فَضَمِيرُ قالُوا عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ [يُونُس: ٦٦] أَيْ قَالَ الْمُشْرِكُونَ اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الضَّمِيرِ غَيْرَهُمْ مِنَ النَّصَارَى لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَالْقُرْآنُ الْمَكِّيُّ لَمْ يَتَصَدَّ لِإِبْطَالِ زَيْغِ عَقَائِدِ أَهْلِ الْكِتَابِ، ذَلِكَ أَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ لِلَّهِ بَنَاتٍ هُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَهُمْ بَنَاتُهُ مِنْ سَرَوَاتِ نِسَاءِ الْجِنِّ، وَلِذَلِكَ عَبَدَتْ فِرَقٌ مِنَ الْعَرَبِ الْجِنَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سبأ: ٤٠، ٤١] .
{ قالُوا } fiilindeki zamir, { الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ } [Yûnus 66] ifadesine râcidir; yani müşrikler 'Allah çocuk edindi' dediler. Bu zamirden murat, onların dışındaki Hristiyanlar değildir; zira sure Mekkîdir ve Mekkî Kur'an Ehl-i Kitab'ın inanç sapmalarını iptal etmeye yönelmemiştir. Çünkü onların birçoğu, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu ve bunların da cinlerin ileri gelen kadınlarından doğduğunu iddia ediyorlardı. Bu sebepledir ki Arap kabilelerinden bazıları cinlere tapmıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “O gün onların hepsini toplayacağız, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyeceğiz. (Melekler) 'Hâşâ, sen yücesin! Bizim dostumuz onlar değil, sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu onlara inanmıştı' diyecekler.” [Sebe 40-41].
وَالِاتِّخَاذُ: جَعْلُ شَيْءٍ لِفَائِدَةِ الْجَاعِلِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْأَخْذِ لِأَنَّ الْمُتَّخِذَ يَأْخُذُ الشَّيْءَ الَّذِي يَصْطَفِيهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧٤] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا فِي الْأَعْرَافِ [١٤٦] ، فَالِاتِّخَاذُ يَصْدُقُ عَلَى أَخْذِ شَيْءٍ مَوْجُودٍ لِلِاسْتِئْثَارِ بِهِ، وَيَصْدُقُ عَلَى تَكْوِينِ شَيْءٍ لِلِانْتِفَاعِ بِهِ. وَهُوَ هَنَا صَالِحٌ لِلْمَعْنَيَيْنِ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَعْتَقِدُ تَوَلُّدَ الْوَلَدِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَمِنْهُمْ مَنْ يَعْتَقِدُ أَنَّ اللَّهَ تَبَنَّى بَعْضَ مَخْلُوقَاتِهِ.
İttihâz (اتِّخَاذ), yapan kimsenin kendi faydası için bir şeyi oluşturmasıdır; 'ahz' (almak) kökünden türemiştir, zira edinen kimse seçtiği şeyi alır. Bu kavram daha önce En'âm Suresi'nde [74] { أَتَتَّخِذُ أَصْناماً آلِهَةً } kavlinde ve A'râf Suresi'nde [146] { وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لَا يَتَّخِذُوهُ سَبِيلًا } kavlinde geçmişti. Dolayısıyla ittihâz, var olan bir şeyi temellük etmek üzere almaya da, faydalanmak üzere bir şeyi var etmeye de uygundur. Burada ise her iki manaya da elverişlidir; zira onlardan bir kısmı çocuğun Allah Teâlâ'dan tevellüt ettiğine inanırken, bir kısmı da Allah'ın bazı yaratılmışları evlat edindiğine inanıyordu.
وَالْوَلَدُ: اسْمٌ مَصُوغٌ عَلَى وَزْنِ فَعَلَ مِثْلَ عَمَدَ وَعَرَبَ. وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْوِلَادَةِ، أَيِ النِّتَاجِ. يُقَالُ: وَلَدَتِ الْمَرْأَةُ وَالنَّاقَةُ، وَلَعَلَّ أَصْلَ الْوَلَدِ مَصْدَرٌ
{ الْوَلَدُ } (çocuk); 'amed' ve 'arab' gibi 'fe'al' vezninde türetilmiş bir isimdir. Doğumdan, yani üremeden alınmıştır. 'Kadın ve deve doğurdu' denir. Muhtemelen veledin aslı,
مُمَاتٌ عَلَى وَزْنِ فَعَلٍ مِثْلَ الْفَرَحِ. وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ كَمَا يُوصَفُ بِالْمَصْدَرِ. يُقَالُ: هَؤُلَاءِ وَلَدُ فُلَانٍ.
'ferah' gibi 'fe'al' vezninde kullanımdan düşmüş bir mastardır. İşte bu sebeple, tıpkı mastarla vasıflanma yapıldığı gibi, hem tekil hem de çoğul için kullanılmıştır. 'Bunlar falanın çocuklarıdır' denilir.
وَفِي الْحَدِيثِ «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ» “Ben Âdemoğlunun efendisiyim.”
وَالْمُرَادُ هُنَا الْجَمْعُ لِأَنَّهُمْ قَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ اسْتَوْلَدَهَا مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ قَالَ تَعَالَى: وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ [النَّحْل: ٥٧] .
Burada kastedilen çoğuldur; çünkü onlar: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır, onları cinlerin ileri gelenlerinden doğurmuştur' demişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَناتِ سُبْحانَهُ } “Allah'a kızlar isnat ediyorlar; hâşâ, O bundan münezzehtir!” [Nahl 57].
وَجُمْلَةُ: سُبْحانَهُ إِنْشَاءُ تَنْزِيهٍ لِلرَّدِّ عَلَيْهِمْ، فَالْجُمْلَةُ جَوَابٌ لِذَلِكَ الْمَقَالِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ لِ (سَبَّحَ) إِذَا نَزَّهَ، نَائِبٌ عَنِ الْفِعْلِ، أَيْ نُسَبِّحُهُ.
{ سُبْحانَهُ } cümlesi, onlara reddiye olmak üzere tenzih ifade eden inşaî bir cümledir. Cümle bu söze bir cevap niteliğindedir ve bu yüzden kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Tenzih etti manasındaki 'sebbeha' fiilinin ism-i mastarı olup fiil yerine geçmiştir; yani 'O'nu tenzih ederiz' demektir.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٢] ، أَيْ تَنْزِيهًا لِلَّهِ عَنْ هَذَا لِأَنَّ مَا قَالُوهُ يَسْتَلْزِمُ تَنْقِيصَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ بُيِّنَتْ جُمْلَةُ التَّنْزِيهِ بِجُمْلَةِ: هُوَ
Bu husus Bakara Suresi'nde [32] { قالُوا سُبْحانَكَ لَا عِلْمَ لَنا } kavlinde geçmişti; yani Allah'ı bundan tenzih ederiz, çünkü onların söyledikleri şey Allah Teâlâ'ya noksanlık isnat etmeyi gerektirir. Bu sebeple tenzih cümlesi, { هُوَ } cümlesiyle açıklanmıştır.
الْغَنِيُ
{ الْغَنِيُ } “[O,] Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç olmayandır)”
بَيَانًا لِوَجْهِ التَّنْزِيهِ، أَيْ هُوَ الْغَنِيُّ عَنِ اتِّخَاذِ الْوَلَدِ، لِأَنَّ الْإِلَهِيَّةَ تَقْتَضِي الْغِنَى الْمُطْلَقَ عَنْ كُلِّ احْتِيَاجٍ إِلَى مُكَمِّلِ نَقْصٍ فِي الذَّاتِ أَوِ الْأَفْعَالِ، وَاتِّخَاذُ الْوَلَدِ إِمَّا أَنْ يَنْشَأَ عَنِ انْدِفَاعٍ طَبِيعِيٍّ لِقَضَاءِ الشَّهْوَةِ عَنْ غَيْرِ قَصْدِ التَّوْلِيدِ وَكَوْنِهَا نَقْصًا غَيْرَ خَفِيٍّ، وَإِمَّا أَنْ يَنْشَأَ عَنِ الْقَصْدِ وَالتَّفْكِيرِ فِي إِيجَادِ الْوَلَدِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا لِسَدِّ ثُلْمَةِ نَقْصٍ مِنْ حَاجَةٍ إِلَى مَعْنًى فِي الْحَيَاةِ أَوْ خَلَفٍ بَعْدَ الْمَمَاتِ. وَكُلُّ ذَلِكَ مُنَافٍ لِلْإِلَهِيَّةِ الَّتِي تَقْتَضِي الِاتِّصَافَ بِغَايَةِ الْكَمَالِ فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ.
