وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢)
{ وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ (١٢) } “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlar ve dininize dil uzatırlarsa, küfrün önderleriyle savaşın. Çünkü onların yeminleri [geçerli] değildir. Umulur ki vazgeçerler.”
لَمَّا اسْتَوْفَى الْبَيَانَ لِأَصْنَافِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ أَمَرَ اللَّهُ بِالْبَرَاءَةِ مِنْ عَهْدِهِمْ بِقَوْلِهِ: أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ- إِلَى قَوْلِهِ- وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [التَّوْبَة: ٣] وَإِنَّمَا كَانَ
{ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } kavlinden { وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Tevbe: 3] kavline kadar olan kısımla, Allah'ın ahitlerinden beri olunmasını emrettiği müşrik sınıflarına dair açıklamayı tamamlayınca -ki bu durum,
ذَلِكَ لِإِبْطَانِهِمُ الْغَدْرَ، وَالَّذِينَ أَمَرَ بِإِتْمَامِ عَهْدِهِمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ مَا اسْتَقَامُوا عَلَى الْعَهْدِ بِقَوْلِهِ:
onların hainliği içlerinde gizlemelerinden ötürüydü- ve ahitleri üzere doğru durdukları sürece ahitlerinin sürelerine kadar tamamlanmasını emrettiği kimseleri de:
إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ [التَّوْبَة: ٤] الْآيَاتِ، وَالَّذِينَ يَسْتَجِيبُونَ عَطَفَ عَلَى أُولَئِكَ بَيَانَ الَّذِينَ يُعْلِنُونَ بِنَكْثِ الْعَهْدِ، وَيُعْلِنُونَ بِمَا يُسْخِطُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَوْلِهِمْ، وَهَذَا حَالٌ مُضَادٌّ لِحَالِ قَوْلِهِ: وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ [التَّوْبَة: ٨] .
{ إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ } [Tevbe: 4] ve devamındaki ayetlerle bildirdikten sonra; ahdi bozduklarını açıkça ilan edenlerin ve sözleriyle Müslümanları öfkelendiren şeyleri açığa vuranların beyanını onların üzerine atfetmiştir. Bu da { وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ } [Tevbe: 8] kavlindeki hâlin zıddı olan bir durumdur.
وَالنَّكْثُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ فِي الْأَعْرَافِ [١٣٥] .
Neks (نَكْث - bozma) kelimesi, A'râf Suresi'ndeki { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلى أَجَلٍ هُمْ بالِغُوهُ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “Biz onlardan, ulaşacakları bir süreye kadar azabı kaldırınca hemen sözlerinden dönüverdiler.” [135] ayetinde geçmişti.
وَعَبَّرَ عَنْ نَقْضِ الْعَهْدِ بِنَكْثِ الْأَيْمَانِ تَشْنِيعًا لِلنَّكْثِ، لِأَنَّ الْعَهْدَ كَانَ يُقَارِنُهُ الْيَمِينُ عَلَى الْوَفَاءِ وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْعَهْدُ حِلْفًا.
Ahdi bozmayı çirkin göstermek amacıyla, ahdin bozulması yeminlerin bozulması (neksü'l-eymân) olarak ifade edilmiştir; çünkü ahde, vefa gösterileceğine dair yemin eşlik ederdi; bu sebeple de ahde hılf (yeminleşme) adı verilmiştir.
وَزِيدَ قَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ زِيَادَةً فِي تَسْجِيلِ شَنَاعَةِ نَكْثِهِمْ: بِتَذْكِيرِ أَنَّهُ غَدْرٌ لِعَهْدٍ، وَحَنْثٌ بِالْيَمِينِ.
{ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ } kavli, ahdi bozmanın bir ahde ihanet ve yemini bozma (hıns) olduğunu hatırlatarak, sözlerinden dönmelerinin çirkinliğini tescil etmeyi pekiştirmek için eklenmiştir.
وَالطَّعْنُ حَقِيقَتُهُ خَرْقُ الْجِسْمِ بِشَيْءٍ مُحَدَّدٍ كَالرُّمْحِ، وَيُسْتَعْمَلُ مَجَازًا بِمَعْنَى الثَّلْبِ.
Ta'n (طَعْن) kelimesinin hakiki anlamı, bedeni mızrak gibi sivri bir şeyle delmektir; mecazen ise ayıplamak, yermek (selb) anlamında kullanılır.
وَالنِّسْبَةُ إِلَى النَّقْصِ، بِتَشْبِيهِ عِرْضِ الْمَرْءِ، الَّذِي كَانَ مُلْتَئِمًا غَيْرَ مَنْقُوصٍ، بِالْجَسَدِ السَّلِيمِ.
Eksikliğe nispet etmek, insanın önceden sağlam ve eksiksiz olan haysiyetini sağlıklı bir bedene benzetmek suretiyledir.
فَإِذَا أُظْهِرَتْ نَقَائِصُهُ بِالثَّلْبِ وَالشَّتْمِ شُبِّهَ بِالْجِلْدِ الَّذِي أُفْسِدَ الْتِحَامُهُ.
Kusurları ayıplama ve sövme yoluyla açığa vurulduğunda, doku bütünlüğü bozulmuş bir deriye benzetilir.
وَالْأَمْرُ، هُنَا: لِلْوُجُوبِ، وَهِيَ حَالَةٌ مِنْ أَحْوَالِ الْإِذْنِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٥] فَفِي هَذِهِ الْحَالَةِ يَجِبُ قِتَالُهُمْ ذَبًّا عَنْ حُرْمَةِ الدِّينِ، وَقَمْعًا لِشَرِّهِمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَرَّدُوا عَلَيْهِ.
Buradaki emir vücûb (zorunluluk) ifade eder. Bu durum, Allah Teâlâ'nın { فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Haram aylar çıkınca müşrikleri öldürün.” [Tevbe: 5] kavlinde daha önce geçen izin hâllerinden biridir; bu durumda dinin hürmetini korumak ve ona karşı başkaldırmadan önce onların şerrini bastırmak amacıyla onlarla savaşmak vaciptir.
وأَئِمَّةَ جَمْعُ إِمَامٍ، وَهُوَ مَا يُجْعَلُ قُدْوَةً فِي عَمَلٍ يُعْمَلُ عَلَى مِثَالِهِ، أَوْ عَلَى مِثَالِ عَمَلِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً [الْقَصَص: ٥] أَيْ مُقْتَدًى بِهِمْ، وَقَالَ لَبِيدٌ:
{ أَئِمَّةَ } kelimesi, imamın çoğuludur; o da benzeri yapılan veya yaptığı işin benzeri yapılmak üzere örnek alınan şey/kimsedir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً } “Ve onları önderler kılalım.” [Kasas: 5] yani kendilerine uyulan kimseler buyurmuştur. Lebîd de şöyle demiştir:
وَلِكُلِّ قَوْمٍ سُنَّةٌ وَإِمَامُهَا
Her kavmin bir âdeti ve onun bir önderi (imamı) vardır.
وَالْإِمَامُ الْمِثَالُ الَّذِي يُصْنَعُ عَلَى شَكْلِهِ، أَوْ قَدْرِهِ، مَصْنُوعٌ، فَأَئِمَّةُ الْكُفْرِ، هُنَا: الَّذِينَ بَلَغُوا الْغَايَةَ فِيهِ، بِحَيْثُ صَارُوا قُدْوَةً لِأَهْلِ الْكُفْرِ.
İmam, bir şeyin kendi şekline veya ölçüsüne göre üretildiği modeldir. Dolayısıyla buradaki küfrün önderleri (eimmetü'l-küfr), küfürde en son dereceye varıp küfür ehli için örnek teşkil edecek konuma gelenlerdir.
وَالْمُرَادُ بِأَئِمَّةِ الْكُفْرِ: الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ، فَوُضِعَ هَذَا الِاسْمُ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ حِينَ لَمْ يُقَلْ: فَقَاتِلُوهُمْ، لِزِيَادَةِ التَّشْنِيعِ عَلَيْهِمْ بِبُلُوغِهِمْ هَذِهِ الْمَنْزِلَةَ مِنَ الْكُفْرِ، وَهِيَ أَنَّهُمْ قُدْوَةٌ لِغَيْرِهِمْ، لِأَنَّ الَّذِينَ أَضْمَرُوا النَّكْثَ يَبْقُونَ مُتَرَدِّدِينَ بِإِظْهَارِهِ،
Küfrün önderleri ile kastedilenler, ahitlerinden sonra yeminlerini bozan müşriklerdir. 'Onlarla savaşın' denilmeyip zamir yerine bu ismin açıkça getirilmesi, onların küfürde bu dereceye ulaşarak başkalarına örnek teşkil etmelerinin çirkinliğini artırmak içindir; çünkü ahdi bozmayı içlerinde gizleyenler bunu açığa vurma konusunda tereddüt içinde kalırlar;
فَإِذَا ابْتَدَأَ بَعْضُهُمْ بِإِظْهَارِ النَّقْضِ اقْتَدَى بِهِمُ الْبَاقُونَ، فَكَانَ النَّاقِضُونَ أَئِمَّةً لِلْبَاقِينَ.
aralarından bazıları ahdi bozmayı açığa vurmaya başlayınca geride kalanlar onlara uyar; böylece ahdi bozanlar, geri kalanlar için önder olmuş olurlar.
وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ تَعْلِيلٌ لِقِتَالِهِمْ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوهُ لِأَجْلِ اسْتِخْفَافِهِمْ بِالْأَيْمَانِ الَّتِي حَلَفُوهَا عَلَى السَّلْمِ، فَغَدَرُوا، وَفِيهِ بَيَانٌ لِلْمُسْلِمِينَ كَيْلَا يَشْرَعُوا فِي قِتَالِهِمْ غَيْرَ مُطَّلِعِينَ عَلَى حِكْمَةِ الْأَمْرِ بِهِ، فَيَكُونُ قِتَالُهُمْ لِمُجَرَّدِ الِامْتِثَالِ لِأَمْرِ اللَّهِ، فَلَا يَكُونُ لَهُمْ مِنَ الْغَيْظِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا يُشَحِّذُ شِدَّتَهُمْ عَلَيْهِمْ.
{ إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } cümlesi, barış üzere ettikleri yeminleri hafife alıp hainlik ettikleri için savaşı hak ettiklerini belirten bir illet bildirmedir (gerekçedir). Bunda, Müslümanların emredilme hikmetini bilmeksizin savaşa girişmemeleri için bir açıklama vardır; aksi takdirde onların savaşı sırf Allah'ın emrine boyun eğmekten ibaret olur ve müşriklere karşı onların şiddetini bileyecek bir öfkeleri kalmazdı.
وَنَفْيُ الْأَيْمَانِ لَهُمْ: نَفْيٌ لِلْمَاهِيَّةِ الْحَقِّ لِلْيَمِينِ، وَهِيَ قَصْدُ تَعْظِيمِهِ وَالْوَفَاءِ بِهِ، فَلَمَّا لَمْ يُوفُوا بِأَيْمَانِهِمْ، نَزَلَتْ أَيْمَانُهُمْ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لفقدان أخصّ خواصّها وَهُوَ الْعَمَلُ بِمَا اقْتَضَتْهُ.
Onların yeminlerinin nefyedilmesi (olumsuzlanması), yeminin hakiki mahiyetinin nefyidir; bu mahiyet de yemini yüceltmeyi ve ona vefa göstermeyi kastetmektir. Yeminlerine vefa göstermeyince, yeminleri onun en belirgin niteliği olan gereğini yerine getirme özelliğinin bulunmayışından ötürü yok hükmüne inmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ. أَيِّمَةَ بِتَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ بَيْنَ الْهَمْزَةِ وَالْيَاءِ. وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ: بِتَحْقِيقِ الْهَمْزَتَيْنِ. وَقَرَأَ هِشَامٌ عَنِ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ: بِمَدٍّ بَيْنَ الْهَمْزَتَيْنِ.
Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb'dan rivayetle Ruveys, ikinci hemzeyi hemze ile yâ arasında teshîl yaparak (kolaylaştırarak) 'eyimme' şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise iki hemzeyi de tahkik ile okumuşlardır. Hişâm İbn Âmir'den ve Ebû Ca‘fer ise iki hemze arasında bir med (uzatma) ile okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لَا أَيْمانَ لَهُمْ بِفَتْحِ هَمْزَةِ أَيْمانَ عَلَى أَنَّهُ جَمَعُ يَمِينٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ- بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ-، أَيْ لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ، وَمَنْ لَا إِيمَانَ لَهُ لَا عَهْدَ لَهُ لِانْتِفَاءِ الْوَازِعِ.
Cumhur, { لَا أَيْمانَ لَهُمْ } ibaresini, yemîn (yemin) kelimesinin çoğulu kabul ederek { أَيْمانَ } kelimesinin hemzesinin fethasıyla okumuştur. İbn Âmir ise hemzenin kesresiyle [îmân] okumuştur; yani 'onlar mümin değillerdir, imanı olmayanın ise [kötülükten alıkoyacak] bir vicdani engeli bulunmadığı için ahdi de yoktur' demektir.
وَعَطْفُ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ عَطْفُ قَسِيمٍ عَلَى قَسِيمِهِ، فَالْوَاوُ فِيهِ بِمَعْنَى (أَوْ) . فَإِنَّهُ إِذَا حَصَلَ أَحَدُ هَذَيْنِ الْفِعْلَيْنِ: الَّذَيْنِ هُمَا نَكْثُ الْأَيْمَانِ، وَالطَّعْنُ فِي الدِّينِ، كَانَ حُصُولُ أَحَدِهِمَا مُوجِبًا لِقِتَالِهِمْ، أَيْ دُونَ مُصَالَحَةٍ، وَلَا عَهْدٍ، وَلَا هُدْنَةٍ بَعْدَ ذَلِكَ.
{ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ } kavlinin atfı, bir kısmın diğer kısma atfı türündendir; dolayısıyla buradaki vâv harfi 'veya' manasındadır. Çünkü yeminleri bozmak ve dine dil uzatmak şeklinde olan bu iki fiilden biri gerçekleştiğinde, bunlardan birinin vuku bulması onlarla savaşmayı gerektirir; yani bundan sonra artık bir anlaşma, bir ahit ve bir barış olmaz.
وَذِكْرُ طَعْنِهِمْ فِي دين الْمُسلمين ينبىء بَأَنَّ ذَلِكَ الطَّعْنَ كَانَ مِنْ دَأْبِهِمْ فِي مُدَّةِ الْمُعَاهَدَةِ، فَأُرِيدَ صَدُّهُمْ عَنِ الْعَوْدِ إِلَيْهِ. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَشْرُوطًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ
Müslümanların dinine dil uzatmalarının zikredilmesi, bu dil uzatmanın antlaşma süresince onların âdeti olduğunu hissettirmektedir; dolayısıyla buna tekrar dönmelerinin engellenmesi istenmiştir. Müşriklerle yapılan
فِي عُقُودِ الْمُصَالَحَةِ وَالْمُعَاهَدَةِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ لَا يَطْعَنُوا فِي الْإِسْلَامِ، فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانَ هَذَا شَرْطًا عَلَيْهِمْ مِنْ بَعْدُ، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَصْبَحُوا فِي قُوَّةٍ.
barış ve antlaşma sözleşmelerinde, Müslümanlara karşı İslam'a dil uzatmamalarının şart koşulduğuna bu ayet dışında rastlamadım; zira Müslümanlar artık güçlü bir konuma geldiklerinden bu husus sonradan onlara bir şart kılınmıştır.
وَقَوله: فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ أَمْرٌ لِلْوُجُوبِ.
{ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } kavli vücûb (zorunluluk) bildiren bir emirdir.
وَجُمْلَةُ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ يَجُوزُ أَنْ تكون تعليلا للجملة فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ أَيْ قِتَالَهُمْ لِرَجَاءِ أَنْ يَنْتَهُوا، وَظَاهِرٌ أَنَّ الْقِتَالَ يُفْنِي كَثِيرًا مِنْهُمْ، فَالِانْتِهَاءُ الْمَرْجُوُّ انْتِهَاءُ الْبَاقِينَ أَحْيَاءً بَعْدَ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا.
{ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } cümlesinin { فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } cümlesinin gerekçesi olması caizdir; yani vazgeçecekleri umuduyla onlarla savaşılması kastedilmiştir. Aşikârdır ki savaş onların birçoğunu yok edecektir; dolayısıyla umulan vazgeçiş, savaş ağırlıklarını bıraktıktan sonra hayatta kalanların vazgeçişidir.
وَلَمْ يُذْكَرْ مُتَعَلِّقُ فِعْلِ يَنْتَهُونَ وَلَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الِانْتِهَاءُ عَنْ نَكْثِ الْعَهْدِ، لِأَنَّ
{ يَنْتَهُونَ } fiilinin müteallakı (neyden vazgeçecekleri) zikredilmemiştir; bunun ahdi bozmaktan vazgeçmek olması muhtemel değildir, çünkü
عَهْدَهُمْ لَا يُقْبَلُ بَعْدَ أَنْ نَكَثُوا لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ، وَلَا أَنْ يَكُونَ الِانْتِهَاءُ عَنِ الطَّعْنِ فِي الدِّينِ، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ طَعْنُهُمْ فِي دِينِنَا حَاصِلًا فِي مُدَّةِ قِتَالِهِمْ فَلَا جَدْوَى لِرَجَاءِ انْتِهَائِهِمْ عَنْهُ، وَإِنْ كَانَ بَعْدَ أَنْ تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا فَإِنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ إِذْ لَا غَايَةَ لِتَنْهِيَةِ الْقَتْلِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَهُمْ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ: لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ عَنِ الْكُفْرِ.
Allah Teâlâ'nın { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } kavli gereğince ahitlerini bozduktan sonra artık antlaşmaları kabul edilmez. Bunun dine dil uzatmaktan vazgeçmek olması da muhtemel değildir; zira dinimize dil uzatmaları onlarla savaş süresince gerçekleşmekteyse bundan vazgeçmelerini ummanın bir faydası yoktur; şayet savaş ağırlıklarını bıraktıktan sonra ise bu da tutarlı olmaz, çünkü Müslümanlarla onlar arasındaki öldürmenin sona ermesinin bir gayesi kalmamıştır. Dolayısıyla kastedilenin: 'umulur ki küfürden vazgeçerler' olduğu kesinleşmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا لَا اتِّصَالَ لَهَا بِجُمْلَةِ وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ الْآيَةَ، بَلْ نَاشِئَةً عَنْ قَوْلِهِ: فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ- إِلَى قَوْله- أَئِمَّةَ الْكُفْرِ [التَّوْبَة:
Bu cümlenin, { وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } ayetiyle irtibatı bulunmayan müstakil bir başlangıç cümlesi (isti'nâf-ı ibtidâî) olması da caizdir; bilakis { فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ } kavlinden { أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } [Tevbe: 5-12] kavline kadar
٥- ١٢] .
olan kısımdan neşet etmiştir.
