunun tam aksine bir durumda idiler. Onların hallerinin vasfedilmesine Resûl'ün halinin vasfıyla başlandı; zira onlara bağlılıkları ve ona tabi olmaları onların kemalinin ve hayırlarının asıl kaynağıdır. Bu sebeple: { لكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جاهَدُوا } “Fakat Peygamber ve onunla beraber iman edenler cihat ettiler” buyrulmuştur.
وَقَوْلُهُ: بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ [التَّوْبَة:
{ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “mallarıyla ve canlarıyla” kavli, { اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ } “onlardan servet ve güç sahibi olanlar senden izin istediler” [Tevbe:
٨٦] .
86] kavlinin mukabilidir.
وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ مُقَابِلُ قَوْلِهِ: وَطُبِعَ عَلى
O'nun: “İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğu, O'nun: “...üzerine mühür vuruldu
قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ
kalplerinin, artık onlar anlamazlar”
[التَّوْبَة: ٨٧] كَمَا تَقَدَّمَ.
[Tevbe: 87] buyruğunun mukabilidir; nitekim daha önce geçmişti.
وَفِي حَرْفِ الِاسْتِدْرَاكِ إِشَارَةٌ إِلَى الِاسْتِغْنَاءِ عَنْ نُصْرَةِ الْمُنَافِقِينَ بِنُصْرَةِ الْمُؤْمِنِينَ الرَّسُولَ كَقَوْلِهِ: فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ [الْأَنْعَام: ٨٩] .
İstidrâk harfinde, müminlerin Resûl'e yardım etmesiyle münafıkların yardımına ihtiyaç kalmadığına bir işaret vardır; nitekim O şöyle buyurmuştur: “Eğer şunlar onu inkâr ederlerse, biz onu inkâr etmeyecek bir topluluğu ona vekil kılmışızdır” [En'âm: 89].
وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى الْجِهَادِ بِالْأَمْوَالِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْفِرُوا خِفافاً وَثِقالًا وَجاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَة: ٤١] .
Mallarla cihat konusundaki açıklama, Yüce Allah'ın: “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın ve mallarınızla, canlarınızla cihat edin” [Tevbe: 41] buyruğunda geçmişti.
وَفِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يُجَاهِدُوا دُونَ عُذْرٍ لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ.
O'nun: “onunla beraber iman edenler” buyruğunda, mazeretsiz olarak cihat etmeyenlerin mümin olmadıklarına bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır.
وَ (مَعَهُ) فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الَّذِينَ لِتَدُلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَتْبَاعٌ لَهُ فِي كُلِّ حَالٍ وَفِي كُلِّ أَمْرٍ، فَإِيمَانُهُمْ مَعَهُ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِهِ عِنْدَ دَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ، وَجِهَادِهِمْ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ مَعَهُ، وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْخَيْرَاتِ الْمَبْثُوثَةَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَابِعَةٌ لِخَيْرَاتِهِ وَمَقَامَاتِهِ.
“Onunla beraber” (مَعَهُ) ifadesi, her hâl ve her işte ona tâbi olduklarını göstermek üzere “ellezîne” (الَّذِينَ) kelimesinden hâldir. Zira onların imanı onunla beraberdir; çünkü o kendilerini davet ettiğinde ona iman etmişlerdir ve mallarıyla canlarıyla cihatları da onunla beraberdir. Bunda, dünyada ve ahirette onlar için yayılan hayırların, onun hayırlarına ve makamlarına tâbi olduğuna bir işaret vardır.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ عَلَى جُمْلَةِ جاهَدُوا وَلَمْ تُفْصَلْ مَعَ جَوَازِ الْفَصْلِ لِيَدُلَّ بِالْعَطْفِ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا، أَيْ عَلَى أَنَّهَا مِنْ أَوْصَافِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ لِأَنَّ تِلْكَ أَدَلُّ عَلَى تَمَكُّنِ مَضْمُونِهَا فِيهِمْ مِنْ أَنْ يُؤْتَى بِهَا مُسْتَأْنَفَةً كَأَنَّهَا إِخْبَارٌ مُسْتَأْنَفٌ.
“İşte bütün hayırlar onlarındır” (وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ) cümlesi, fasl caiz olduğu hâlde fasledilmeyip “cihat ettiler” (جاهَدُوا) cümlesine atfedilmiştir; ta ki bu atıfla, onun iman edenler hakkında bir haber olduğuna, yani onların vasıflarından ve hâllerinden olduğuna delalet etsin. Çünkü bu, muhtevasının onlarda yerleşmiş olduğunu gösterme bakımından, sanki yeni bir haber verme gibi müste'nefe olarak getirilmesinden daha kuvvetlidir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِإِفَادَةِ أَنَّ اسْتِحْقَاقَهُمُ الْخَيْرَاتِ وَالْفَلَاحَ كَانَ لِأَجْلِ جِهَادِهِمْ.
İşaret isminin getirilmesi, hayırları ve kurtuluşu hak etmelerinin cihatları sebebiyle olduğunu ifade etmek içindir.
