وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ تَذْيِيلٌ لِإِنْكَارِ ذَلِكَ الْحُسْبَانِ، أَيْ: لَا تَحْسَبُوا ذَلِكَ مَعَ عِلْمِكُمْ بِأَنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِكُلِّ مَا تعملونه.
{ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } cümlesi, bu zannın inkârı için bir tezyildir (tamamlayıcı pekiştirmedir); yani: "Allah'ın yaptığınız her şeyden hakkıyla haberdar olduğunu bildiğiniz halde böyle zannetmeyin" demektir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٧]
[Tevbe Suresi (9), Ayet: 17]
مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ (١٧)
{ مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ وَفِي النَّارِ هُمْ خالِدُونَ (١٧) } “Müşriklerin, kendi inkârlarına bizzat kendileri şahitlik edip dururken Allah'ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir. Onların yaptıkları boşa gitmiştir ve onlar ateşte ebedî kalacaklardır. (17)”
هَذَا ابْتِدَاءُ غَرَضٍ مِنْ أَغْرَاضِ مُعَامَلَةِ الْمُشْرِكِينَ، وَهُوَ مَنْعُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ دُخُولِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ، وَهُوَ مُرْتَبِطٌ بِمَا تَضَمَّنَتْهُ الْبَرَاءَةُ فِي قَوْلِهِ: بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ١] وَلِمَا اتَّصَلَ بِتِلْكَ الْآيَةِ مِنْ
Bu, müşriklere yapılacak muamele gayelerinden bir gayenin başlangıcıdır ki o da müşriklerin gelecek yılda Mescid-i Haram'a girmelerinin yasaklanmasıdır. Bu, { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “Allah'tan ve Resulü'nden, kendileriyle antlaşma yaptığınız müşriklere bir ültimatomdur/ilişiğin kesilmesidir” [Tevbe: 1] kavlindeki berâetin (ilişik kesmenin) içerdiği hükümle ve bu ayete bağlı olarak...
بَيَانِ النَّبِيءِ ﷺ الَّذِي أَرْسَلَ بِهِ مَعَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ: أَنْ لَا يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ
...Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ebû Bekir es-Sıddîk ile gönderdiği şu açıklamasıyla irtibatlıdır: "Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmayacak ve hiç kimse Kâbe'yi çıplak tavaf etmeyecektir."
. وَهُوَ تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا [التَّوْبَة: ٢٨] .
Bu, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرامَ بَعْدَ عامِهِمْ هَذَا } “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; bu yıllarından sonra Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar” [Tevbe: 28] kavline bir hazırlıktır (mukaddimedir).
وَتَرْكِيبُ (مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا) يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ بُعَدَاءُ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ والنبوءة فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧٩] ، أَيْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِأَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ بِمَا تُعْمَرُ بِهِ مِنَ الْعِبَادَاتِ.
"(Mâ kâne lehum en yef'alû / Onların şöyle yapması olacak şey değildir)" terkibi, daha önce Âl-i İmrân Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { مَا كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ } “Hiçbir beşere yakışmaz ki, Allah kendisine Kitap, hikmet ve peygamberlik versin de...” [79] kavlinde geçtiği üzere, onların bundan çok uzak olduğunu gösterir; yani onlar ibadetlerle imar edildiği şekilde Allah'ın mescidlerini imar etmeye ehil değillerdir.
وَ (مَساجِدَ اللَّهِ) مَوَاضِعُ عِبَادَتِهِ بِالسُّجُودِ وَالرُّكُوعِ: الْمُرَادُ الْمَسْجِدُ الْحَرَامُ وَمَا يَتْبَعُهُ مِنَ الْمَسْعَى، وَعَرَفَةَ، وَالْمَشْعَرِ الْحَرَامِ، وَالْجَمَرَاتِ، وَالْمَنْحَرِ مِنْ مِنًى.
{ مَساجِدَ اللَّهِ } (Allah'ın mescidleri), O'na secde ve rükû ile ibadet edilen yerlerdir: Kastedilen ise Mescid-i Haram ve ona tâbi olan Mes'â, Arafat, Meş'ar-i Haram, Cemreler ve Mina'daki kurban kesim yeridir (Menhar).
وَعَمْرُ الْمَسَاجِدِ: الْعِبَادَةُ فِيهَا لِأَنَّهَا إِنَّمَا وُضِعَتْ لِلْعِبَادَةِ، فَعَمْرُهَا بِمَنْ يَحِلُّ فِيهَا مِنَ الْمُتَعَبِّدِينَ، وَمِنْ ذَلِكَ اشْتُقَّتِ الْعُمْرَةُ، وَالْمَعْنَى: مَا يَحِقُّ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ فِي مَسَاجِدِ اللَّهِ. وَإِنَاطَةُ هَذَا النَّفْيِ بِهِمْ بِوَصْفِ كَوْنِهِمْ مُشْرِكِينَ: إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الشِّرْكَ مُوجِبٌ لِحِرْمَانِهِمْ مِنْ عِمَارَةِ مَسَاجِدِ اللَّهِ.
Mescidleri imar etmek (amru'l-mesâcid): Orada ibadet etmektir; zira mescidler sadece ibadet için tesis edilmiştir. Dolayısıyla onların imarı, orada bulunan ibadet edenlerle olur. 'Umre' kelimesi de bundan türetilmiştir. Anlamı şudur: Müşriklerin Allah'ın mescidlerinde Allah'a ibadet etmeye hakları yoktur. Bu nefyin (olumsuzlamanın) müşrik olmaları vasfına bağlanması; şirkin, onları Allah'ın mescidlerini imar etmekten mahrum bırakmayı gerektirdiğine bir işarettir.
وَقَدْ جَاءَ الْحَالُ فِي قَوْلِهِ: شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ مُبَيِّنًا لِسَبَبِ بَرَاءَتِهِمْ مِنْ أَنْ
{ شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ } kavlindeki hâl, onların Allah'ın mescidlerini...
يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ، وَهُوَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يَعْمُرُوا فَبَيَّنَ عَامِلَ الضَّمِيرِ وَهُوَ يَعْمُرُوا الدَّاخِلَ فِي حُكْمِ الِانْتِفَاءِ، أَيْ: انْتَفَى تَأَهُّلُهُمْ لِأَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ بِحَالِ شَهَادَتِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ، فَكَانَ لِهَذِهِ الْحَالِ مَزِيدُ اخْتِصَاصٍ بِهَذَا الْحِرْمَانِ الْخَاصِّ مِنْ عِمَارَةِ مَسَاجِدِ اللَّهِ، وَهُوَ الْحِرْمَانُ الَّذِي لَا اسْتِحْقَاقَ بَعْدَهُ.
...imar etmelerinden uzak tutulmalarının sebebini açıklayıcı olarak gelmiştir. Bu, { يَعْمُرُوا } fiilinin zamirinden hâldir; dolayısıyla nefiy (olumsuzluk) hükmüne dahil olan zamirin amilini, yani { يَعْمُرُوا } fiilini açıklamıştır. Yani: Kendi küfürlerine bizzat şahit olmaları durumuyla birlikte, Allah'ın mescidlerini imar etmeye ehil olmaları ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla bu hâl, Allah'ın mescidlerini imardan bu özel mahrumiyete daha fazla tahsis kazandırmıştır ki bu, arkasından hiçbir hak edişin bulunmadığı bir mahrumiyettir.
وَالْمُرَادُ بِالْكُفْرِ: الْكُفْرُ بِاللَّهِ، أَيْ بِوَحْدَانِيَّتِهِ، فَالْكُفْرُ مُرَادِفٌ لِلشِّرْكِ، فَالْكُفْرُ فِي حَدِّ ذَاتِهِ مُوجِبٌ لِلْحِرْمَانِ مِنْ عِمَارَةِ أَصْحَابِهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ، لِأَنَّهَا مَسَاجِدُ اللَّهِ فَلَا حَقَّ لِغَيْرِ اللَّهِ فِيهَا، ثُمَّ هِيَ قَدْ أُقِيمَتْ لِعِبَادَةِ اللَّهِ لَا لِغَيْرِهِ، وَأَقَامَ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ أَوَّلَ مَسْجِدٍ وَهُوَ الْكَعْبَةُ عُنْوَانًا عَلَى التَّوْحِيدِ، وَإِعْلَانًا بِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٩٦] ، فَهَذِهِ أَوَّلُ دَرَجَةٍ مِنَ الْحِرْمَانِ. ثُمَّ كَوْنُ كُفْرِهِمْ حَاصِلًا بِاعْتِرَافِهِمْ بِهِ مُوجِبٌ لِانْتِفَاءِ أَقَلِّ حَظٍّ مِنْ هَذِهِ الْعِمَارَةِ، وَلِلْبَرَاءَةِ مِنِ اسْتِحْقَاقِهَا، وَهَذِهِ دَرَجَةٌ ثَانِيَةٌ مِنَ الْحِرْمَانِ.
Küfürden kasıt: Allah'ı inkâr etmek, yani O'nun birliğini inkâr etmektir; zira küfür burada şirk ile eş anlamlıdır. Küfür kendi başına, sahiplerinin Allah'ın mescidlerini imar etmekten mahrum bırakılmasını gerektirir; çünkü oralar Allah'ın mescidleridir, dolayısıyla orada Allah'tan başkasının hakkı yoktur. Ayrıca mescidler başkası için değil, yalnızca Allah'a ibadet için kurulmuştur. İbrahim -aleyhisselâm- ilk mescid olan Kâbe'yi, tevhidin bir sembolü ve ilanı olarak inşa etmiştir; nitekim Âl-i İmrân Suresi'nde: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } “Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Mekke'de bulunan çok mübarek evdir” [96] kavlinde geçmişti. Bu, mahrumiyetin ilk derecesidir. Ardından onların küfrünün bizzat kendi itiraflarıyla sabit olması, bu imardan en küçük bir pay almalarını bile nefyetmeyi ve buna hak kazanmaktan tamamen uzak olmayı gerektirir; bu da mahrumiyetin ikinci derecesidir.
وَشَهَادَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ حَاصِلَةٌ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَقْوَالِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ، بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُونَ إِنْكَارَ ذَلِكَ، مِثْلَ قَوْلِهِمْ فِي التَّلْبِيَةِ «لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ» ، وَمِثْلَ سُجُودِهِمْ لِلْأَصْنَامِ، وَطَوَافِهِمْ بِهَا، وَوَضْعِهِمْ إِيَّاهَا فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ وَحَوْلَهَا وَعَلَى سَطْحِهَا.
Onların kendi aleyhlerine küfürle şahitlik etmeleri, inkâr edemeyecekleri bir şekilde söz ve eylemlerinin çoğunda vuku bulmaktadır; tıpkı telbiyelerinde: "Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak sahibi olduğun ve sahip olduğu şeylerle birlikte mülkiyetin altında bulunan ortak müstesnadır" demeleri gibi ve putlara secde etmeleri, onları tavaf etmeleri, putları Kâbe'nin içine, çevresine ve üzerine yerleştirmeleri gibi.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ: بِإِفْرَادِ مَسْجِدَ اللَّهِ أَيِ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَهُوَ الْمَقْصُودُ، أَوِ التَّعْرِيفُ بِالْإِضَافَةِ لِلْجِنْسِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: مَساجِدَ اللَّهِ، فَيَعُمُّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَمَا عَدَدْنَاهُ مَعَهُ آنِفًا.
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb müfred olarak { مَسْجِدَ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır; yani Mescid-i Haram'dır ve asıl kastedilen odur, yahut cins için izafetle marifedir. Diğer kıraat imamları ise çoğul olarak { مَساجِدَ اللَّهِ } şeklinde okumuşlardır ki bu da Mescid-i Haram'ı ve az önce onunla birlikte saydığımız yerleri kapsar.
وَجُمْلَةُ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ابْتِدَاءُ ذَمٍّ لَهُمْ، وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِأَنَّهُمْ قَدْ تَمَيَّزُوا بِوَصْفِ الشَّهَادَةِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] بَعْدَ قَوْلِهِ: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] الْآيَةَ.
{ أُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ } cümlesi onlar hakkında bir zemmin (kınamanın) başlangıcıdır. İşaret zamiri getirilmiştir; çünkü onlar kendi aleyhlerine küfürle şahitlik etme vasfıyla temayüz etmişlerdir; nitekim: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir” [Bakara: 2] ayetinden sonra gelen { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” [Bakara: 5] kavlinde olduğu gibi.
وحَبِطَتْ بَطَلَتْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢١٧] .
{ حَبِطَتْ } boşa çıktı/geçersiz oldu demektir. Bu, Bakara Suresi'nde geçen Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “İçinizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir” [217] kavlinde geçmişti.
وَتَقْدِيمُ فِي النَّارِ عَلَى خالِدُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَيَحْصُلُ مِنْهُ تَعْجِيلُ الْمَسَاءَةِ لِلْكُفَّارِ إِذا سَمِعُوهُ.
{ فِي النَّارِ } ibaresinin { خالِدُونَ } lafzının önüne takdim edilmesi fasıla uyumunu gözetmek içindir; ayrıca bunu işittiklerinde kâfirlerin keder ve üzüntüsünü peşinen hızlandırmış olur.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٨]
[Tevbe Suresi (9), Ayet: 18]
إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨)
{ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّكاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللَّهَ فَعَسى أُولئِكَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ (١٨) } “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman eden, namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başkasından korkmayan kimseler imar eder. İşte onların doğru yola erenlerden olmaları umulur. (18)”
مَوْقِعُ جُمْلَةِ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ الِاسْتِئْنَافُ الْبَيَانِيُّ، لِأَنَّ جُمْلَةَ: مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٧] لَمَّا اقْتَضَتْ إِقْصَاءَ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْعِبَادَةِ فِي الْمَسَاجِدِ كَانَتْ بِحَيْثُ تُثِيرُ سُؤَالًا فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ أَنْ يَتَطَلَّبُوا مَنْ هُمُ الْأَحِقَّاءُ بِأَنْ يَعْمُرُوا الْمَسَاجِدَ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُفِيدَةً جَوَابَ هَذَا السَّائِلِ.
{ إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ } cümlesinin konumu istînâf-ı beyânîdir. Çünkü { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } [Tevbe: 17] cümlesi, müşriklerin mescidlerde ibadet etmekten uzaklaştırılmasını gerektirince, dinleyenlerin zihninde mescidleri imar etmeye asıl lâyık olanların kimler olduğunu arama sorusunu uyandıracak bir durumdaydı; dolayısıyla bu cümle söz konusu sorunun cevabını bildirmiştir.
وَمَجِيءُ صِيغَةِ الْقَصْرِ فِيهَا مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْمَقْصُودَ إِقْصَاءُ فِرَقٍ أُخْرَى عَنْ أَنْ يَعْمُرُوا مَسَاجِدَ اللَّهِ، غَيْرِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانَ إِقْصَاؤُهُمْ بِالصَّرِيحِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ خُصُوصَ الْمُسْلِمِينَ، لِأَنَّ مَجْمُوعَ الصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي الصِّلَةِ لَا يَثْبُتُ لِغَيْرِهِمْ، فَالْيَهُودُ وَالنَّصَارَى آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لَكِنَّهُمْ لَمْ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَلَمْ يُؤْتُوا الزَّكَاةَ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ الْعِبَادَتَانِ الْمَعْهُودَتَانِ بِهَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ وَالْمَفْرُوضَتَانِ فِي الْإِسْلَامِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ [المدثر: ٤٣، ٤٤] كِنَايَةً عَنْ أَنْ لَمْ يَكُونُوا مُسْلِمِينَ.
Burada hasr (kasr) sîgasının gelmesi, mescidleri imar etmekten uzaklaştırılmaları açıkça ifade edilen müşriklerin dışındaki diğer fırkaların da Allah'ın mescidlerini imar etmekten uzaklaştırılmasının kastedildiğini bildirir. Dolayısıyla ism-i mevsul ve sılasından muradın özellikle Müslümanlar olması zorunlu hale gelmiştir; çünkü sılada zikredilen sıfatların tamamı onlardan başkası için sabit değildir. Zira Yahudiler ve Hristiyanlar Allah'a ve ahiret gününe iman etmişler, fakat namazı kılmamış ve zekâtı vermemişlerdir; zira namaz ve zekâttan kasıt, bu iki isimle bilinen ve İslam'da farz kılınan iki ibadettir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ } “Onlar derler ki: 'Biz namaz kılanlardan değildik, yoksula da yedirmezdik'” [Müddessir: 43, 44] kavline baksana; bu, Müslüman olmadıklarından kinayedir.
وَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْإِيمَانِ بِرَسُولِهِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ آثَارِ شَرِيعَتِهِ: وَهُوَ الْإِيمَانُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ، وَإِقَامُ الصَّلَاةِ: وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ.
Resulü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanı ayrıca zikretmekten; şeriatının eserlerinden olan ahiret gününe iman, namazın ikamesi ve zekâtın verilmesi gibi ona delalet eden hususlarla yetinilmiştir.
وَقَصَرَ خَشْيَتَهُمْ عَلَى التَّعَلُّقِ بِجَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى بِصِيغَةِ الْقَصْرِ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُمْ لَا يَخَافُونَ شَيْئًا غَيْرَ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ قَدْ يَخَافُونَ الْأَسَدَ وَيَخَافُونَ الْعَدُوَّ، وَلَكِنَّ مَعْنَاهُ إِذَا تَرَدَّدَ الْحَالُ بَيْنَ خَشْيَتِهِمُ اللَّهَ وَخَشْيَتِهِمْ غَيْرَهُ قَدَّمُوا خَشْيَةَ اللَّهِ عَلَى خَشْيَةِ غَيْرِهِ كَقَوْلِهِ آنِفًا أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ [التَّوْبَة: ١٣] ، فَالْقَصْرُ إِضَافِيٌّ بِاعْتِبَارِ تَعَارُضِ خَشْيَتَيْنِ.
Korkularının hasr sîgasıyla sadece Allah Teâlâ tarafına taalluk ettirilip sınırlandırılmasından maksat, onların Allah'tan başka hiçbir şeyden korkmadıkları demek değildir; zira onlar arslandan da korkabilirler, düşmandan da korkabilirler. Fakat bunun anlamı: Durum Allah korkusu ile başkasının korkusu arasında tereddüt ettiğinde, Allah korkusunu başkasının korkusunun önüne geçirirler; nitekim az önce geçen: { أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ } “Onlardan korkuyor musunuz? Oysa korkmanıza Allah daha lâyıktır” [Tevbe: 13] kavlinde olduğu gibidir. Dolayısıyla buradaki hasr (kasr), iki korkunun çelişmesi itibariyle izâfî bir hasrdır.