Bu, tenzihin gerekçesini beyan etmek içindir; yani O, çocuk edinmekten müstağnidir. Zira ilahlık, zatta veya fiillerdeki herhangi bir noksanlığı tamamlayıcı bir unsura duyulacak her türlü ihtiyaçtan mutlak manada ganî (müstağni) olmayı iktiza eder. Çocuk edinmek ise; ya üreme kastı olmaksızın şehvetin tatmini için fıtrî bir dürtüden neşet eder—ki şehvetin noksanlık olduğu açıktır—ya da çocuk var etme kastı ve düşüncesinden neşet eder. Bu da ancak hayattaki bir gaye ihtiyacından veya vefattan sonra yerini alacak bir halef arayışından kaynaklanan bir noksanlık gediğini kapatmak için olur. Bütün bunlar ise zatta, sıfatlarda ve fiillerde kemalin nihayetiyle nitelenmeyi gerektiren ilahlık vasfına tamamen aykırıdır.
وَالْغَنِيُّ: الْمَوْصُوفُ بِالْغِنَى، فَعِيلٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي فِعْلِ (غَنِيَ) عَنْ كَذَا إِذَا كَانَ غَيْرَ مُحْتَاجٍ، وَغِنَى اللَّهِ هُوَ الْغِنَى الْمُطْلَقُ، وَفُسِّرَ فِي أُصُولِ الدِّينِ الْغِنَى الْمُطْلَقُ بِأَنَّهُ عَدَمُ الِافْتِقَارِ إِلَى الْمُخَصِّصِ وَإِلَى الْمَحَلِّ، فَالْمُخَصِّصُ هُوَ الَّذِي يُعَيِّنُ لِلْمُمْكِنِ إِحْدَى صِفَتَيِ الْوُجُودِ أَوِ الْعَدَمِ عِوَضًا عَنِ الْأُخْرَى، فَبِذَلِكَ ثَبَتَ لِلْإِلَهِ الْوُجُودُ الْوَاجِبُ، أَيِ الَّذِي لَا يُتَصَوَّرُ انْتِفَاؤُهُ وَلِذَلِكَ انْتَفَى عَنْهُ التَّرْكِيبُ مِنْ أَجْزَاءٍ وَأَبْعَاضٍ وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يَنْفَصِلَ عَنْهُ شَيْءٌ مِنْهُ، وَالْوَلَدُ يَنْشَأُ مِنْ جُزْءٍ مُنْفَصِلٍ عَنِ الْوَالِدِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ الْغَنِيُّ مُنَزَّهًا عَنِ الْوَلَدِ مِنْ جِهَةِ الِانْفِصَالِ، ثُمَّ هُوَ أَيْضًا لَا يَجُوزُ أَنْ يَتَّخِذَ بَعْضُ الْمَخْلُوقَاتِ وَلَدًا لَهُ بِالتَّبَنِّي لِأَجْلِ كَوْنِهِ غَنِيًّا عَنِ الْحَاجَاتِ الَّتِي تَبْعَثُ عَلَى اتِّخَاذِ الْوَلَدِ مِنْ طَلَبِ مَعُونَةٍ أَوْ إِينَاسٍ أَوْ خَلَفٍ، قَالَ تَعَالَى:
{ الْغَنِيُّ }; zenginlikle nitelenendir, ihtiyaç duymamak manasındaki 'ganiye' fiilinden mübalağa bildiren 'faîl' veznindedir. Allah'ın gınâsı ise mutlak zenginliktir. Usûlü'd-dînde mutlak gınâ, bir muhassise (tahsis ediciye) ve bir mahalle ihtiyaç duymamak şeklinde açıklanmıştır. Muhassis; mümkün varlık için varlık veya yokluk sıfatlarından birini diğerinin yerine belirleyendir. Böylece ilah için vücûb-ı vücûd (varlığı zorunlu olan), yani yokluğu tasavvur edilemeyen varlık sabit olmuştur. Bu sebeple O'nun parçalardan ve cüzlerden mürekkep olması imkansız kılınmış, bundan ötürü de O'ndan bir parçanın ayrılması imkansız hale gelmiştir. Çocuk ise babadan ayrılan bir parçadan meydana gelir; dolayısıyla Ganî olan zâtın, parçalanıp ayrılma yönüyle çocuktan münezzeh olduğu şüphesizdir. Ayrıca yardım dileme, ünsiyet bulma veya bir halef bırakma gibi çocuk edinmeye sevk eden ihtiyaçlardan müstağni olduğu için, bazı yaratılmışları evlat edinmesi de caiz değildir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] وَقَالَ: بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ [الْأَنْعَام: ١٠١] .
{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır.” [Enbiyâ 26] ve şöyle buyurmuştur: { بَدِيعُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ } “Gökleri ve yeri yoktan var edendir. O'nun nasıl çocuğu olabilir?” [En'âm 101].
وَجُمْلَةُ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ مُقَرِّرَةٌ لِوَصْفِ الْغِنَى بِأَنَّ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الأَرْض ملكه، فهنو يُسَخِّرُ كُلَّ مَوْجُودٍ لِمَا خَلَقَهُ لِأَجْلِهِ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى إِعَانَةِ وَلَدٍ، وَلَا إِلَى تَرْفِيعِ رُتْبَةِ أَحَدٍ اسْتِصْنَاعًا لَهُ كَمَا يَفْعَلُ الْمُلُوكُ لِقُوَّادِ جُيُوشِهِمْ وَأُمَرَاءِ أَقْطَارِهِمْ وَمَمَالِكِهِمْ لِاكْتِسَابِ مَوَدَّتِهِمْ وَإِخْلَاصِهِمْ. وَهَذَا مُسَاوٍ لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ فِي قَوْلِهِ آنِفًا أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [يُونُس: ٦٦] وَدَلَّ قَوْلُهُ: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ عَلَى أَنَّ صِفَةَ الْعُبُودِيَّةِ تُنَافِي صِفَةَ الْبُنُوَّةِ وَذَلِكَ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] .
{ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” cümlesi; göklerde ve yerde bulunanların O'nun mülkü olduğunu, dolayısıyla her mevcudu ne için yarattıysa ona boyun eğdirdiğini, bir çocuğun yardımına ve kralların sevgilerini ve sadakatlerini kazanmak amacıyla ordu komutanlarına, eyalet ve memleketlerinin emirlerine yaptığı gibi bir kimseye lütufta bulunmak için onun rütbesini yükseltmeye ihtiyacı olmadığını belirterek gınâ (zenginlik/ihtiyaçsızlık) vasfını pekiştirmektedir. Bu durum, az önce geçen { أَلا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “Bilesiniz ki, göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına tapanlar ortak koştuklarına tâbi olmuyorlar; onlar ancak zanna uyuyorlar” [Yûnus 66] ayetinde ortağın nefyine dair yapılan istidlal ile aynı mahiyettedir. { لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur” buyruğu, kulluk (ubûdiyyet) vasfının evlatlık (bünüvvet) vasfıyla bağdaşmadığına delalet etmiştir. Bu da tıpkı şu ayet gibidir: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır.” [Enbiyâ 26].
وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْوَلَدَ لَا يُسْتَرَقُّ لِأَبِيهِ وَلَا لِأُمِّهِ وَلِذَلِكَ يُعْتَقُ الْوَلَدُ عَلَى مَنْ يَمْلِكُهُ مِنْ أَبٍ أَوْ أُمٍّ وَإِنْ عَلَيَا.
Buradan, çocuğun babasına da annesine de köle olamayacağı; bu sebeple babası veya annesi ne kadar yukarıya doğru çıkarsa çıksın (büyükbaba, büyükanne olsa da) ona malik olan kimsenin mülkiyetine geçen çocuğun [kendiliğinden] hürriyetine kavuşacağı hükmü çıkarılır.
