عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَإِنْ تابُوا [التَّوْبَة: ٥] لِتَفْصِيلِ مَفْهُومِ الشَّرْطِ، أَوْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٥] لِتَخْصِيصِ عُمُومِهِ، أَيْ إِلَّا مُشْرِكًا اسْتَجَارَكَ لِمَصْلَحَةٍ لِلسِّفَارَةِ عَنْ قَوْمِهِ أَوْ لِمَعْرِفَةِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ. وَصِيغَ الْكَلَامُ بِطَرِيقَةِ الشَّرْطِ لِتَأْكِيدِ حُكْمِ الْجَوَابِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أنّ الشَّأْن أَنْ تَقَعَ الرَّغْبَةُ فِي الْجِوَارِ مِنْ جَانِبِ الْمُشْرِكِينَ.
Şartın mefhumunu (anlam kapsamını) tafsil etmek üzere { فَإِنْ تابُوا } [Tevbe: 5] cümlesine veya umumunu tahsis etmek (özelleştirmek) üzere { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 5] cümlesine atfedilmiştir; yani kavmi adına elçilik yapmak veya İslam'ın hükümlerini öğrenmek gibi bir maslahat için senden eman dileyen müşrik müstesnadır. Söz, cevap cümlesindeki hükmü pekiştirmek ve eman isteme arzusunun müşrikler tarafından gelmesinin olağan bir durum olduğuna işaret etmek amacıyla şart üslubuyla ifade edilmiştir.
وَجِيءَ بِحِرَفِ إِنْ الَّتِي شَأْنُهَا أَنْ يَكُونَ شَرْطُهَا نَادِرَ الْوُقُوعِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ هَذَا شَرْطٌ فَرْضِيٌّ لِكَيْلَا يَزْعُمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ لَمْ يَتَمَكَّنُوا مِنْ لِقَاءِ النَّبِيءِ ﷺ فَيَتَّخِذُوهُ عُذْرًا
Şartının gerçekleşmesi nadir olan { إِنْ } harfinin getirilmesi, bunun farazi bir şart olduğuna dikkat çekmek içindir; ta ki müşrikler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile görüşme imkânı bulamadıklarını iddia edip bunu,
لِلِاسْتِمْرَارِ عَلَى الشِّرْكِ إِذَا غَزَاهُمُ الْمُسْلِمُونَ.
Müslümanlar kendileriyle savaştıklarında şirk üzere kalmaya devam etmek için bir mazeret edinmesinler.
وَوَقَعَ فِي «تَفْسِيرِ الْفَخْرِ» أَنَّهُ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَالَ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: أَرَدْنَا أَنْ نَأْتِيَ الرَّسُولَ بَعْدَ انْقِضَاءِ هَذَا الْأَجَلِ لِسَمَاعِ كَلَامِ اللَّهِ أَوْ لِحَاجَةٍ أُخْرَى فَهَلْ نُقْتَلُ. فَقَالَ عَلِيٌّ: لَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ
Fahreddin er-Râzî'nin Tefsiri'nde İbn Abbâs'tan şöyle nakledilmiştir: Müşriklerden bir adam Ali b. Ebî Tâlib'e: "Bu sürenin bitiminden sonra Allah'ın kelamını dinlemek veya başka bir ihtiyaç için Resul'ün yanına gelmek istesek öldürülür müyüz?" dedi. Ali: "Hayır, zira Allah Teâlâ { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } [Tevbe: 6] buyurmuştur" dedi.
. أَيْ فَأَمِّنْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ، وَهَذَا لَا يُعَارِضُ مَا رَأَيْنَاهُ مِنْ أَنَّ الشَّرْطَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ إِلَخْ، شَرْطٌ فَرْضِيٌّ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي أَنَّ مَقَالَةَ هَذَا الرَّجُلِ وَقَعَتْ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْمَرْوِيَّ لَمْ أَقِفْ عَلَيْهِ.
Yani Allah'ın kelamını işitinceye kadar ona eman ver [demektir]. Bu rivayet, Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ } ilh. kavlindeki şartın farazi bir şart olduğu yönündeki görüşümüzle çelişmez; zira bu durum, mezkûr adamın sözünün ayetin nüzulünden sonra vaki olduğunu gerektirir; kaldı ki bu rivayete [başka muteber bir kaynakta] rastlamış da değilim.
وَجِيءَ بِلَفْظِ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ دُونَ لَفْظِ مُشْرِكٍ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى عُمُومِ الْجِنْسِ، لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ مِثْلُهَا فِي سِيَاقِ النَّفْيِ- إِذَا لَمْ تُبْنَ عَلَى الْفَتْحِ احْتَمَلَتْ إِرَادَةَ
Cinsin umumunu (kapsamını) açıkça belirtmek için «مُشْرِكٍ» lafzı yerine { أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } lafzı getirilmiştir; zira şart bağlamındaki belirsiz (nekre) isim, tıpkı nefy (olumsuzluk) bağlamındaki gibi -fetha üzere mebni kılınmadığında-
عُمُومِ الْجِنْسِ وَاحْتَمَلَتْ بَعْضَ الْأَفْرَادِ، فَكَانَ ذِكْرُ أَحَدٌ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ تَنْصِيصًا عَلَى الْعُمُومِ بِمَنْزِلَةِ الْبِنَاءِ عَلَى الْفَتْحِ فِي سِيَاق النَّفْي بِلَا.
cinsin umumunu kastedebileceği gibi bazı fertleri de kastedebilir. Dolayısıyla şart bağlamında { أَحَدٌ } kelimesinin zikredilmesi, olumsuzluk bildiren «لَا» bağlamında fetha üzere mebni kılınması gibi umumiliğe açık bir delalettir.
وأَحَدٌ أَصْلُهُ «وَاحِدٌ» لِأَنَّ هَمْزَتَهُ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ وَيُسْتَعْمَلُ بِمَعْنَى الْجُزْئِيِّ مِنَ النَّاسِ لِأَنَّهُ وَاحِدٌ، كَمَا اسْتُعْمِلَ لَهُ «فَرْدٌ» فِي اصْطِلَاحِ الْعُلُومِ، فَمَعْنَى أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مُشْرِكٌ.
{ أَحَدٌ } kelimesinin aslı «وَاحِدٌ»dır; çünkü hemzesi vav harfinden bedeldir (dönüşmüştür) ve bir tek kişi olduğu için insanlardan cüzi bir fert anlamında kullanılır; nitekim ilimler ıstılahında bunun için «فَرْدٌ» terimi de kullanılmıştır. Buna göre { أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } ifadesinin manası "bir müşrik" demektir.
وَتَقْدِيمُ أَحَدٌ عَلَى اسْتَجارَكَ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، لِيَكُونَ أَوَّلَ مَا يَقْرَعُ السَّمْعَ فَيَقَعُ الْمُسْنَدُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِ السَّامِعِ مَوْقِعَ التَّمَكُّنِ.
{ أَحَدٌ } lafzının { اسْتَجارَكَ } fiilinden önce getirilmesi, kulağa ilk çarpan unsur olması ve böylece müsnedin bundan sonra dinleyicinin zihninde tam olarak yer etmesi için müsnedun ileyhe (özneye) verilen önemden dolayıdır.
وَسَاغَ الِابْتِدَاءُ بِالنَّكِرَةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ النَّوْعُ، أَوْ لِأَنَّ الشَّرْطَ بِمَنْزِلَةِ النَّفْيِ فِي إِفَادَةِ الْعُمُومِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ دُخُولِ حَرْفِ الشَّرْطِ عَلَى الْمُبْتَدَأِ، لِأَنَّ وُقُوعَ الْخَبَرِ فِعْلًا مُقْنِعٌ لِحَرْفِ الشَّرْطِ فِي اقتضائه الْجُمْلَة الفعلية، فَيُعْلَمُ أَنَّ الْفَاعِلَ مُقَدَّمٌ مِنْ تَأْخِيرٍ لِغَرَضٍ مَا. وَلِذَلِكَ شَاعَ عِنْدَ النُّحَاةِ أَنَّهُ فَاعِلٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، وَإِنَّمَا هُوَ تَقْدِيرُ اعْتِبَارٍ. وَلَعَلَّ الْمَقْصُودَ مِنَ التَّنْصِيصِ عَلَى إِفَادَةِ الْعُمُومِ، وَمِنْ تَقْدِيمِ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْفِعْلِ، تَأْكِيدُ بَذْلِ الْأَمَانِ لِمَنْ يَسْأَلُهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ إِذَا كَانَ لِلِقَائِهِ النَّبِيءَ ﷺ وَدُخُولِهِ بِلَادَ الْإِسْلَامِ مَصْلَحَةٌ، وَلَوْ كَانَ أَحَدٌ مِنَ الْقَبَائِلِ الَّتِي خَانَتِ الْعَهْدَ، لِئَلَّا تَحْمِلَ خِيَانَتُهُمُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنْ يَخُونُوهُمْ أَوْ يَغْدِرُوا بِهِمْ فَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا [الْمَائِدَة: ٢] ،
Nekre ile başlanması (mübteda yapılması), kastedilenin nevi (tür) olmasından veya şartın umum ifade etme bakımından nefy (olumsuzluk) hükmünde bulunmasından dolayı caiz olmuştur. Şart harfinin mübtedanın başına gelmesine de bir engel yoktur; çünkü haberin fiil olarak gelmesi, şart harfinin fiil cümlesi gerektirmesini karşılar; böylece failin belirli bir amaçla tehir edilip öne alındığı anlaşılır. Bu sebeple nahivciler arasında bunun takdiri bir fiilin faili olduğu görüşü yaygınlaşmıştır ki bu sadece itibarî bir takdirdir. Umum ifade ettiğini açıkça belirtmekten ve { أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } ifadesini fiilden önce getirmekten maksat; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile görüşmesinde ve İslam yurduna girmesinde bir maslahat bulunduğu takdirde -antlaşmaya hıyanet etmiş kabilelerden biri olsa bile- müşriklerden eman dileyen kimseye eman verilmesini pekiştirmektir; ta ki onların hıyaneti Müslümanları onlara hıyanet etmeye veya ahdi bozmaya sevk etmesin. Nitekim bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Mescid-i Haram'dan sizi alıkoydular diye bir topluluğa olan kininiz, sizi haddi aşmaya sevk etmesin.” [Mâide: 2],
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ»
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «وَلَا تَخُنْ مَنْ خَانَكَ» “Sana hıyanet edene sen hıyanet etme” buyruğu gibidir.