وَالْمَعْنَى: الْمَرْجُوُّ أَنَّهُمْ يَنْتَهُونَ عَنِ الشِّرْكِ وَيُسْلِمُونَ، وَقَدْ تَحَقَّقَ ذَلِكَ فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَبَعْدَ حُنَيْنٍ، وَلَمْ يَقَعْ نَكْثٌ بَعْدَ ذَلِكَ، وَدَخَلَ الْمُشْرِكُونَ فِي الْإِسْلَامِ أَفْوَاجًا فِي سنة الْوُفُود.
Manası şudur: Şirkten vazgeçecekleri ve Müslüman olacakları umulur. Nitekim bu gerçekleşmiştir de; zira bu ayet Mekke'nin fethinden ve Huneyn'den sonra inmiştir, bundan sonra hiçbir ahit bozma olmamış ve müşrikler Elçiler Yılı'nda (Senetü'l-Vüfûd) dalga dalga İslam'a girmişlerdir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٣]
[Tevbe Suresi (9), Ayet 13]
أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣)
{ أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْراجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣) } “Yeminlerini bozan, Peygamber'i [yurdundan] çıkarmaya kalkışan ve üstelik size karşı [savaşı] ilk defa kendileri başlatan bir toplulukla savaşmaz mısınız? Yoksa onlardan korkuyor musunuz? Eğer müminler iseniz, kendisinden korkmanıza Allah daha layıktır.”
تَحْذِيرٌ مِنَ التَّوَانِي فِي قِتَالِهِمْ عَدَا مَا اسْتُثْنِيَ مِنْهُمْ بَعْدَ الْأَمْرِ بِقَتْلِهِمْ، وَأَسْرِهِمْ، وَحِصَارِهِمْ، وَسَدِّ مَسَالِكِ النَّجْدَةِ فِي وُجُوهِهِمْ، بِقَوْلِهِ: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ- إِلَى قَوْلِهِ- كُلَّ مَرْصَدٍ [التَّوْبَة: ٥] . وَبَعْدَ أَنْ أُثْبِتَتْ لَهُمْ ثَمَانِيَةُ خِلَالٍ تُغْرِي بِعَدَمِ
{ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } kavlinden { كُلَّ مَرْصَدٍ } [Tevbe: 5] kavline kadar olan kısımla onların öldürülmeleri, esir alınmaları, kuşatılmaları ve yardım yollarının yüzlerine kapatılması emredildikten ve onlarla
الْهَوَادَةِ فِي قِتَالِهِمْ، وَهِيَ قَوْلُهُ: كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ [التَّوْبَة: ٧] وَقَوْلُهُ:
savaşta müsamaha gösterilmemesini teşvik eden sekiz haslet kendileri hakkında sabit kılındıktan sonra, istisna edilenler hariç onlarla savaşta gevşeklik göstermekten bir sakındırmadır. Bu hasletler şunlardır: { كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ } [Tevbe: 7] kavli,
كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ [التَّوْبَة: ٨] وَقَوْلُهُ يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ [التَّوْبَة: ٨] وَقَوْلُهُ: وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ [التَّوْبَة: ٨] وَقَوْلُهُ: اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا [التَّوْبَة: ٩] وَقَوْلُهُ: لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً [التَّوْبَة: ١٠] وَقَوْلُهُ: وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ [التَّوْبَة: ١٠] وَقَوْلُهُ: إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ [التَّوْبَة: ١٢] .
{ كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ } [Tevbe: 8] kavli, { يُرْضُونَكُمْ بِأَفْواهِهِمْ وَتَأْبى قُلُوبُهُمْ } [Tevbe: 8] kavli, { وَأَكْثَرُهُمْ فاسِقُونَ } [Tevbe: 8] kavli, { اشْتَرَوْا بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } [Tevbe: 9] kavli, { لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً } [Tevbe: 10] kavli, { وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ } [Tevbe: 10] kavli ve { إِنَّهُمْ لَا أَيْمانَ لَهُمْ } [Tevbe: 12] kavlidir.
فَكَانَتْ جُمْلَةُ أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ تَحْذِيرًا مِنَ التَّرَاخِي فِي مُبَادَرَتِهِمْ بِالْقِتَالِ.
Böylece { أَلا تُقاتِلُونَ قَوْماً نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ } cümlesi, onlarla savaşa hemen girişme hususunda gevşek davranmaktan bir sakındırma olmuştur.
وَلَفْظُ أَلا يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعَ حَرْفَيْنِ: هُمَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ، وَ (لَا) النَّافِيَةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَرْفًا وَاحِدًا لِلتَّحْضِيضِ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ [النُّور: ٢٢] . فَعَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيًّا، عَلَى انْتِفَاءِ مقاتلة الْمُشْركين فِي الْمُسْتَقْبل، وَهُوَ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْبَيْضَاوِيُّ، فَيَكُونُ دَفْعًا لِأَنْ يَتَوَهَّمَ
{ أَلا } lafzının istifham hemzesi ile olumsuzluk bildiren (lâ) edatından oluşan iki harf olması muhtemel olduğu gibi, Allah Teâlâ'nın { أَلا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ } “Allah'ın sizi bağışlamasını arzulamaz mısınız?” [Nûr: 22] kavlinde olduğu gibi teşvik (tahzîz) bildiren tek bir harf olması da muhtemeldir. Birinci ihtimale göre, Beyzâvî'nin benimsediği üzere istifhamın gelecekte müşriklerle savaşmanın olumsuzlanmasına yönelik inkârî bir istifham olması caizdir; bu durumda Müslümanların o ahitlerin bir hürmeti
الْمُسْلِمُونَ حُرْمَةً لِتِلْكَ الْعُهُودِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيًّا، وَهُوَ ظَاهِرُ مَا حَمَلَهُ عَلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ، تَقْرِيرًا عَلَى النَّفْيِ تَنْزِيلًا لَهُمْ مَنْزِلَةَ مَنْ تَرَكَ الْقِتَالَ فَاسْتَوْجَبَ طَلَبَ إِقْرَارِهِ بِتَرْكِهِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَمَعْنَاهُ الْحَضُّ عَلَى الْقِتَالِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَفِي «مُغَنِي اللَّبِيبِ» أَنَّ أَلا الَّتِي لِلِاسْتِفْهَامِ عَنِ النَّفْيِ تَخْتَصُّ بِالدُّخُولِ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ، وَسَلَّمَهُ شَارِحَاهُ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ كَلَامَ «الْكَشَّافِ» يُنَادِي عَلَى خِلَافِهِ.
olduğunu vehmetmelerini bertaraf etme niteliğinde olur. İstifhamın takrîrî olması da caizdir ki Keşşâf sahibinin zahiren yüklediği mana da budur; yani savaşı terk etmiş ve bu terk edişi ikrar etmesi istenmiş kimseler konumuna indirgenerek olumsuzluk üzerinde bir takrîr (onaylatma) yapılmıştır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Bunun manası mübalağa yoluyla savaşa teşvik etmektir.' Muğni'l-Lebîb'de olumsuzluğu sorma bildiren { أَلا } edatının isim cümlesinin başına gelmeye has olduğu belirtilmiş ve iki şarihi de bunu kabul etmiştir; ancak Keşşâf'ın ifadelerinin bunun aksini haykırdığı da gizli değildir.
وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي أَنْ يَكُونَ أَلا حَرْفًا وَاحِدًا لِلتَّحْضِيضِ فَهُوَ تَحْضِيضٌ عَلَى الْقِتَالِ. وَجَعَلَ فِي «الْمُغْنِي» هَذِهِ الْآيَةَ مِثَالًا لِهَذَا الِاسْتِعْمَالِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُبَالَغَةِ فِي التَّحْذِيرِ وَلَعَلَّ مُوجِبَ هَذَا التَّفَنُّنِ فِي التَّحْذِيرِ مِنَ التَّهَاوُنِ بِقِتَالِهِمْ مَعَ بَيَانِ اسْتِحْقَاقِهِمْ إِيَّاهُ:
{ أَلا } edatının tahzîz bildiren tek bir harf olması şeklindeki ikinci ihtimale göre ise, bu savaşa teşvik etmektir. el-Muğnî müellifi, sakındırmada mübalağa yolu üzere bu ayeti söz konusu kullanıma örnek göstermiştir. Onların savaşı hak ettiklerinin beyanıyla birlikte, onlarla savaşta gevşeklik göstermekten bu denli çeşitli üsluplarla sakındırılmasının sebebi muhtemelen şudur:
أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا قَدْ فَرِحُوا بِالنَّصْرِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ وَمَالُوا إِلَى اجْتِنَاءِ ثَمَرَةِ السَّلْمِ، بِالْإِقْبَالِ عَلَى إِصْلَاحِ أَحْوَالِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ، فَلِذَلِكَ لَمَّا أُمِرُوا بِقِتَالِ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا مَظِنَّةَ التَّثَاقُلِ عَنْهُ خَشْيَةَ الْهَزِيمَةِ، بَعْدَ أَنْ فَازُوا بِسُمْعَةِ النَّصْرِ، وَفِي قَوْلِهِ عَقِبَهُ أَتَخْشَوْنَهُمْ مَا يَزِيدُ هَذَا وُضُوحًا.
Müslümanların birçoğu Mekke'nin fethi günü kazanılan zaferle sevinmiş ve durumlarını ve mallarını ıslah etmeye yönelerek barışın meyvesini toplamaya meyletmişlerdi. Bu sebeple, söz konusu müşriklerle savaşmaları emredildiğinde, zafer şanını elde ettikten sonra yenilgi korkusuyla bundan geri durup ağır davranmaları muhtemeldi. Bunun hemen ardından gelen { أَتَخْشَوْنَهُمْ } kavlinde bunu daha da açıklığa kavuşturan bir husus vardır.