وَجُمْلَةُ: إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا جَوَابٌ ثَانٍ لِقَوْلِهِمُ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً فَلِذَلِكَ
{ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ بِهذا } “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” cümlesi, onların { اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً } “Allah çocuk edindi” sözlerine ikinci bir cevaptır; bundan dolayı da
فُصِلَتْ كَمَا فُصِلَتْ جُمْلَةُ سُبْحانَهُ، فَبَعْدَ أَنِ اسْتَدَلَّ عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ، سَجَّلَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَا حُجَّةَ لَهُمْ فِي قَوْلِهِمْ ذَلِكَ.
tıpkı { سُبْحانَهُ } “O münezzehtir” cümlesinin fasledildiği gibi [atıfsız olarak] fasledilmiştir. Zira onların iddialarının bâtıllığını delillendirdikten sonra, bu sözlerinde hiçbir dayanaklarının bulunmadığını onların aleyhine tescil etmiştir.
وإِنْ حَرْفُ نَفْيٍ. ومِنْ مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ بِالِاسْتِغْرَاقِ، أَيِ اسْتِغْرَاقِ نَفْيِ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْحُجَّةِ قَوِيِّهَا وَضَعِيفِهَا، عَقْلِيِّهَا وَشَرْعِيِّهَا.
{ إِنْ } nefy (olumsuzluk) harfidir. { مِنْ } ise olumsuzluğu istiğrak ile (kapsamlı kılarak) pekiştirmek içindir; yani güçlü olsun zayıf olsun, aklî olsun naklî olsun her türlü delilin mevcudiyetini bütünüyle nefyetmektedir.
وَ (عِنْدَ) هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ مَجَازًا. شَبَّهَ وُجُودَ الْحُجَّةِ لِلْمُحْتَجِّ بِالْكَوْنِ فِي مَكَانِهِ، وَالْمَعْنَى:
Buradaki { عِنْدَ } lafzı mecazen kullanılmıştır. Delil getirenin yanında delilin bulunması, onun mekânında bulunmasına benzetilmiştir. Anlamı şudur:
لَا حُجَّةَ لَكُمْ.
“Sizin hiçbir deliliniz yoktur.”
وسُلْطانٍ مَحَلُّهُ رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ عِنْدَكُمْ وَاشْتَغَلَ آخِرُ الْمُبْتَدَأِ عَنِ الضَّمَّةِ بِكَسْرَةِ حَرْفِ الْجَرِّ الزَّائِدَةِ.
{ سُلْطانٍ } lafzının iraptaki yeri mübteda olarak merfûdur; haberi ise { عِنْدَكُمْ } ifadesidir. Mübtedanın sonu zâid cer harfinin kesresiyle meşgul olmuştur.
وَالسُّلْطَانُ: الْبُرْهَانُ وَالْحُجَّةُ، لِأَنَّهُ يُكْسِبُ الْمُسْتَدِلَّ بِهِ سُلْطَةً عَلَى مُخَالِفِهِ وَمُجَادِلِهِ.
Sultan (سُلْطَان); burhan ve delil demektir; çünkü delil getirene, hasmına ve tartışmacısına karşı bir üstünlük ve güç (sullet) kazandırır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧١] .
Bu kelime, A'râf Suresi'nde yer alan { ما نَزَّلَ اللَّهُ بِها مِنْ سُلْطانٍ } “Allah'ın hakkında hiçbir delil indirmediği şeyler” [A'râf 71] ayetinin tefsirinde daha önce geçmişti.
وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ صِفَةٍ لِ سُلْطانٍ، أَيْ سُلْطَانٍ مُلَابِسٍ لِهَذَا.
[Bihâzâ'daki] bâ harfi mülâbese (birliktelik) içindir ve { سُلْطانٍ } kelimesinin sıfatı konumundadır; yani “buna eşlik eden hiçbir delil” demektir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَقُولِ.
İşaret ise söylenen sözedir.
وَالْمَعْنَى: لَا حُجَّةَ لَكُمْ تُصَاحِبُ مَقُولَكُمْ بِأَنَّ اللَّهَ اتَّخَذَ وَلَدًا.
Mana şudur: “Allah'ın çocuk edindiğine dair sözünüze eşlik eden hiçbir deliliniz yoktur.”
وَجُمْلَةُ: أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ جَوَاب ثَالِث ناشيء عَنِ الْجَوَابَيْنِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَبْطَلَ قَوْلَهُمْ بِالْحُجَّةِ. وَنَفَى أَنْ تَكُونَ لَهُمْ عَلَى قَوْلِهِمْ حُجَّةٌ كَانُوا أَحْرِيَاءَ بِالتَّوْبِيخِ وَالتَّشْنِيعِ بِأَنَّهُمْ يَجْتَرِئُونَ عَلَى جَنَابِ اللَّهِ فَيَصِفُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُونَ، أَيْ بِمَا لَا يُوقِنُونَ بِهِ، وَلِكَوْنِهَا جَوَابًا فُصِلَتْ. فَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّوْبِيخِ، لِأَنَّ الْمَذْكُورَ بَعْدَهُ شَيْءٌ ذَمِيمٌ، وَاجْتِرَاءٌ عَظِيمٌ وَجَهْلٌ كَبِير مركب.
{ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” cümlesi, önceki iki cevaptan doğan üçüncü bir cevaptır. Çünkü onların sözlerini delille geçersiz kılıp sözlerine dair hiçbir dayanaklarının olmadığını nefyedince, Allah'ın yüce zatına karşı cüretkarlık gösterip O'nu bilmedikleri, yani kesin bilgi sahibi olmadıkları şeylerle niteledikleri için azarlanmayı ve kınanmayı hak etmişlerdir. Bu ifade bir cevap olduğu için fasledilmiştir [atıfsız getirilmiştir]. Soru edatı ise azarlama ve kınama (tevbih) için kullanılmıştır; zira ondan sonra zikredilen şey son derece çirkin, büyük bir cüret ve katmerli büyük bir cehalettir.
[٦٩، ٧٠]
[69-70]
[سُورَة يُونُس (١٠) : الْآيَات ٦٩ إِلَى ٧٠]
[YÛNUS SURESİ (10): 69-70. AYETLER]
قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠)
{ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) مَتاعٌ فِي الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “De ki: 'Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.' (69) [Onlar için] dünyada az bir menfaat vardır. Sonra dönüşleri bizedir; sonra da inkâr etmekte olduklarından dolayı onlara o şiddetli azabı tattıracağız. (70)”
اسْتِئْنَافٌ افْتتح بِأَمْر النَّبِي ﷺ أَنْ يَقُولَ لِتَنْبِيهِ السَّامِعِينَ إِلَى وَعْيِ مَا يَرِدُ بَعْدَ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ بِأَنَّهُ أَمْرٌ مُهِمٌّ بِحَيْثُ يُطْلَبُ تَبْلِيغُهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَقُولَ قَضِيَّةٌ عَامَّةٌ يَحْصُلُ مِنْهَا وَعِيدٌ لِلَّذِينَ قَالُوا: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا، عَلَى مَقَالَتِهِمْ تِلْكَ، وَعَلَى أَمْثَالِهَا كَقَوْلِهِمْ: مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الْأَنْعَام: ١٣٩] وَقَوْلِهِمْ: مَا كَانَ لِآلِهَتِهِمْ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ لَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ مِنْ ذَلِكَ يَصِلُ إِلَى آلِهَتِهِمْ، وَقَوْلِهِمْ: لَنْ
Bu ayetler, söyleme emrinden sonra gelen sözün tebliğ edilmesi talep edilecek derecede mühim bir husus olduğunu dinleyenlerin idrak etmesini sağlamak amacıyla Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] 'De ki' emriyle başlatılmış yeni bir söz başlangıcıdır (isti'nâf). Zira söylenen söz genel bir kural olup, “Allah çocuk edindi” diyenlere bu sözlerinden ötürü ve { مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Bu hayvanların karınlarındakiler sırf erkeklerimize aittir, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” [En'âm 139] sözleri, ekinlerden ve hayvanlardan ilahlarına ayırdıklarının Allah'a ulaşmayacağı, Allah'a ayırdıklarının ise ilahlarına ulaşacağı yönündeki iddiaları ve { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً }
نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً
“Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız”
[الْإِسْرَاء: ٩٠]
[İsrâ 90]
وَأَمْثَالِ ذَلِكَ. فَذَلِكَ كُلُّهُ افْتِرَاءٌ عَلَى اللَّهِ، لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَهُ عَلَى أَنَّهُ دِينٌ، وَمَاهِيَّةُ الدِّينِ أَنَّهُ وَضْعٌ إِلَهِيٌّ فَهُوَ مَنْسُوبٌ إِلَيْهِ، وَيَحْصُلُ مِنْ تِلْكَ الْقَضِيَّةِ وَعِيدٌ لِأَمْثَالِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ كل من يتفري عَلَى اللَّهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ، فَالْمَقُولُ لَهُمُ ابْتِدَاءً هُمُ الْمُشْرِكُونَ.