وَالْخَيْرَاتُ: جَمْعُ خَيْرٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. فَهُوَ مِمَّا جَاءَ عَلَى صِيغَةِ جَمْعِ التَّأْنِيثِ مَعَ عَدَمِ التَّأْنِيثِ وَلَا عَلَامَتِهِ مِثْلَ سُرَادِقَاتِ وَحَمَّامَاتِ.
el-Hayrât (الْخَيْرَاتُ): Kıyasa aykırı olarak hayr (خَيْر) kelimesinin çoğuludur. Bu, surâdikât (çadırlar) ve hammâmât (hamamlar) gibi, kendisinde ne müenneslik ne de müenneslik alameti bulunmadığı hâlde müennes çoğul kalıbında gelen kelimelerdendir.
وَجَعَلَهُ كَثِيرٌ مِنَ اللُّغَوِيِّينَ جَمْعَ (خَيْرَةٍ) بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ مُخَفَّفِ (خَيِّرَةَ) الْمُشَدَّدِ الْيَاءِ الَّتِي هِيَ أُنْثَى (خَيِّرٍ) ، أَوْ هِيَ مُؤَنَّثُ (خَيْرٍ) الْمُخَفَّفِ الْيَاءِ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى أَخْيَرَ. وَإِنَّمَا أَنَّثُوا وَصْفَ الْمَرْأَةِ مِنْهُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يُرِيدُوا بِهِ التَّفْضِيلَ، وَعَلَى هَذَا كُلِّهِ يَكُونُ خَيْرَاتٌ هُنَا مُؤَوَّلًا بِالْخِصَالِ الْخَيِّرَةِ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَكَلُّفٌ لَا دَاعِيَ إِلَيْهِ مَعَ اسْتِقَامَةِ الْحَمْلِ عَلَى الظَّاهِرِ. وَالْمُرَادُ مَنَافِعُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. فَاللَّامُ فِيهِ لِلِاسْتِغْرَاقِ. وَالْقَوْلُ فِي وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ فِي أَوَّلِ سُورَة الْبَقَرَة.
Dilcilerin çoğu onu, şeddeli yâ ile olan ve hayyir (خَيِّر)'in müennesi bulunan hayyire (خَيِّرَة)'nin yâ'sının hafifletilmiş şekli olan hayre (خَيْرَة)'nin çoğulu kılmışlardır; yahut da ahyar (أَخْيَرَ) anlamında olan ve yâ'sı hafifletilmiş hayr (خَيْر)'in müennesidir. Kadının vasfını bundan müennes yapmaları, onunla üstünlük (tafdîl) kastetmediklerindendir. Bütün bunlara göre buradaki hayrât, hayırlı hasletler şeklinde tevil edilir. Fakat zahirine hamletmek mümkünken bütün bunlar gereksiz bir tekellüftür (zorlamadır). Kastedilen ise dünya ve ahiret menfaatleridir. Dolayısıyla buradaki lâm istiğrak (kapsayıcılık) içindir. { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” hakkındaki söz de Bakara suresinin başındaki benzeri hakkındaki söz gibidir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨٩]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 89]
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩)
{ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) } “Allah onlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur. (89)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِجَوَابِ سُؤَالٍ يَنْشَأُ عَنِ الْإِخْبَارِ بِ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ [التَّوْبَة: ٨٨] .
{ وَأُولئِكَ لَهُمُ الْخَيْراتُ } “İşte bütün hayırlar onlarındır” [Tevbe: 88] haberinden doğan bir sorunun cevabı mahiyetinde bir isti'nâf-ı beyânîdir.
وَالْإِعْدَادُ: التَّهْيِئَةُ. وَفِيهِ إِشْعَارٌ بِالْعِنَايَةِ وَالتَّهَمُّمِ بِشَأْنِهِمْ. وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قَوْلِهِ قَبْلُ وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَمَساكِنَ طَيِّبَةً [التَّوْبَة: ٧٢] الْآيَة.
İ'dâd (إِعْدَاد), hazırlamak demektir. Bunda onların durumuna özen gösterme ve ehemmiyet verme hissi vardır. Bu ayetin benzeri hakkındaki açıklama, daha önce geçen: “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan cennetler... güzel meskenler vaad etti” [Tevbe: 72] ayetinde geçmişti.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٩٠]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 90]
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠)
{ وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Bedevilerden mazeret ileri sürenler, kendilerine izin verilsin diye geldiler; Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere can yakıcı bir azap isabet edecektir. (90)”
عُطِفَتْ جُمْلَةُ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ عَلَى جُمْلَةِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُوا الطَّوْلِ مِنْهُمْ [التَّوْبَة:
“Mazeret ileri sürenler geldiler” (وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ) cümlesi, O'nun: “Onlardan servet ve güç sahibi olanlar senden izin istediler” [Tevbe:
٨٦] ، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، فَالْمُرَادُ بِالْمُعَذِّرِينَ فَرِيقٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الصَّادِقِينَ مِنَ الْأَعْرَابِ، كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ بِقَوْلِهِ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ. وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَسَّرَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَكَثِيرٌ. وَجَعَلُوا مِنْ هَؤُلَاءِ غِفَارًا، وَخَالَفَهُمْ قَتَادَةُ فَجَعَلَهُمُ الْمُعْتَذِرِينَ كَذِبًا، وَهُمْ بَنُو عَامِرٍ رَهْطُ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ، قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ إِنْ خَرَجْنَا مَعَكَ أَغَارَتْ أَعْرَابُ طَيِّءٍ عَلَى بُيُوتِنَا. وَمِنَ الْمُعَذِّرِينَ الْكَاذِبِينَ أَسَدٌ، وَغَطَفَانُ.