أَمَّا نَكْثُهُمْ أَيْمَانَهُمْ فَظَاهِرٌ مِمَّا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ٤]- وَقَوْلِهِ- إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ [التَّوْبَة:
Yeminlerini bozmalarına gelince; bu, Allah Teâlâ'nın { إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [Tevbe: 4] kavli ve { إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ } [Tevbe:
٤] الْآيَةَ. وَذَلِكَ نَكْثُهُمْ عَهْدَ الْحُدَيْبِيَةِ إِذْ أَعَانُوا بَنِي بَكْرٍ عَلَى خُزَاعَةَ وَكَانَتْ خُزَاعَةُ مِنْ جَانِبِ عَهْدِ الْمُسْلِمِينَ كَمَا تَقَدَّمَ.
4] ayetinde daha önce geçen açıklamalardan açıkça anlaşılmaktadır. Bu da daha önce geçtiği üzere, Huzâa'ya karşı Benî Bekr'e yardım ettiklerinde Hudeybiye ahdini bozmalarıdır; zira Huzâa, Müslümanların ahdi tarafındaydı.
وَأَمَّا هَمُّهُمْ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ فَظَاهِرُهُ أَنَّهُ هَمٌّ حَصَلَ مَعَ نَكْثِ أَيْمَانِهِمْ وَأَنَّ الْمُرَادَ إِخْرَاجُ الرَّسُولِ مِنَ الْمَدِينَةِ، أَيْ نَفْيُهُ عَنْهَا لِأَنَّ إِخْرَاجَهُ مِنْ مَكَّةَ أَمْرٌ قَدْ مَضَى مُنْذُ سِنِينَ، وَلِأَنَّ إِلْجَاءَهُ إِلَى الْقِتَالِ لَا يُعْرَفُ إِطْلَاقُ الْإِخْرَاجِ عَلَيْهِ فَالظَّاهِرُ أَنَّ هَمَّهُمْ هَذَا أَضْمَرُوهُ فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَلِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَنَبَّهَ الْمُسْلِمِينَ إِلَيْهِ. وَهُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا نَكَثُوا الْعَهْدَ طَمِعُوا فِي إِعَادَةِ الْقِتَالِ وَتَوَهَّمُوا أَنْفُسَهُمْ مَنْصُورِينَ وَأَنَّهُمْ إِنِ انْتَصَرُوا أَخْرَجُوا الرَّسُولَ- ﵊ من الْمَدِينَة.
Resul'ü [yurdundan] çıkarmaya yeltenmelerine gelince; zahir olan, bunun yeminlerini bozmalarıyla birlikte gerçekleşen bir yeltenme olduğu ve bununla kastedilenin Resul'ü Medine'den çıkarmak, yani onu oradan sürmek olduğudur. Çünkü onun Mekke'den çıkarılması yıllar önce geçmişte kalmış bir hadisedir ve onu savaşa mecbur bırakmaya 'çıkarma' (ihrac) denildiği de bilinmemektedir. Dolayısıyla zahir olan şudur ki, onlar bu niyetlerini içlerinde gizlemişler, Allah Teâlâ da bunu bilip Müslümanları buna karşı uyarmıştır. Bu da şöyledir: Onlar ahdi bozduklarında savaşı yeniden başlatmaya tamah etmişler, kendilerini galip gelecek vehmine kaptırmışlar ve şayet galip gelirlerse Resul'ü -aleyhisselâm- Medine'den çıkaracaklarını düşünmüşlerdir.
و (الْهم) هُوَ الْعَزْمُ عَلَى فِعْلِ شَيْءٍ، سَوَاءٌ فَعَلَهُ أَمِ انْصَرَفَ عَنْهُ. وَمُؤَاخَذَتُهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مُجَرَّدِ الْهَمِّ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يُخْرِجُوهُ، وَإِلَّا لَكَانَ الْأَجْدَرُ أَنْ يَنْعَى عَلَيْهِمِ الْإِخْرَاجَ لَا الْهَمَّ بِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا [التَّوْبَة: ٤٠] وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَرْجِعُوا عَمَّا هَمُّوا بِهِ إِلَّا لَمَّا حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ تَنْفِيذِهِ، فَعَنِ الْحَسَنِ: هَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ مِنَ الْمَدِينَةِ حِينَ غَزَوْهُ فِي أُحُدٍ وَحِينَ غَزَوْا غَزْوَةَ الْأَحْزَابِ، أَيْ فَكَفَاهُ اللَّهُ
Hemm (الْهَمّ) kelimesi; ister yapsın ister vazgeçsin, bir şeyi yapmaya azmetmektir. Bu ayette sadece Resul'ü çıkarmaya yeltenmelerinden ötürü kınanmaları, onu fiilen çıkarmadıklarına delalet eder; aksi takdirde { إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “İnkâr edenler onu çıkardıklarında” [Tevbe: 40] kavlinde olduğu gibi, yeltenmeyi değil bizzat çıkarmayı yüzlerine vurmak daha uygun olurdu. Bu durum ayrıca, yeltendikleri şeyden ancak onu gerçekleştirmelerine engel olunduğu zaman vazgeçtiklerine de delalet eder. Nitekim Hasan'dan [şöyle nakledilmiştir]: Uhud'da ve Ahzâb Gazvesi'nde ona savaş açtıklarında Resul'ü Medine'den çıkarmaya yeltendiler; yani Allah
سُوءَ مَا هَمُّوا بِهِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِخْرَاجَهُ مِنْ مَكَّةَ لِلْهِجْرَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ حَدَثَ قَبْلَ انْعِقَادِ الْعَهْدِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ، فَالْوَجْهُ عِنْدِي: أَنَّ الْمَعْنِيَّ بِالَّذِينَ هَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ قَبَائِلُ كَانُوا مُعَاهِدِينَ لِلْمُسْلِمِينَ، فَنَكَثُوا الْعَهْدَ سَنَةَ ثَمَانٍ، يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَهَمُّوا بِنَجْدَةِ أَهْلِ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْح، والغدر بالنّبي- ﵊ وَالْمُسْلِمِينَ، وَأَنْ يَأْتُوهُمْ وَهُمْ غَارُّونَ، فَيَكُونُوا هُمْ وَقُرَيْشٌ أَلْبًا وَاحِدًا عَلَى الْمُسْلِمِينَ، فَيُخْرِجُونَ الرَّسُولَ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْ مَكَّةَ، وَلَكِنَّ اللَّهَ صَرَفَهُمْ عَنْ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ هَمُّوا، وَفَضَحَ دَخِيلَتَهُمْ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَأَمَرَهُ بِقِتَالِهِمْ وَنَبْذِ عَهِدِهِمْ فِي سَنَةِ تِسْعٍ، وَلَا نَدْرِي أَقَاتَلَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَمْ كَانَ إِعْلَانُ الْأَمْرِ بِقِتَالِهِمْ (وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمُ الْمُرَادُ بِهَذَا الْأَمْرِ) سَبَبًا فِي إِسْلَامِهِمْ وَتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ، تَحْقِيقًا لِلرَّجَاءِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ [التَّوْبَة: ١٢] وَلَعَلَّ بَعْضَ هَؤُلَاءِ كَانُوا قَدْ أَعْلَنُوا الْحَرْبَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ الْفَتْحِ نَاكِثِينَ الْعَهْدَ، وَأَمَدُّوا قُرَيْشًا بِالْعُدَدِ، فَلَمَّا لَمْ تَنْشِبْ حَرْبٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ أَيِسُوا مِنْ نُصْرَتِهِمْ فَرَجَعُوا إِلَى دِيَارِهِمْ، وَأَغْضَى النَّبِيءُ ﷺ عَنْهُمْ، فَلَمْ يُؤَاخِذْهُمْ بِغَدْرِهِمْ، وَبَقِيَ عَلَى مُرَاعَاةِ ذَلِكَ الْعَهْدِ، فَاسْتَمَرَّ إِلَى وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ قَوْله: وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ
yeltendikleri şeyin kötülüğüne karşı ona kâfi geldi. Bununla hicret için Mekke'den çıkarılmasının kastedilmiş olması caiz değildir; çünkü bu olay Hudeybiye'de kendileriyle Müslümanlar arasında yapılan antlaşmadan önce gerçekleşmiştir. Bana göre doğru olan görüş şudur: Resul'ü çıkarmaya yeltenenlerden kasıt, Müslümanlarla antlaşmalı olan, ardından sekizinci yılda Mekke'nin fethi günü antlaşmayı bozan, fetih günü Mekke ehline yardım etmeye, Peygamber -aleyhisselâm- ve Müslümanlara hıyanet etmeye ve onlar gafilken üzerlerine gelip Kureyş ile birlikte Müslümanlara karşı tek bir güç oluşturarak Resulullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanları Mekke'den çıkarmaya yeltenen kabilelerdir. Fakat Allah, onlar buna niyetlendikten sonra onları bundan çevirmiş, iç yüzlerini Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ifşa etmiş ve dokuzuncu yılda onlarla savaşmasını ve ahitlerini bozup atmayı emretmiştir. Bu ayetin inişinden sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onlarla savaşıp savaşmadığını, yoksa bu emirle kastedilenlerin kendileri olduğunu bildikleri halde onlarla savaş emrinin ilan edilmesinin, { لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ } “Umulur ki vazgeçerler” [Tevbe: 12] kavlindeki umudu gerçekleştirecek şekilde Müslüman olmalarına ve Allah'ın tevbelerini kabul etmesine bir sebep mi olduğunu bilemiyoruz. Muhtemelen bunlardan bazıları, fetih günü ahdi bozarak Müslümanlara savaş ilan etmiş ve Kureyş'e teçhizat desteği vermişlerdi; o gün Müslümanlar ile müşrikler arasında bir savaş patlak vermeyince onların yardımından ümitlerini kesip yurtlarına geri döndüler. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onları görmezden geldi, hıyanetlerinden dolayı onları cezalandırmadı ve bu ayetin iniş vaktine kadar o ahde riayet etmeyi sürdürdü. İşte { وَهُمْ بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } kavli de buna işaret eder.