şeklindeki benzer hezeyanlarından ötürü bir tehdit içermektedir. Bütün bunlar Allah'a karşı birer iftiradır; çünkü onlar bunu bir din olarak söylemektedirler, dinin mahiyeti ise ilahî bir vazediliş olmasıdır ve dolayısıyla O'na nispet edilir. Bu genel kuraldan, müşriklerin benzeri olup Allah'ın söylemediği şeyleri O'na iftira eden herkes için bir tehdit doğmaktadır; ancak ilk muhataplar müşriklerdir.
وَالْفَلَاحُ: حُصُولُ مَا قَصَدَهُ الْعَامِلُ مِنْ عَمَلِهِ بِدُونِ انْتِقَاضٍ وَلَا عَاقِبَةِ سُوءٍ. وَتَقَدَّمَ فِي طَالِعِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] . فَنَفْيُ الْفَلَاحِ هُنَا نَفْيٌ لِحُصُولِ مَقْصُودِهِمْ مِنَ الْكَذِبِ وَتَكْذِيبِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Felâh (الْفَلَاح); amel edenin, yaptığı işten hedeflediği gayeye hiçbir bozulma ve kötü sonuç olmaksızın ulaşmasıdır. Bu kavram Bakara Suresi'nin başında [5. ayette] geçmişti. Buradaki kurtuluşun nefyedilmesi (felahın olumsuzlanması), onların yalandan ve Muhammed'i [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamaktan umdukları hedefe ulaşmalarının nefyedilmesidir.
وَجُمْلَةُ: مَتاعٌ فِي الدُّنْيا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ، لِأَنَّ الْقَضَاءَ عَلَيْهِ بِعَدَمِ الْفَلَاحِ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ أَنْ يَسْأَلَ سَائِلٌ كَيْفَ نَرَاهُمْ فِي عِزَّةٍ وَقُدْرَةٍ عَلَى أَذَى الْمُسْلِمِينَ وَصَدِّ النَّاسِ عَنِ اتِّبَاعِ الرَّسُولِ ﷺ فَيُجَابُ السَّائِلُ بِأَنَّ ذَلِكَ تَمْتِيعٌ فِي الدُّنْيَا لَا يُعْبَأُ بِهِ، وَإِنَّمَا عَدَمُ الْفَلَاحِ مَظْهَرُهُ الْآخِرَةُ، فَ مَتاعٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ يُعْلَمُ مِنَ الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ، أَيْ أَمْرُهُمْ مَتَاعٌ.
{ مَتاعٌ فِي الدُّنْيا } “[Onlar için] dünyada az bir menfaat vardır” cümlesi açıklayıcı bir isti'nâftır (isti'nâf-ı beyânî). Çünkü onlar hakkında kurtuluşa eremeyeceklerine hükmedilince, bir soranın “Nasıl olur da onları izzet içinde, Müslümanlara eziyet etmeye ve insanları Resûl'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] tâbi olmaktan alıkoymaya güç yetirir halde görüyoruz?” diye sorması muhtemeldir; işte bu soruya “Bu, dünyada dikkate alınmayacak kadar az bir faydalanmadır, kurtuluşsuzluğun asıl tezahürü ise ahirettedir” şeklinde cevap verilmektedir. Dolayısıyla { مَتاعٌ }, önceki cümleden anlaşılan mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “onların bu durumu az bir menfaattir” takdirindedir.
وَالْمَتَاعُ: الْمَنْفَعَةُ الْقَلِيلَةُ فِي الدُّنْيَا إِذْ يُقِيمُونَ بِكَذِبِهِمْ سِيَادَتَهُمْ وَعِزَّتَهُمْ بَيْنَ قَوْمِهِمْ ثُمَّ يَزُولُ ذَلِكَ.
Metâ (الْمَتَاع); yalanlarıyla kavimleri arasında liderliklerini ve izzetlerini sürdürdükleri ve ardından yok olup gidecek olan dünyadaki az bir faydadır.
وَمَادَّةُ (مَتَاعٌ) مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّهُ غَيْرُ دَائِمٍ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٢٤] .
Metâ (مَتَاع) kökü, A'râf Suresi'nin başlarında yer alan { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar yerleşme ve faydalanma vardır” [A'râf 24] ayetinde geçtiği üzere, kalıcı olmadığına işaret etmektedir.
وَتَنْكِيرُهُ مُؤْذِنٌ بِتَقْلِيلِهِ، وَتَقْيِيدُهُ بِأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا مُؤَكِّدٌ لِلزَّوَالِ وَلِلتَّقْلِيلِ، وَ (ثُمَّ) مِنْ قَوْلِهِ:
Kelimelerin nekra (belirsiz) gelmesi azlığına işaret eder, bunun dünya ile sınırlandırılması ise zeval bulacağını ve azlığını pekiştirir.
ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ مَضْمُونَهُ هُوَ مَحَقَّةُ أَنَّهُمْ لَا يُفْلِحُونَ فَهُوَ أَهَمُّ مَرْتَبَةً مِنْ مَضْمُونِ لَا يُفْلِحُونَ.
{ ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “Sonra dönüşleri bizedir” ifadesindeki { ثُمَّ } rütbe bakımından sonralık (terâhî-i rütbî) bildirmektedir; zira bu cümlenin muhtevası onların kurtuluşa eremeyeceklerinin asıl gerçekleştiği yerdir, dolayısıyla { لَا يُفْلِحُونَ } ifadesinin muhtevasından mertebece daha mühimdir.
وَالْمَرْجِعُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ بِمَعْنَى الرُّجُوعِ. وَمَعْنَى الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ الرُّجُوعُ إِلَى وَقْتِ نَفَاذِ حُكْمِهِ الْمُبَاشِرِ فِيهِمْ.
Merci (الْمَرْجِع); rücû (dönüş) anlamında mîm'li masdardır. Allah'a dönüşün manası ise, O'nun doğrudan hükmünün onlar üzerinde geçerli olacağı zamana dönüştür.
وَتَقْدِيمُ إِلَيْنا عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ الْمَرْجِعُ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّذْكِيرِ بِهِ وَاسْتِحْضَارِهِ كَقَوْلِهِ:
{ إِلَيْنا } car-mecrûrunun müteallakı olan { الْمَرْجِعُ } kelimesinden önce getirilmesi, bunu hatırlatmaya ve zihinlerde canlandırmaya verilen ehemmiyetten ötürüdür; tıpkı şu ayette olduğu gibi:
وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ- إِلَى قَوْلِهِ- وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ [النُّور: ٣٩] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَرْجِعُ كِنَايَةً عَنِ الْمَوْتِ.
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ } ifadesinden { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ } “İnkâr edenlerin amelleri ise çöldeki bir serap gibidir... ve yanında Allah'ı buldu da O da hesabını tastamam gördü” [Nûr 39] buyruğuna kadar olduğu gibi. Merci' kelimesinin ölümden kinaye olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ: ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ. وَحَرْفُ (ثُمَّ) هَذَا مُؤَكِّدٌ لِنَظِيرِهِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ الْمُبَيَّنَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَرْجِعِ الْحُصُولُ فِي نَفَاذِ حُكْمِ اللَّهِ.
{ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِيدَ } “Sonra da onlara o şiddetli azabı tattıracağız” cümlesi, { ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } “Sonra dönüşleri bizedir” cümlesinin açıklamasıdır. Buradaki { ثُمَّ } harfi, açıklanan cümledeki benzerini tekit etmekte olup merciden muradın Allah'ın hükmünün geçerlilik alanına girmek olduğunu göstermektedir.
وَالْجُمَلُ الْأَرْبَعُ هِيَ مِنَ الْمَقُولِ الْمَأْمُورِ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ تَبْلِيغًا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu dört cümle, Allah Teâlâ'dan tebliğ edilmek üzere Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] emredilen sözün kapsamındadır.