وَهَذَا مِنْ خَصَائِصِ الْمُؤْمِنِينَ: فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَهُمْ يَخْشَوْنَ شُرَكَاءَهُمْ وَيَنْتَهِكُونَ حُرُمَاتِ اللَّهِ لِإِرْضَاءِ شُرَكَائِهِمْ، وَأَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَيَخْشَوْنَ النَّاسَ وَيَعْصُونَ اللَّهَ بِتَحْرِيفِ كَلِمِهِ وَمُجَارَاةِ أَهْوَاءِ الْعَامَّةِ، وَقَدْ ذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ [الْمَائِدَة:
Bu, müminlerin özelliklerindendir: Müşriklere gelince, onlar putlarından/ortak koştuklarından korkarlar ve putlarını razı etmek için Allah'ın haramlarını çiğnerler. Ehl-i Kitaba gelince, onlar insanlardan korkarlar ve Allah'ın kelimelerini tahrif ederek ve halkın hevalarına uyarak Allah'a isyan ederler. Nitekim Allah onlara: { فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ } “İnsanlardan korkmayın, benden korkun” [Mâide:
٤٤] .
44] kavliyle hatırlatmada bulunmuştur.
وَفَرَّعَ عَلَى وَصْفِ الْمُسْلِمِينَ بِتِلْكَ الصِّفَاتِ رَجَاءَ أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ، أَيْ مِنَ الْفَرِيقِ الْمَوْصُوفِ بِالْمُهْتَدِينَ وَهُوَ الْفَرِيقُ الَّذِي الِاهْتِدَاءُ خُلُقٌ لَهُمْ فِي هَذِهِ الْأَعْمَالِ وَفِي غَيْرِهَا. وَوَجْهُ هَذَا الرَّجَاءِ أَنَّهُمْ لَمَّا أَتَوْا بِمَا هُوَ اهْتِدَاءٌ لَا مَحَالَةَ قَوِيَ الْأَمَلُ فِي أَنْ يَسْتَقِرُّوا عَلَى ذَلِكَ وَيَصِيرُ خُلُقًا لَهُمْ فَيَكُونُوا مِنْ أَهْلِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: أَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِينَ وَلَمْ
Müslümanların bu niteliklerle vasfedilmesine, onların hidayete erenlerden olmaları umudu bağlanmıştır; yani hidayete erenler olarak vasfedilen fırkadan, ki bu fırka bu amellerde ve diğerlerinde hidayet kendilerine ahlak haline gelmiş olan topluluktur. Bu umudun gerekçesi şudur: Onlar kesin bir hidayet olan şeyleri yerine getirdiklerinde, bunun üzerinde sebat edeceklerine ve bunun kendilerine bir ahlak haline gelip onun ehlinden olacaklarına dair ümit güçlenmiştir. Bundan dolayı: “hidayete erenlerden olmaları” demiştir de...
يَقُلْ أَنْ يَكُونُوا مُهْتَدِينَ.
...“hidayete ermiş olmaları” dememiştir.
وَفِي هَذَا حَثُّ عَلَى الِاسْتِزَادَةِ مِنْ هَذَا الِاهْتِدَاءِ وَتَحْذِيرٌ مِنَ الْغُرُورِ وَالِاعْتِمَادِ عَلَى بَعْضِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ بِاعْتِقَادِ أَنَّ بَعْضَ الْأَعْمَالِ يُغْنِي عَنْ بَقِيَّتِهَا.
Bunda, bu hidayeti artırmaya teşvik ve bazı amellerin diğerlerinin yerine geçeceği inancıyla aldanıp sadece bazı salih amellere bel bağlamaktan sakındırma vardır.
وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا هَذَا الْأَمَلَ فِيهِمْ بِسَبَبِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ الَّتِي عدّت لَهُم.
Onlardan işaret zamiriyle bahsedilmesi, kendileri için sayılan bu ameller sebebiyle haklarında bu ümide lâyık olduklarına dikkat çekmek içindir.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ١٩]
[Tevbe Suresi (9), Ayet: 19]
أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩)
{ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٩) } “Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi, Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah yolunda cihad eden kimse(nin ameli) gibi mi tuttunuz? Bunlar Allah katında eşit olmazlar. Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez. (19)”
ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهَا خِطَابٌ لِقَوْمٍ سَوَّوْا بَيْنَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَبَيْنَ الْجِهَادِ وَالْهِجْرَةِ، فِي أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ عَمَلِ الْبِرِّ، فَتُؤْذِنُ بِأَنَّهَا خِطَابٌ لِقَوْمٍ مُؤْمِنِينَ قَعَدُوا عَنِ الْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ، بِعِلَّةِ اجْتِزَائِهِمْ بِالسِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ. وَمُنَاسَبَتُهَا
Bu ayetin zahiri; hacılara su verme ve Mescid-i Haram'ı imar etme ile cihad ve hicretin hepsinin de iyilik ameli olması hususunda bunları birbirine eşit tutan bir topluluğa hitap olduğunu gerektirir. Dolayısıyla hacılara su verme ve mescidi imar etmeyle yetinme gerekçesiyle hicret ve cihaddan geri duran mümin bir topluluğa hitap olduğunu bildirir. Bunun...
لِلْآيَاتِ الَّتِي قَبْلَهَا: أَنَّهُ لَمَّا وَقَعَ الْكَلَامُ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ هُمُ الْأَحِقَّاءُ بِعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ دَلَّ ذَلِكَ الْكَلَامُ عَلَى أَنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ لَا يَحِقُّ لِغَيْرِ الْمُسْلِمِ أَنْ يُبَاشِرَ فِيهِ عَمَلَا مِنَ الْأَعْمَالِ الْخَاصَّةِ بِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ مَثَارَ ظَنٍّ بِأَنَّ الْقِيَامَ بِشَعَائِرِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُسَاوٍ لِلْقِيَامِ بِأَفْضَلِ أَعْمَالِ الْإِسْلَامِ.
...kendisinden önceki ayetlerle münasebeti şöyledir: Mescid-i Haram'ı imar etmeye müşriklerden ziyade müminlerin hak sahibi olduğu söz konusu edilince, bu kelam Mescid-i Haram'da ona has amellerden birini Müslüman olmayanın yapmaya hakkı olmadığını gösterdi; bu durum da Mescid-i Haram'ın şeâirini yerine getirmenin İslam'ın en faziletli amellerine denk olduğu zannını doğurdu.
وَأَحْسَنُ مَا رُوِيَ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ: مَا
Bu ayetin iniş sebebi hakkında rivayet edilenlerin en güzeli şudur:
رَوَاهُ الطَّبَرَيُّ، وَالْوَاحِدِيُّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ «مَا أُبَالِي أَنْ لَا أَعْمَلَ عَمَلًا بَعْدَ الْإِسْلَامِ إِلَّا أَنْ أَسْقِيَ الْحَاجَّ» وَقَالَ آخَرُ «بَلْ عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» وَقَالَ آخَرُ «بَلِ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ خَيْرٌ مِمَّا قُلْتُمْ» فَزَجَرَهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَقَالَ: «لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ عِنْدَ مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَذَلِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلَكِنْ إِذَا صَلَّيْتُ الْجُمُعَةَ دَخَلْتُ عَلَى رَسُول الله ﷺ فاستفيته فِيمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ» قَالَ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ. . - إِلَى -. . وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Taberî ve Vâhidî'nin Nu'mân b. Beşîr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberinin yanında sahabilerinden bir grup ile birlikteydim. İçlerinden bir adam: "Müslüman olduktan sonra hacılara su vermekten başka hiçbir amel işlemesem de aldırmam/gam yemem" dedi. Bir diğeri: "Hayır, Mescid-i Haram'ı imar etmek [daha üstündür]" dedi. Bir diğeri de: "Hayır, Allah yolunda cihad sizin söylediklerinizden daha hayırlıdır" dedi. Bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb onları azarlayarak şöyle dedi: "Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberi yanında seslerinizi yükseltmeyin -bu olay bir cuma günüydü-. Fakat cuma namazını kıldıktan sonra Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip ihtilaf ettiğiniz bu meseleyi ona soracağım." [Nu'mân] dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } ayetinden { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } kavline kadar indirdi.
. وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ سَرَى هَذَا التَّوَهُّمُ إِلَى بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ، فَرُوِيَ أَنَّ الْعَبَّاسَ رَامَ أَنْ يُقِيمَ بِمَكَّةَ وَيَتْرُكَ الْهِجْرَةَ لِأَجْلِ الشَّغْلِ بِسِقَايَةِ الْحَاجِّ وَالزَّائِرِ وَأَنَّ عُثْمَانَ بْنَ طَلْحَةَ رَامَ مِثْلَ ذَلِكَ، لِلْقِيَامِ بِحِجَابَةِ الْبَيْتِ.
. Bu vehmin bazı Müslümanlara da sirayet ettiği rivayet edilmiştir. Nitekim Abbâs'ın hacılara ve ziyaretçilere su verme meşguliyeti sebebiyle Mekke'de ikamet edip hicreti terk etmeyi arzuladığı, Osman b. Talha'nın da Kâbe'nin perdedarlığını (hicâbe) yürütmek için benzer bir şeyi arzuladığı rivayet edilmiştir.