أَيْ كَانُوا الْبَادِئِينَ بِالنَّكْثِ، وَذَلِكَ أَنَّ قُرَيْشًا انْتَصَرُوا لِأَحْلَافِهِمْ مِنْ كِنَانَةَ، فَقَاتَلُوا خُزَاعَةَ أَحْلَافَ الْمُسْلِمِينَ.
Yani ahdi ilk bozanlar onlardı. Bu da Kureyş'in, Kinâne'den olan müttefiklerine yardım edip Müslümanların müttefiki olan Huzâa ile savaşmasıdır.
وأَوَّلَ مَرَّةٍ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ. وَإِضَافَةُ أَوَّلَ إِلَى مَرَّةٍ مِنْ إِضَافَةِ الصِّفَةِ إِلَى الْمَوْصُوفِ. وَالتَّقْدِيرُ: مَرَّةً أُولَى وَالْمَرَّةُ الْوَحْدَةُ مِنْ حَدَثَ يحدث، فَمَعْنَى بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بدأوكم أَوَّلَ بَدْءٍ بِالنَّكْثِ، أَيْ بَدْءًا أَوَّلَ فَالْمَرَّةُ اسْمٌ مُبْهَمٌ لِلْوَحْدَةِ مِنْ فِعْلٍ مَا، وَالْأَغْلَبُ أَنْ يُفَسَّرَ إِبْهَامُهُ بِالْمَقَامِ، كَمَا هُنَا، وَقَدْ يُفَسِّرُهُ اللَّفْظُ.
{ أَوَّلَ مَرَّةٍ } ifadesi mastarlık (mef'ûl-i mutlak) üzere mansuptur. { أَوَّلَ } kelimesinin { مَرَّةٍ } kelimesine muzaf kılınması, sıfatın mevsufa izafeti kabilindendir. Takdiri ise: 'merraten ûlâ' (ilk kez) şeklindedir. Merre (مَرَّة), meydana gelen bir olayın tek bir defasını ifade eder. Dolayısıyla { بَدَؤُكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } ifadesinin anlamı; ahdi bozmaya ilk olarak başlamaları, yani ilk bir başlangıç yapmalarıdır. Zira merre, herhangi bir fiilin bir defalığını bildiren müphem bir isimdir; çoğunlukla bu kapalılık burada olduğu gibi bağlamla açıklanır, bazen de lafızla açıklanır.
وأَوَّلَ اسْمِ تَفْضِيلٍ جَاءَ بِصِيغَةِ التَّذْكِيرِ، وَإِنْ كَانَ مَوْصُوفُهُ مُؤَنَّثًا لَفْظًا، لِأَنَّ اسْمَ التَّفْضِيلِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى نَكِرَةٍ يُلَازِمُ الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَ بِدَلَالَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَيُقَالُ: ثَانِيَ مَرَّةٍ وَثَالِثَ مَرَّةٍ.
{ أَوَّلَ } kelimesi, mevsufu lafzen müennes olsa bile müzekker kalıbında gelen bir ism-i tafdildir; çünkü ism-i tafdil nekra bir kelimeye muzaf olduğunda, muzafun ileyhin delaletiyle müfret ve müzekker olmayı sürdürür. Nitekim 'sâniye merretin' (ikinci kez) ve 'sâliste merretin' (üçüncü kez) de denir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَهْدِيدُهُمْ عَلَى النَّكْثِ الَّذِي أَضْمَرُوهُ، وَأَنَّهُ لَا تَسَامُحَ فِيهِ.
Bu sözden maksat, içlerinde gizledikleri ahdi bozma niyetinden ötürü onları tehdit etmek ve bu hususta hiçbir müsamaha gösterilmeyeceğini bildirmektir.
وَعَلَى كُلٍّ فَالْمَقْصُودُ مِنْ إِخْرَاجِ الرَّسُولِ ﵊: إِمَّا إِخْرَاجُهُ مِنْ مَكَّةَ مُنْهَزِمًا بَعْدَ أَنْ دَخَلَهَا ظَافِرًا، وَإِمَّا إِخْرَاجُهُ مِنَ الْمَدِينَةِ بَعْدَ أَنْ رَجَعَ إِلَيْهَا عَقِبَ الْفَتْحِ، بِأَنْ يَكُونُوا قَدْ هَمُّوا بِغَزْوِ الْمَدِينَةِ وَإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْهَا وَتَشْتِيتِ جَامِعَةِ الْإِسْلَامِ.
Her halükârda Resul'ün -aleyhisselâm- çıkarılmasından maksat: Ya zafer kazanmış olarak girdiği Mekke'den yenilgiye uğratılarak çıkarılmasıdır ya da fethin ardından oraya döndükten sonra Medine'den çıkarılmasıdır ki bu da Medine'ye saldırmaya, Resul'ü ve Müslümanları oradan çıkarmaya ve İslam birliğini dağıtmaya yeltenmiş olmaları şeklinde gerçekleşir.
وَجُمْلَةُ أَتَخْشَوْنَهُمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَلا تُقاتِلُونَ فَالِاسْتِفْهَامُ فِيهَا إِنْكَارٌ أَوْ تَقْرِيرٌ عَلَى سَبَبِ التَّرَدُّدِ فِي قِتَالِهِمْ، فَالتَّقْدِيرُ: أَيَنْتَفِي قِتَالُكُمْ إِيَّاهُمْ لِخَشْيِكُمْ إِيَّاهُمْ، وَهَذَا
{ أَتَخْشَوْنَهُمْ } cümlesi, { أَلا تُقاتِلُونَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Buradaki soru (istifham), onlarla savaşta tereddüt etmenin sebebine yönelik bir inkâr veya takrîrdir (onaylatmadır). Takdiri şöyledir: 'Onlardan korktuğunuz için mi onlarla savaşmaktan geri duruyorsunuz?' Bu da
زِيَادَةٌ فِي التَّحْرِيضِ عَلَى قِتَالِهِمْ.
onlarla savaşa teşviki artıran bir ifadedir.
وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ جُمْلَةُ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ أَيْ فَاللَّهُ الَّذِي أَمَرَكُمْ بِقِتَالِهِمْ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِذَا خَطَرَ فِي نُفُوسِكُمْ خَاطِرُ عَدَمِ الِامْتِثَالِ لِأَمْرِهِ، إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ يَقْتَضِي الْخَشْيَةَ مِنَ اللَّهِ وَعَدَمَ التَّرَدُّدِ فِي نَجَاحِ الِامْتِثَالِ لَهُ.
Bu takrîr üzerine { فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } cümlesi dallandırılmıştır; yani şayet içinize O'nun emrine boyun eğmeme düşüncesi gelirse, onlarla savaşmanızı emreden Allah korkulmaya daha layıktır; { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “şayet müminler iseniz”. Çünkü iman, Allah'tan korkmayı ve O'na itaat etmenin başarı getireceği hususunda tereddüt etmemeyi gerektirir.
وَجِيءَ بِالشَّرْطِ الْمُتَعَلِّقِ بِالْمُسْتَقْبَلِ، مَعَ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِيهِ، لِقَصْدِ إِثَارَةِ هِمَّتِهِمُ الدِّينِيَّةِ فَيُبَرْهِنُوا عَلَى أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ حَقًّا يُقَدِّمُونَ خَشْيَةَ اللَّهِ عَلَى خَشْيَةِ النَّاسِ
[İmanlarında] hiçbir şüphe olmamasına rağmen gelecekle ilgili şart edatının getirilmesi, onların dinî gayretlerini harekete geçirmek ve Allah korkusunu insan korkusunun önüne geçiren gerçek müminler olduklarını ispatlamalarını sağlamak maksadıyla yapılmıştır.
[١٤، ١٥]
[14, 15]
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : الْآيَات ١٤ الى ١٥]
[Tevbe Suresi (9), Ayetler: 14-15]
قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥)
{ قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٥) } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, onlara karşı size zafer versin, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin (14) ve kalplerinin öfkesini gidersin. Allah dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (15)”
قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ
{ قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ (١٤) وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } “Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onları cezalandırsın, onları rezil rüsvay etsin, onlara karşı size zafer versin, mümin bir topluluğun gönüllerine şifa versin (14) ve kalplerinin öfkesini gidersin.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ لِلْعَوْدِ مِنْ غَرَضِ التَّحْذِيرِ، إِلَى صَرِيحِ الْأَمْرِ بِقِتَالِهِمُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ:
Sakındırma amacından, [Allah Teâlâ'nın] şu kavlinde yer alan onlarla savaşmaya yönelik açık emre dönmek için yapılmış bir istînâf-ı ibtidâîdir:
فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ [التَّوْبَة: ١٢] وَشَأْنُ مِثْلِ هَذَا الْعَوْدِ فِي الْكَلَامِ أَنْ يَكُونَ بِاسْتِئْنَافٍ كَمَا وَقَعَ هُنَا.
{ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ } “Küfrün önderleriyle savaşın” [Tevbe: 12]. Sözde bu türden bir dönüşün şanı, burada gerçekleştiği gibi istînâf (yeni bir başlangıç) ile olmasıdır.