86] cümlesine atfedilmiştir; ikisi arasındaki kısım ise itiraziyedir (ara cümledir). “Muazzirûn” (الْمُعَذِّرُونَ) ile kastedilen, Bedevilerden samimi müminlerden bir gruptur; nitekim O'nun: “Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” buyruğuyla yapılan mukabele de buna delalet eder. İbn Abbâs, Mücâhid ve pek çok âlim bu anlamda tefsir etmiş ve bunlardan birinin Gıfâr kabilesi olduğunu belirtmişlerdir. Katâde ise onlara muhalefet ederek onları yalandan mazeret uyduranlar saymıştır; bunlar Âmir b. Tufeyl'in kabilesi olan Benî Âmir'dir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “Seninle beraber sefere çıkarsak Tayy bedevileri evlerimize baskın yapar” demişlerdi. Yalandan mazeret uyduranlardan bir kısmı da Esed ve Gatafân kabileleridir.
وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فِي التَّفْسِيرِ يَخْتَلِفُ التَّقْدِيرُ فِي قَوْلِهِ: الْمُعَذِّرُونَ فَإِنْ كَانُوا الْمُحِقِّينَ فِي الْعُذْرِ فَتَقْدِيرُ الْمُعَذِّرُونَ أَنَّ أَصْلَهُ الْمُعْتَذِرُونَ، مِنِ اعْتَذَرَ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ لِتَقَارُبِ الْمَخْرَجَيْنِ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ، كَمَا أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ يَخِصِّمُونَ [يس: ٤٩] ، أَيْ يَخْتَصِمُونَ.
Tefsirdeki iki yaklaşıma göre “el-Muazzirûn” (الْمُعَذِّرُونَ) ifadesindeki takdir değişir. Şayet mazeretlerinde haklı olan kimseler iseler, “el-muazzirûn”un takdiri şudur: Aslı “i'tezele” (mazeret beyan etti) fiilinden “el-mu'tezirûn” (الْمُعْتَذِرُونَ) olup mahreç yakınlığından ötürü hafifletme amacıyla tâ harfi zâl harfine idgam edilmiştir; nitekim { وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } “çekişip dururlarken” [Yâsîn: 49] yani “yahtasımûn” kavlinde tâ harfinin sâd harfine idgam edildiği gibi.
وَإِنْ كَانُوا الْكَاذِبِينَ فِي عُذْرِهِمْ فَتَقْدِيرُ الْمُعَذِّرُونَ: أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ عَذَّرَ بِمَعْنَى تَكَلَّفَ الْعُذْرَ فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَعَنَ اللَّهُ الْمُعَذِّرِينَ. قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُمُ الَّذِينَ يَعْتَذِرُونَ بِلَا عُذْرٍ فَكَأَنَّ الْأَمْرَ عِنْدَهُ أَنَّ الْمُعَذِّرَ بِالتَّشْدِيدِ هُوَ الْمَظْهِرُ لِلْعُذْرِ اعْتِلَالًا وَهُوَ لَا عُذْرَ لَهُ اه. وَقَالَ شَارِحُ «دِيوَانِ النَّابِغَةِ» عِنْدَ قَوْلِ النَّابِغَةِ:
Şayet mazeretlerinde yalancı olanlar iseler, “el-muazzirûn”un takdiri şöyledir: O, mazeret uydurmaya çalıştı anlamındaki “azzere” (عَذَّرَ) fiilinin ism-i failidir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Allah muazzirûna lanet etsin.” Ezherî şöyle demiştir: “O, bunların mazeretsiz olarak mazeret beyan edenler olduğu görüşündedir. Sanki ona göre durum şudur: Şeddeli olarak el-muazzir, mazereti olmadığı hâlde bahane göstererek mazeret izhar eden kimsedir.” [Sözü bitti]. Nâbiğa divanının şârihi de Nâbiğa'nın şu beytinde şöyle demiştir:
وَدِّعْ أُمَامَةَ وَالتَّوْدِيعُ تَعْذِيرُ أَيْ لَا يَجِدُ عُذْرًا غَيْرَ التَّوْدِيعِ.
“Ümâme'ye veda et; veda etmek ise bir ta'zîrdir (mazeret uydurmadır).” Yani veda etmekten başka mazeret bulamaz.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُعَذِّرِينَ مِنْ لَطَائِفَ الْقُرْآنِ لِتَشْمَلَ الَّذِينَ صَدَقُوا فِي الْعُذْرِ وَالَّذِينَ كَذَبُوا فِيهِ.
“el-Muazzirîn” kalıbının tercih edilmesi, hem mazeretinde doğru olanları hem de onda yalan söyleyenleri kapsayacak şekilde Kur'an'ın letaifinden (inceliklerinden) olması da mümkündür.
وَالِاعْتِذَارُ افْتِعَالٌ مِنْ بَابِ مَا اسْتُعْمِلَ فِيهِ مَادَّةُ الِافْتِعَالِ لِلتَّكَلُّفِ فِي الْفِعْلِ وَالتَّصَرُّفِ
İ'tizâr (mazeret beyan etmek), iftiâl vezninde olup fiilde ve tasarrufta tekellüf (kendini zorlama) için kullanılan iftiâl maddesi babındandır;
مِثْلُ الِاكْتِسَابِ وَالِاخْتِلَاقِ. وَلَيْسَ لِهَذَا الْمَزِيدِ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ بِمَعْنَاهُ وَإِنَّمَا الْمُجَرَّدُ هُوَ عَذَرَ
iktisâb ve ihtilâk (uydurma) gibi. Bu mezîd fiilin kendi anlamında mücerred bir fiili yoktur; mücerred fiil ise ancak mazereti kabul etti anlamında “azere”dir (عَذَرَ).