وَرَوَى الطَّبَرَيُّ، وَالْوَاحِدِيُّ: أَنَّ مُمَارَاةً جَرَتْ بَيْنَ الْعَبَّاسِ وَعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ بِبَدْرٍ، وَأَنَّ عَلِيًّا عَيَّرَ الْعَبَّاسَ بِالْكُفْرِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ، فَقَالَ الْعَبَّاسُ: «مَا
Taberî ve Vâhidî rivayet etmiştir ki: Bedir'de Abbâs ile Ali b. Ebî Tâlib arasında bir tartışma geçmiş; Ali, Abbâs'ı küfür ve akrabalık bağlarını koparmakla ayıplayınca Abbâs şöyle demiştir: "Size ne oluyor ki
لَكُمْ لَا تَذْكُرُونَ مَحَاسِنَنَا إِنَّا لَنَعْمُرُ مَسْجِدَ اللَّهِ وَنَحْجِبُ الْكَعْبَةَ وَنَسَقِي الْحَاجَّ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِ
bizim güzel hasletlerimizi anmıyorsunuz? Biz Allah'ın mescidini imar ediyor, Kâbe'nin perdedarlığını yapıyor ve hacılara su veriyoruz!" Bunun üzerine Allah Teâlâ { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِ } “Hacılara su vermeyi... gibi mi tuttunuz?”
الْآيَةَ.
ayetini indirdi.
وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ.
İstifham (soru) inkâr içindir.
وَ (السِّقَايَةُ) صِيغَةٌ لِلصِّنَاعَةِ، أَيْ صِنَاعَةُ السَّقْيِ، وَهِيَ السَّقْيُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ، وَلِذَلِكَ أُضِيفَتِ السِّقَايَةُ إِلَى الْحَاجِّ.
Sikâye (السِّقَايَةُ), bir meslek kalıbıdır; yani su verme görevi/mesleği demektir ve bu da zemzem suyundan içirmektir. Bu sebeple sikâye kelimesi hacıya tamlama ile bağlanmıştır.
وَكَذَلِكَ (الْعِمَارَةُ) صِنَاعَةُ التَّعْمِيرِ، أَيِ الْقِيَامُ عَلَى تَعْمِيرِ شَيْءٍ، بِالْإِصْلَاحِ وَالْحِرَاسَةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَهِيَ، هُنَا: غَيْرُ مَا فِي قَوْلِهِ: مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٧] وَقَوْلِهِ: إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٨] وَأُضِيفَتْ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِأَنَّهَا عَمَلٌ فِي ذَاتِ الْمَسْجِدِ.
Aynı şekilde imâre (الْعِمَارَةُ) de tamir etme mesleğidir; yani bir şeyin imarını ıslah, koruma ve benzeri yollarla üstlenmektir. Buradaki [imar], O'nun: { مَا كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ } “Müşriklerin Allah'ın mescitlerini imar etmeleri olacak şey değildir” [Tevbe: 17] ve: { إِنَّما يَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ } “Allah'ın mescitlerini ancak... imar eder” [Tevbe: 18] buyruklarındakinden farklıdır. Mescid-i Haram'a tamlama ile bağlanması ise onun bizzat mescidin kendisinde yapılan bir amel olmasından dolayıdır.
وَتَعْرِيفُ الْحَاجِّ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.
el-Hâcc (الْحَاجِّ) kelimesinin belirliliği cins belirliliğidir.
وَقَدْ كَانَتْ سِقَايَةُ الْحَاجِّ وَعِمَارَةُ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِنْ أَعْظَمِ مَنَاصِبِ قُرَيْشٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَالْمَنَاصِبُ عَشْرَةٌ، وَتُسَمَّى الْمَآثِرَ فَكَانَتِ السِّقَايَةُ لِبَنِي هَاشِمِ بْنِ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ قُصَيٍّ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبَدِ الْمُطَّلِبِ، وَكَانَتْ عِمَارَةُ الْمَسْجِدِ، وَهِيَ السِّدَانَةُ، وَتُسَمَّى الْحِجَابَةُ، لِبَنِي عَبْدِ الدَّارِ بْنِ قُصَيٍّ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ لِعُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ.
Hacılara su verme ve Mescid-i Haram'ı imar etme işi, Câhiliye döneminde Kureyş'in en büyük makamlarındandı. Bu makamlar on taneydi ve meâsir (şerefli vazifeler) olarak adlandırılırdı. Sikâye (su verme), Kusayy b. Kilâb oğlu Abdümenâf oğlu Hâşim oğullarına aitti; İslam geldiğinde bu vazife Abbâs b. Abdilmuttalib'in elindeydi. Mescidin imarı yani sidâne -ki hicâbe (Kâbe perdedarlığı) olarak da adlandırılır- ise Kusayy oğlu Abdüddâr oğullarına aitti; İslam geldiğinde bu vazife Osman b. Talha'nın elindeydi.
وَكَانَتْ لَهُمْ مَنَاصِبُ أُخْرَى ثَمَانِيَةً أَبْطَلَهَا الْإِسْلَامُ رَأَيْتُهَا بِخَطِّ جَدِّي الْعَلَّامَةِ الْوَزِيرِ وَهِي: الدّيات والحملات، السِّفَارَةُ، الرَّايَةُ، الرِّفَادَةُ، الْمَشُورَةُ، الْأَعِنَّةُ وَالْقُبَّةُ، الْحُكُومَةُ وَأَمْوَالُ الْآلِهَةِ، الْأَيْسَارُ.
Onların İslam'ın ortadan kaldırdığı diğer sekiz makamı daha vardı ki bunları allâme vezir dedemin el yazısında gördüm; şunlardır: Diyetler ve hamâletler, sefâret, râye (sancak), rifâde, meşveret, e'inne ve kubbe, hukûmet ve ilahların malları, eysâr (fal okları).
فَأَمَّا الدِّيَاتُ وَالْحَمَالَاتُ: فَجَمْعُ دِيَةٍ وَهِيَ عِوَضُ دَمِ الْقَتِيلِ خَطَأً أَوْ عَمْدًا إِذَا صُولِحَ عَلَيْهِ وَجَمْعُ حَمَالَةَ- بِفَتْحِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ- وَهِيَ الْغَرَامَةُ الَّتِي يَحْمِلُهَا قَوْمٌ عَنْ قَوْمٍ، وَكَانَتْ لِبَنِي تَيْمِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ كَعْبٍ. وَمُرَّةُ جَدُّ قُصَيِّ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ.
Diyetler ve hamâletlere gelince: [Diyât], diyetin çoğuludur; o da hataen veya -üzerinde sulh yapıldığı takdirde- kasten öldürülen kimsenin kan bedelidir. [Hamâlât ise], noktasız ha harfinin fethasıyla hamâle'nin çoğuludur; o da bir topluluğun başka bir topluluk adına üstlendiği tazminattır. Bu görev, Ka'b oğlu Mürre oğlu Teym oğullarına aitti -Mürre, Kusayy'ın dedesidir-. İslam geldiğinde bu görev Ebû Bekir es-Sıddîk'ın elindeydi.
وَأَمَّا السِّفَارَةُ- بِكَسْرِ السِّينِ وَفَتْحِهَا- فَهِيَ السَّعْيُ بِالصُّلْحِ بَيْنَ الْقَبَائِلِ. وَالْقَائِمُ بِهَا يُسَمَّى سَفِيرًا. وَكَانَتْ لِبَنِي عَدِيِّ بْنِ كَعْبٍ أَبْنَاءُ عَمٍّ لِقُصَيٍّ وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ.
Sefârete -sin harfinin kesrası veya fethasıyla- gelince: O, kabileler arasında sulhu sağlamak için çaba göstermektir; bu görevi üstlenene de sefîr (elçi) denir. Bu görev, Kusayy'ın amcazadeleri olan Ka'b oğlu Adiy oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Ömer b. el-Hattâb'ın elindeydi.
وَأَمَّا الرَّايَةُ، وَتُسَمَّى: الْعُقَابُ- بِضَمِّ الْعَيْنِ- لِأَنَّهَا تَخْفُقُ فَوْقَ الْجَيْشِ كَالْعُقَابِ، فَهِيَ رَايَةُ جَيْشِ قُرَيْشٍ. وَكَانَتْ لِبَنِي أُمَيَّةَ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ.
Râyeye -ayn harfinin dammesiyle ukâb da denir, çünkü ordunun üzerinde bir kartal (ukâb) gibi dalgalanır- gelince: O, Kureyş ordusunun sancağıdır. Emevî oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Ebû Süfyân b. Harb'in elindeydi.
وَأَمَّا الرِّفَادَةُ: فَهِيَ أَمْوَالٌ تُخْرِجُهَا قُرَيْشٌ إِكْرَامًا لِلْحَجِيجِ فَيُطْعِمُونَهُمْ جَمِيعَ أَيَّامِ الْمَوْسِمِ يَشْتَرُونَ الْجُزُرَ وَالطَّعَامَ وَالزَّبِيبَ- لِلنَّبِيذِ- وَكَانَتْ لِبَنِي نَوْفَلَ بْنِ عَبْدِ مَنَافٍ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ الْحَارِثِ بْنِ عَامِرِ بْنِ نَوْفَلَ.
Rifâdeye gelince: Kureyş'in hacılara ikram olsun diye topladığı mallardır; böylece hac mevsiminin bütün günlerinde onları doyururlardı; kesimlik develer, yemek ve -şıra yapmak için- kuru üzüm satın alırlardı. Bu görev, Abdümenâf oğlu Nevfel oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Hâris b. Âmir b. Nevfel'in elindeydi.
وَأَمَّا الْمَشُورَةُ: فَهِيَ وِلَايَةُ دَارِ النَّدْوَةِ وَكَانَتْ لِبَنِي أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى بْنِ قُصَيٍّ.
Meşverete gelince: Dârunnedve'nin idaresidir ve Kusayy oğlu Abdüluzzâ oğlu Esed oğullarına aitti.
وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ زَمْعَةَ.
İslam geldiğinde bu görev Zeyd b. Zem'a'nın elindeydi.