وَجُزِمَ يُعَذِّبْهُمُ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ فِي جَوَابِ الْأَمْرِ. وَفِي جَعْلِهِ جَوَابًا وَجَزَاءً أَنَّ اللَّهَ ضَمِنَ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ تِلْكَ الْمُقَاتَلَةِ خَمْسَ فَوَائِدَ تَنْحَلُّ إِلَى اثْنَتَيْ عَشْرَةَ إِذْ تَشْتَمِلُ كُلُّ فَائِدَةٍ مِنْهَا عَلَى كَرَامَةٍ لِلْمُؤْمِنِينَ وَإِهَانَةٍ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَرُوعِيَ فِي كُلِّ فَائِدَةٍ مِنْهَا الْغَرَضُ الْأَهَمُّ فَصَرَّحَ بِهِ وَجَعَلَ مَا عَدَاهُ حَاصِلًا بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
{ يُعَذِّبْهُمُ } fiili ve ona matuf olanlar emir fiilinin cevabında meczum kılınmıştır. Bunun bir cevap ve ceza kılınmasında; Allah'ın bu savaştan dolayı Müslümanlara, açılımı on ikiye varan beş faydayı garanti ettiği anlamı vardır. Zira bunlardan her bir fayda, müminler için bir ikramı ve bu müşrikler için de bir zilleti içermektedir. Her faydada en önemli gaye gözetilerek açıkça zikredilmiş, bunun dışındakilerin ise kinaye yoluyla hâsıl olması sağlanmıştır.
الْفَائِدَةُ الْأَوْلَى تَعْذِيبُ الْمُشْرِكِينَ بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ وَهَذِهِ إِهَانَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَكَرَامَةٌ لِلْمُسْلِمِينَ.
Birinci fayda: Müşriklerin Müslümanların eliyle azaplandırılmasıdır; bu, müşrikler için bir zillet, Müslümanlar için ise bir ikramdır.
الثَّانِيَةُ: خِزْيُ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ يَسْتَلْزِمُ عِزَّةَ الْمُسْلِمِينَ.
İkincisi: Müşriklerin rezil rüsvay olmasıdır ki bu, Müslümanların izzetini gerektirir.
الثَّالِثَةُ: نَصْرُ الْمُسْلِمِينَ، وَهَذِهِ كَرَامَةٌ صَرِيحَةٌ لَهُمْ وَتَسْتَلْزِمُ هَزِيمَةَ الْمُشْرِكِينَ وَهِيَ إِهَانَةٌ لَهُمْ.
Üçüncüsü: Müslümanların zafer kazanmasıdır; bu onlar için açık bir ikramdır ve müşriklerin hezimetini gerektirir ki bu da onlar için bir zillettir.
الرَّابِعَةُ: شِفَاءُ صُدُورِ فَرِيقٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذِهِ صَرِيحَةٌ فِي شِفَاءِ صُدُورِ طَائِفَةٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُمْ خُزَاعَةُ، وَتَسْتَلْزِمُ شِفَاءَ صُدُورِ الْمُؤْمِنِينَ كُلِّهِمْ، وَتَسْتَلْزِمُ حَرَجَ صُدُورِ أَعْدَائِهِمْ
Dördüncüsü: Müminlerden bir grubun gönüllerinin şifa bulmasıdır; bu, müminlerden bir zümre olan Huzâa'nın gönüllerinin şifa bulması hususunda sarihtir, bütün müminlerin gönüllerinin şifa bulmasını gerektirir ve düşmanlarının göğüslerinin daralmasını gerektirir.
فَهَذِهِ ثَلَاثُ فَوَائِدَ فِي فَائِدَةٍ.
Dolayısıyla bu, tek bir fayda içinde üç faydadır.
الْخَامِسَةُ: إِذْهَابُ غَيْظِ قُلُوبِ فَرِيقٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَوِ الْمُؤْمِنِينَ كُلِّهِمْ، وَهَذِهِ تَسْتَلْزِمُ ذَهَابَ غَيْظِ بَقِيَّةِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِي تَحَمَّلُوهُ مِنْ إِغَاظَةِ أَحْلَامِهِمْ وَتَسْتَلْزِمُ غَيْظَ قُلُوبِ أَعْدَائِهِمْ، فَهَذِهِ ثَلَاثُ فَوَائِدَ فِي فَائِدَةٍ.
Beşincisi: Müminlerden bir grubun veya bütün müminlerin kalplerindeki öfkenin giderilmesidir; bu, akıllarının öfkelendirilmesinden ötürü diğer müminlerin katlandığı öfkenin gitmesini gerektirir ve düşmanlarının kalplerinin öfkeyle dolmasını gerektirir. Dolayısıyla bu da tek bir fayda içinde üç faydadır.
وَالتَّعْذِيبُ تَعْذِيبُ الْقَتْلِ وَالْجِرَاحَةِ. وَأُسْنِدَ التَّعْذِيبُ إِلَى اللَّهِ وَجُعِلَتْ أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ آلَةً لَهُ تَشْرِيفًا لِلْمُسْلِمِينَ.
Cezalandırma (tazib); öldürme ve yaralama azabıdır. Cezalandırmanın Allah'a isnat edilmesi ve Müslümanların ellerinin buna bir alet kılınması Müslümanları şereflendirmek içindir.
وَالْإِخْزَاءُ: الْإِذْلَالُ، وَتَقَدَّمَ فِي الْبَقَرَةِ. وَهُوَ هُنَا الْإِذْلَالُ بِالْأَسْرِ.
İhzâ (إِخْزَاء); zelil kılmak demektir ve Bakara suresinde geçmişti. Buradaki ise esir alarak zelil kılmaktır.
وَالنَّصْرُ حُصُولُ عَاقِبَةِ الْقِتَالِ الْمَرْجُوَّةِ. وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ.
Nasr (نَصْر) ise savaşın umulan sonucunun gerçekleşmesidir. Bakara suresinin başında geçmişti.
وَالشِّفَاءُ: زَوَالُ الْمَرَضِ وَمُعَالَجَةُ زَوَالِهِ. أُطْلِقَ هُنَا اسْتِعَارَةً لِإِزَالَةِ مَا فِي النُّفُوسِ مِنْ تَعَبِ الْغَيْظِ وَالْحِقْدِ، كَمَا اسْتُعِيرَ ضِدُّهُ وَهُوَ الْمَرَضُ لِمَا فِي النُّفُوسِ مِنَ الْخَوَاطِرِ الْفَاسِدَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْبَقَرَة: ١٠] قَالَ قَيْسُ بْنُ زُهَيْرٍ:
Şifâ (شِفَاء); hastalığın yok olması ve onun yok edilmesi için tedavi uygulanmasıdır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Kalplerinde bir hastalık vardır” [Bakara: 10] kavlinde bunun zıddı olan hastalığın nefislerdeki bozuk düşünceler için istiare kılınması gibi, burada da nefislerdeki öfke ve kin sıkıntısının giderilmesi için istiare yoluyla kullanılmıştır. Kays b. Züheyr şöyle demiştir:
شَفَيْتُ النَّفْسَ مِنْ حمل بن يدّر ... وَسَيْفِي مِنْ حُذَيْفَةَ قَدْ شفاني
'Nefsimi Hamel b. Bedr'den [öç alarak] teskin ettim... Kılıcım da Huzeyfe'den [öcümü alarak] bana şifa verdi.'
وَإِضَافَة ال صُدُورَ إِلَى قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ دُونَ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يَشْفِي اللَّهُ صُدُورَهُمْ بِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقِتَالِ، وَهُمْ أَقْوَامٌ كَانَتْ فِي قُلُوبِهِمْ إِحَنٌ عَلَى بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ آذَوْهُمْ وَأَعَانُوا عَلَيْهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا مُحَافِظِينَ على عهد النبيء ﷺ، فَلَا يَسْتَطِيعُونَ مُجَازَاتِهِمْ عَلَى سُوءِ صَنِيعِهِمْ، وَكَانُوا يَوَدُّونَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُمْ بِقِتَالِهِمْ، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِنَقْضِ عُهُودِ الْمُشْرِكِينَ سُرُّوا بِذَلِكَ وَفَرِحُوا، فَهَؤُلَاءِ فَرِيقٌ تُغَايِرُ حَالَتُهُ حَالَةَ الْفَرِيقِ الْمُخَاطَبِينَ بِالتَّحْرِيضِ عَلَى الْقِتَالِ وَالتَّحْذِيرِ مِنَ التَّهَاوُنِ فِيهِ. فَعَنْ مُجَاهِدٍ، وَالسُّدِّيِّ أَنَّ الْقَوْمَ الْمُؤْمِنِينَ هُمْ خُزَاعَة حلفاء النبيء ﷺ، وَكَانَتْ نُفُوسُ خُزَاعَةَ إِحَنٌ عَلَى بَنِي بَكْرِ بْنِ كِنَانَةَ، الَّذِينَ اعْتَدَوْا عَلَيْهِمْ بِالْقِتَالِ، وَفِي ذِكْرِ هَذَا الْفَرِيقِ زِيَادَةُ تَحْرِيضٍ عَلَى الْقِتَالِ بِزِيَادَةِ ذِكْرِ فَوَائِدِهِ، وَبِمُقَارَنَةِ حَالِ الرَّاغِبِينَ فِيهِ بِحَالِ الْمُحَرِّضِينَ عَلَيْهِ، الْمَلْحُوحِ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ بِالْقِتَالِ.