وَإِذَاقَةُ الْعَذَابِ إِيصَالُهُ إِلَى الْإِحْسَاسِ، أُطْلِقَ عَلَيْهِ الْإِذَاقَةُ لِتَشْبِيهِهِ بِإِحْسَاسِ الذَّوْقِ فِي التَّمَكُّنِ مِنْ أَقْوَى أَعْضَاءِ الْجِسْمِ حَاسِّيَّةَ لَمْسٍ وَهُوَ اللِّسَانُ.
Azabın tattırılması (izâka), onun hisse ulaştırılmasıdır; dokunma duyusu bakımından bedenin en hassas organı olan dile tamamen sirayet etmesindeki tatma hissine benzetildiği için buna 'tattırma' denmiştir.
وَالْبَاءُ فِي بِما كانُوا يَكْفُرُونَ لِلتَّعْلِيلِ.
{ بِما كانُوا يَكْفُرُونَ } ifadesindeki bâ harfi illet (gerekçe) bildirmektedir.
وَقَوْلُهُ: كانُوا يَكْفُرُونَ يُؤْذِنُ بِتَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَتَجَدُّدِهِ بأنواع الْكفْر.
{ كانُوا يَكْفُرُونَ } buyruğu, küfrün çeşitli türleriyle bu durumun onlardan tekrar tekrar ve sürekli olarak meydana geldiğini ifade eder.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧١]
[YÛNUS SURESİ (10): 71. AYET]
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١)
{ وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي بِآياتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلا تُنْظِرُونِ (٧١) } “Onlara Nûh'un kıssasını oku. Hani o, kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Eğer benim aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetleriyle öğüt vermem size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Siz de ortaklarınızla birlikte toplanıp ne yapacağınızı kararlaştırın; sonra işiniz size bir dert ve keder olmasın. Sonra da bana mühlet vermeksizin hükmünüzü hakkımda uygulayın.' (71)”
انْتِقَالٌ مِنْ مُقَارَعَةِ الْمُشْرِكِينَ بِالْحُجَجِ السَّاطِعَةِ عَلَى بُطْلَانِ دِينِهِمْ، وَبِالدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ عَلَى تَفْنِيدِ أَكَاذِيبِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْمَوْعِظَةِ وَالْوَعِيدِ بِالْعَذَابِ الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ وَالْإِرْهَابِ، إِلَى التَّعْرِيضِ لَهُمْ بِذِكْرِ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمُمَاثِلَةِ أَحْوَالُهَا لِأَحْوَالِهِمْ، اسْتِقْصَاءً لِطَرَائِقِ الْحِجَاجِ عَلَى أَصْحَابِ اللَّجَاجِ فَإِنَّ نُوحًا- ﵇ مَعَ قَوْمِهِ مَثَلٌ لِحَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ مَعَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَوْمِهِ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ وَتَطَوُّرِهِ، فَفِي ذِكْرِ عَاقِبَةِ قَوْمِ نُوحٍ- ﵇ تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ عَاقِبَتَهُمْ كَعَاقِبَةِ أُولَئِكَ أَوْ أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُمَتَّعُونَ قَلِيلًا ثُمَّ يُؤْخَذُونَ أَخْذَةً رَابِيَةً،
Bu ayet, müşriklerle dinlerinin bâtıllığına dair parlak hüccetlerle mücadele etmekten, yalanlarını ve tekziplerini çürüten açık delillerden, aralara serpiştirilen vaaz, acil ve ertelenmiş azap tehditleri ile korkutmalardan; inatçı hasımlara karşı delil getirme yollarını tüketmek amacıyla halleri onların hallerine benzeyen ümmetlerin başına gelenlerin zikredilmesi yoluyla onlara üstü kapalı uyarıda bulunmaya bir geçiştir. Zira Nûh'un [aleyhisselâm] kavmiyle olan durumu, işin başında ve gelişiminde Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavminin müşrikleriyle olan durumunun bir misalidir. Dolayısıyla Nûh [aleyhisselâm] kavminin akıbetinin zikredilmesinde müşriklere akıbetlerinin onların akıbeti gibi olacağına veya kendilerinin sadece az bir süre faydalandırılıp sonra şiddetli bir yakalayışla yakalanacaklarına dair üstü kapalı bir ihtar vardır;
كَمَا مُتِّعَ قَوْمُ نُوحٍ زَمَنًا طَوِيلًا ثُمَّ لَمْ يُفْلِتُوا مِنَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا، فَذِكْرُ قِصَّةِ نُوحٍ مَعَ قَوْمِهِ عِظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَمُلْقِيًا بِالْوَجَلِ وَالذُّعْرِ فِي قُلُوبِهِمْ، وَفِي ذَلِكَ تَأْنِيسٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَلِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّهُمْ أُسْوَةٌ بِالْأَنْبِيَاءِ، وَالصَّالِحِينَ مِنْ أَقْوَامِهِمْ، وَكَذَلِكَ قِصَّةُ مُوسَى- ﵇ عَقبهَا كَمَا ينبىء عَنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ فِي نِهَايَةِ هَذِهِ الْقِصَصِ أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يُونُس: ٩٩] الْآيَاتِ. وَقَوْلُهُ: فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ [يُونُس: ٩٤] الْآيَاتِ.
nitekim Nûh kavmi de uzun bir süre faydalandırılmış, sonra dünyadaki azaptan kurtulamamışlardı. Nûh'un kavmiyle olan kıssasının zikredilmesi müşrikler için bir öğüttür ve kalplerine korku ile dehşet salıcıdır; bunda Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve Müslümanlar için peygamberleri ve kavimlerinin salihlerini kendilerine örnek alacaklarına dair bir teselli vardır. Hemen ardından gelen Mûsâ'nın [aleyhisselâm] kıssası da böyledir; nitekim bu kıssaların sonunda yer alan { أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmaları için insanları sen mi zorlayacaksın?” [Yûnus 99] ayetleri ve { فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكَ } “Eğer sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce kitabı okuyanlara sor” [Yûnus 94] ayetleri buna işaret etmektedir.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ حُسْنُ مَوْقِعِ (إِذْ) مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِلَى آخِرِهِ، فَإِنَّ تَقْيِيدَ النَّبَأِ بِزَمَنِ قَوْلِهِ: لِقَوْمِهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ مُحَاوَرَتَهُ قَوْمَهُ وَإِصْرَارَهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ هُوَ مَحَلُّ الْعِبْرَةِ، لِأَنَّهُ وَجْهُ الشَّبَهِ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَبَيْنَ قَوْمِ نُوحٍ- ﵇ فِي صَمِّ آذَانِهِمْ عَنْ دَعْوَةِ رَسُولِهِمْ، وَقَوْلُهُ ذَلِكَ لَهُمْ إِنَّمَا كَانَ بَعْدَ أَنْ كَرَّرَ دُعَاءَهُمْ زَمَنًا طَوِيلًا فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ جَدَلٍ بَينه وَبينهمْ، وَالنَّبِيّ ﷺ قَدْ دَعَا أَهْلَ مَكَّةَ سِنِينَ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ ثُمَّ حَاوَرَهُمْ وَجَادَلَهُمْ وَلِأَنَّ ذَلِكَ الزَّمَنَ هُوَ أَعْظَمُ مَوْقِفٍ وَقَفَهُ نُوحٌ- ﵇ مَعَ قَوْمِهِ، وَكَانَ هُوَ
Böylece { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ } “Hani o kavmine: 'Ey kavmim' demişti...” ifadesindeki { إِذْ } kelimesinin konumunun güzelliği ortaya çıkar. Zira haberin, onun kavmine söylediği zamanla kayıtlanması, onun kavmiyle münazarasının ve onların yüz çevirmede ısrar etmelerinin asıl ibret mahalli olduğuna işarettir. Çünkü müşrikler ile Nûh'un [aleyhisselâm] kavmi arasındaki benzerlik yönü, peygamberlerinin davetine kulak tıkamalarıdır. Nûh'un onlara bu sözü söylemesi ise, uzun bir zaman boyunca davetini tekrarladıktan sonra olmuştu ve bu, onunla kavmi arasındaki son münazaraydı. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] de bu sure indiği sırada Mekkelileri yıllarca davet etmiş, sonra onlarla münazara ve mücadele etmişti; zira o vakit Nûh'un [aleyhisselâm] kavmiyle durduğu en muazzam duruştu ve
الْمَوْقِفُ الْفَاصِلُ الَّذِي أَعْقَبَهُ الْعَذَابُ بِالْغَرَقِ.
ardından suda boğulma azabının geldiği kesin ayrım noktasıydı.