بِمَعْنَى قَبِلَ الْعُذْرَ. وَالْعُذْرُ الْبَيِّنَةُ وَالْحَالَةُ الَّتِي يَتَنَصَّلُ الْمُحْتَجُّ بِهَا مِنْ تَبِعَةٍ أَوْ مَلَامٍ عِنْدَ مَنْ يَعْتَذِرُ إِلَيْهِ.
Özür (عُذْر) ise mazeret beyan eden kişinin, mazeret beyan ettiği kimsenin nezdinde sorumluluktan veya kınamadan kurtulmak için öne sürdüğü delil ve durumdur.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ الْمُعَذِّرُونَ- بِسُكُونِ الْعَيْنِ وَتَخْفِيفِ الذَّالِ-، مِنْ أَعْذَرَ إِذَا بَالَغَ فِي الِاعْتِذَارِ.
Ya'kûb, ayını sâkin ve zâli şeddesiz olarak “el-Mu'zirûn” (الْمُعْذِرُونَ) şeklinde okumuştur; bu da mazeret beyanında aşırı gittiğinde kullanılan “a'zere” fiilindendir.
وَالْأَعْرَابُ اسْمُ جَمْعٍ يُقَالُ فِي الْوَاحِدِ: أَعْرَابِيٌّ- بِيَاءِ النَّسَبِ- نِسْبَةً إِلَى اسْمِ الْجَمْعِ كَمَا يُقَالُ مَجُوسِيٌّ لِوَاحِدِ الْمَجُوسِ. وَصِيغَةُ الْأَعْرَابِ مِنْ صِيَغِ الْجُمُوعِ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَكُنْ جَمْعًا لِأَنَّهُ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِ جَمْعِهِ فَلِذَلِكَ جُعِلَ اسْمَ جَمْعٍ. وَهُمْ سُكَّانُ الْبَادِيَةِ.
el-A'râb (الْأَعْرَابُ), ism-i cemdir (topluluk ismidir); tekili için -mecûs kelimesinin tekiline nispet yâ'sı ile mecûsî denildiği gibi- topluluk ismine nispetle nispet yâ'sı ile a'râbî (أَعْرَابِيٌّ) denir. el-A'râb kalıbı çoğul kalıplarındandır; fakat kendi lafzından tekili olmadığı için çoğul (cem') olmayıp bu yüzden ism-i cem kılınmıştır. Onlar çöl halkıdır.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَهُمُ الَّذِينَ أَعْلَنُوا بِالْعِصْيَانِ فِي أَمْرِ الْخُرُوجِ إِلَى الْغَزْوِ مِنَ الْأَعْرَابِ أَيْضا كَمَا ينبىء عَنْهُ السِّيَاقُ، أَيْ قَعَدُوا دُونَ اعْتِذَارٍ.
O'nun: “Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” buyruğuna gelince; bunlar da bağlamın hissettirdiği üzere Bedevilerden savaşa çıkma emrinde isyanı açıkça ortaya koyan kimselerdir, yani hiçbir mazeret beyan etmeksizin oturup kalmışlardır.
فَالْقُعُودُ هُوَ عَدَمُ الْخُرُوجِ إِلَى الْغَزْوِ. وَعُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ الْقُعُودُ دُونَ اعْتِذَارٍ مِنْ مُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ:
Ku'ûd (قُعُود), savaşa çıkmamaktır. Kastedilenin mazeretsiz olarak oturup kalmak olduğu, O'nun:
وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ.
“Bedevilerden mazeret ileri sürenler geldiler” kavliyle mukabelesinden anlaşılmıştır.
وَجُمْلَةُ: وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَجاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرابِ وَهَذَا فَرِيقٌ آخَرُ مِنَ الْأَعْرَابِ خَلِيطٌ مِنْ مُسْلِمِينَ وَمُنَافِقِينَ كَذَبُوا بِالتَّخْفِيفِ، أَيْ كَانُوا كَاذِبِينَ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي الْإِيمَانِ الَّذِي أَظْهَرُوهُ مِنْ قَبْلُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِي وَعْدِهِمُ النَّصْرَ ثُمَّ قَعَدُوا دُونَ اعْتِذَارٍ بِحَيْثُ لَمْ يَكُنْ تَخَلُّفُهُمْ مُتَرَقَّبًا لِأَنَّ الَّذِينَ اعْتَذَرُوا قَدْ عَلِمَ النَّبِيءُ- ﵊ أَنَّهُمْ غَيْرُ خَارِجِينَ مَعَهُ بِخِلَافِ الْآخَرِينَ فَكَانُوا مَحْسُوبِينَ فِي جُمْلَةِ الْجَيْشِ. وتخلّفهم أشدّ إِضْرَار لِأَنَّهُ قَدْ يَفُلُّ مِنْ حِدَّةِ كَثِيرٍ مِنَ الْغُزَاةِ.
“Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” cümlesi, “Bedevilerden mazeret ileri sürenler geldiler” cümlesine matuftur. Bu da Bedevilerden Müslüman ve münafık karışımı başka bir gruptur; şeddesiz olarak “kezebû” (كَذَبُوا), yani yalancı idiler demektir. Kastedilen, daha önce izhar ettikleri imanda yalan söylemiş olmalarıdır. Yardım vaatlerinde yalan söyleyip sonra mazeretsiz olarak oturup kalmış olmaları da muhtemeldir; öyle ki geri kalmaları beklenmiyordu, çünkü mazeret beyan edenlerin kendisiyle birlikte çıkmayacaklarını Peygamber (aleyhisselâm) biliyordu; diğerlerinin aksine onlar ordunun içinde sayılıyorlardı. Onların geri kalması daha büyük zarar vermiştir; zira gazilerin çoğunun şevk ve azmini kırabilirdi.
وَجُمْلَةُ: سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مُسْتَأْنَفَةٌ لِابْتِدَاءِ وَعِيدٍ.
“İnkâr edenlere isabet edecektir” cümlesi, yeni bir tehdit başlatmak için müste'nefedir.
وَضَمِيرُ مِنْهُمْ يَعُودُ إِلَى الْمَذْكُورِينَ فَهُوَ شَامِلٌ لِلَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهَ وَلِمَنْ كَانَ عُذْرُهُ نَاشِئًا عَنْ نِفَاقٍ وَكَذِبٍ.
“Onlardan” (مِنْهُمْ) zamiri zikredilenlere döner; dolayısıyla hem Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenleri hem de mazereti nifaktan ve yalandan kaynaklananları kapsar.
وَتَنْكِيرُ عَذَابٍ لِلتَّهْوِيلِ وَالْمُرَادُ بِهِ عَذَاب جهنّم.
Azap (عَذَابٌ) kelimesinin nekire getirilmesi korkutma ve büyütme (tehvîl) içindir; bununla cehennem azabı kastedilmektedir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٩١]
[Tevbe Suresi (9), Âyet 91]
لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١)
{ لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى وَلا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) } “Allah'a ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara hiçbir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (91)”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِجَوَابِ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ يَنْشَأُ عَنْ تَهْوِيلِ الْقُعُودِ عَنِ الْغَزْوِ وَمَا تَوَجَّهَ إِلَى الْمُخَلَّفِينَ مِنَ الْوَعِيدِ. اسْتِيفَاءً لِأَقْسَامِ الْمُخَلَّفِينَ مِنْ مَلُومٍ وَمَعْذُورٍ مِنَ الْأَعْرَابِ أَوْ مِنْ غَيْرِهِمْ.
Savaştan geri kalmanın vehametinden ve geride kalanlara yöneltilen tehditten doğan takdirî bir sorunun cevabı olarak isti'nâf-ı beyânîdir; gerek Bedevilerden gerekse başkalarından olsun kınanan ve mazeretli sayılan bütün geride kalan kısımlarını etraflıca beyan etmek içindir.
وَإِعَادَةُ حَرْفِ النَّفْيِ فِي عَطْفِ الضُّعَفَاءِ وَالْمَرْضَى لِتَوْكِيدِ نَفْيِ الْمُؤَاخَذَةِ عَنْ كُلِّ فَرِيقٍ بِخُصُوصِهِ.
Zayıfların ve hastaların atfında nefy harfinin tekrarlanması, her bir gruptan sorumluluğun kaldırılmasını ayrı ayrı tekit etmek içindir.
وَالضُّعَفَاءُ: جَمْعُ ضَعِيفٍ وَهُوَ الَّذِي بِهِ الضَّعْفُ وَهُوَ وَهْنُ الْقُوَّةِ الْبَدَنِيَّةِ مِنْ غَيْرِ مَرَضٍ.
ez-Zuafâ (الضُّعَفَاءُ), zaîf (ضَعِيف) kelimesinin çoğuludur; o da kendisinde zaaf bulunan kimsedir; bu da hastalık olmaksızın bedenî gücün zayıflığıdır.
وَالْمَرْضَى: جَمْعُ مَرِيضٍ وَهُوَ الَّذِي بِهِ مَرَضٌ. وَالْمَرَضُ تَغَيُّرُ النِّظَامِ الْمُعْتَادِ بِالْبَدَنِ بِسَبَبِ اخْتِلَالٍ يَطْرَأُ فِي بَعْضِ أَجْزَاءِ الْمِزَاجِ، وَمِنَ الْمَرَضِ الْمُزْمِنِ كَالْعَمَى وَالزَّمَانَةِ وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٤٣] .
el-Merdâ (الْمَرْضَى), marîz (مَرِيض) kelimesinin çoğuludur; o da kendisinde hastalık bulunan kimsedir. Maraz (hastalık) ise mizacın bazı cüzlerinde meydana gelen bir bozukluk sebebiyle bedendeki mutad düzenin değişmesidir; körlük ve kötürümlük gibi müzmin hastalıklar da bundandır. Nisâ suresindeki: “Eğer hasta veya yolculukta iseniz...” [43] kavlinde daha önce geçmişti.
وَالْحَرَجُ: الضِّيقُ وَيُرَادُ بِهِ ضِيقُ التَّكْلِيفِ، أَيِ النَّهْيِ.
Harac (الْحَرَجُ), darlık demektir; bununla mükellefiyet darlığı yani yasak kastedilir.