. وَالِاسْتِجَارَةُ: طَلَبُ الْجِوَارِ، وَهُوَ الْكَوْنُ بِالْقُرْبِ، وَقَدِ اسْتُعْمِلَ مَجَازًا شَائِعًا فِي
İsticâre (الِاسْتِجَارَةُ); civârı (himaye ve sığınmayı) talep etmektir ki bu da yakında bulunmak demektir; yaygın bir mecaz olarak
الْأَمْنِ، لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يَسْتَقِرُّ بِمَكَانٍ إِلَّا إِذَا كَانَ آمِنًا، فَمِنْ ثَمَّ سَمَّوُا الْمُؤْمِنَ جَارًا، وَالْحَلِيفَ جَارًا، وَصَارَ فِعْلُ أَجَارَ بِمَعْنَى أَمَّنَ، وَلَا يُطْلَقُ بِمَعْنَى جَعَلَ شَخْصًا جَارًا لَهُ.
emniyet manasında kullanılmıştır. Zira insan ancak güvende olduğu zaman bir mekânda yerleşir. Bundan ötürü eman verene «câr» (komşu/himaye eden), anlaşmalı müttefike de «câr» demişlerdir. «أَجَارَ» fiili de eman verdi/güven sağladı manasına gelmiş olup bir kimseyi kendisine komşu yaptı manasında mutlak olarak kullanılmaz.
وَالْمَعْنَى: إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَأْمَنَكَ فَأَمِّنْهُ.
Manası şöyledir: Müşriklerden biri senden eman dilerse ona eman ver.
وَلَمْ يُبَيِّنْ سَبَبَ الِاسْتِجَارَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مُخْتَلِفُ الْغَرَضِ وَهُوَ مَوْكُولٌ إِلَى مَقَاصِدِ الْعُقَلَاءِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَجِيرُ أَحَدٌ إِلَّا لِغَرَضٍ صَحِيحٍ.
Sığınma talebinin (isticârenin) sebebi açıklanmamıştır; zira bu amaçlara göre farklılık gösterir ve akıl sahiplerinin maksatlarına bırakılmıştır; nitekim hiç kimse sahih bir amaç olmaksızın eman dilemez.
وَلَمَّا كَانَتْ إِقَامَةُ الْمُشْرِكِ الْمُسْتَجِيرِ عِنْدَ النَّبِيءِ ﵊ لَا تَخْلُو مِنْ عَرْضِ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِ وَإِسْمَاعِهِ الْقُرْآنَ، سَوَاءٌ كَانَتِ اسْتَجَارَتُهُ لِذَلِكَ أَمْ لِغَرَضٍ آخَرَ،
Eman dileyen müşrikin Peygamber aleyhisselâm'ın yanındaki ikameti, eman talebi ister bunun için olsun ister başka bir amaç için olsun, ona İslam'ın arz edilmesinden ve Kur'an'ın dinletilmesinden hâli kalmayacağı için,
لِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ مِنْ شَأْنِ النَّبِيءِ ﷺ مِنَ الْحِرْصِ عَلَى هَدْيِ النَّاسِ، جَعَلَ سَمَاعَ هَذَا الْمُسْتَجِيرِ الْقُرْآنَ غَايَةً لِإِقَامَتِهِ الْوَقْتِيَّةِ عِنْدَ الرَّسُولِ ﷺ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْغَايَةُ عَلَى كَلَامٍ مَحْذُوفٍ إِيجَازًا، وَهُوَ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ إِقَامَةُ الْمُسْتَجِيرِ مِنْ تَفَاوُضٍ فِي مُهِمٍّ، أَوْ طَلَبِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، أَوْ عَرْضِ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِ، فَإِذَا سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ فَقَدْ تَمَّتْ أَغْرَاضُ إِقَامَتِهِ لِأَنَّ بَعْضَهَا مِنْ مَقْصِدِ الْمُسْتَجِيرِ وَهُوَ حَرِيصٌ عَلَى أَنْ يَبْدَأَ بِهَا، وَبَعْضَهَا مِنْ مَقْصِدِ النَّبِيءِ ﵊ وَهُوَ لَا يَتْرُكُهُ يَعُودُ حَتَّى يُعِيدَ إِرْشَادَهُ، وَيَكُونَ آخِرُ مَا يَدُورُ مَعَهُ فِي آخِرِ أَزْمَانِ إِقَامَتِهِ إِسْمَاعَهُ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى.
-Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanları hidayete ulaştırma konusundaki bilinen hırsından ötürü- bu müstecirin (eman dileyenin) Kur'an'ı işitmesini, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaki geçici ikametinin nihai gayesi kılmıştır. Bu gaye, îcaz (kısa ve öz anlatım) yoluyla hazfedilmiş bir söze delalet etmiştir ki o da eman dileyenin ikametinin kapsadığı önemli bir konuda müzakere yapılması, İslam'a girmeyi talep etmesi veya kendisine İslam'ın arz edilmesidir. Allah'ın kelamını işittiğinde ikametinin amaçları tamamlanmış olur; zira bunların bir kısmı eman dileyenin maksadıdır ve o buna öncelikle başlamaya heveslidir; bir kısmı da Peygamber aleyhisselâm'ın maksadıdır ve o, irşadını tekrarlamadan onun dönmesine izin vermez; böylece ikametinin son anlarında onunla cereyan eden en son şey Allah Teâlâ'nın kelamını ona dinletmek olur.
وَكَلَامُ اللَّهِ: الْقُرْآنُ، أُضِيفَ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّهُ كَلَامٌ أَوْجَدَهُ اللَّهُ لِيَدُلَّ عَلَى مُرَادِهِ مِنَ النَّاسِ وَأَبْلَغَهُ إِلَى الرَّسُولِ ﵊ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ، فَلَمْ يَكُنْ مِنْ تَأْلِيفِ مَخْلُوقٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَوْجَدَهُ بِقُدْرَتِهِ بِدُونِ صُنْعِ أَحَدٍ، بِخِلَافِ الْحَدِيثِ الْقُدُسِيِّ.
Allah'ın kelamı Kur'an'dır; lafza-i celâle (Allah ismine) izafe edilmiştir, çünkü o, insanların yerine getirmesini dilediği şeylere delalet etmesi için Allah'ın var ettiği ve melek vasıtasıyla Resul'e aleyhisselâm ulaştırdığı bir kelamdır; dolayısıyla bir mahlûkun telifi olmayıp kudsî hadisin aksine Allah'ın hiç kimsenin dahli olmaksızın kudretiyle var ettiği kelamdır.
وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِحَرْفِ الْمُهْلَةِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى وُجُوبِ اسْتِمْرَارِ إِجَارَتِهِ فِي أَرْضِ الْإِسْلَامِ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ الْمَكَانَ الَّذِي يَأْمَنُ فِيهِ، وَلَوْ بَلَغَهُ بَعْدَ مُدَّةٍ طَوِيلَةٍ فَحَرْفُ (ثُمَّ) هُنَا لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ اهْتِمَامًا بِإِبْلَاغِهِ مَأْمَنَهُ.
Bundan dolayı, uzun bir müddet sonra ulaşacak olsa bile güvende olacağı yere varıncaya kadar İslam diyarında ona verilen emanın devam etmesinin zorunluluğuna delalet etmesi için mühlet bildiren harfle { ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ } buyurmuştur. Buradaki { ثُمَّ } harfi, güven içinde olacağı yere ulaştırılmasına verilen önem sebebiyle mertebe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) bildirmektedir.
وَمَعْنَى أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ أَمْهِلْهُ وَلَا تُهِجْهُ حَتَّى يَبْلُغَ مَأْمَنَهُ، فَلَمَّا كَانَ تَأْمِينُ النَّبِيءِ ﵊ إِيَّاهُ سَبَبًا فِي بُلُوغِهِ مَأْمَنَهُ، جُعِلَ التَّأْمِينُ إِبْلَاغًا فَأُمِرَ بِهِ النَّبِيءُ ﵊، وَهَذَا يَتَضَمَّنُ أَمْرَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ لَا يَتَعَرَّضُوا لَهُ بِسُوءٍ حَتَّى يَبْلُغَ بِلَادَهُ الَّتِي يَأْمَنُ فِيهَا. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَتَكَلَّفُ تَرْحِيلَهُ وَيَبْعَثُ مَنْ يُبَلِّغُهُ، فَالْمَعْنَى: اتْرُكْهُ يَبْلُغْ مَأْمَنَهُ، كَمَا يَقُولُ الْعَرَبُ لمن يُبَادر أحد بِالْكَلَامِ قَبْلَ إِنْهَاءِ كَلَامِهِ: «أَبْلِعْنِي رِيقِي» ، أَيْ أَمْهِلْنِي لَحْظَةً مِقْدَارَ مَا أَبْلَعُ رِيقِي ثُمَّ أُكَلِّمُكَ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: قُلْتُ لِبَعْضِ أَشْيَاخِي:
{ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ } ifadesinin manası; ona mühlet ver, güvenli yerine ulaşıncaya kadar onu rahatsız etme demektir. Peygamber aleyhisselâm'ın ona eman vermesi güvenli yerine ulaşmasına sebep kılındığı için, bu eman verme ulaştırma olarak adlandırılmış ve Peygamber'e aleyhisselâm emredilmiştir. Bu da Müslümanlara, güvende olacağı memleketine varıncaya kadar ona hiçbir kötülükle dokunmamalarını emretmeyi tazammun eder (içerir). Kastedilen şey, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yolculuk külfetine katlanması ve kendisini ulaştıracak kimseler göndermesi değildir; bilakis mana "bırak güvenli yerine ulaşsın" demektir. Nitekim Araplar, sözünü bitirmeden hemen söze atılan birine: «أَبْلِعْنِي رِيقِي» (Tükürüğümü yutmama izin ver) derler ki bu; "tükürüğümü yutacak kadar bana bir an mühlet ver, sonra seninle konuşayım" demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: Hocalarımdan birine:
«أَبْلَعْنِي رِيقِي- فَقَالَ- قَدْ أَبَلَعْتُكَ الرَّافِدَيْنِ» يَعْنِي دجلة والفرات.