وَأَمَّا الْأَعِنَّةُ وَالْقُبَّةُ فَقُبَّةٌ يَضْرِبُونَهَا يَجْتَمِعُونَ إِلَيْهَا عِنْدَ تَجْهِيزِ الْجَيْشِ وَسُمِّيَتِ الْأَعِنَّةَ وَكَانَتْ لِبَنِي مَخْزُومٍ. وَهُمْ أَبْنَاءُ عَمِّ قُصَيٍّ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ.
E'inne ve kubbeye gelince: Orduyu hazırlarken etrafında toplandıkları kurulan bir çadırdır; e'inne (dizginler) olarak da isimlendirilirdi. Bu görev, Kusayy'ın amcazadeleri olan Mahzûm oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Hâlid b. Velîd'in elindeydi.
وَأَمَّا الْحُكُومَةُ وَأَمْوَالُ الْآلِهَةِ- وَلَمْ أَقِفْ عَلَى حَقِيقَتِهَا- فَأَحْسَبُ أَنَّ تَسْمِيَتَهَا الْحُكُومَةَ لِأَنَّ الْمَالَ الْمُتَجَمِّعَ بِهَا هُوَ مَا يُحَصَّلُ مِنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ فِي الْحَرَمِ أَوْ فِي الْإِحْرَامِ. وَأَمَّا تَسْمِيَتُهَا أَمْوَالَ الْآلِهَةِ لِأَنَّهَا أَمْوَالٌ تُحَصَّلُ مِنْ نَحْوِ السَّائِبَةِ وَالْبَحِيرَةِ وَمَا يُوهَبُ لِلْآلِهَةِ مِنْ سِلَاحٍ وَمَتَاعٍ. فَكَانَتْ لِبَنِي سَهْمٍ وَهُمْ أَبْنَاءُ عَمٍّ لِقُصَيٍّ. وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ الْحَارِثِ بْنِ قَيْسِ بْنِ سَهْمٍ.
Hukûmet ve ilahların mallarına -ki mahiyetine tam vakıf olamadım- gelince: Zannederim hukûmet olarak isimlendirilmesi, bu yolla toplanan malın Harem'de veya ihramlıyken avlanmanın cezasından elde edilen şey olmasındandır. İlahların malları olarak isimlendirilmesi ise sâibe ve bahîre gibi şeylerden ve silahlardan, eşyalardan ilahlara bağışlananlardan elde edilen mallar olmasındandır. Bu görev, Kusayy'ın amcazadeleri olan Sehm oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Hâris b. Kays b. Sehm'in elindeydi.
وَأَمَّا الْأَيْسَارُ وَهِيَ الْأَزْلَامُ الَّتِي يَسْتَقْسِمُونَ بِهَا فَكَانَتْ لِبَنِي جُمَحٍ وَهُمْ أَبْنَاءُ عَمٍّ لِقُصَيٍّ، وَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَهِيَ بِيَدِ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ.
Eysâra -ki kendisiyle kısmet aradıkları fal oklarıdır- gelince: Kusayy'ın amcazadeleri olan Cumeh oğullarına aitti. İslam geldiğinde bu görev Safvân b. Ümeyye b. Halef'in elindeydi.
وَقَدْ أَبْطَلَ الْإِسْلَامُ جَمِيعَ هَذِهِ الْمَنَاصِبِ، عَدَا السِّدَانَةَ وَالسِّقَايَةَ،
İslam, sidâne ve sikâye dışındaki bütün bu makamları ilga etmiştir;
لِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ «أَلَا إِنَّ كُلَّ مَأْثُرَةٍ مِنْ مَآثِرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ هَاتَيْنِ إِلَّا سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَسِدَانَةَ الْبَيْتِ»
zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Haberiniz olsun, hacılara su verme ve Kâbe perdedarlığı müstesna, Câhiliyeye ait bütün şerefli makamlar şu iki ayağımın altındadır»
.
.
وَكَانَتْ مَنَاصِبُ الْعَرَبِ الَّتِي بِيَدِ قُصَيِّ بْنِ كِلَابٍ خَمْسَةً: الْحِجَابَةَ، وَالسِّقَايَةَ، وَالرِّفَادَةَ، وَالنَّدْوَةَ، وَاللِّوَاءَ- فَلَمَّا كَبُرَ قُصَيٌّ جَعَلَ الْمَنَاصِبَ لِابْنِهِ عَبْدِ الدَّارِ، ثُمَّ اخْتَصَمَ أَبْنَاءُ قُصَيٍّ بَعْدَ مَوْتِهِ وَتَدَاعَوْا لِلْحَرْبِ، ثُمَّ تَدَاعَوْا لِلصُّلْحِ، عَلَى أَنْ يُعْطُوا بَنِي عَبْدِ الدَّارِ الْحِجَابَةَ وَاللِّوَاءَ وَالنَّدْوَةَ، وَأَنْ يُعْطُوا بَنِي عَبْدَ مَنَافٍ السِّقَايَةَ وَالرِّفَادَةَ، وَأُحْدِثَتْ مَنَاصِبُ لِبَعْضٍ مِنْ قُرَيْشٍ غَيْرِ أَبْنَاءِ قُصَيٍّ فَانْتَهَتِ الْمَنَاصِبُ إِلَى عَشْرَةٍ كَمَا ذَكَرْنَا.
Kusayy b. Kilâb'ın elinde bulunan Arap makamları beş taneydi: Hicâbe, sikâye, rifâde, nedve ve livâ. Kusayy yaşlanınca bu makamları oğlu Abdüddâr'a bıraktı. Sonra Kusayy'ın oğulları onun vefatından sonra ihtilafa düşüp savaşa çağrıda bulundular, ardından Abdüddâr oğullarına hicâbe, livâ ve nedveyi; Abdümenâf oğullarına ise sikâye ve rifâdeyi vermek üzere sulha çağrıda bulundular. Kusayy oğulları dışındaki Kureyş'in bazı kollarına da yeni makamlar ihdas edildi ve böylece makamlar zikrettiğimiz üzere ona ulaştı.
وَذِكْرُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لَيْسَ لِأَنَّهُ مَحَلُّ التَّسْوِيَةِ الْمَرْدُودَةِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَدَّعُوا التَّسْوِيَةَ بَيْنَ السِّقَايَةِ أَوِ الْعِمَارَةِ بِدُونِ الْإِيمَانِ، بَلْ ذِكْرُ الْإِيمَانِ إِدْمَاجٌ، لِلْإِيمَاءِ إِلَى
Allah'a ve ahiret gününe imanın zikredilmesi, onların reddedilen eşit tutma iddialarının odağı olduğu için değildir; zira onlar imansız bir şekilde su verme veya mescidi imar etmenin eşitliğini iddia etmemişlerdi. Bilakis imanın zikredilmesi,
أَنَّ الْجِهَادَ أَثَرُ الْإِيمَانِ، وَهُوَ مُلَازِمٌ لِلْإِيمَانِ، فَلَا يَجُوزُ لِلْمُؤْمِنِ التَّنَصُّلُ مِنْهُ بِعِلَّةِ اشْتِغَالِهِ بِسِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَلَيْسَ ذِكْرُ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لِكَوْنِ الَّذِينَ جَعَلُوا مَزِيَّةَ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مِثْلَ مَزِيَّةِ الْإِيمَانِ
cihadın imanın bir eseri ve imanın ayrılmaz bir parçası olduğuna, dolayısıyla bir müminin hacılara su verme ve Mescid-i Harâm'ı imar etme meşguliyetini gerekçe göstererek ondan (cihattan) geri durmasının caiz olmadığına [işaret etmek içindir]. Allah'a ve ahiret gününe imanın zikredilmesi, hacılara su verme ve Mescid-i Harâm'ı imar etme meziyetini imanın meziyeti gibi görenlerin
لَيْسُوا بِمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا غَيْرَ مُؤْمِنِينَ لَمَا جَعَلُوا مَنَاصِبَ دِينِهِمْ مُسَاوِيَةً لِلْإِيمَانِ، بَلْ لَجَعَلُوهَا أَعْظَمَ. وَإِنَّمَا تَوَهَّمُوا أَنَّهُمَا عَمَلَانِ يَعْدِلَانِ الْجِهَادَ، وَفِي الشَّغْلِ بِهِمَا عُذْرٌ لِلتَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ، أَوْ مَزِيَةٌ دِينِيَّةٌ تُسَاوِي مَزِيَّةَ الْمُجَاهِدِينَ.
mümin olmadıklarından ötürü de değildir; zira şayet mümin olmasalardı dinlerinin makamlarını imana eşit kılmaz, bilakis daha üstün tutarlardı. Onlar sadece bu ikisinin cihada denk iki amel olduğunu, bunlarla meşgul olmanın cihattan geri kalmak için bir mazeret ya da mücahidlerin meziyetine denk dinî bir meziyet teşkil ettiğini vehmetmişlerdi.
وَقَدْ دَلَّ ذِكْرُ السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ، وَذِكْرُ مَنْ آمَنَ وَجَاهَدَ فِي جَانِبِ الْمُشَبَّهِ بِهِ، عَلَى أَنَّ الْعَمَلَيْنِ وَمَنْ عَمِلَهُمَا لَا يُسَاوِيَانِ الْعَمَلَيْنِ الْآخَرَيْنِ وَمَنْ عَمِلَهُمَا. فَوَقَعَ احْتِبَاكٌ فِي طَرَفَيِ التَّشْبِيهِ، أَيْ لَا يَسْتَوِي الْعَمَلَانِ مَعَ العملين وَلَا عاملوا هَذَيْنِ بِعَامِلِي ذَيْنِكَ الْعَمَلَيْنِ. وَالتَّقْدِيرُ: أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَالْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَجَعَلْتُمْ سَقَّايَةَ الْحَاجِّ وَعُمَّارَ الْمَسْجِدِ كَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَلَمَّا ذُكِرَتِ التَّسْوِيَةُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ أُسْنِدَتْ إِلَى ضَمِيرِ الْعَامِلِينَ، دُونَ الْأَعْمَالِ: لِأَنَّ التَّسْوِيَةَ لَمْ يَشْتَهِرْ فِي الْكَلَامِ تَعْلِيقُهَا بِالْمَعَانِي بَلْ بِالذَّوَاتِ.