وَالنُّصْحُ: الْعَمَلُ النَّافِعُ لِلْمَنْصُوحِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٩] وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَعْدِيَتِهِ بِاللَّامِ وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْإِيمَانِ وَالسَّعْيِ فِي مَرْضَاةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالِامْتِثَالِ وَالسَّعْيِ لِمَا يَنْفَعُ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُشْبِهُ فِعْلَ الْمُوَالِي النَّاصِحِ لِمَنْصُوحِهِ.
Nush (النُّصْحُ), kendisine nasihat edilen kimseye faydalı olan işi yapmaktır. A'râf suresindeki Yüce Allah'ın: “Rabbimin elçilik görevini size ulaştırdım ve size nasihat ettim” [79] buyruğunda geçmişti; lâm harfiyle müteaddî kılınışının gerekçesi de orada geçmişti. Burada ise iman etmeye, Allah'ın ve Resûlünün rızasını kazanmaya gayret etmeye, emirlere uymaya ve Müslümanların yararına olan şeyler için çaba göstermeye ıtlak olunmuştur; zira bu, kendisine nasihat edilen kimseye sadık ve samimi olan dostun fiiline benzer.
وَجُمْلَةُ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِنَفْيِ الْحَرَجِ عَنْهُمْ وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ نُظِمَتْ نَظْمَ الْأَمْثَالِ. فَقَوْلُهُ: مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ دَلِيلٌ عَلَى عِلَّةٍ مَحْذُوفَةٍ. وَالْمَعْنَى لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى مَنْ عُطِفَ عَلَيْهِمْ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ لِأَنَّهُمْ مُحْسِنُونَ غَيْرُ مُسِيئِينَ وَمَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ، أَيْ مُؤَاخَذَةٍ أَوْ مُعَاقَبَةٍ وَالْمُحْسِنُونَ الَّذِينَ فَعَلُوا الْإِحْسَانَ وَهُوَ مَا فِيهِ النَّفْعُ التَّامُّ.
“İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” (مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ) cümlesi, onlardan günah ve sorumluluğun nefyedilmesinin gerekçesi (ta'lîli) makamındadır; bu cümle darbımesel tarzında dizilmiştir. Dolayısıyla “iyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” ifadesi, hazfedilmiş bir illete delildir. Anlam şudur: Zayıflara ve onlara atfedilenlere, Allah'a ve Resûlüne sadakat gösterdikleri takdirde hiçbir vebal yoktur; zira onlar kötülük eden değil, iyilik eden (muhsin) kimselerdir. Muhsinlerin aleyhine ise hiçbir yol, yani kınama veya cezalandırma yoktur. Muhsinler ise ihsanda bulunan, yani tam fayda sağlayan şeyi yapan kimselerdir.
وَالسَّبِيلُ: أَصْلُهُ الطَّرِيقُ وَيُطْلَقُ عَلَى وَسَائِلِ وَأَسْبَابِ الْمُؤَاخَذَةِ بِاللَّوْمِ وَالْعِقَابِ لِأَنَّ تِلْكَ الْوَسَائِلَ تُشْبِهُ الطَّرِيقَ الَّذِي يَصِلُ مِنْهُ طَالِبُ الْحَقِّ إِلَى مَكَانِ الْمَحْقُوقِ، وَلِمُرَاعَاةِ هَذَا الْإِطْلَاقِ جُعِلَ حَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ فِي الْخَبَرِ عَنِ السَّبِيلِ دُونَ حَرْفِ الْغَايَةِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا [النِّسَاء: ٣٤] وَقَوْلُهُ: فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا كِلَاهُمَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٠] . فَدَخَلَ فِي الْمُحْسِنِينَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَصَحُوا لِلَّهِ
Sebîl (السَّبِيلُ): Aslı yoldur; kınama ve ceza ile hesaba çekmenin vesile ve sebeplerine de ıtlak olunur. Çünkü bu vesileler, hak sahibinin borçlunun/suçlunun bulunduğu yere varmasını sağlayan yola benzer. Bu kullanım gözetildiği içindir ki gayret harfi yerine sebîl hakkındaki haberde isti'lâ harfi [alâ / عَلَى] getirilmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: “Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine bir yol aramayın” [Nisâ: 34] ve: “Allah sizin için onlar aleyhine bir yol kılmamıştır” [Nisâ: 90] kavilleridir. Böylece Allah'a
وَرَسُولِهِ. وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ وَضْعِ الْمُظْهَرِ مَوْضِعَ الْمُضْمَرِ لِأَنَّ هَذَا مَرْمًى آخَرُ هُوَ أَسْمَى وَأَبْعَدُ غَايَةً.
ve Resûlüne sadakat gösteren kimseler de muhsinlerin kapsamına girmiştir. Bu, zâhir ismin zamir yerine konulması kabilinden değildir; çünkü burada daha yüce ve daha uzak bir gaye kastedilmiştir.
ومِنْ مُؤَكِّدَةٌ لِشُمُولِ النَّفْيِ لِكُلِّ سَبِيلٍ.
“Min” (مِنْ) edatı, olumsuzluğun her yolu kapsadığını tekit içindir.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ تَذْيِيلٌ وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، أَيْ شَدِيدُ الْمَغْفِرَةِ وَمِنْ مَغْفِرَتِهِ أَنْ لَمْ يُؤْاخَذْ أَهْلُ الْأَعْذَارِ بِالْقُعُودِ عَنِ الْجِهَادِ. شَدِيدُ الرَّحْمَةِ بِالنَّاسِ وَمِنْ رَحْمَتِهِ أَنْ لَمْ يُكَلِّفْ أَهْلَ الْإِعْذَارِ مَا يشق عَلَيْهِم.
“Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi fezlekedir (tezyîldir), başındaki vâv ise itiraziyedir; yani bağışlaması çoktur; O'nun bağışlayıcılığındandır ki mazeret sahiplerini cihaddan geri kaldıkları için sorumlu tutmamıştır. İnsanlara merhameti pek çoktur; O'nun merhametindendir ki mazeret sahiplerine kendilerine zor gelecek şeyleri yüklememiştir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٩٢]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 92]
وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢)
{ وَلا عَلَى الَّذِينَ إِذا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَناً أَلاَّ يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Kendilerini bindirip [cihada] sevk edesin diye sana geldiklerinde, ‘Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum’ dediğin zaman, sarf edecek bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş döke döke geri dönen kimselere de [bir vebal yoktur].”
عَطْفٌ عَلَى الضُّعَفاءِ والْمَرْضى [التَّوْبَة: ٩١] وَإِعَادَةُ حَرْفِ النَّفْيِ بَعْدَ الْعَاطِفِ لِلنُّكْتَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ هُنَالِكَ.
[Bu ayet], “Zayıflara ve hastalara” [Tevbe: 91] kavline matuftur. Atıf harfinden sonra olumsuzluk edatının tekrarlanması ise orada geçen nükteden dolayıdır.
وَالْحَمْلُ يُطْلَقُ عَلَى إِعْطَاءِ مَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ، أَيْ إِذَا أَتَوْكَ لِتُعْطِيَهُمُ الْحَمُولَةَ، أَيْ مَا يَرْكَبُونَهُ وَيَحْمِلُونَ عَلَيْهِ سِلَاحَهُمْ وَمُؤَنَهُمْ مِنَ الْإِبِلِ.
Haml (الْحَمْلُ), üzerine binilecek binek verilmesi manasında kullanılır; yani sana kendilerine binek vermen, yani binecekleri, silahlarını ve azıklarını yükleyecekleri develer vermen için geldiklerinde [demektir].
وَجُمْلَةُ: قُلْتَ لَا أَجِدُ إِلَخْ إِمَّا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِ فِي أَتَوْكَ وَإِمَّا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ فِعْلِ أَتَوْكَ لِأَنَّ إِتْيَانَهُمْ لِأَجْلِ الْحَمْلِ يَشْتَمِلُ عَلَى إِجَابَةٍ، وَعَلَى مَنْعٍ.
“Dedinki bulamıyorum...” (قُلْتَ لَا أَجِدُ) cümlesi, ya “sana geldiklerinde” (أَتَوْكَ) ifadesindeki muhatap zamirinden hâldir ya da “sana geldiler” (أَتَوْكَ) fiilinden bedel-i iştimaldir; zira onların binek istemek için gelişleri, bir cevabı ve bir menedilmeyi içermektedir.
وَجُمْلَةُ تَوَلَّوْا جَوَابُ إِذا وَالْمَجْمُوعُ صِلَةُ الَّذِينَ.
“Döndüler” (تَوَلَّوْا) cümlesi “izâ” (إِذَا) şart edatının cevabıdır; bu terkibin bütünü ise “ellezîne” (الَّذِينَ) ism-i mevsûlünün sılasıdır.
وَالتَّوَلِّي الرُّجُوعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ [الْبَقَرَة: ١٤٢] وَقَوْلُهُ: وَإِذا تَوَلَّى سَعى فِي الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ
Tevellî (التَّوَلِّي), geri dönmektir. Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın: “Onları kıblelerinden çeviren nedir?” [Bakara: 142] ve Bakara suresindeki: “Geri dönüp gittiğinde yeryüzünde fesat çıkarmaya çalışır” kavlinde geçmişti.
وَالْفَيْضُ وَالْفَيَضَانُ: خُرُوجُ الْمَاءِ وَنَحْوِهِ مِنْ قَرَارِهِ وَوِعَائِهِ، وَيُسْنَدُ إِلَى الْمَائِعِ حَقِيقَةً.
Feyz ve feyezân (الْفَيْضُ وَالْفَيَضَانُ): Suyun ve benzeri şeylerin yerinden ve kabından taşıp çıkmasıdır; hakiki olarak akıcı maddelere isnat edilir.
وَكَثِيرًا مَا يُسْنَدُ إِلَى وِعَاءِ الْمَائِعِ، فَيُقَالُ: فَاضَ الْوَادِي، وَفَاضَ الْإِنَاءُ. وَمِنْهُ فَاضَتِ الْعَيْنُ دَمْعًا وَهُوَ أَبْلَغُ مِنْ فَاضَ دَمْعُهَا، لِأَنَّ الْعَيْنَ جُعِلَتْ كَأَنَّهَا كُلَّهَا دَمْعٌ فَائِضٌ، فَقَوْلُهُ: تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ جَرَى عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ.
Çoğu zaman da akıcı maddenin kabına isnat edilir ve: “Vadi taştı”, “Kap taştı” denir. “Göz yaş ile taştı” ifadesi de bundandır; bu ifade, “Gözün yaşı taştı” demekten daha beliğdir, çünkü göz sanki bütünüyle taşan bir yaştan ibaret kılınmıştır. Dolayısıyla ayetteki: “Gözleri yaştan taşarak” (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) kavli bu üslup üzere cereyan etmiştir.