“Tükürüğümü yutmama izin ver dedim, o da: İki nehri (Dicle ve Fırat'ı) yutmanca sana izin verdim dedi.”
و (المأمن) مَكَانُ الْأَمْنِ، وَهُوَ الْمَكَانُ الَّذِي يَجِدُ فِيهِ الْمُسْتَجِيرُ أَمْنَهُ السَّابِقَ، وَذَلِكَ هُوَ دَارُ قَوْمِهِ حَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَنَالَهُ بِسُوءٍ. وَقَدْ أُضِيفَ الْمَأْمَنُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُشْرِكِ
Me'men (المأمن), güvenli yer demektir; bu da eman dileyenin önceki güvenliğini bulduğu yerdir ki o da hiç kimsenin kendisine kötülük eriştiremeyeceği kavminin yurdudur. Me'men kelimesi müşrikin zamirine izafe edilmiştir;
لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ مَكَانُ الْأَمْنِ الْخَاصِّ بِهِ، فَيُعْلَمُ أَنَّهُ مَقَرُّهُ الْأَصْلِيُّ، بِخِلَافِ دَارِ الْجِوَارِ فَإِنَّهَا مَأْمَنٌ عَارِضٌ لَا يُضَافُ إِلَى الْمُجَارِ.
ta ki kendisine has olan güvenlik yerine işaret edilsin ve asıl ikametgâhı olduğu anlaşılsın; zira himaye olunan yurt bunun aksine eman dileyene izafe edilmeyen arızi bir sığınaktır.
وَجُمْلَةُ: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِتَأْكِيدِ الْأَمْرِ بِالْوَفَاءِ لَهُمْ بِالْإِجَارَةِ إِلَى أَنْ يَصِلُوا دِيَارَهُمْ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ: أَمَرْنَا بِذَلِكَ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى مَضْمُونِ جُمْلَةِ: فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ أَيْ لَا تُؤَاخِذْهُمْ فِي مُدَّةِ اسْتِجَارَتِهِمْ بِمَا سَبَقَ مِنْ أَذَاهُمْ لِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ- وَهَذِهِ مَذَمَّةٌ لَهُمْ بِأَنَّ مِثْلَهُمْ لَا يُقَامُ لَهُ وَزْنٌ- وَأَوْفِ لَهُمْ بِهِ إِلَى أَنْ يَصِلُوا دِيَارَهُمْ لِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ مَا يَحْتَوِي عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْإِرْشَادِ وَالْهُدَى، فَكَانَ اسْمُ الْإِشَارَةِ أَصْلَحَ طُرُقِ التَّعْرِيفِ فِي هَذَا الْمَقَامِ، جَمْعًا لِلْمَعَانِي الْمَقْصُودَةِ، وَأَوْجَزَهُ.
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ } cümlesi, yurtlarına varıncaya kadar onlara verilen emana vefa gösterme emrini tekit eden bir gerekçe konumundadır; bu sebeple önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); yani: Bunu, onların bilmeyen bir topluluk olmaları sebebiyle emrettik [demektir]. Buradaki işaret, { فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ } cümlesinin içeriğinedir; yani sığınma süreleri boyunca geçmişteki eziyetlerinden ötürü onları muaheze etmeyin (sorumlu tutmayın), zira onlar bilmeyen bir topluluktur -ki bu onlar için, benzerlerine itibar edilmeyecek bir yergi ifadesidir- ve onlar Kur'an'ın içerdiği irşad ve hidayeti bilmeyen bir topluluk oldukları için yurtlarına ulaşıncaya kadar onlara [bu ahdi] tam olarak ifa edin. Dolayısıyla işaret ismi, kastedilen manaları toplamak ve en veciz biçimde aktarmak bakımından bu makamda en uygun tanıtma yolu olmuştur.
وَفِي الْكَلَامِ تَنْوِيهٌ بِمَعَالِي أَخْلَاقِ الْمُسْلِمِينَ وَغَضٌّ مِنْ أَخْلَاقِ أَهْلِ الشِّرْكِ، وَأَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ الْغَضِّ الْإِشْرَاكُ الَّذِي يُفْسِدُ الْأَخْلَاقَ، وَلِذَلِكَ جُعِلُوا قَوْمًا لَا يَعْلَمُونَ دُونَ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ: لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ نَفْيَ الْعِلْمِ مُطَّرِدٌ فِيهِمْ، فَيُشِيرُ إِلَى أَنَّ سَبَبَ اطِّرَادِهِ فِيهِمْ هُوَ نَشْأَتُهُ عَنِ الْفِكْرَةِ الْجَامِعَةِ لِأَشْتَاتِهِمْ، وَهِيَ عَقِيدَةُ الْإِشْرَاكِ.
Bu ifadede Müslümanların yüce ahlakına bir övgü, şirk ehlinin ahlakına ise bir yergi vardır; bu yerginin sebebi ise ahlakı bozan şirktir. Bu sebeple «بِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» (çünkü onlar bilmiyorlar) denilmeyip { قَوْمًا لَا يَعْلَمُونَ } (bilmeyen bir topluluk) kılınmışlardır; ta ki onlarda ilmin yokluğunun sürekli olduğuna işaret edilsin ve bu sürekliliğin sebebinin de onları bir araya getiren ortak fikir olan şirk akidesinden kaynaklandığına dikkat çekilsin.
وَالْعِلْمُ، فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، بِمَعْنَى الْعَقْلِ وَأَصَالَةِ الرَّأْيِ، وَأَنَّ عَقِيدَةَ الشِّرْكِ مُضَادَّةٌ لِذَلِكَ، أَيْ كَيْفَ يَعْبُدُ ذُو الرَّأْيِ حَجَرًا صَنَعَهُ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يُغني عَنهُ.
İlim, Arapların kelamında akıl ve sağlam görüş anlamındadır; şirk akidesi ise buna zıttır; yani basiret sahibi bir kimse, kendisine hiçbir fayda sağlamayacağını bildiği hâlde kendi yaptığı bir taşa nasıl ibadet eder?
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٧]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 7]
كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧)
{ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Mescid-i Harâm'ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah katında ve Resulü katında nasıl bir antlaşması olabilir? Onlar size karşı dürüst davrandıkları sürece siz de onlara karşı dürüst davranın. Şüphesiz Allah, sakınanları (müttakîleri) sever.” (7)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [التَّوْبَة: ١] ثُمَّ عَنْ قَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٣]- وَعَنْ قَوْلِهِ- فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٥] الَّتِي كَانَتْ تَدَرُّجًا فِي إِبْطَالِ مَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ عُهُودٍ سَابِقَةٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ
{ بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Tevbe: 1], ardından { أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 3] ve nihayet kendileriyle Müslümanlar arasındaki önceki antlaşmaları kademeli olarak iptal eden { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 5] kavillerinden kaynaklanan beyânî bir istînâftır. Çünkü bu durum, Müslüman dinleyicilerin nefislerinde bir soru uyandırmaktadır;
الَّذِينَ لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَى دَخِيلَةِ الْأَمْرِ، فَلَعَلَّ بَعْضَ قَبَائِلِ الْعَرَبِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ يَتَعَجَّبُ مِنْ هَذِهِ الْبَرَاءَةِ، وَيَسْأَلُ عَنْ سَبَبِهَا، وَكَيْفَ أُنْهِيَتِ الْعُهُودُ وَأُعْلِنْتِ الْحَرْبُ، فَكَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ بَيَانِ سَبَبِ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ أَمْرَانِ: بُعْدُ مَا بَيْنَ الْعَقَائِدِ، وَسَبْقُ الْغَدْرِ.
işin iç yüzüne vâkıf olmayanlar ve belki de müşrik Arap kabilelerinden bazıları bu berâet (ilişiğin kesilmesi) kararına şaşırıp sebebini, antlaşmaların nasıl sonlandırılıp savaş ilan edildiğini sorabilirler. Dolayısıyla bu makam, bunun sebebini açıklama makamıdır ki o da iki husustur: Akideler arasındaki büyük uçurum ve önceden vuku bulan hıyanet.
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ كَيْفَ: إِنْكَارِيٌّ إِنْكَارًا لِحَالَةِ كِيَانِ الْعَهْدِ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَأَهْلِ الْإِسْلَامِ، أَيْ دَوَامُ الْعَهْدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مَعَ الَّذِينَ عَاهَدُوهُمْ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ وَمَا بَعْدَهُ فَفِعْلَ يَكُونُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الدَّوَامِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ [النِّسَاء: ١٣٦] كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ. وَلَيْسَ ذَلِكَ إِنْكَارًا عَلَى وُقُوعِ الْعَهْدِ، فَإِنَّ الْعَهْدَ قَدِ انْعَقَدَ بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ، وَسَمَّاهُ اللَّهُ فَتْحًا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً [الْفَتْح: ١] وسمّي رضى الْمُؤْمِنِينَ بِهِ يَوْمَئِذٍ سَكِينَةً فِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ [الْفَتْح: ٤] .
{ كَيْفَ } ile yapılan soru inkârîdir; yani müşrikler ile İslam ehli arasında antlaşma bulunması durumunun, yani Hudeybiye günü ve sonrasında kendileriyle antlaşma yaptıkları kimselerle gelecekte antlaşmanın devamının inkârıdır. Nitekim { يَكُونُ } fiili, sonrasındaki { فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ } kavlinin de gösterdiği üzere, Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ } [Nisâ: 136] kavlinde olduğu gibi devamlılık anlamında kullanılmıştır. Bu, antlaşmanın vuku bulmuş olmasını inkâr etmek değildir; zira antlaşma Allah'ın izniyle akdedilmişti ve Allah onu { إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً } [Fetih: 1] kavlinde fetih olarak adlandırmış, o gün müminlerin buna razı oluşunu da { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ } [Fetih: 4] kavlinde sekînet olarak isimlendirmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّأْنَ أَنْ لَا يَكُونَ لَكُمْ عَهْدٌ مَعَ أَهْلِ الشِّرْكِ، لِلْبَوْنِ الْعَظِيمِ بَيْنَ دِينِ التَّوْحِيدِ وَدِينِ الشِّرْكِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ اتِّفَاقُ أَهْلَيْهِمَا، أَيْ فَمَا كَانَ الْعَهْدُ الْمُنْعَقِدُ مَعَهُمْ إِلَّا أَمْرًا مُوَقَّتًا بِمَصْلَحَةٍ. فَفِي وَصْفِهِمْ بِالْمُشْرِكِينَ إِيمَاءٌ إِلَى عِلَّةِ الْإِنْكَارِ عَلَى دَوَامِ الْعَهْدِ مَعَهُمْ.