Benzetilen tarafında sikâye ve imarın, kendisine benzetilen tarafında ise iman edip cihad edenin zikredilmesi; iki amelin ve bu amelleri yapanların, diğer iki amel ve onları yapanlarla eşit olamayacağına delalet etmiştir. Dolayısıyla teşbihin iki tarafında bir ihtibâk meydana gelmiştir; yani o iki amel diğer iki amele eşit olmadığı gibi, bu iki ameli yapanlar da o iki ameli yapanlara eşit değildir. Takdiri şöyledir: Hacılara su verme ve Mescid-i Haram'ı imar etmeyi Allah'a ve ahiret gününe iman ile Allah yolunda cihad etmek gibi mi tuttunuz; hacılara su verenleri ve mescidi imar edenleri Allah'a iman edenler ve O'nun yolunda cihad edenler gibi mi kıldınız? { لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında eşit olmazlar” kavlinde eşit tutma eylemi zikredilince, amellere değil de amelleri yapanların zamirine isnat edilmiştir; çünkü eşit kılmanın dilde manalara değil de şahıslara/zatlara bağlanması yaygındır.
وَجُمْلَةُ لَا يَسْتَوُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا: لِبَيَانِ مَا يُسْأَلُ عَنْهُ مِنْ مَعْنَى الْإِنْكَارِ الَّذِي فِي الِاسْتِفْهَامِ بِقَوْلِهِ: أَجَعَلْتُمْ الْآيَةَ.
{ لَا يَسْتَوُونَ } “Eşit olmazlar” cümlesi, { أَجَعَلْتُمْ } “...gibi mi tuttunuz?” ayetindeki soru ifadesinde bulunan inkâr anlamından sorulacak şeyi açıklamak üzere getirilmiş beyânî bir istînâftır.
وَجُمْلَةُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ إِلَخْ، وَمَوْقِعُهُ هُنَا خَفِيٌّ إِنْ كَانَتِ السُّورَةُ قَدْ نَزَلَتْ بَعْدَ غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِمَّا نَزَلَ مَعَ السُّورَةِ وَلَمْ تَنْزِلْ قَبْلَهَا، عَلَى مَا رَجَّحْنَاهُ مِنْ رِوَايَةِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا، فَإِنَّهُ لَمْ يَبْقَ يَوْمَئِذٍ مَنْ يَجْعَلُ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْبَيْتِ تُسَاوِيَانِ الْإِيمَانَ وَالْجِهَادَ، حَتَّى يَرُدَّ عَلَيْهِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اهْتِدَائِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي سَبَبِ نُزُولِهَا وَهُوَ يَزِيدُ مَوْقِعَهَا خَفَاءً.
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” cümlesi, { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } “Hacılara su vermeyi... tuttunuz mu?” vb. cümlesinin tezyîlidir (tamamlayıcı fezlekesidir). İniş sebebi hakkında Nu'mân b. Beşîr'in rivayetinden tercih ettiğimize göre şayet sure Tebük Gazvesi'nden sonra inmiş ve bu ayet de sureden önce inmeyip onunla birlikte inenlerden olmuşsa, buradaki konumu kapalı kalır; zira o gün, doğru yolda olmadığını gösteren bir karşılık verilecek şekilde hacılara su verme ve Kâbe'yi imar etmeyi imana ve cihada eşit tutan kimse kalmamıştı. Nüzul sebebi hakkında Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen husus yukarıda geçmişti ki bu da ayetin konumunun kapalılığını artırmaktadır.
فَالْوَجْهُ عِنْدِي فِي مَوْقِعِ جُمْلَةِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ أَنَّ مَوْقِعَهَا الِاعْتِرَاضُ بَيْنَ جُمْلَةِ أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَجُمْلَةِ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا [التَّوْبَة: ٢٠] إِلَخْ.
Bana göre { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” cümlesinin konumuna dair en uygun vecih, { أَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ } “Hacılara su vermeyi... tuttunuz mu?” cümlesi ile { الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا } “İman edip hicret eden ve cihad edenler...” [Tevbe: 20] vb. cümlesi arasında bir itiraz (ara cümle) olmasıdır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا زِيَادَةُ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْإِيمَانِ، إِعْلَامًا بِأَنَّهُ دَلِيلٌ إِلَى الْخَيْرَاتِ، وَقَائِدٌ إِلَيْهَا. فَالَّذِينَ آمَنُوا قَدْ هَدَاهُمْ إِيمَانُهُمْ إِلَى فَضِيلَةِ الْجِهَادِ، وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَمْ يَنْفَعْهُمْ مَا كَانُوا
Bundan maksat, imanın hayırlara ulaştıran bir delil ve onlara sevk eden bir kılavuz olduğunu bildirmek suretiyle imanın şanını daha da yüceltmektir. Zira iman edenleri imanları cihad faziletine ulaştırmış; inkâr edenlere ise içinde bulundukları
فِيهِ مِنْ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَسِقَايَةِ الْحَاجِّ، فَلَمْ يَهْدِهِمُ اللَّهُ إِلَى الْخَيْرِ، وَذَلِكَ
Mescid-i Haram'ı imar etme ve hacılara su verme işleri fayda vermemiş ve Allah onları hayra iletmemiştir. Bu da
بُرْهَانٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ هُوَ الْأَصْلُ، وَأَنَّ شُعَبَهُ الْمُتَوَلِّدَةَ مِنْهُ أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ، وَأَنَّ مَا عَدَاهَا مِنَ الْمَكَارِمِ وَالْخَيْرَاتِ فِي الدَّرَجَةِ الثَّانِيَةِ فِي الْفَضْلِ، لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ شُعَبِ الْإِيمَانِ، وَإِنْ كَانَ كِلَا الصِّفَتَيْنِ لَا يَنْفَعُ إِلَّا إِذَا كَانَ مَعَ الْإِيمَانِ، وَخَاصَّةً الْجِهَادَ.
imanın asıl olduğuna, ondan doğan şubelerin amellerin en faziletlisi olduğuna ve bunun dışındaki güzel hasletlerin ve hayırların -imanın şubelerinden olmadıkları için- fazilet bakımından ikinci derecede kaldığına bir delildir; gerçi her iki vasıf da -özellikle cihad- ancak imanla birlikte olduğunda fayda verir.
وَفِيهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ: لَوْلَا الْجِهَادُ لَمَا كَانَ أَهْلُ السِّقَايَةِ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُؤْمِنِينَ، فَإِنَّ إِيمَانَهُمْ كَانَ مِنْ آثَارِ غَزْوَةِ فَتْحِ مَكَّةَ وَجَيْشِ الْفَتْحِ إِذْ آمَنَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُوَ صَاحِبُ السِّقَايَةِ، وَآمَنَ عُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ وَهُوَ صَاحِبُ عِمَارَةِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Bunda şöyle bir ima da vardır: Cihad olmasaydı su verme ve Mescid-i Haram'ı imar etme ehli mümin olamazdı; zira onların imanı Mekke fethi gazvesinin ve fetih ordusunun bir eseriydi; nitekim su verme ehli olan Abbâs b. Abdilmuttalib iman etmiş ve Mescid-i Haram'ı imar etme vazifesini yürüten Osman b. Talha da iman etmiştir.
فَأَمَّا مَا رَوَاهُ الطَّبَرَيُّ وَالْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِنْ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ يَوْمَ بَدْرٍ، بِسَبَبِ الْمُمَارَاةِ الَّتِي وَقَعَتْ بَيْنَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَالْعَبَّاسِ، فَمَوْقِعُ التَّذْيِيلِ بِقَوْلِهِ:
Taberî ve Vâhidî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği; bu ayetin inişinin, Ali b. Ebî Tâlib ile Abbâs arasında geçen tartışma sebebiyle Bedir günü olduğu görüşüne gelince, buna göre O'nun:
وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ وَاضِحٌ: أَيْ لَا يَهْدِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَسْقُونَ الْحَاجَّ وَيَعْمُرُونَ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ، إِذْ لَا يُجْدِي ذَلِكَ مَعَ الْإِشْرَاكِ. فَتَبَيَّنَ أَنَّ مَا تَوَهَّمُوهُ مِنَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ تِلْكَ الْأَعْمَالِ وَبَيْنَ الْجِهَادِ، وَتَنَازُعَهُمْ فِي ذَلِكَ، خَطَأٌ مِنَ النَّظَرِ، إِذْ لَا تَسْتَقِيمُ تَسْوِيَةُ التَّابِعِ بِالْمَتْبُوعِ وَالْفَرْعِ بِالْأَصْلِ، وَلَوْ كَانَتِ السِّقَايَةُ وَالْعِمَارَةُ مُسَاوِيَتَيْنِ لِلْجِهَادِ لَكَانَ أَصْحَابُهُمَا قَدِ اهْتَدَوْا إِلَى نَصْرِ الْإِيمَانِ، كَمَا اهْتَدَى إِلَى نَصْرِهِ الْمُجَاهِدُونَ، وَالْمُشَاهَدَةُ دَلَّتْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ: فَإِنَّ الْمُجَاهِدِينَ كَانُوا مُهْتَدِينَ وَلَمْ يَكُنْ أَهْلُ السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ بِالْمُهْتَدِينَ. فَالْهِدَايَةُ شَاعَ إِطْلَاقُهَا مَجَازًا بِاسْتِعَارَتِهَا لِمَعْنَى الْإِرْشَادِ عَلَى الْمَطْلُوبِ، وَهِيَ بِحَسَبِ هَذَا الْإِطْلَاقِ مُرَادٌ بِهَا مَطْلُوبٌ خَاصٌّ وَهُوَ مَا يَطْلُبُهُ مَنْ يَعْمَلُ عَمَلًا يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ، كَمَا يَقْتَضِيهِ تَعْقِيبُ ذِكْرِ سِقَايَةِ الْحَاجِّ وَعِمَارَةِ الْمَسْجِدِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ.
{ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu doğru yola iletmez” kavliyle tezyîlinin konumu açıktır: Yani Allah, hacılara su veren ve Mescid-i Haram'ı imar eden müşrikleri doğru yola iletmez; çünkü şirkle birlikte bu amellerin bir faydası olmaz. Böylece o ameller ile cihad arasında vehmettikleri eşitliğin ve bu husustaki çekişmelerinin yanlış bir bakış açısı olduğu ortaya çıkmıştır; zira tâbi olanın metbû (kendisine uyulan) ile, fer'in (dalın/ayrıntının) asıl ile eşit tutulması doğru olmaz. Şayet su verme ve imar etme cihada eşit olsaydı, bu iki işin sahipleri de mücahidlerin imanın yardımına ulaştıkları gibi imanın yardımına ulaşırlardı; oysa müşahede edilen durum bunun aksini göstermiştir: Zira mücahidler doğru yoldayken su verme ve imar ehli doğru yolda değillerdi. Hidâyet kelimesi, mecazen arzulanan hedefe ulaştırma ve kılavuzluk etme anlamında istiare yoluyla yaygınlaşmıştır; bu kullanıma göre hidâyet ile kastedilen özel bir hedef, yani Allah'a yaklaşmak için bir amel işleyenin arzu ettiği şeydir; nitekim hacılara su verme ve mescidi imar etmenin zikredilmesinin hemen ardından bu cümlenin gelmesi de bunu gerektirir.
وَكُنِّيَ بِنَفْيِ الْهِدَايَةِ عَنْ نَفْيِ حُصُولِ الْغَرَضِ مِنَ الْعَمَلِ.
Hidayetin nefyedilmesiyle, amelden hedeflenen maksadın gerçekleşmemesi kinaye edilmiştir.
وَالْمَعْنَى: وَاللَّهُ لَا يَقْبَلُ مِنَ الْقَوْمِ الْمُشْرِكِينَ أَعْمَالَهُمْ.
Manası şudur: Allah, müşrik topluluktan amellerini kabul etmez.
وَنُسِبَ إِلَى ابْنِ وَرْدَانَ أَنَّهُ رَوَى عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ أَنَّهُ قَرَأَ: سُقَاةَ الْحَاجِّ- بِضَمِّ السِّينِ جَمْعُ السَّاقِي-
İbn Verdân'a, Ebû Ca'fer'den; sin harfinin dammesiyle sakî'nin çoğulu olarak { سُقَاةَ الْحَاجِّ } şeklinde okuduğu rivayeti nispet edilmiştir;
وَقَرَأَ وَعَمَرَةَ- بِالْعَيْنِ الْمَفْتُوحَةِ وَبِدُونِ أَلِفٍ وَبِفَتْحِ الرَّاءِ جَمْعُ عَامِرٍ- وَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهَا عَنِ ابْن وردان.
ayn harfinin fethasıyla, elifsiz ve ra harfinin fethasıyla âmir'in çoğulu olarak { وَعَمَرَةَ } şeklinde de okumuştur; ancak bu kıraat İbn Verdân'dan farklı rivayetlerle aktarılmıştır.
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : آيَة ٢٠]
[Tevbe Suresi (9): Ayet 20]
الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠)
{ الَّذِينَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٢٠) } “İnanan, hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad edenlerin Allah katında dereceleri daha büyüktür. İşte kurtuluşa erenler de onlardır. (20)”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِنَفْيِ الِاسْتِوَاءِ الَّذِي فِي جُمْلَةِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٩] وَمُفَصِّلَةٌ لِلْجِهَادِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التَّوْبَة: ١٩] بِأَنَّهُ الْجِهَادُ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ، وَإِدْمَاجٌ لِبَيَانِ مَزِيَّةِ الْمُهَاجِرِينَ مِنَ الْمُجَاهِدِينَ.
Bu cümle, { لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında eşit olmazlar” [Tevbe: 19] cümlesindeki eşitliğin nefyini açıklamakta; O'nun: { كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “...Allah'a ve ahiret gününe inanıp Allah yolunda cihad eden kimse gibi...” [Tevbe: 19] kavlindeki cihadı, mallarla ve canlarla yapılan cihad olarak detaylandırmakta ve mücahidler içinden muhacirlerin meziyetini açıklamak için bir idmâc (dolaylı anlatım) oluşturmaktadır.
وَ (الَّذِينَ هَاجَرُوا) هُمُ الْمُؤْمِنُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا، الَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْهَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَمَّا أَذِنَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ بِالْهِجْرَةِ إِلَيْهَا بَعْدَ أَنْ أَسْلَمُوا، وَذَلِكَ قَبْلَ فَتْحِ مَكَّةَ.
{ الَّذِينَ هَاجَرُوا } (Hicret edenler); Mekke fethinden önce Müslüman olduktan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oraya hicret etmelerine izin verdiğinde Mekke'den Medine'ye hicret eden Mekke ve çevresi halkından olan müminlerdir.
وَالْمُهَاجَرَةُ: تَرْكُ الْمَوْطِنِ وَالْحُلُولُ بِبَلَدٍ آخَرَ، وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْهَجْرِ وَهُوَ التَّرْكُ، وَاشْتُقَّتْ لَهَا صِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ لِاخْتِصَاصِهَا بِالْهَجْرِ الْقَوِيِّ وَهُوَ هَجْرُ الْوَطَنِ، وَالْمُرَادُ بِهَا- فِي عُرْفِ الشَّرْعِ- هِجْرَةٌ خَاصَّةٌ: وَهِيَ الْهِجْرَةُ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَا تَشْمَلُ هِجْرَةَ مَنْ هَاجَرَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى بِلَادِ الْحَبَشَةِ لِأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ عَلَى نِيَّةِ الِاسْتِيطَانِ بَلْ كَانَتْ هِجْرَةً مُؤَقَّتَةً، وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْهِجْرَةِ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ.
Muhâceret: Memleketi terk edip başka bir beldeye yerleşmektir. Terk etmek anlamına gelen hecr kökünden türemiştir; güçlü ve köklü bir terk etmeye yani vatanı terk etmeye has kılındığı için müfâale babından türetilmiştir. Şer'î örfte bununla kastedilen özel bir hicrettir: O da Mekke'den Medine'ye hicrettir. Dolayısıyla Müslümanlardan Habeşistan diyarına hicret edenlerin hicretini kapsamaz; zira bu yerleşme niyetiyle değil, geçici bir hicretti. Hicretin zikri Enfâl Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ لِظُهُورِهِ: أَيْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَصْحَابِ السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا وَلَمْ يُجَاهِدُوا الْجِهَادَ الْكَثِيرَ الَّذِي جَاهَدَهُ الْمُسْلِمُونَ أَيَّامَ بَقَاءِ أُولَئِكَ فِي الْكُفْرِ، وَالْمَقْصُودُ تَفْضِيلُ خِصَالِهِمْ.
Kendisinden üstün kılınan taraf (mufaddalun aleyh) açık olduğu için hazfedilmiştir; yani: İman edip hicret etmeyen ve ötekilerin küfürde kaldığı günlerde Müslümanların ettiği çokça cihadı yapmayan su verme ve imar sahiplerinden Allah katında dereceleri daha büyüktür. Burada kastedilen onların hasletlerini üstün tutmaktır.
وَالدَّرَجَةُ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٨] .
Derece kelimesi, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” [228] kavlinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ فِي أَوَائِلِ الْأَنْفَالِ [٤] . وَهِيَ فِي كُلِّ ذَلِكَ مُسْتَعَارَةٌ لِرَفْعِ الْمِقْدَارِ. وعِنْدَ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ رِفْعَةَ مِقْدَارِهِمْ رِفْعَةُ رِضًى مِنَ اللَّهِ وَتَفْضِيلٌ بِالتَّشْرِيفِ، لِأَنَّ أَصْلَ (عِنْدَ) أَنَّهَا ظَرْفٌ لِلْقُرْبِ.
Ve Enfâl'in başlarında O'nun: { لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlar için Rableri katında dereceler vardır” [4] kavlinde [geçmişti]. Bütün bunlarda derece, mertebenin yüceliği için istiare edilmiştir. { عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında” ifadesi, mertebelerinin yüceliğinin Allah'tan bir rıza yüceliği ve şereflendirme yoluyla bir üstün kılma olduğuna işarettir; çünkü ind (عِنْدَ) kelimesinin aslı yakınlık zarfı olmasıdır.