ومِنَ لِبَيَانِ مَا مِنْهُ الْفَيْضُ. وَالْمَجْرُورُ بِهَا فِي مَعْنَى التَّمْيِيزِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ [٨٣] .
“Min” (مِنْ) edatı, taşmanın neyden kaynaklandığını açıklamak (beyan) içindir. Bu edatla mecrur olan kelime temyiz manasındadır. Bu durum, Mâide suresindeki [83] Yüce Allah'ın: “Gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” kavlinde daha önce geçmişti.
وحَزَناً نُصِبَ عَلَى الْمَفْعُول لأَجله، وأَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ مَجْرُورٌ بِلَامِ جَرٍّ
“Hazenâ” (حَزَناً / kederden) kelimesi mef'ûlün lieclih olarak mansub kılınmıştır. “Harcayacak bir şey bulamadıkları için” (أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ) ifadesi ise hazfedilmiş bir cer lâm'ı ile mecrurdur;
مَحْذُوفٍ أَيْ حَزِنُوا لِأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ.
yani infak edecek bir şey bulamadıkları için kederlendiler [demektir].
وَالْآيَةُ نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنَ الْأَنْصَارِ سَبْعَةٍ وَقِيلَ: فِيهِمْ مِنْ غَيْرِ الْأَنْصَارِ وَاخْتُلِفَ أَيْضًا فِي أَسْمَائِهِمْ بِمَا لَا حَاجَةَ إِلَى ذِكْرِهِ وَلُقِّبُوا بِالْبَكَّائِينَ لِأَنَّهُمْ بَكَوْا لَمَّا لَمْ يَجِدُوا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْحُمْلَانِ حَزَنًا عَلَى حِرْمَانِهِمْ مِنَ الْجِهَادِ. وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَرَهْطٍ مِنَ الْأَشْعَرِيِّينَ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ يَسْتَحْمِلُونَهُ فَلَمْ يَجِدْ لَهُمْ حَمُولَةً وَصَادَفُوا سَاعَةَ غَضَبٍ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ فَحَلَفَ أَنْ لَا يَحْمِلَهُمْ ثُمَّ جَاءَهُ نَهْبُ إِبِلٍ فَدَعَاهُمْ وَحَمَلَهُمْ وَقَالُوا: اسْتَغْفَلْنَا رَسُولَ اللَّهِ يَمِينَهُ لَا نُفْلِحُ أَبَدًا، فَرَجَعُوا وَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ:
Bu ayet Ensâr'dan yedi kişilik bir topluluk hakkında inmiştir; onların arasında Ensâr dışından kimselerin bulunduğu da söylenmiştir. İsimleri hakkında da zikretmeye gerek olmayan farklı rivayetler nakledilmiştir. Bu kimselere, Resûlullah'ın ﷺ yanında binek bulamayınca cihaddan mahrum kaldıkları için üzüntüden ağladıklarından ötürü “Bekkâûn” (Ağlayanlar) lakabı verilmiştir. Bir diğer görüşe göre bu ayet, Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Eş'arîlerden bir grup hakkında inmiştir; Tebük Gazvesi'nde Resûlullah'a ﷺ gelip kendilerine binek temin etmesini istemişler, o da onlar için binek bulamamıştı. Üstelik Peygamber'in ﷺ öfkeli olduğu bir ana denk gelmişlerdi de o kendilerini bindirmeyeceğine dair yemin etmişti. Daha sonra ganimet develeri gelince onları çağırıp binek verdi. Onlar: “Resûlullah'a yeminini unutturduk, asla felah bulamayız” dediler; geri dönüp bunu ona haber verdiklerinde şöyle buyurdu:
«مَا أَنَا حَمَلْتُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ وَإِنِّي وَاللَّهِ لَا أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا إِلَّا كَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي وَفَعَلْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ» وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَؤُلَاءِ غَيْرُ الْمَعْنِيِّينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ الْأَشْعَرِيِّينَ قَدْ حَمَلَهُمُ النَّبِيءُ- ﵊ وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُمْ بَنُو مُقَرِّنٍ مِنْ مُزَيْنَةَ، وَهُمُ الَّذِينَ قِيلَ: إِنَّهُ نَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ الْأَعْرابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [التَّوْبَة: ٩٩] الْآيَة.
«Sizi ben bindirmedim, lâkin Allah bindirdi. Vallahi ben bir şeye yemin edip de ondan başkasını daha hayırlı görürsem, mutlaka yeminimin kefaretini verir ve hayırlı olanı yaparım.» Zahir olan şudur ki, bu ayette kastedilenler onlar değildir; zira Peygamber -aleyhisselâm- Eş'arîleri binek sahibi kılmıştır. Mücâhid'den nakledildiğine göre ise bunlar Müzeyne kabilesinden Mukarrin oğullarıdır; haklarında Yüce Allah'ın: “Bedevilerden öyleleri de vardır ki, Allah'a ve ahiret gününe iman ederler” [Tevbe: 99] ayetinin indiği söylenen kimseler de bunlardır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٩٣]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 93]
إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣)
{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِياءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) } “Yol (sorumluluk ve kınama), ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalan [kadın]larla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”