Manası şudur: Tevhid dini ile şirk dini arasındaki büyük uçurum sebebiyle şirk ehliyle aranızda bir antlaşma olmaması asıldır; nitekim bu iki dinin mensuplarının uyuşması nasıl mümkün olabilir? Yani onlarla akdedilen antlaşma ancak bir maslahata binaen geçici bir durumdu. Onların müşrikler olarak nitelendirilmesinde, onlarla yapılan antlaşmanın sürekliliğinin inkâr edilme gerekçesine bir ima vardır.
وَهَذَا يُؤَيِّدُ مَا فَسَّرْنَا بِهِ وَجْهَ إِضَافَةِ الْبَرَاءَةِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِسْنَادَ الْعَهْدِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُسْلِمِينَ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ [التَّوْبَة: ١] .
Bu da Allah Teâlâ'nın { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ } [Tevbe: 1] kavlinde berâetin Allah'a ve Resulü'ne izafe edilmesinin ve antlaşmanın ise Müslümanların zamirine isnad edilmesinin gerekçesine dair yaptığımız tefsiri teyit etmektedir.
وَمَعْنَى عِنْدَ الِاسْتِقْرَارُ الْمَجَازِيُّ، بِمَعْنَى الدَّوَامِ أَيْ إِنَّمَا هُوَ عَهْدٌ مُوَقَّتٌ، وَقَدْ كَانَتْ قُرَيْشٌ نَكَثُوا عَهْدَهُمُ الَّذِي عَاهَدُوهُ يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ، إِذْ أَعَانُوا بَنِي بَكْرٍ بِالسِّلَاحِ وَالرِّجَالِ عَلَى خُزَاعَةَ، وَكَانَتْ خُزَاعَةُ دَاخِلَةً فِي عَهْدِ النَّبِيءِ ﷺ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ التَّجْهِيزِ لِغَزْوَةِ فَتْحِ مَكَّةَ.
{ عِنْدَ } lafzının manası, devamlılık anlamında mecazi bir istikrardır; yani o ancak geçici bir antlaşmadır. Nitekim Kureyş, Benî Bekr'e Huzâa'ya karşı silah ve adam yardımı yaparak Hudeybiye günü akdettiği antlaşmayı bozmuştu; oysa Huzâa, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahdine dâhildi ve bu durum Mekke'nin fethi gazvesi hazırlığının sebebi olmuştu.
وَاسْتِثْنَاءُ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ، مِنْ مَعْنَى النَّفْيِ الَّذِي اسْتُعْمِلَ فِيهِ الِاسْتِفْهَامُ بِ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ، أَيْ لَا يَكُونُ عَهْدُ الْمُشْرِكِينَ إِلَّا الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
{ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ } istisnası, { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ } istifhamının kendisinde kullanıldığı nefy (olumsuzluk) manasından yapılmıştır; yani Mescid-i Haram'ın yanında antlaşma yaptığınız müşrikler hariç, müşriklerin bir antlaşması olamaz [demektir].
وَالَّذِينَ عَاهَدُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ: هُمْ بَنُو ضَمْرَةَ، وَبَنُو جُذَيْمَةَ بْنِ الدِّيلِ، مِنْ كِنَانَةَ وَبَنُو بَكْرٍ مِنْ كِنَانَةَ.
Mescid-i Haram'ın yanında kendileriyle antlaşma yapılanlar; Kinâne'den Benî Damre, Benî Cüzeyme b. ed-Dîl ve Kinâne'den Benî Bekr'dir.
فَالْمَوْصُولُ هُنَا لِلْعَهْدِ، وَهُمْ أَخَصُّ مِنَ الَّذِينَ مَضَى فِيهِمْ قَوْلُهُ: إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً [التَّوْبَة: ٤] .
Buradaki ism-i mevsul ahd içindir (bilinen kimseleri kasteder) ve haklarında daha önce { إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً } [Tevbe: 4] kavli geçen kimselerden daha özeldir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَخْصِيصِهِمْ بِالذِّكْرِ: التَّنْوِيهُ بِخَصْلَةِ وَفَائِهِمْ بِمَا عَاهَدُوا عَلَيْهِ وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ هَؤُلَاءِ عَاهَدُوا النَّبِيءَ ﷺ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَدَخَلُوا فِي الصُّلْحِ الَّذِي عَقَدَهُ مَعَ قُرَيْشٍ بِخُصُوصِهِمْ، زِيَادَةً عَلَى دُخُولِهِمْ فِي الصُّلْحِ الْأَعَمِّ، وَلَمْ يَنْقُضُوا
Onların zikrinin tahsis edilmesinden maksat, verdikleri söze vefa gösterme hasletlerini övmektir. Bunların Umretü'l-Kazâ'da Mescid-i Haram'ın yanında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile antlaşma yapmış olmaları ve genel barışa dâhil olmalarına ek olarak hususi surette onun Kureyş ile yaptığı sulhe girmiş bulunmaları,
عَهْدَهُمْ، وَلَا ظَاهَرُوا عَدُوًّا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، إِلَى وَقْتِ نُزُولِ بَرَاءَةٌ. عَلَى أَنَّ مُعَاهَدَتَهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَبْعَدُ عَنْ مَظِنَّةِ النَّكْثِ لِأَنَّ الْمُعَاهَدَةَ عِنْدَهُ أَوْقَعُ فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْحَلِفِ الْمُجَرَّدِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ١٢] .
ve Berâet (Tevbe) Suresi nazil oluncaya kadar antlaşmalarını bozmamış ve Müslümanlara karşı hiçbir düşmana arka çıkmamış olmaları gerekir. Kaldı ki onların Mescid-i Haram'ın yanında antlaşma yapmaları ahdi bozma ihtimalinden daha uzaktır; zira onun yanında yapılan antlaşma, müşriklerin nefislerinde kuru bir yeminden daha etkilidir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } [Tevbe: 12] buyurmuştur.
وَلَيْسَ الْمُرَادُ كُلَّ مَنْ عَاهَدَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَا قَدْ يَتَوَهَّمُهُ الْمُتَوَهِّمُ، لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يَكُنْ مَأْذُونًا بِأَنْ يُعَاهِدَ فَرِيقًا آخَرَ مِنْهُمْ.
Bir kimsenin vehmedebileceği gibi Mescid-i Haram'ın yanında antlaşma yapan herkes kastedilmemiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan başka bir fırka ile antlaşma yapmak için izinli değildi.
وَقَوْلُهُ: فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ تَفْرِيعٌ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ. فَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ مَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ، أَيْ مَا دَامُوا مُسْتَقِيمِينَ لَكُمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ اسْتِثْنَاءَ هَؤُلَاءِ لِأَنَّ لِعَهْدِهِمْ حُرْمَةً زَائِدَةً لِوُقُوعِهِ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حول الْكَعْبَة.
{ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ } kavli, istisnaya tefrî‘ edilmiştir (bağlanmıştır). Takdiri şöyledir: Mescid-i Haram'ın yanında kendileriyle antlaşma yaptıklarınız müstesna; onlar size karşı dürüst davrandıkları sürece siz de onlara karşı dürüst davranın; yani onlar size sadık kaldıkları müddetçe [siz de sadık kalın]. Zahir olan şu ki, bunların istisna edilmesi, antlaşmalarının Kâbe etrafında Mescid-i Haram'ın yanında gerçekleşmiş olmasından dolayı fazladan bir hürmete sahip olması sebebiyledir.
وفَمَا ظَرْفِيَّةٌ مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَالْفَاء الدَّاخِلَة على فَاءُ التَّفْرِيعِ. وَالْفَاءُ الْوَاقِعَةُ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ فَاءُ جَوَابِ الشَّرْطِ، وَأَصْلُ ذَلِكَ أَنَّ الظَّرْفَ وَالْمَجْرُورَ إِذَا قُدِّمَ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ قَدْ يُشْرَبُ مَعْنَى الشَّرْطِ فَتَدْخُلُ الْفَاءُ فِي جَوَابِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ [المطففين: ٢٦] لِوُجُوبِ جَعْلِ الْفَاءِ غَيْرَ تَفْرِيعِيَّةٍ، لِأَنَّهُ قَدْ سَبَقَهَا الْعَطْفُ بِالْوَاوِ،
{ فَمَا } şart manası tazammun eden bir zarfiyyedir; başına gelen fâ ise tefrî‘ fâsıdır. { فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ } kavlindeki fâ ise şartın cevap fâsıdır. Bunun aslı şudur: Zarf ve mecrûr müteallakından önce geldiğinde bazen şart manası kazanır ve cevabına fâ dâhil olur. Nitekim Allah Teâlâ'nın { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } [Mutaffifîn: 26] kavli de böyledir; zira öncesinde vav ile atıf geçtiğinden buradaki fânın tefrî‘ fâsı kılınmaması zorunludur,
وَقَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ»
ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ» “Nasılsanız öyle yönetilirsiniz” buyruğu da bu kabildendir.