{ صُدُورَ } kelimesinin muhatap zamirine değil de { قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } tamlamasına muzaf kılınması, Allah'ın müminlerin zaferiyle gönüllerine şifa vereceği kimselerin, savaşla muhatap olan müminlerden özel bir grup olduğuna delalet eder. Bunlar, kendilerine eziyet eden ve aleyhlerine yardımda bulunan bazı müşriklere karşı kalplerinde kin bulunan, fakat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ahdine bağlı kalarak onların kötü fiillerine karşılık veremeyen ve onlarla savaşmaya kendilerine izin verilmesini arzulayan topluluklardır. Allah müşriklerin ahitlerinin bozulmasını emrettiğinde buna sevinip ferahlamışlardır. İşte bunlar, halleri savaşa teşvik edilen ve savaşta gevşeklik göstermekten sakındırılan grubun halinden farklı olan bir gruptur. Mücâhid ve Süddî'den nakledildiğine göre, [aytteki] mümin topluluk Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem müttefiki olan Huzâa'dır. Huzâa'nın iç dünyasında, kendilerine saldırarak savaş açmış olan Benî Bekr b. Kinâne'ye karşı kin vardı. Bu grubun zikredilmesinde, savaşın faydalarının daha fazla anılmasıyla ve savaşa istekli olanların durumu ile savaşa teşvik edilen ve kendilerine savaş emrinde ısrar edilenlerin durumunun mukayese edilmesiyle savaşa yönelik ilave bir teşvik bulunmaktadır.
وَعَطْفُ فِعْلِ وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ عَلَى فِعْلِ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ، يُؤْذِنُ بِاخْتِلَافِ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَيَكْفِي فِي الِاخْتِلَافِ بَيْنَهُمَا اخْتِلَافُ الْمَفْهُومَيْنِ وَالْحَالَيْنِ، فَيَكُونُ ذَهَابُ غَيْظِ الْقُلُوبِ مُسَاوِيًا لِشِفَاءِ الصُّدُورِ، فَيَحْصُلُ تَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ الْأُولَى بِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ، مَعَ بَيَانِ مُتَعَلِّقِ الشِّفَاءِ وَيَجُوزُ أَنْ يكون الِاخْتِلَاف بالمصداق مَعَ اخْتِلَافِ
{ وَيُذْهِبْ غَيْظَ قُلُوبِهِمْ } fiilinin { وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } fiiline atfedilmesi, matuf ile matufun aleyhin birbirinden farklı olduğunu bildirir. İkisi arasındaki farklılık için iki kavram ve iki durum arasındaki farklılık yeterlidir; böylece kalplerin öfkesinin gitmesi göğüslerin şifa bulmasına denk olur ve şifanın neye taalluk ettiği açıklanmakla birlikte birinci cümle ikinci cümleyle teyit edilmiş olur. Bu farklılığın, mefhum farkıyla birlikte
الْمَفْهُومِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِشِفَاءِ الصُّدُورِ مَا يَحْصُلُ مِنَ الْمَسَرَّةِ وَالِانْشِرَاحِ بِالنَّصْرِ، وَالْمُرَادُ بِذَهَابِ الْغَيْظِ اسْتِرَاحَتَهُمْ مِنْ تَعَبِ الْغَيْظِ، وَتَحَرُّقِ الْحِقْدِ. وَضَمِيرُ قُلُوبِهِمْ عَائِدٌ إِلَى قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ فَهُمْ مَوْعُودُونَ بِالْأَمْرَيْنِ: شِفَاءُ صُدُورِهِمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ، وَذَهَابُ غَيْظِ قُلُوبِهِمْ عَلَى نَكْثِ الَّذِينَ نَكَثُوا عَهْدَهُمْ.
dış dünyadaki karşılık (mâsadak) bakımından da olması caizdir. Bu takdirde göğüslerin şifa bulmasından maksat zaferle hâsıl olan sevinç ve ferahlık, öfkenin gitmesinden maksat ise öfke sıkıntısından ve kin yangınından rahata kavuşmaları olur. { قُلُوبِهِمْ } kelimesindeki zamir { قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ } tamlamasına dönmektedir. Dolayısıyla onlara her iki husus da vadedilmiştir: Düşmanlarına karşı gönüllerinin şifa bulması ve ahitlerini bozanların bu bozmalarına karşı kalplerindeki öfkenin giderilmesi.
وَالْغَيْظُ: الْغَضَبُ الْمَشُوبُ بِإِرَادَةِ الِانْتِقَامِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Gayz (الْغَيْظ); intikam arzusuyla karışık öfkedir. Âl-i İmrân suresinde Allah Teâlâ'nın { عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَيْظِ } “Öfkelerinden parmaklarını ısırdılar” kavlinde geçmişti.
وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ.
{ وَيَتُوبُ اللَّهُ عَلى مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } “Allah dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
جُمْلَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ، لِأَنَّهُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ لَيْسَ مِمَّا يَتَرَتَّبُ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ، بَلْ لِذِكْرِ مَنْ لَمْ يُقْتَلُوا، وَلِذَلِكَ جَاءَ الْفِعْلُ فِيهَا مَرْفُوعًا، فَدَلَّ هَذَا النَّظْمُ عَلَى أَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى قَوْمٍ آخَرِينَ، وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ خَانُوا وَغَدَرُوا، وَلَمْ يُقْتَلُوا، بَلْ أَسْلَمُوا مِنْ قَبْلِ هَذَا الْأَمْرِ أَوْ بَعْدَهُ. وَتَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: هِيَ قَبُولُ إِسْلَامِهِمْ أَوْ دُخُولُهُمْ فِيهِ، وَفِي هَذَا إِعْذَارٌ وَإِمْهَالٌ لِمَنْ تَأَخَّرَ. وَإِنَّمَا لَمْ تُفْصَلِ الْجُمْلَةُ: لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ مَضْمُونَهَا مِنْ بَقِيَّةِ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَنَاسَبَ انْتِظَامَهَا مَعَ مَا قَبْلَهَا. فَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى أَبِي سُفْيَانَ، وَعِكْرِمَةَ بْنِ أَبِي جَهْلٍ، وَسُلَيْمِ بْنِ أَبِي عَمْرٍو (ذكر هَذَا الثَّالِثَ الْقُرْطُبِيُّ وَلَمْ أَقِفْ عَلَى اسْمِهِ فِي الصَّحَابَةِ) .
Yeni bir başlangıç yapan istînâfiyye cümlesidir; zira bu, savaş emrine terettüp eden şeylerden olmayan, bilakis öldürülmeyen kimseleri zikretmek için yapılmış yeni bir söz başlangıcıdır. Bu sebeple buradaki fiil merfû olarak gelmiştir. Dolayısıyla bu diziliş, söz konusu cümlenin başka bir topluluğa raci olduğuna delalet etmiştir; bunlar da hıyanet edip ahdi bozan, ancak öldürülmeyip bu emirden önce veya sonra İslam'a giren müşriklerdir. Allah'ın onların tevbesini kabul etmesi, Müslüman oluşlarını veya İslam'a girmelerini kabul buyurmasıdır; bunda [İslam'a girmekte] geciken kimseler için bir mazeret bildirme ve mühlet verme vardır. Cümlenin [atf edilmeksizin] müstakil bırakılmayıp [vav ile bağlanması] ise, içeriğinin müşriklerin durumlarının devamından olduğuna işaret etmek içindir; böylece öncesiyle uyum sağlamıştır. Nitekim Allah; Ebû Süfyân'ın, İkrime b. Ebî Cehil'in ve Süleym b. Ebî Amr'ın (bu üçüncü şahsı Kurtubî zikretmiştir, ancak sahabe arasında bu isme rastlamadım) tevbesini kabul etmiştir.
وَالتَّذْيِيلُ بِجُمْلَةِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ لِإِفَادَةِ أَنَّ اللَّهَ يُعَامِلُ النَّاسَ بِمَا يَعْلَمُ مِنْ نِيَّاتِهِمْ، وَأَنَّهُ حَكِيمٌ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا فِيهِ تَحْقِيقُ الْحِكْمَةِ، فَوَجَبَ عَلَى النَّاسِ امْتِثَالُ أَوَامِرِهِ، وَأَنَّهُ يَقْبَلُ تَوْبَةَ مَنْ تَابَ إِلَيْهِ تكثيرا للصلاح.
{ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ } cümlesiyle fezleke (tezyîl) yapılması; Allah'ın insanlara niyetlerinden bildiği şeylere göre muamele ettiğini, tam bir hikmet sahibi olup ancak içinde hikmetin gerçekleşeceği şeyleri emrettiğini -dolayısıyla insanlara O'nun emirlerine uymanın vacip olduğunu- ve ıslahı artırmak için kendisine tevbe eden kimsenin tevbesini kabul ettiğini bildirmek içindir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٦]
[Tevbe Suresi (9), Ayet: 16]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٦)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلا رَسُولِهِ وَلا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٦) } “Yoksa siz; Allah, içinizden cihad edenleri, Allah'tan, Resulü'nden ve müminlerden başkasını sırdaş/dost edinmeyenleri ortaya çıkarmadan kendi halinize bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (16)”
أَمْ مُنْقَطِعَةٌ لِإِفَادَةِ الْإِضْرَابِ عَنْ غَرَضٍ مِنَ الْكَلَامِ لِلِانْتِقَالِ إِلَى غَرَضٍ آخَرَ.
Buradaki { أَمْ }, sözün bir maksadından vazgeçilip (idrâb) başka bir maksada geçildiğini bildiren inkıtâî (münkatı') 'em'dir.
وَالْكَلَامُ بَعْدَ أَمْ الْمُنْقَطِعَةِ لَهُ حُكْمُ الِاسْتِفْهَامِ دَائِمًا، فَقَوْلُهُ: حَسِبْتُمْ فِي قُوَّةِ (أَحَسِبْتُمْ) وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ إِنْكَارِيٌّ.
Münkatı' 'em'den sonraki söz her zaman istifham (soru) hükmündedir; dolayısıyla { حَسِبْتُمْ } kavli '(e-hasibtum / yoksa sandınız mı?)' kuvvetindedir ve takdir edilen bu istifham inkârîdir.
وَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ، عَلَى تَفَاوُتِ مَرَاتِبِهِمْ فِي مُدَّةِ إِسْلَامِهِمْ، فَشَمِلَ الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّهُمْ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ.