وإِذْ اسْمٌ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي. وَهُوَ هُنَا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ نَبَأَ أَوْ مِنْ نُوحٍ. وَفِي ذِكْرِ قِصَّةِ نُوحٍ- ﵇ وَمَا بَعْدَهَا تَفْصِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ إِجْمَالُهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ [يُونُس: ١٣] .
{ إِذْ } geçmiş zaman için bir isimdir. Burada { نَبَأَ } kelimesinden veya { نُوحٍ } kelimesinden bedel-i iştimaldir. Nûh'un [aleyhisselâm] kıssasının ve sonrasının zikredilmesinde, daha önce geçen { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Andolsun ki sizden önceki nesilleri, peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde zulmettiklerinde helâk ettik” [Yûnus 13] ayetindeki mücmel (öz) ifadenin tafsilatı (açıklaması) bulunmaktadır.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ [يُونُس: ٦٩] .
{ عَلَيْهِمْ } zamiri, { الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Allah'a karşı yalan uyduranlar” [Yûnus 69] ifadesine dönmektedir.
وَالتِّلَاوَةُ: الْقِرَاءَةُ. وَتَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ.
Tilavet (التِّلَاوَة); okumak demektir. Enfâl Suresi'nde geçmişti.
وَالنَّبَأُ: الْخَبَرُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
Nebe' (النَّبَأ); mühim haber demektir. En'âm Suresi'nde geçen { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun, gönderilen peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana geldi” ayetinde geçmişti.
وَالتَّعْرِيفُ بِنُوحٍ- ﵇ وَتَارِيخِهِ مَضَى فِي أَوَّلِ آلِ عِمْرَانَ.
Nûh'un [aleyhisselâm] tanıtımı ve tarihi Âl-i İmrân Suresi'nin başında geçmişti.
وَتَعْرِيفُ قَوْمِ نُوحٍ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ نُوحٍ فِي قَوْلِهِ: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ طَرِيقٍ لِتَعْرِيفِهِمْ غَيْرُ ذَلِكَ إِذْ لَمْ يَكُنْ لِتِلْكَ الْأُمَّةِ اسْمٌ تُعْرَفُ بِهِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْأَرْضِ فَلَمْ يَحْصُلْ دَاعٍ إِلَى تَسْمِيَتِهِمْ بِاسْمِ جَدٍّ أَوْ أَرْضٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ مَا يَدْعُو إِلَى تَمْيِيزِهِمْ إِذْ لَيْسَ ثَمَّةَ غَيْرُهُمْ، أَلَا تَرَى إِلَى حِكَايَةِ اللَّهِ عَنْ هُودٍ فِي قَوْلِهِ لِقَوْمِهِ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ [الْأَعْرَاف: ٦٩] ، وَلَمَّا حَكَى عَنْ صَالِحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ:
{ إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ } buyruğunda Nûh kavminin Nûh'un zamirine izafet yoluyla tanıtılması, onları tanıtmanın bundan başka bir yolu bulunmadığından ötürüdür; zira o ümmetin kendisiyle anıldığı bir ismi yoktu. Onlar yeryüzünde tek bir ümmetti, dolayısıyla kendilerinden başka kimse olmadığı ve onları ayırt etmeyi gerektirecek bir sebep bulunmadığı için bir dede veya bir coğrafya ismiyle adlandırılmalarına ihtiyaç hasıl olmamıştı. Allah'ın Hûd'dan naklettiği, kavmine söylediği şu sözü görmez misin: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O, sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı” [A'râf 69]. Sâlih'ten naklettiğinde ise kavmine şöyle demişti:
وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ [الْأَعْرَاف: ٧٤] .
{ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ عادٍ } “Hatırlayın ki O, sizi Âd'dan sonra halifeler kıldı” [A'râf 74].
وَظَرْفُ إِذْ وَمَا أُضِيفَ إِلَيْهِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ نَبَأَ نُوحٍ.
{ إِذْ } zarfı ve kendisine muzafun ileyh olan kısım, { نَبَأَ نُوحٍ } ifadesinden hal konumundadır.
وَافْتِتَاحُ خِطَابِ نُوحٍ قَوْمَهُ بِ يَا قَوْمِ إيذان بأهيمة مَا سَيُلْقِيهِ إِلَيْهِمْ، لِأَنَّ النِّدَاءَ طَلَبُ الْإِقْبَالِ. وَلَمَّا كَانَ هُنَا لَيْسَ لِطَلَبِ إِقْبَالِ قَوْمِهِ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ مَا ابْتَدَأَ خِطَابَهُمْ إِلَّا فِي مَجْمَعِهِمْ تَعَيَّنَ أَنَّ النِّدَاءَ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي طَلَبِ الْإِقْبَالِ الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ تَوْجِيهُ أَذْهَانِهِمْ إِلَى فَهْمِ مَا سَيَقُولُهُ.
Nûh'un kavmine hitabına { يَا قَوْمِ } “Ey kavmim!” diyerek başlaması, onlara ileteceği şeyin önemine bir işarettir; çünkü nida (çağrı), yönelmeyi talep etmektir. Buradaki nida, kavminin bizzat kendisine yönelmesini talep etmek için değildir; zira onların toplandığı meclisten başka bir yerde hitabına başlamamıştır. Dolayısıyla bu nidanın, mecazi olarak zihnen yönelmeyi talep etmekte, yani zihinlerini söyleyeceği şeyi anlamaya yöneltmekte kullanıldığı belirlenmiş olur.
وَاخْتِيَارُ التَّعْبِيرِ عَنْهُمْ بِوَصْفِ كَوْنِهِمْ قَوْمَهُ تَحْبِيبٌ لَهُمْ فِي نَفْسِهِ لِيَأْخُذُوا قَوْلَهُ مَأْخَذَ قَوْلِ النَّاصِحِ الْمُتَطَلِّبِ الْخَيْرَ لَهُمْ، لِأَنَّ الْمَرْءَ لَا يُرِيدُ لِقَوْمِهِ إِلَّا خَيْرًا. وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنَ الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَيْهَا عَلَى الِاسْتِعْمَالِ الْمَشْهُورِ فِي نِدَاءِ الْمُضَافِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
Onları kendi kavmi olarak niteleyen bir ifade seçmesi, sözünü kendilerine iyilik isteyen bir nasihatçinin sözü olarak kabul etmeleri için kendisini onlara sevdirmeyi amaçlar; zira kişi kavmi için sadece iyilik ister. Mütekellim yâ'sına muzaf olan münâdâda meşhur kullanım uyarınca mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir (düşürülmüştür).
وَمَعْنَى: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي شَقَّ عَلَيْكُمْ وَأَحْرَجَكُمْ.
{ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } “Eğer benim aranızda bulunmam size ağır geldiyse” ifadesinin anlamı, size zor geldi ve sizi sıkıntıya soktu demektir.
وَالْكِبَرُ: وَفْرَةُ حَجْمِ الْجِسْمِ بِالنِّسْبَةِ لِأَمْثَالِهِ مِنْ أَجْسَامِ نَوْعِهِ، وَيُسْتَعَارُ الْكِبَرُ لِكَوْنِ
Kiber (الْكِبَر); kendi türünden olan benzer cisimlere nispetle cismin hacminin büyüklüğüdür. Kiber kelimesi,
وَصْفٍ مِنْ أَوْصَافِ الذَّوَاتِ أَوِ الْمَعَانِي أَقْوَى فِيهِ مِنْهُ فِي أَمْثَالِهِ مِنْ نَوْعِهِ، فَقَدْ يَكُونُ مَدْحًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ [الْبَقَرَة: ٤٥] ، وَيَكُونُ ذَمًّا كَقَوْلِهِ: كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [الْكَهْف: ٥] ، وَيُسْتَعَارُ الْكِبَرُ لِلْمَشَقَّةِ وَالْحَرَجِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ [الشورى: ١٣] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ [الْأَنْعَام: ٣٥] وَكَذَلِكَ هُنَا.
zatların veya manaların vasıflarından bir vasfın, kendi türünün benzerlerine göre onda daha baskın olması için istiare edilir. Bu durum bazen Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ } “Şüphesiz o, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir” [Bakara 45] ayetinde olduğu gibi övgü; bazen de { كَبُرَتْ كَلِمَةً تَخْرُجُ مِنْ أَفْواهِهِمْ } “Ağızlarından çıkan söz ne kadar da büyük [vebali pek ağır]!” [Kehf 5] ayetinde olduğu gibi yergi anlamında olur. Kiber kelimesi meşakkat ve sıkıntı için de istiare edilir; nitekim Allah Teâlâ'nın { كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ } “Kendilerini çağırdığın şey müşriklere ağır geldi” [Şûrâ 13] ve { وَإِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْراضُهُمْ } “Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse” [En'âm 35] buyruklarında olduğu gibi. Burada da böyledir.
وَالْمَقَامُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مُرَادِفٌ لِلْقِيَامِ. وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي مَعْنَى شَأْنِ الْمَرْءِ وَحَالِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن: ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً [مَرْيَم: ٧٣] أَيْ خَيْرٌ حَالَةً وَشَأْنًا. وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ مِنْ قَبِيلِ الْكِنَايَةِ، لِأَنَّ مَكَانَ الْمَرْءِ وَمَقَامَهُ مِنْ لَوَازِمِ ذَاتِهِ، وَفِيهِمَا مَظَاهِرُ أَحْوَالِهِ.
Makam (الْمَقَام), kıyam (قِيَام) ile eşanlamlı bir mîmî masdardır. Burada Allah Teâlâ'nın { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } “Rabbinin makamından korkan kimse için iki cennet vardır” [Rahmân 46] ve { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً } “İnkâr edenler inananlara: 'İki topluluktan hangisi makamca daha hayırlıdır?' dediler” [Meryem 73] ayetlerinde olduğu gibi kişinin şanı ve durumu anlamında kullanılmıştır; yani durum ve şan bakımından hangisi daha hayırlıdır demektir. Bu kullanım kinaye kabilindendir; çünkü kişinin mekânı ve makamı zâtının gereklerindendir ve hallerinin tezahürleri bu ikisinde ortaya çıkar.
وَخُصَّ بِالذِّكْرِ مِنْ أَحْوَالِهِ فِيهِمْ تَذْكِيرُهُ إِيَّاهُمْ بِآيَاتِ اللَّهِ، لِأَنَّ ذَلِكَ من أهم شؤونه مَعَ قَوْمِهِ، فَعَطْفُهُ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ. فَمَعْنَى: كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي سَئِمْتُمْ أَحْوَالِي مَعَكُمْ وَخَاصَّةً بِتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ.
Onlar arasındaki hallerinden özellikle Allah'ın ayetlerini kendilerine hatırlatması zikredilmiştir; çünkü bu, kavmiyle olan en önemli meselelerindendir. Dolayısıyla bunun matuf kılınması, hususinin umumiye atfedilmesi kabilindendir. { كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي وَتَذْكِيرِي } ifadesinin anlamı: Benim sizinle olan hallerimden, özellikle de Allah'ın ayetlerini hatırlatmamdan usandınız, demektir.
وَتَجَهُّمُ الْحَقِّ عَلَى أَمْثَالِهِمْ شِنْشِنَةُ الْمُتَوَغِّلِينَ فِي الْفَسَادِ الْمَأْسُورِينَ لِلْهَوَى إِذْ تَقَعُ لَدَيْهِمُ الدَّعْوَةُ إِلَى الْإِقْلَاعِ عَنْهُ وَالتَّثْوِيبُ بِهِمْ إِلَى الرَّشَادِ مَوْقِعًا مُرَّ الْمَذَاقِ مِنْ نُفُوسِهِمْ، شَدِيدَ الْإِيلَامِ لِقُلُوبِهِمْ، لِمَا فِي مُنَازَعَةِ الْحَقِّ نُفُوسَهُمْ مِنْ صَوْلَةٍ عَلَيْهَا لَا يَسْتَطِيعُونَ الِاسْتِخْفَافَ بِهَا وَلَا يُطَاوِعُهُمْ هَوَاهُمْ عَلَى الْإِذْعَانِ إِلَيْهَا، فَيَتَوَرَّطُونَ فِي حَيْرَةٍ وَمُنَازَعَةٍ نَفْسَانِيَّةٍ تَثْقُلُ عَلَيْهِمْ، وَتَشْمَئِزُّ مِنْهَا نُفُوسُهُمْ، وَتُكَدِّرُ عَلَيْهِمْ صَفْوَ انْسِيَاقِهِمْ مَعَ هَوَاهُمْ.
Hakkı asık suratla karşılayıp ona tahammülsüzlük göstermek, fesada batmış ve nefislerinin hevasına esir olmuş kimselerin değişmez huyudur. Zira bu kötülükten vazgeçmeye yapılan davet ve onları doğru yola döndürme gayreti, nefislerinde acı bir tat bırakır ve kalplerine derin bir elem verir. Çünkü hakkın nefisleriyle çekişmesinde üzerlerinde öyle bir baskı ve galebe vardır ki ne bunu hafife alabilirler ne de hevaları buna boyun eğmelerine elverir. Böylece kendilerine ağır gelen, nefislerinin tiksindiği ve hevalarına uymaktan aldıkları saf zevki bulandıran bir kafa karışıklığı ve içsel bir çekişmeye sürüklenirler.
وَإِضَافَةُ التَّذْكِيرِ إِلَى ضَمِيرِهِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ.
Tezkîr (التَّذْكِير) kelimesinin zamire izafeti, masdarın failine izafeti kabilindendir.
وَالْبَاءُ فِي بِآياتِ اللَّهِ لِتَأْكِيدِ تَعْدِيَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ الثَّانِي، وَالْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: تذكيري إيَّاكُمْ.
{ بِآياتِ اللَّهِ } lafzındaki bâ (بِ) harf-i ceri, masdarın ikinci mef'ulüne geçişini tekit etmek içindir. Birinci mef'ul ise hazfedilmiştir; takdiri: "Size hatırlatmam" (تذكيري إيَّاكُمْ) şeklindedir.
وبِآياتِ اللَّهِ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِلتَّذْكِيرِ. يُقَالُ: ذَكَّرْتُهُ أَمْرًا نَسِيَهُ، فَتَعْدِيَتُهُ بِالْبَاءِ لِتَأْكِيدِ التَّعْدِيَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ [إِبْرَاهِيم: ٥] ، وَقَوْلِ مِسْوَرِ بْنِ زِيَادَةَ الْحَارِثِيِّ:
{ بِآياتِ اللَّهِ } ifadesi { التَّذْكِيرِ } masdarının ikinci mef'ulüdür. Arapçada: "ذَكَّرْتُهُ أَمْرًا نَسِيَهُ" (Ona unuttuğu bir işi hatırlattım) denilir; bâ (بِ) ile geçişli kılınması geçişliliği tekit etmek içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ } “Onlara Allah'ın günlerini hatırlat” [İbrâhîm 5] buyruğunda ve Misver b. Ziyâde el-Hârisî'nin şu sözünde böyledir:
أُذَكِّرُ بِالْبُقْيَا عَلَى مَنْ أَصَابَنِي ... وَبُقْيَايَ أَنِّي جَاهِدٌ غَيْرُ مُؤْتَلِي
"Bana musibet dokunduran kimseye merhameti hatırlatırım... Benim merhametim ise hiç gevşemeksizin var gücümle mücadele etmemdir."
وَلِذَلِكَ قَالُوا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] إِنَّ الْبَاءَ لِتَأْكِيدِ اللُّصُوقِ أَيْ لُصُوقِ الْفِعْلِ بِمَفْعُولِهِ.
Bundan dolayı Allah Teâlâ'nın { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } “Başlarınıza meshedin” [Mâide 6] ayetindeki bâ (بِ) harfinin ilsâkı (yapışmayı), yani fiilin mef'ulüne yapışmasını tekit etmek için olduğunu söylemişlerdir.
وَ (آيَاتِ اللَّهِ) : دَلَائِلُ فَضْلِهِ عَلَيْهِمْ، وَدَلَائِلُ وَحْدَانِيَّتِهِ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ فَقَدْ نَسُوا
{ آيَاتِ اللَّهِ } ifadesi: O'nun üzerlerindeki lütfunun delilleri ve birliğinin delilleridir; zira onlar Allah'a ortak koştuklarında,
تِلْكَ الدَّلَائِلَ، فَكَانَ يُذَكِّرُهُمْ بِهَا، وَذَلِكَ يُبْرِمُهُمْ وَيُحْرِجُهُمْ.
bu delilleri unutmuşlardı. O da onlara bunları hatırlatıyordu ve bu durum onları usandırıp sıkıntıya sokuyordu.