بِجَزْمِ الْفِعْلَيْنِ،
iki fiilin de meczum olmasıyla [okunur],
وَقَوْلُهُ لِمَنْ سَأَلَهُ أَنْ يُجَاهِدَ وَسَأَلَهُ الرَّسُولُ «أَلَكَ أَبَوَانِ» قَالَ: نَعَمْ قَالَ: «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ»
ve kendisinden cihada katılmak için izin isteyen kimseye Resûlullah'ın: «أَلَكَ أَبَوَانِ» “Anne baban sağ mı?” diye sorması, onun: “Evet” demesi üzerine de: «فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ» “O halde onların rızasını kazanmak için cihad et” buyurması
فِي رِوَايَتِهِ بِفَاءَيْنِ. وَالِاسْتِقَامَةُ: حَقِيقَتُهَا عَدَمُ الِاعْوِجَاجِ، وَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلَ اسْتَجَابَ واستحبّ، وَإِذَا قَامَ الشَّيْءُ انْطَلَقَتْ قَامَتُهُ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ اعْوِجَاجٌ، وَهِيَ هُنَا مُسْتَعَارَةٌ
iki fâ ile gelen rivayetindedir. İstikamet (الِاسْتِقَامَةُ): hakiki anlamı eğri olmamaktır (doğruluktur). 'Sîn' ve 'tâ' harfleri, *istecâbe* (اسْتَجَابَ) ve *istehabbe* (استحبّ) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa içindir. Bir şey dikildiğinde boyu düzelir ve onda hiçbir eğrilik kalmaz; burada ise istiare yoluyla
لِحُسْنِ الْمُعَامَلَةِ وَتَرْكِ الْقِتَالِ، لِأَنَّ سُوءَ الْمُعَامَلَةِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ الِالْتِوَاءُ وَالِاعْوِجَاجُ، فَكَذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى ضِدِّهِ الِاسْتِقَامَةُ.
güzel muamele ve savaşı terk etme anlamında kullanılmıştır. Zira kötü muamele için eğrilik ve büküklük tabiri kullanıldığı gibi, bunun zıddı için de istikamet tabiri kullanılır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالِاسْتِقَامَةِ. وَمَوْقِعُ إِنَّ أَوَّلَهَا، لِلِاهْتِمَامِ وَهُوَ مُؤْذِنٌ بِالتَّعْلِيلِ لِأَنَّ إِنَّ فِي مِثْلِ هَذَا تُغْنِي غَنَاءَ فَاءٍ، وَقَدْ أَنْبَأَ ذَلِكَ، التَّعْلِيلُ، أَنَّ الِاسْتِقَامَةَ لَهُمْ مِنَ التَّقْوَى وَإِلَّا لَمْ تَكُنْ مُنَاسِبَةً لِلْإِخْبَارِ بِأَنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ.
{ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Şüphesiz Allah, takva sahiplerini sever” cümlesi, istikamet (dürüstlük) emrinin gerekçesidir (ta‘lîl). Başındaki { إِنَّ } edatının konumu ihtimam içindir ve gerekçelendirmeyi bildirir; zira bu gibi yerlerde { إِنَّ } fâ harfinin yerini tutar. Bu ta‘lîl (gerekçelendirme), onlara karşı dürüst davranmanın takvadan olduğunu haber vermiştir; aksi takdirde Allah'ın takva sahiplerini sevdiğinin bildirilmesi uygun düşmezdi.
عَقِبَ الْأَمْرِ بِالِاسْتِقَامَةِ لَهُمْ، وَهَذَا مِنَ الْإِيجَازِ. وَلِأَنَّ فِي الِاسْتِقَامَةِ لَهُمْ حِفْظًا لِلْعَهْدِ الَّذِي هُوَ مِنْ قَبِيلِ الْيَمِينِ.
[Bu ifade] onlara karşı dürüst olma emrinin hemen ardından [gelmiştir] ve bu, îcâzdandır (özlü ifadedendir). Çünkü onlara karşı dürüst davranmakta, yemin kabilinden olan ahdi korumak vardır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٨]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 8]
كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ (٨)
{ كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } “Nasıl olabilir ki! Şayet size üstün gelselerdi, sizin hakkınızda ne bir akrabalık/antlaşma ne de bir ahit gözetirlerdi. Ağızlarıyla sizi hoşnut etmeye çalışırlar, kalpleri ise direnir. Zaten onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir.” (8)
كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً.
{ كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } “Nasıl olabilir ki! Şayet size üstün gelselerdi, sizin hakkınızda ne bir akrabalık/antlaşma ne de bir ahit gözetirlerdi.”
وكَيْفَ هَذِهِ مُؤَكِّدَةٌ ل كَيْفَ [التَّوْبَة: ٧] الَّتِي فِي الْآيَةِ قَبْلَهَا، فَهِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ وَجُمْلَةُ: وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ إِلَخْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةً حَالِيَّةً، وَالْوَاوُ لِلْحَالِ وَيَجُوزُ أَن يكون مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ [التَّوْبَة: ٧] إِخْبَارًا عَنْ دَخَائِلِهِمْ.
Buradaki { كَيْفَ } [Tevbe: 8], önceki ayette geçen { كَيْفَ } [Tevbe: 7] kelimesini pekiştiricidir; dolayısıyla iki cümle arasında i'tirâziyedir (ara cümledir). { وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } ... cümlesinin hâl cümlesi olması câizdir, vav da hâl vavıdır. Ayrıca onların iç dünyalarını haber vermek üzere { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ } [Tevbe: 7] cümlesine matuf olması da câizdir.
وَفِي إِعَادَةِ الِاسْتِفْهَامِ إِشْعَارٌ بِأَنَّ جُمْلَةَ الْحَالِ لَهَا مَزِيدُ تَعَلُّقٍ بِتَوَجُّهِ الْإِنْكَارِ عَلَى دَوَامِ الْعَهْدِ لِلْمُشْرِكِينَ، حَتَّى كَأَنَّهَا مُسْتَقِلَّةٌ بِالْإِنْكَارِ، لَا مُجَرَّدَ قَيْدٍ لِلْأَمْرِ الَّذِي تَوَجَّهَ إِلَيْهِ الْإِنْكَارُ ابْتِدَاءً، فَيَؤُولُ الْمَعْنَى الْحَاصِلُ مِنْ هَذَا النَّظْمِ إِلَى إِنْكَارِ دَوَامِ الْعَهْدِ مَعَ الْمُشْرِكِينَ فِي ذَاتِهِ، ابْتِدَاءً، لِأَنَّهُمْ لَيْسُوا أَهْلًا لِذَلِكَ، وَإِلَى إِنْكَارِ دَوَامِهِ بِالْخُصُوصِ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ. وَهِيَ حَالَةُ مَا يُبْطِنُونَهُ مِنْ نِيَّةِ الْغَدْرِ إِنْ ظَهَرُوا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، مِمَّا قَامَتْ عَلَيْهِ الْقَرَائِنُ وَالْأَمَارَاتُ، كَمَا فَعَلَتْ هَوَازِنُ عَقِبَ فَتْحِ مَكَّةَ. فَجُمْلَةُ: وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ [التَّوْبَة: ٧] .
İstifhamın tekrar edilmesinde, hâl cümlesinin, müşriklerin ahdinin devamına yönelik inkâra fazladan bir taalluku olduğuna dair bir hissettirme vardır; öyle ki bu cümle, başlangıçta inkârın yöneldiği hususun sadece bir kaydı değil, adeta müstakil bir inkâr konusudur. Dolayısıyla bu dizilişten elde edilen anlam; başlangıçta bizatihi müşriklerle ahdin devamını inkâra (çünkü onlar buna ehil değildirler) ve hususi olarak da bu durumdaki devamını inkâra varır. Bu durum da Mekke'nin fethinin hemen ardından Hevâzin'in yaptığı gibi, karine ve emarelerin ortaya koyduğu üzere Müslümanlara üstün geldikleri takdirde içlerinde gizledikleri hainlik niyetidir. Dolayısıyla { وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } cümlesi, { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ } [Tevbe: 7] cümlesine matuftur.
وَضَمِيرُ يَظْهَرُوا عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٧] وَمَعْنَى وَإِنْ يَظْهَرُوا إِنْ يَنْتَصِرُوا. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا الْفِعْلِ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً [التَّوْبَة: ٤] . وَالْمَعْنَى: لَوِ انْتَصَرَ الْمُشْرِكُونَ، بَعْدَ ضَعْفِهِمْ، وَبَعْدَ أَنْ جَرَّبُوا من الْعَهْد مَعكُمْ أَنَّهُ كَانَ سَبَبًا فِي قُوَّتِكُمْ، لَنَقَضُوا الْعَهْدَ. وَضَمِيرُ عَلَيْكُمْ خِطَابٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.
{ يَظْهَرُوا } fiilindeki zamir, { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ } [Tevbe: 7] kavlindeki müşriklere dönmektedir. { وَإِنْ يَظْهَرُوا } ifadesinin anlamı, 'şayet zafer kazanırlarsa' demektir. Bu fiilin açıklaması az önce Allah Teâlâ'nın { وَلَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً } [Tevbe: 4] kavlinde geçmişti. Anlam şudur: Müşrikler, zayıflıklarından sonra ve sizinle yapılan antlaşmanın sizin gücünüze vesile olduğunu tecrübe ettikten sonra şayet galip gelselerdi, ahdi kesinlikle bozarlardı. { عَلَيْكُمْ } zamiri ise müminlere hitaptır.
وَمَعْنَى لَا يَرْقُبُوا لَا يُوَفُّوا وَلَا يُرَاعُوا، يُقَالُ: رَقَبَ الشَّيْءَ، إِذَا نَظَرَ إِلَيْهِ نَظَرَ تَعَهُّدٍ وَمُرَاعَاةٍ، وَمِنْهُ سُمِّيَ الرَّقِيبُ، وَسُمِّيَ الْمَرْقَبُ مَكَانُ الْحِرَاسَةِ، وَقَدْ أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْمُرَاعَاةِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، لِأَنَّ مَنْ أَبْطَلَ الْعَمَلَ بِشَيْءٍ فَكَأَنَّهُ لَمْ يَرَهُ وَصَرَفَ نَظَرَهُ عَنْهُ.
{ لَا يَرْقُبُوا } ifadesinin anlamı, 'vefa göstermezler ve gözetmezler' demektir. Bir şeye sahip çıkma ve gözetme bakışıyla bakıldığında *rakabe'ş-şey'e* (رَقَبَ الشَّيْءَ) denir; gözetleyiciye *rakîb* (الرَّقِيبُ) ve gözetleme yerine de *merkeb* (الْمَرْقَبُ) denilmesi bundandır. Burada gözetmek ve ahde vefa göstermek anlamında kullanılmıştır; zira bir şeyle amel etmeyi iptal eden kimse, sanki onu hiç görmemiş ve bakışını ondan çevirmiş gibidir.
وَالْإِلُّ: الْحِلْفُ وَالْعَهْدُ وَيُطْلَقُ الْإِلُّ عَلَى النَّسَبِ وَالْقَرَابَةِ. وَقَدْ كَانَتْ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْسَابٌ وَقَرَابَاتٌ، فَيَصِحُّ أَنْ يُرَادَ هُنَا كِلَا مَعْنَيَيْهِ.
İll (الْإِلُّ); yemin ve ahittir. İll kelimesi soy ve akrabalık için de kullanılır. Müşrikler ile Müslümanlar arasında soylar ve akrabalıklar mevcuttu; dolayısıyla burada her iki anlamın da kastedilmiş olması sahihtir.