Hitap, Müslüman oluş sürelerindeki mertebe farklılıklarıyla birlikte Müslümanlaradır; İslam'ı açığa vurdukları için münafıkları da kapsamaktadır.
وَحَسِبْتُمْ: ظَنَنْتُمْ. وَمَصْدَرُ حَسِبَ، بِمَعْنَى ظَنَّ الْحِسْبَانُ- بِكَسْرِ الْحَاءِ- فَأَمَّا مَصْدَرُ
{ حَسِبْتُمْ } zannettiniz demektir. 'Zannetti' anlamındaki 'hasibe' (حَسِبَ) fiilinin mastarı ha harfinin kesresiyle hısbân (الْحِسْبَان)dır.
حَسِبَ بِمَعْنَى أَحْصَى الْعَدَدَ فَهُوَ بِضَمِّ الْحَاءِ.
'Sayıyı saydı' anlamındaki 'hasebe' (حَسَبَ) fiilinin mastarı ise ha harfinin zammesiyle [husbân]dır.
وَالتَّرْكُ افْتِقَادُ الشَّيْءِ وَتَعَهُّدُهُ، أَيْ: أَنْ يَتْرُكَكُمُ اللَّهُ، فَحُذِفَ فَاعِلُ التَّرْكِ لِظُهُورِهِ.
Terk (التَّرْك); bir şeyi aramayıp sormamak ve onunla ilgilenmemektir; yani 'Allah'ın sizi kendi halinize bırakmasıdır'. Terk fiilinin faili açık olduğu için hazfedilmiştir [ve fiil meçhul yapılmıştır].
وَلَا بُدَّ لِفِعْلِ التَّرْكِ مِنْ تَعْلِيقِهِ بِمُتَعَلِّقٍ: مِنْ حَالٍ أَوْ مَجْرُورٍ، يَدُلُّ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي يُفَارِقُ فِيهَا التَّارِكُ مَتْرُوكَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ [العنكبوت: ٢] وَمِثْلِ قَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Terk fiilinin, terk edenin terk edilen şeyi bıraktığı durumu gösteren bir hâl veya mecrûr gibi bir müteallaka bağlanması zorunludur; nitekim Allah Teâlâ'nın { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ } “İnsanlar, 'İman ettik' demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı sandılar?” [Ankebût: 2] kavlinde ve Antere'nin şu sözünde olduğu gibi:
فَتَرَكْتُهُ جَزَرَ السِّبَاعِ يَنُشْنَهُ وَقَوْلِ كَبْشَةَ بِنْتِ مَعْدِ يكَرِبَ، عَلَى لِسَانِ شَقِيقِهَا عَبْدِ اللَّهِ حِينَ قَتَلَتْهُ بَنُو مَازِنِ بْنِ زُبَيْدٍ فِي بَلَدِ صَعْدَةَ مِنْ بِلَادِ الْيَمَنِ:
"Onu, yırtıcı hayvanların didikleyip durduğu bir av/yem olarak bıraktım." ve Kebşe bint Ma'dîkerib'in, Yemen diyarlarından Sa'de beldesinde Mâzin b. Zübeyd oğulları tarafından öldürüldüğü sırada kardeşi Abdullah'ın dilinden söylediği şu sözde olduğu gibi:
وَأُتْرَكُ فِي بَيْتٍ بِصَعْدَةِ مُظْلِمِ وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ تُتْرَكُوا فِي الْآيَةِ: لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ، أَيْ أَنْ تُتْرَكُوا دُونَ جِهَادٍ، أَيْ أَنْ تُتْرَكُوا فِي دَعَةٍ بَعْدَ فَتْحِ مَكَّةَ.
"Ve Sa'de'de karanlık bir evde [kendi halime] bırakılırım." Ayetteki { تُتْرَكُوا } fiilinin müteallakı, bağlamın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani "cihad etmeksizin bırakılacağınızı", yani Mekke'nin fethinden sonra "rahatlık içinde bırakılacağınızı [mı sandınız?]" demektir.
وَالْمَعْنَى: كَيْفَ تَحْسَبُونَ أَنْ تُتْرَكُوا، أَيْ لَا تَحْسَبُوا أَنْ تُتْرَكُوا دُونَ جِهَادٍ لِأَعْدَاءِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
Anlamı şudur: Nasıl olur da bırakılacağınızı sanırsınız? Yani Allah'ın ve Resulü'nün düşmanlarıyla cihad etmeksizin kendi halinize bırakılacağınızı zannetmeyin.
وَجُمْلَةُ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ إِلَخْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تُتْرَكُوا أَيْ لَا تَظُنُّوا أَنْ تُتْرَكُوا فِي حَالِ عَدَمِ تَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ بِوُقُوعِ ابْتِدَارِ الْمُجَاهِدِينَ لِلْجِهَادِ، وَحُصُولِ تَثَاقُلِ مَنْ تَثَاقَلُوا، وَحُصُولِ تَرْكِ الْجِهَادِ مِنَ التَّارِكِينَ.
{ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } ilh. cümlesi { تُتْرَكُوا } fiilindeki zamirden hâl konumundadır. Yani mücahidlerin cihada koşmalarının vuku bulması, ağırdan alanların ağırdan alması ve cihadı terk edenlerin cihadı terk etmesi gerçekleşip Allah'ın ilmi buna taalluk etmemişken kendi halinize bırakılacağınızı sanmayın.
ولَمَّا حَرْفٌ لِلنَّفْيِ، وَهِيَ أُخْتُ (لَمْ) . وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ (لَمْ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لَمَّا } nefiy (olumsuzluk) harfidir ve { لَمْ } edatının kardeşidir. Bunun açıklaması ve onunla { لَمْ } arasındaki fark, Allah Teâlâ'nın: { وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } “Sizden öncekilerin durumu henüz başınıza gelmeden...” [Bakara: 214] kavli ile Allah Teâlâ'nın:
وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٤٢] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ } “Allah, içinizden cihad edenleri ve sabredenleri henüz belirleyip ortaya çıkarmadan...” [142] kavlinde geçmişti.
وَمَعْنَى عِلْمِ اللَّهِ بِالَّذِينَ جَاهَدُوا: عِلْمُهُ بِوُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَحُصُولِ امْتِثَالِهِمْ، وَهُوَ مِنْ تَعَلُّقِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ بِالْأُمُورِ الْوَاقِعَةِ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنْ عِلْمِهِ تَعَالَى الْأَزَلِيِّ بِأَنَّ الشَّيْءَ يَقَعُ أَوْ لَا يَقَعُ، وَيَجْدُرُ أَنْ يُوصَفَ بِالتَّعَلُّقِ التَّنْجِيزِيِّ وَقَدْ تَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah'ın cihad edenleri bilmesinin anlamı; bunun onlardan vuku bulduğunu ve emirleri yerine getirdiklerinin gerçekleştiğini bilmesidir. Bu da ilahî ilmin vuku bulan şeylere taallukudur ve Yüce Allah'ın bir şeyin vuku bulup bulmayacağına dair ezelî ilminden daha hususidir; buna tencîzî taalluk denmesi uygundur. Bunun bir kısmı daha önce Allah Teâlâ'nın:
وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ } “Allah, içinizden cihad edenleri henüz ortaya çıkarmadan...” kavlinde geçmişti.
وَ (الْوَلِيجَةُ) فَعَيْلَةٌ بِمَعْنَى مَفْعُولَةٍ، أَيِ الدَّخِيلَةُ، وَهِيَ الْفِعْلَةُ الَّتِي يُخْفِيهَا فَاعِلُهَا، فَكَأَنَّهُ يُولِجُهَا، أَيْ يُدْخِلُهَا فِي مَكْمَنٍ بِحَيْثُ لَا تَظْهَرُ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا: مَا يَشْمَلُ الْخَدِيعَةَ وَإِغْرَاءَ
Velîce (الْوَلِيجَةُ); mef'ûle anlamında faîle veznindedir, yani dahîledir (içyüz, gizli iş/sırdaş). Bu, failinin gizlediği bir eylemdir; sanki onu görünmeyecek şekilde bir gizlenme yerine sokmaktadır (yûlicuhâ/idhal etmektedir). Burada kastedilen: Aldatmayı ve düşmanı Müslümanlar aleyhine kışkırtmayı kapsayan,
الْعَدُوِّ بِالْمُسْلِمِينَ، وَمَا يَشْمَلُ اتِّخَاذَ أَوْلِيَاءَ مِنْ أَعْدَاءِ الْإِسْلَامِ يُخْلِصُ إِلَيْهِمْ وَيُفْضِي إِلَيْهِمْ بِسِرِّ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ تَنْكِيرَ وَلِيجَةً فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَعُمُّ سَائِرَ أَفْرَادِهَا.
ve İslam düşmanlarından, kendilerine samimiyet besleyip Müslümanların sırlarını açtığı dostlar edinmeyi kapsayan şeylerdir. Çünkü { وَلِيجَةً } kelimesinin nefy bağlamında nekra (belirsiz) gelmesi, onun bütün fertlerini kapsamaktadır.
ومِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ وَلِيجَةً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ الْمُبَيِّنَةِ.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ibaresi, açıklayıcı hâl konumunda olarak { وَلِيجَةً } kelimesine müteallıktır.
ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ وَلِيجَةً كَائِنَةً فِي حَالَةِ تَشْبِيهِ الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ مَبْدَأٌ لِلْبُعْدِ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْمُؤْمِنِينَ.
{ مِنْ } ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); yani Allah'tan, Resulü'nden ve müminlerden uzaklaşmanın başlangıcı olan mekânın teşbihi durumunda bulunan bir velîcedir (sırdaştır).