وَجُمْلَةُ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى أَعْظَمُ دَرَجَةً أَيْ: أَعْظَمُ وَهُمْ أَصْحَابُ الْفَوْزِ. وَتَعْرِيفُ الْمُسْنَدِ بِاللَّامِ مُفِيدٌ لِلْقَصْرِ، وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي عِظَمِ فَوْزِهِمْ حَتَّى إِنَّ فَوْزَ غَيْرِهِمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى فَوْزِهِمْ يُعَدُّ كَالْمَعْدُومِ.
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “İşte kurtuluşa erenler de onlardır” cümlesi { أَعْظَمُ دَرَجَةً } “dereceleri daha büyüktür” ifadesine matuftur; yani: [Dereceleri] daha büyüktür ve kurtuluş sahipleri de onlardır. Müsnedin elif-lâm ile belirlenmesi kasr (tahsis) ifade eder; bu da onların kurtuluşunun büyüklüğünü mübalağa ile belirtmek için yapılan iddiâî bir kasrdır, öyle ki başkalarının kurtuluşu onların kurtuluşu yanında adeta yok hükmündedir.
وَالْإِتْيَانُ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْفَوْزَ لِأَجْلِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الَّتِي مَيَّزَتْهُمْ: وَهِيَ الْإِيمَانُ وَالْهِجْرَةُ وَالْجِهَادُ بالأموال والأنفس.
İşaret isminin getirilmesi, kendilerini ayırt eden o vasıflar sebebiyle kurtuluşu hak ettiklerine dikkat çekmek içindir: Bunlar da iman, hicret ve mallarla canlarla cihad etmektir.
[٢١، ٢٢]
[21, 22]
[سُورَة التَّوْبَة (٩) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٢]
[Tevbe Suresi (9), 21 ila 22. Ayetler]
يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢)
{ يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيها نَعِيمٌ مُقِيمٌ (٢١) خالِدِينَ فِيها أَبَداً إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ (٢٢) } “Rableri onlara, kendisinden bir rahmet, bir rıza ve içinde kendileri için ebedî bir nimet bulunan cennetler müjdeler. (21) Orada ebediyen kalıcıdırlar. Şüphesiz Allah katında büyük bir mükâfat vardır. (22)”
بَيَانٌ لِلدَّرَجَةِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٢٠] فَتِلْكَ الدَّرَجَةُ
{ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında dereceleri daha büyüktür” [Tevbe: 20] kavlindeki büyük derecenin açıklamasıdır. İşte o derece,
هِيَ عِنَايَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِهِمْ بِإِدْخَالِ الْمَسَرَّةِ عَلَيْهِمْ، وَتَحْقِيقِ فَوْزِهِمْ، وَتَعْرِيفِهِمْ بِرِضْوَانِهِ عَلَيْهِمْ، وَرَحْمَتِهِ بِهِمْ، وَبِمَا أَعَدَّ لَهُمْ مِنَ النَّعِيمِ الدَّائِمِ. وَمَجْمُوعُ هَذِهِ الْأُمُورِ لَمْ يَمْنَحْهُ غَيْرُهُمْ مِنْ أَهْلِ السِّقَايَةِ وَالْعِمَارَةِ، الَّذِينَ وَإِنْ صَلَحُوا لِأَنْ يَنَالُوا بَعْضَ هَذِهِ الْمَزَايَا فَهُمْ لَمْ يَنَالُوا جَمِيعَهَا.
Allah Teâlâ'nın onları sevindirmek, kurtuluşlarını gerçekleştirmek, kendilerinden razı olduğunu, onlara merhamet ettiğini ve onlar için hazırladığı daimî nimetleri bildirmek suretiyle onlara gösterdiği inayettir. Bu hususların tamamı, su verme ve imar ehlinden başkalarına bağışlanmamıştır; onlar bu meziyetlerin bir kısmını elde etmeye elverişli olsalar bile hepsini elde edememişlerdir.
وَالتَّبْشِيرُ: الْإِخْبَارُ بِخَيْرٍ يَحْصُلُ لِلْمُخْبَرِ لَمْ يَكُنْ عَالِمًا بِهِ.
Tebşîr (müjdeleme); haberdar edilen kimseye, daha önce bilmediği gerçekleşecek bir hayrı bildirmektir.
فَإِسْنَادُ التَّبْشِيرِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ، الْمُفِيدِ لِلتَّجَدُّدِ، مُؤْذِنٌ بِتَعَاقُبِ الْخَيْرَاتِ عَلَيْهِمْ، وَتَجَدُّدِ إِدْخَالِ السُّرُورِ بِذَلِكَ لَهُمْ، لِأَنَّ تَجَدُّدَ التَّبْشِيرِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُبَشَّرَ بِهِ شَيْءٌ لَمْ يَكُنْ مَعْلُومًا لِلْمُبَشَّرِ (بِفَتْحِ الشِّينِ) وَإِلَّا لَكَانَ الْإِخْبَارُ بِهِ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ.
Müjdelemenin teceddüt (yenilenme) bildiren muzâri kalıbıyla celâlet ismine isnad edilmesi, hayırların art arda gelmesini ve bununla onlara sevinç verilmesinin yenilenip duracağını bildirir. Çünkü müjdelemenin yenilenmesi, müjdelenen şeyin müjdelenen kişi (mübeşşer) tarafından bilinmeyen bir şey olduğunu gösterir; aksi takdirde onu bildirmek hâsılı tahsil (zaten bilineni elde etmeye çalışma) olurdu.
وَكَوْنُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لَفْظَ الرَّبِّ، دُونَ غَيْرِهِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْخَالِقِ سُبْحَانَهُ، إِيمَاءٌ إِلَى الرَّحْمَةِ بِهِمْ وَالْعِنَايَةِ: لِأَنَّ مَعْنَى الرُّبُوبِيَّةِ يَرْجِعُ إِلَى تَدْبِيرِ الْمَرْبُوبِ وَالرِّفْقِ بِهِ وَاللُّطْفِ بِهِ، وَلِتَحْصُلَ بِهِ الْإِضَافَةُ إِلَى ضَمِيرِهِمْ إِضَافَةَ تَشْرِيفٍ.
Müsnedin ileyhin, Yüce Yaratıcı'ya delalet eden başka bir lafız değil de "Rab" lafzı olması, onlara merhamet ve inayete bir işarettir: Zira rubûbiyetin anlamı, terbiye edilenin (merbûb) işlerini tedbir etmeye, ona şefkat ve lütufla muamele etmeye dayanır; ayrıca onların zamirine izafe edilmesiyle bir şereflendirme izafeti meydana gelmiş olur.
وَتَقَدَّمَتِ الرَّحْمَةُ فِي قَوْلِهِ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفَاتِحَة: ١] .
Rahmet [kelimesi], { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” [Fâtiha: 1] kavlinde geçmişti.
وَالرِّضْوَانُ- بِكَسْرِ الرَّاءِ وَبِضَمِّهَا-: الرِّضَا الْكَامِلُ الشَّدِيدُ، لِأَنَّ هَذِهِ الصِّيغَةَ تُشْعِرُ بِالْمُبَالَغَةِ مِثْلَ الْغُفْرَانِ وَالشُّكْرَانِ وَالْعِصْيَانِ.
Rıdvân (رِضْوَان) -râ harfinin kesresiyle ve zammesiyle-: tam ve kuvvetli rıza demektir; çünkü bu vezin gufrân, şükrân ve ısyân kelimelerinde olduğu gibi mübalağa hissettirir.
وَالْجَنَّاتُ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهَا فِي ذِكْرِ الْجَنَّةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَجَمْعُهَا بِاعْتِبَارِ مَرَاتِبِهَا وَأَنْوَاعِهَا وَأَنْوَاعِ النَّعِيمِ فِيهَا.
Cennetler (el-cennât) kelimesine dair açıklama Bakara Suresi'nde cennet bahsinde geçmişti. Çoğul yapılması; mertebeleri, türleri ve içindeki nimetlerin çeşitleri itibarıyladır.
وَالنَّعِيمُ: مَا بِهِ الْتِذَاذُ النَّفْسِ بِاللَّذَّاتِ الْمَحْسُوسَةِ، وَهُوَ أَخَصُّ مِنَ النِّعْمَةِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ [الإنفطار: ١٣] وَقَالَ: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ [التكاثر:
Naîm (نَعِيم): Nefsin somut lezzetlerle lezzetlenmesini sağlayan şeydir ve nimet (ni'met) kelimesinden daha özeldir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ } “Şüphesiz iyiler naîm (nimet ve cennet) içindedirler” [İnfitâr: 13] ve şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } “Sonra o gün nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz” [Tekâsür:
٨] .
8].
وَالْمُقِيمُ الْمُسْتَمِرُّ، اسْتُعِيرَتِ الْإِقَامَةُ لِلدَّوَامِ وَالِاسْتِمْرَارِ.
Mukîm (مُقِيم), devam eden demektir; ikamet (kalma), devamlılık ve süreklilik için istiare edilmiştir.
وَالتَّنْكِيرُ فِي بِرَحْمَةٍ، ورِضْوانٍ، وَجَنَّاتٍ، ونَعِيمٌ لِلتَّعْظِيمِ، بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَقَرِينَةُ قَوْلِهِ مِنْهُ وَقَرِينَةُ كَوْنِ تِلْكَ مُبَشَّرًا بِهَا.
{ بِرَحْمَةٍ } “bir rahmet”, { ورِضْوانٍ } “ve bir rıza”, { وَجَنَّاتٍ } “ve cennetler” ve { نَعِيمٌ } “bir nimet” kelimelerindeki nekrelik (belirsizlik); makamın karinesi, O'nun { مِنْهُ } “kendisinden” kavlinin karinesi ve bunların müjdelenen şeyler olması karinesiyle tazim (büyüklük bildirmek) içindir.