وَالذِّمَّةُ مَا يَمُتُّ بِهِ مِنَ الْأَوَاصِرِ مِنْ صُحْبَةٍ وَخُلَّةٍ وَجِوَارٍ مِمَّا يَجِبُ فِي الْمُرُوءَةِ أَنْ يُحْفَظَ وَيُحْمَى، يُقَالُ: فِي ذِمَّتِي كَذَا، أَيْ أَلْتَزِمُ بِهِ وَأَحْفَظُهُ.
Zimmet (الذِّمَّةُ); mürüvvet gereği korunması ve gözetilmesi gereken arkadaşlık, dostluk ve komşuluk gibi bağlardır. *Fî zimmetî kezâ* (فِي ذِمَّتِي كَذَا) denilir ki 'bunu taahhüt ediyor ve koruyorum' demektir.
يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ.
{ يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } “Ağızlarıyla sizi hoşnut etmeye çalışırlar, kalpleri ise direnir. Zaten onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، أَيْ هُمْ يَقُولُونَ لَكُمْ مَا يُرْضِيكُمْ، كَيْدًا وَلَوْ تَمَكَّنُوا مِنْكُمْ لَمْ يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً. مَنْ يَسْمَعُ كَلَامًا فَيَأْبَاهُ.
İbtidâî bir isti'nâftır; yani onlar bir tuzak olarak sizi hoşnut edecek şeyleri söylerler; şayet size güç yetirselerdi hakkınızda ne bir akrabalık/antlaşma ne de bir ahit gözetirlerdi.
وَالْإِبَايَةُ: الِامْتِنَاعُ مِنْ شَيْءٍ مَطْلُوبٍ وَإِسْنَادُ الْإِبَايَةِ إِلَى الْقُلُوبِ اسْتِعَارَةٌ، فَقُلُوبُهُمْ لَمَّا نَوَتِ الْغَدْرَ شُبِّهَتْ بِمَنْ يُطْلَبُ مِنْهُ شَيْءٌ فَيَأْبَى.
İbâye (الْإِبَايَةُ); talep edilen bir şeyden kaçınmaktır. İbâyenin kalplere isnat edilmesi istiaredir; kalpleri hainliğe niyetlendiğinde, kendisinden bir şey istenip de direnen/reddeden kimseye benzetilmiştir.
وَجُمْلَةُ: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ وَاوِ الْجَمَاعَةِ فِي يُرْضُونَكُمْ مَقْصُودٌ مِنْهَا الذَّمُّ بِأَنَّ أَكْثَرَهُمْ مَوْصُوفٌ، مَعَ ذَلِكَ، بِالْخُرُوجِ عَنْ مَهْيَعِ الْمُرُوءَةِ وَالرُّجْلَةِ، إِذْ نَجِدُ أَكْثَرَهُمْ خالعين زِمَام الْحَيَاة، فَجَمَعُوا الْمَذَمَّةَ الدِّينِيَّةَ وَالْمَذَمَّةَ الْعُرْفِيَّةَ. فَالْفِسْقُ هُنَا الْخُرُوجُ عَنِ الْكَمَالِ الْعُرْفِيِّ بَيْنَ النَّاسِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْخُرُوجَ عَنْ مَهْيَعِ الدِّينِ لِأَنَّ ذَلِكَ وَصْفٌ لِجَمِيعِهِمْ لَا لِأَكْثَرِهِمْ، وَلِأَنَّهُ قَدْ عُرِفَ مِنْ وَصفهم بالْكفْر.
{ وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } cümlesi, { يُرْضُونَكُمْ } fiilindeki cemaat vavından hâl konumundadır; bununla, onların çoğunun bununla birlikte mürüvvet ve mertlik yolundan çıkmış olmakla nitelendirilerek yerilmesi kastedilmiştir. Zira çoğunun haya dizginlerini kopardığını görürüz; böylece hem dinî hem de örfî yerilmeyi bir arada toplamışlardır. Buradaki fısk, insanlar arasındaki örfî kemalden çıkmaktır; dinden çıkmak kastedilmemiştir; zira bu, onların çoğunun değil hepsinin vasfıdır ve küfürle nitelendirilmelerinden zaten bilinmektedir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 9]
اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩)
{ اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Allah'ın ayetlerini az bir pahaya sattılar da O'nun yolundan alıkoydular. Gerçekten onların yaptıkları ne kötüdür!” (9)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الِابْتِدَائِيِّ الْمُشْعِرِ اسْتِئْنَافُهُ بعجيب حَالهم فيصد اسْتِقْلَالِهِ بِالْأَخْبَارِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ وَصَفَ الْقُرْآنُ فِيهَا الْمُشْرِكِينَ بِمِثْلِ مَا وَصَفَ بِهِ أَهْلَ الْكِتَابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: مِنَ الِاشْتِرَاءِ بِآيَاتِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا، ثُمَّ لَمْ يُوصَفُوا بِمِثْلِ هَذَا فِي آيَةٍ أُخْرَى نَزَلَتْ بَعْدَهَا لِأَنَّ نُزُولَهَا كَانَ فِي آخِرِ عَهْدِ الْمُشْرِكِينَ بِالشِّرْكِ إِذْ لَمْ تَطُلْ مُدَّةٌ حَتَّى دَخَلُوا فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا، سَنَةَ الْوُفُودِ وَمَا بَعْدَهَا، وَفِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَقُوا عَلَى الشِّرْكِ مِنَ الْعَرَبِ، بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ وَظُهُورِ الْإِسْلَامِ عَلَى مُعْظَمِ بِلَادِ الْعَرَبِ، لَيْسَ لَهُم افتراء فِي صِحَّةِ الْإِسْلَامِ ونهوض حجّته، وَلكنه بَقُوا عَلَى الشِّرْكِ لِمَنَافِعَ يَجْتَنُونَهَا مِنْ عَوَائِدِ قَوْمِهِمْ: مِنْ غَارَاتٍ يَشُنُّهَا بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَمَحَبَّةِ الْأَحْوَالِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ خَمْرٍ وَمَيْسِرٍ وَزِنًى، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ المذمات واللذّات الْفَائِدَة، وَذَلِكَ شَيْءٌ قَلِيلٌ «آثَرُوهُ عَلَى الْهُدَى وَالنَّجَاةِ فِي الْآخِرَةِ. فَلِكَوْنِ آيَاتِ صِدْقِ الْقُرْآنِ أَصْبَحَتْ ثَابِتَةً عِنْدَهُمْ جُعِلَتْ مِثْلَ مَال بِأَيْدِيهِم، بذلوه وَفَرَّطُوا فِيهِ لِأَجْلِ اقْتِنَاءِ مَنَافِعَ قَلِيلَةٍ، فَلِذَلِكَ مُثِّلَ حَالُهُمْ بِحَالِ مَنِ اشْتَرَى شَيْئًا بِشَيْءٍ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَة [١٦] .
Bu cümlenin konumu, haber vermedeki müstakilliğiyle onların tuhaf hâllerini hissettiren ibtidâî bir isti'nâf konumundadır. Bu ayette Kur'an, Bakara Suresi'nde Ehl-i Kitab'ı nitelendirdiği gibi müşrikleri de 'Allah'ın ayetlerini az bir pahaya satmak' ile nitelendirmiştir. Bundan sonra inen başka bir ayette ise onlar böyle bir vasıfla nitelendirilmemiştir; çünkü bu ayetin inişi, müşriklerin şirkteki son dönemlerinde idi; nitekim çok geçmeden Heyetler Yılı (Senetü'l-Vüfûd) ve sonrasında dalga dalga Allah'ın dinine girdiler. Bu ayette, Mekke'nin fethinden ve İslam'ın Arap yarımadasının çoğuna galip gelmesinden sonra Araplardan şirk üzere kalanların, İslam'ın sıhhati ve hüccetinin kuvveti konusunda bir şüpheleri olmadığına, bilakis kavimlerinin geleneklerinden elde ettikleri menfaatler sebebiyle şirk üzere kaldıklarına bir delalet vardır: Birbirlerine düzenledikleri baskınlar, içki, kumar ve zina gibi cahiliye hallerine olan düşkünlükleri ve geçici lezzetler ile yerilen diğer şeyler gibi. İşte bu, hidayete ve ahiretteki kurtuluşa tercih ettikleri az bir şeydir. Kur'an'ın doğruluğunun delilleri yanlarında sabit hale geldiği için bu deliller ellerindeki bir mal gibi kabul edilmiş; az menfaatler elde etmek uğruna onu harcayıp zayi etmişlerdir. Bu yüzden onların hali, bir şeyi başka bir şey karşılığında satın alan kimsenin haline benzetilmiştir. Bu ayetin benzerine dair açıklama Bakara Suresi'nde [16] geçmişti.
وَالْمرَاد ب «الْآيَات» الدَّلَائِلُ، وَهِيَ دَلَائِلُ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَأَعْظَمُهَا الْقُرْآنُ لِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَرَاهِينِ وَالْحِجَاجِ وَالْإِعْجَازِ وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِآياتِ اللَّهِ بَاءُ التَّعْوِيضِ.
Âyetler (الْآيَات) ile kastedilen delillerdir; bunlar da İslam'a davetin delilleridir. İhtiva ettiği burhanlar, hüccetler ve mucizelik sebebiyle bunların en büyüğü Kur'an'dır. { بِآياتِ اللَّهِ } kavlindeki bâ (ب) harfi ivaz (karşılık) bâ'sıdır.
وَشَأْنُهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى مَا هُوَ عِوَضٌ يَبْذُلُهُ مَالِكُهُ لِأَخْذِ مُعَوَّضٍ يَمْلِكُهُ غَيْرُهُ، فَجُعِلَتْ آيَاتُ
Onun işlevi, sahibinin başkasına ait bir malı almak için feda ettiği bedelin (ivazın) başına gelmesidir. Böylece Allah'ın ayetleri,
اللَّهِ كَالشَّيْءِ الْمَمْلُوكِ لَهُمْ لِأَنَّهَا تَقَرَّرَتْ دَلَالَتُهَا عِنْدَهُمْ ثُمَّ أَعْرَضُوا عَنْهَا وَاسْتَبْدَلُوهَا بِاتِّبَاعِ هَوَاهُمْ.
delaleti yanlarında kesinleştiği ve ardından ondan yüz çevirip hevalarına uymakla onu değiştirdikleri için kendilerine ait bir mülk gibi kılınmıştır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْعِوَضِ الْمُشْتَرَى بِاسْمِ ثَمَنِ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ مَبْذُولًا لَا مُقْتَنًى جَارٍ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ تَشْبِيهًا لِمَنَافِعِ أَهْوَائِهِمْ بِالثَّمَنِ الْمَبْذُولِ فَحَصَلَ مِنْ فِعْلِ اشْتَرَوْا وَمِنْ لَفْظِ ثَمَناً اسْتِعَارَتَانِ بِاعْتِبَارَيْنِ.
Satın alınan bedelin (karşılığın), aslında elde edilen değil ödenen şey olan semân (ثَمَنِ) ismiyle ifade edilmesi; hevalarının menfaatlerinin ödenen bedele benzetilmesi yoluyla yapılmış bir istiaredir. Dolayısıyla { اشْتَرَوْا } fiilinden ve { ثَمَناً } lafzından iki farklı itibarla iki istiare meydana gelmiştir.
وَجُمْلَةُ: فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ مُفَرَّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ لِأَنَّ إِيثَارَهُمُ الْبَقَاءَ عَلَى كُفْرِهِمْ يَتَسَبَّبُ عَلَيْهِ أَنْ يَصُدُّوا النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، فَمُثِّلَ حَالُهُمْ بِحَالِ مَنْ يَصُدُّ النَّاسَ عَنِ السَّيْرِ فِي طَرِيقٍ تُبَلِّغُ إِلَى الْمَقْصُود.
{ فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِهِ } cümlesi, { اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ } cümlesine tefrî‘ edilmiştir; çünkü onların küfür üzere kalmayı tercih etmeleri, insanları İslam'a tabi olmaktan alıkoymalarına sebep olur. Bu yüzden onların hâli, insanları hedefe ulaştıran bir yolda yürümekten alıkoyan kimsenin hâline benzetilmiştir.
ومفعول فَصَدُّوا مَحْذُوفٌ لِقَصْدِ الْعُمُومِ، أَيْ: صَدُّوا كُلَّ قَاصِدٍ.
{ فَصَدُّوا } fiilinin mefulü umum kastıyla hazfedilmiştir; yani 'her yöneleni alıkoydular' demektir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ ابْتِدَائِيَّةٌ أَيْضًا، فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِيَظْهَرَ اسْتِقْلَالُهَا بِالْأَخْبَارِ، وَأَنَّهَا لَا يَنْبَغِي أَنْ تُعْطَفَ فِي الْكَلَامِ، إِذِ الْعَطْفُ يَجْعَلُ الْجُمْلَةَ الْمَعْطُوفَةَ بِمَنْزِلَةِ التَّكْمِلَةِ لِلْمَعْطُوفَةِ عَلَيْهَا.
{ إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } cümlesi de ibtidâiyedir; haber vermedeki müstakilliği ve kelamda atfedilmemesi gerektiği anlaşılsın diye önceki cümleden fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir); zira atıf, matuf cümleyi matufun aleyhin bir tamamlayıcısı konumuna getirir.
وَافْتُتِحَتْ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الذَّمِّ لَهُمْ.
Onlara yönelik bu yermeye ihtimam göstermek amacıyla tekit harfi ile başlanmıştır.
وساءَ مِنْ أَفْعَالِ الذَّمِّ، مِنْ بَابِ بِئْسَ، وَمَا كانُوا يَعْمَلُونَ مَخْصُوصٌ بِالذَّمِّ.
{ ساءَ } *bi'se* (بِئْسَ) babından yergi fiillerindendir; { مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ise mahsus bi'z-zemmdir (yerilen şeydir).
وَعُبِّرَ عَنْ عَمَلِهِمْ بِ كانُوا يَعْمَلُونَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ دَأْبٌ لَهُمْ ومتكرّر مِنْهُم.
Yaptıkları işlerin kendileri için bir adet ve onlardan sürekli tekrarlanan bir durum olduğuna işaret etmek üzere amelleri { كانُوا يَعْمَلُونَ } lafzıyla ifade edilmiştir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٠]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 10]
لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ (١٠)
{ لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلاًّ وَلا ذِمَّةً وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ } “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık/antlaşma ne de bir ahit gözetirler. İşte onlar, haddi aşanların ta kendileridir.” (10)
لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً.
{ لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } “Bir mümin hakkında ne bir akrabalık/antlaşma ne de bir ahit gözetirler.”
يَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلَ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ: إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [التَّوْبَة: ٩] لِأَنَّ انْتِفَاءَ مُرَاعَاةِ الْإِلِّ وَالذِّمَّةِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ مِمَّا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ سُوءُ عَمَلِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابتدئ بِهِ للاهتمام بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ. وَقَدْ أَفَادَتْ مَعْنًى أَعَمَّ وَأَوْسَعَ مِمَّا أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً [التَّوْبَة: ٨] لِأَنَّ إِطْلَاقَ الْحُكْمِ عَنِ التَّقْيِيدِ بِشَرْطِ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ [التَّوْبَة: ٨] يُفِيدُ أَنَّ عَدَمَ مُرَاعَاتِهِمْ حَقَّ الْحِلْفِ وَالْعَهْدِ خلق متأصّل فيهم، سَوَاءً كَانُوا أَقْوِيَاءَ أَمْ مُسْتَضْعَفِينَ، وَإِنَّ ذَلِكَ لِسُوءِ طَوِيَّتِهِمْ لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمْ. وَالْإِلُّ وَالذِّمَّةُ تَقَدَّمَا قَرِيبًا.
Bu cümlenin { إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [Tevbe: 9] cümlesinden bedel-i iştimal olması câizdir; zira müminlerle ilişkilerinde akrabalık/antlaşma ve ahdin gözetilmemesi, onların kötü amellerinin kapsadığı hususlardandır. Cümlenin muhtevasına ihtimam göstermek amacıyla ibtida edilmiş bir isti'nâf olması da câizdir. Bu ifade, { وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } [Tevbe: 8] kavlinin ifade ettiğinden daha genel ve kapsamlı bir anlam kazandırmıştır; çünkü hükmün { إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } [Tevbe: 8] şartıyla kayıtlanmayıp mutlak bırakılması, ister güçlü ister zayıf olsunlar yemin ve ahit hakkını gözetmemenin onlarda kökleşmiş bir huy olduğunu ve bunun imanları sebebiyle müminlere besledikleri kötü niyetten kaynaklandığını ifade eder. İll ve zimmet kelimeleri az önce geçmişti.
وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ } “İşte onlar, haddi aşanların ta kendileridir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً لِمُنَاسَبَةِ أَنَّ إِثْبَاتَ الِاعْتِدَاءِ الْعَظِيمِ لَهُمْ، نَشَأَ عَنِ الْحِقْدِ، الشَّيْءِ الَّذِي أَضْمَرُوهُ لِلْمُؤْمِنِينَ، لَا لِشَيْءٍ إِلَّا لِأَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ [البروج: ٨] .
{ لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } cümlesine atıftır; zira onlara büyük bir haddi aşma (i'tidâ) vasfının nispet edilmesi, sırf mümin oldukları için müminlere karşı içlerinde besledikleri kinden kaynaklanmaktadır; nitekim Allah Teâlâ: { وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ } [Bürûc: 8] buyurmuştur.
وَالْقَصْرُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي اعْتِدَائِهِمْ، لِأَنَّهُ اعْتِدَاءٌ عَظِيمٌ بَاطِنِيٌّ عَلَى قَوْمٍ حَالَفُوهُمْ وَعَاهَدُوهُمْ، وَلَمْ يلْحقُوا بهم ضرّ مَعَ تَمَكُّنِهِمْ مِنْهُ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ قَصْرَ قَلْبٍ، أَيْ: هُمُ الْمُعْتَدُونَ لَا أَنْتُم لأنّهم بدأوكم بِنَقْضِ الْعَهْدِ فِي قَضِيَّةِ خُزَاعَةَ وَبَنِي الدِّيلِ مِنْ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ مِمَّا كَانَ سَبَبًا فِي غَزْوَة الْفَتْح.
Buradaki kasr; ya antlaşma yapıp ahitleştikleri ve imkânları olduğu halde kendilerine hiçbir zarar vermeyen bir topluluğa karşı işledikleri büyük ve bâtınî bir saldırganlık olması sebebiyle onların haddi aşmalarındaki mübalağa içindir; ya da kasr-ı kalbdir, yani: 'Siz değil, haddi aşanlar onlardır; çünkü Mekke'nin fethi gazvesine sebep olan Huzâa ve Bekir b. Vâil'den Benî Dîl meselesinde ahdi bozmayı ilk başlatanlar onlardır' demektir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١١]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 11]
فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (١١)
{ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde kardeşlerinizdir. Biz bilen bir kavim için ayetleri işte böyle ayrıntılı açıklarız.” (11)
فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ.
{ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ } “Fakat tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde kardeşlerinizdir.”
تَفْرِيعُ حُكْمٍ عَلَى حُكْمٍ لِتَعْقِيبِ الشِّدَّةِ بِاللِّينِ إِنْ هُمْ أَقْلَعُوا عَنْ عَدَاوَةِ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ لِقَصْدِ مَحْوِ أَثَرِ الْحَنَقِ عَلَيْهِمْ إِذَا هُمْ أَسْلَمُوا أَعْقَبَ بِهِ جُمْلَةَ: إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ- إِلَى قَوْلِهِ- الْمُعْتَدُونَ [التَّوْبَة: ٩، ١٠] تَنْبِيهًا لَهُمْ عَلَى أَنَّ تَدَارُكَهُمْ أَمْرَهُمْ هَيِّنٌ عَلَيْهِمْ، وَفَرَّعَ عَلَى التَّوْبَةِ أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ إِخْوَانًا لِلْمُؤْمِنِينَ. وَلَمَّا كَانَ الْمَقَامُ هُنَا لِذِكْرِ عَدَاوَتِهِمْ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ جُعِلَتْ تَوْبَتُهُمْ سَبَبًا لِلْأُخُوَّةِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، بِخِلَافِ مَقَامِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ [التَّوْبَة: ٥] حَيْثُ إِنَّ الْمُعَقَّبَ بِالتَّوْبَةِ هُنَالِكَ هُوَ الْأَمْرُ بِقِتَالِهِمْ وَالتَّرَصُّدِ لَهُمْ، فَنَاسَبَ أَنْ يُفَرَّعَ عَلَى تَوْبَتِهِمْ عَدَمُ التَّعَرُّضِ لَهُمْ بِسُوءٍ. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْآيَتَيْنِ أَنَّ تَوْبَتَهُمْ تُوجِبُ أَمْنَهُمْ وَأُخُوَّتَهُمْ.
Müslüman oldukları takdirde onlara karşı duyulan öfkenin izini silmek amacıyla, İslam'a girmek suretiyle Müslümanlara olan düşmanlıklarından vazgeçtikleri takdirde şiddeti yumuşaklıkla takip ettirmek üzere bir hükmün diğer bir hükme tefrî‘ edilmesidir (bağlanmasıdır). Durumlarını düzeltmelerinin kendileri için kolay olduğuna dikkat çekmek üzere { إِنَّهُمْ ساءَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } ifadesinden { الْمُعْتَدُونَ } kavline kadar olan kısmı [Tevbe: 9-10] bunun hemen peşine getirmiş ve tövbelerine müminlerle kardeş olacakları hükmünü bağlamıştır. Burada makam müminlerle olan düşmanlıklarının zikredildiği makam olduğu için tövbeleri müminlerle kardeşliğe sebep kılınmıştır; bundan önceki { فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ } [Tevbe: 5] kavlinin makamı ise farklıdır; zira orada tövbenin peşi sıra getirildiği husus, onlarla savaşılması ve gözetlenmeleri emridir; dolayısıyla tövbelerine onlara hiçbir kötülükle dokunulmaması hükmünün bağlanması uygun düşmüştür. İki ayetin toplamından, onların tövbe etmelerinin hem güvenliklerini hem de kardeşliklerini gerektirdiği sonucu hâsıl olmuştur.
وَمِنْ لَطَائِفِ الْآيَتَيْنِ أَنْ جُعِلَتِ الْأُخُوَّةُ مَذْكُورَةً ثَانِيًا لِأَنَّهَا أَخَصُّ الْفَائِدَتَيْنِ مِنْ تَوْبَتِهِمْ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُؤَكِّدَةً لِأُخْتِهَا فِي أَصْلِ الْحُكْمِ.
İki ayetin inceliklerindendir ki, tövbelerinin sağladığı iki faydadan daha özel olanı olduğu için kardeşlik ikinci olarak zikredilmiştir; dolayısıyla bu ayet, hükmün aslında diğer benzerini tekit etmiştir.
وَقَوْلُهُ: فَإِخْوانُكُمْ خَبَرٌ لِمَحْذُوفٍ أَيْ: فَهُمْ إِخْوَانُكُمْ. وَصِيغَ هَذَا الْخَبَرُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ: لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ إِيمَانَهُمْ يَقْتَضِي ثَبَاتَ الْأُخُوَّةِ وَدَوَامَهَا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمْ يَعُودُونَ كَالْمُؤْمِنِينَ السَّابِقِينَ مِنْ قَبْلُ فِي أَصْلِ الْأُخُوَّةِ الدِّينِيَّةِ.
{ فَإِخْوانُكُمْ } kavli, mahzuf bir [mübtedanın] haberidir; yani 'artık onlar sizin kardeşlerinizdir' demektir. Bu haber, imanlarının kardeşliğin sabitliğini ve devamlılığını gerektirdiğine delalet etmek üzere isim cümlesi formunda kurulmuştur; bu da dinî kardeşliğin aslında daha önceki öncü müminler gibi olacaklarına dikkat çekmek içindir.
وَالْإِخْوَانُ جَمْعُ أَخٍ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، وَأُطْلِقَتِ الْأُخُوَّةُ هُنَا عَلَى الْمَوَدَّةِ
İhvân (الْإِخْوَانُ), hakikat ve mecazda ah (أَخٍ - kardeş) kelimesinin çoğuludur. Kardeşlik burada sevgi
وَالصَّدَاقَةِ.
ve dostluk anlamında kullanılmıştır.
وَالظَّرْفِيَّةُ فِي قَوْلِهِ: فِي الدِّينِ مَجَازِيَّةٌ: تَشْبِيهًا لِلْمُلَابَسَةِ الْقَوِيَّةِ بِإِحَاطَةِ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ زِيَادَةً فِي الدَّلَالَةِ عَلَى التَّمَكُّنِ مِنَ الْإِسْلَامِ وَأَنَّهُ يَجُبُّ مَا قَبْلَهُ.
{ فِي الدِّينِ } ifadesindeki zarfiyet mecazidir: İslam'ı tam olarak benimsemiş olmalarına ve İslam'ın kendisinden öncekileri silip süpürdüğüne daha fazla delalet etmesi için, [dinle olan] güçlü irtibat, zarfın mazrufu kuşatmasına benzetilmiştir.
وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ.
{ وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “Bilen bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıklıyoruz.”
اعْتِرَاضٌ وَتَذْيِيلٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَمُنَاسَبَةُ مَوْقِعِهِ عَقِبَ قَوْلِهِ: اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا [التَّوْبَة: ٩] أَنَّهُ تَضَمَّنَ أَنَّهُمْ لَمْ يَهْتَدُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَنَبَذُوهَا عَلَى عِلْمٍ بِصِحَّتِهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ [الجاثية: ٢٣] ، وَبِاعْتِبَارِ مَا فِيهِ مِنْ فَرْضِ تَوْبَتِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ إِذَا أَقْلَعُوا عَنْ إِيثَارِ الْفَسَادِ عَلَى الصَّلَاحِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
Bir itiraz (ara cümle) ve tezyîldir; vâv harfi i'tirâziyyedir. { اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } [Tevbe: 9] kavlinin ardından gelmesinin münasebeti; onların Allah'ın ayetleriyle hidayete ermeyip doğruluğunu bildikleri hâlde onları arkaya attıklarını içermesidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ } “Nefsinin arzusunu ilah edinen ve Allah'ın bir bilgiye göre saptırdığı kimseyi gördün mü?” [Câsiye: 23]. Fesadı ıslaha tercih etmekten vazgeçtikleri takdirde tövbe ve imanlarının farz kılınmış olması itibariyle de { وَنُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } kavli,
جَامِعًا لِلْحَالَيْنِ، دَالًّا عَلَى أَنَّ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ:
iki hâli bir araya getiren ve az önce geçen;
اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا [التَّوْبَة: ٩] آيَاتٌ وَاضِحَةٌ مُفَصَّلَةٌ، وَأَنَّ عَدَمَ اهْتِدَاءِ هَؤُلَاءِ بِهَا لَيْسَ لِنَقْصٍ فِيهَا وَلَكِنَّهَا إِنَّمَا يَهْتَدِي بِهَا قَوْمٌ يَعْلَمُونَ، فَإِنْ آمَنُوا فَقَدْ كَانُوا مِنْ قَوْمٍ يَعْلَمُونَ.
{ اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } [Tevbe: 9] kavlindeki zikredilen ayetlerin apaçık ve ayrıntılı ayetler olduğuna, onların bunlarla hidayete ermeyişinin ayetlerdeki bir noksanlıktan kaynaklanmayıp bilakis bunlarla ancak bilen bir topluluğun hidayete ereceğine delalet eden bir ifadedir; dolayısıyla iman ederlerse, onlar da bilen bir topluluktan olmuş olurlar.
وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِنِ اشْتَرَوْا بِهَا ثَمَنًا قَلِيلًا فَلَيْسُوا مِنْ قَوْمٍ يَعْلَمُونَ، فَنُزِّلَ عِلْمُهُمْ حِينَئِذٍ مَنْزِلَةَ عَدَمِهِ لِانْعِدَامِ أَثَرِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الْعَمَلُ بِالْعِلْمِ، وَفِيهِ نِدَاءٌ عَلَيْهِمْ بِمُسَاوَاتِهِمْ لِغَيْرِ أَهْلِ الْعُقُولِ كَقَوْلِهِ: وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] .
Bundan anlaşılmaktadır ki, eğer onlar ayetler karşılığında az bir değeri satın almışlarsa, bilen bir topluluktan değillerdir; bu durumda ilmin eseri olan ilimle amel etme durumu ortadan kalktığı için onların bilgisi yok hükmünde sayılmıştır. Bunda, { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Onları ancak bilenler akleder.” [Ankebût: 43] kavlinde olduğu gibi, onların akıl sahibi olmayanlarla bir tutulduklarına dair bir nida (ilan) vardır.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَعْلَمُونَ لِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ إِذْ أُرِيدَ بِهِ: لِقَوْمٍ ذَوِي عِلْمٍ وَعَقْلٍ.
Fiil lazım (geçişsiz) mertebesine indirgendiği için { يَعْلَمُونَ } fiilinin mef‘ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir; zira bununla 'ilim ve akıl sahibi bir topluluk için' manası kastedilmiştir.
وَعُطِفَ هَذَا التَّذْيِيلُ عَلَى جُمْلَةِ: فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ لِأَنَّهُ بِهِ أَعْلَقُ، لِأَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا فَقَدْ صَارُوا إِخْوَانًا لِلْمُسْلِمِينَ، فَصَارُوا مِنْ قَوْمٍ يَعْلَمُونَ، إِذْ سَاوَوُا الْمُسْلِمِينَ فِي الِاهْتِدَاءِ بِالْآيَاتِ الْمُفَصَّلَةِ.
Bu tezyîl, { فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ } cümlesine atfedilmiştir; çünkü onunla irtibatı daha güçlüdür. Zira tövbe ederlerse Müslümanların kardeşleri olurlar; böylece ayrıntılı kılınmış ayetlerle doğru yolu bulma hususunda Müslümanlarla eşit hâle geldikleri için bilen bir topluluktan olmuş olurlar.
وَمَعْنَى التَّفْصِيلِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ من سُورَة الْأَنْعَام [٥٥] .
Tafsîl (ayrıntılı kılma) kelimesinin anlamı, En'âm Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçluların yolu apaçık ortaya çıksın diye ayetleri böyle ayrıntılı olarak açıklarız.” [55] ayetinde geçmişti.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٢]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 12]