وَجُمْلَةُ: فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ جَوَابُ شَرْطِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي بِاعْتِبَارِ أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ تَضَمَّنَ أَنَّ إِنْكَارَهُ عَلَيْهِمْ قَدْ بَلَغَ مِنْ نُفُوسِهِمْ مَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِحَمْلِهِ، وَأَنَّهُمْ مُتَهَيِّئُونَ لِمُدَافَعَتِهِ فَأَنْبَأَهُمْ أَنَّ احْتِمَالَ صُدُورِ الدِّفَاعِ مِنْهُمْ، وَهُمْ فِي كَثْرَةٍ وَمَنَعَةٍ وَهُوَ فِي قِلَّةٍ وَضَعْفٍ، لَا يَصُدُّهُ عَنِ اسْتِمْرَارِ الدَّعْوَةِ، وَأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ بَيْنَهُمْ وَحِيدًا فَذَلِكَ يُوهِنُهُ لِأَنَّهُ مُتَوَكِّلٌ عَلَى اللَّهِ. وَلِأَجْلِ هَذَا قُدِّمَ الْمَجْرُورُ عَلَى عَامِلِهِ فِي قَوْلِهِ: فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ أَيْ لَا عَلَى غَيْرِهِ.
{ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } “Ben yalnızca Allah'a tevekkül ettim” cümlesi, { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } şartının cevabıdır. Zira bu şart, kendisinin onlara karşı çıkışının nefislerinde taşınamayacak bir raddeye vardığını ve onunla mücadele etmeye hazırlandıklarını içermektedir. Böylece kendileri çokluk ve güç sahibi, kendisi ise azlık ve zayıflık içindeyken onlardan bir saldırı gelmesi ihtimalinin kendisini daveti sürdürmekten alıkoymayacağını ve aralarında tek başına olsa bile Allah'a tevekkül ettiği için bunun kendisini zaafa uğratmayacağını onlara haber vermiştir. İşte bundan dolayı { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } buyruğunda mecrur lafız âmilinin önüne geçirilmiştir; yani başkasına değil, yalnızca Allah'a tevekkül ettim demektir.
وَالتَّوَكُّلُ: التَّعْوِيلُ عَلَى مَنْ يُدَبِّرُ أَمْرَهُ. وَقَدْ مَرَّ عِنْدَ قَوْلِهِ: فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٥٩] .
Tevekkül (التَّوَكُّل); kişinin işini idare eden zata güvenip dayanmasıdır. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Karar verdiğin zaman artık Allah'a tevekkül et” [159] ayetinde geçmişti.
وَالْفَاءُ فِي فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ لِلتَّفْرِيعِ على جملَة فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَلِلْجُمْلَةِ الْمُفَرَّعَةِ حُكْمُ جَوَابِ الشَّرْطِ لِأَنَّهَا مُفَرَّعَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الْجَوَابِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْلَا قَصْدُهُ الْمُبَادَرَةَ بِإِعْلَامِهِمْ أَنَّهُ غَيْرُ مُكْتَرِثٍ بِمُنَاوَأَتِهِمْ لَكَانَ مُقْتَضَى ظَاهِرِ الْكَلَامِ أَنْ يَقُولَ: إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي إِلَخْ، فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ فَإِنِّي عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ، كَمَا قَالَ هُودٌ لِقَوْمِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ [هود: ٥٥، ٥٦] .
{ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } “Artık işinizi toparlayıp karara bağlayın” lafzındaki fâ (فَ), { فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ } cümlesine tefri (bağlantı kurma) içindir. Dolayısıyla tefri edilen bu cümle, şartın cevabı hükmündedir; çünkü cevap cümlesine tefri edilmiştir. Görmez misin ki eğer onların düşmanlıklarına aldırış etmediğini hemen bildirme kastı olmasaydı, sözün zahirinin gereği şöyle demesi olurdu: "Benim aranızda bulunmam size ağır geldiyse... işinizi karara bağlayın, zira ben Allah'a tevekkül ettim." Nitekim Hûd da kavmine şöyle demiştir: { فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ } “Hepiniz bana tuzak kurun, sonra da bana mühlet vermeyin! Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim” [Hûd 55, 56].
وَإِجْمَاعُ الْأَمْرِ: الْعَزْمُ عَلَى الْفِعْلِ بَعْدَ التَّرَدُّدِ بَيْنَ فِعْلِهِ وَفِعْلٍ ضِدَّهُ. وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْجَمْعِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ التَّفْرِيقِ، لِأَنَّ الْمُتَرَدِّدَ فِي مَاذَا يَعْمَلُهُ تَكُونُ عِنْدَهُ أَشْيَاءُ مُتَفَرِّقَةٌ فَهُوَ يَتَدَبَّرُ وَيَتَأَمَّلُ فَإِذَا اسْتَقَرَّ رَأْيُهُ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا فَقَدْ جَمَعَ مَا كَانَ مُتَفَرِّقًا. فَالْهَمْزَةُ فِيهِ لِلْجَعْلِ، أَيْ جَعَلَ أَمْرَهُ جَمْعًا بَعْدَ أَنْ كَانَ مُتَفَرقًا.
İcmâu'l-emr (إِجْمَاعُ الْأَمْر); bir fiili yapmakla zıddını yapmak arasındaki tereddütten sonra o fiile azmetmektir. Bu, tefrikanın (dağıtmanın) zıddı olan cem (toplama) kökünden alınmıştır; çünkü ne yapacağı konusunda tereddüt eden kimsenin zihninde dağınık düşünceler vardır, o düşünür ve tartar, nihayet bunlardan biri üzerinde görüşü kesinleştiğinde dağınık olan şeyleri toplamış olur. Dolayısıyla buradaki hemze ca'l (kılma/dönüştürme) içindir; yani işini dağınık olduktan sonra toplu hale getirdi demektir.
وَيَقُولُونَ: جاؤوا وَأَمْرُهُمْ جَمِيعٌ، أَيْ مَجْمُوعٌ غَيْرُ مُتَفَرِّقٍ بِوُجُوهِ الِاخْتِلَافِ.
Araplar: "Geldiler ve işleri derli topluydu" (جاؤوا وَأَمْرُهُمْ جَمِيعٌ) derler; yani ihtilaf yollarıyla dağılmış değil, bir araya toplanmış haldeydi demektir.
وَالْأَمْرُ: هُوَ شَأْنُهُمْ مِنْ قَصْدِ دَفْعِهِ وَأَذَاهُ وَتَرَدُّدِهِمْ فِي وُجُوهِ ذَلِكَ وَوَسَائِلِهِ.
Emr (الْأَمْر); onu defetme ve ona eziyet etme niyetleri ile bu konudaki yöntem ve vasıtalar hususundaki tereddütlerinden ibaret olan durumlarıdır.
وَ (شُرَكاءَكُمْ) مَنْصُوبٌ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مَعَهُ. وَالْوَاوُ بِمَعْنَى (مَعَ) أَيْ أَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَمَعَكُمْ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ تَسْتَنْصِرُونَ بِهِمْ.
{ شُرَكاءَكُمْ } kelimesi cumhurun kıraatinde mef'ûlün maah olarak mansubdur. Vâv (و) ise "birlikte" (مَعَ) manasındadır; yani yardım dilediğiniz ortaklarınız da sizinle birlikte olmak üzere işinizi karara bağlayın demektir.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَشُرَكاؤُكُمْ مَرْفُوعًا عَطْفًا عَلَى ضَمِيرِ فَأَجْمِعُوا، وَسَوَّغَهُ الْفَصْلُ بَيْنَ الضَّمِيرِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ بِالْمَفْعُولِ. وَالْمَعْنَى: وَلْيَجْمَعْ شُرَكَاؤُكُمْ أَمْرَهُمْ.
Ya'kûb ise { وَشُرَكاؤُكُمْ } kelimesini, { فَأَجْمِعُوا } fiilindeki zamire atıfla merfû okumuştur. Zamir ile matuf arasına mef'ulün girmesi bu atfı caiz kılmıştır. Anlamı ise: "Ortaklarınız da işlerini toparlasınlar" şeklindedir.
وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَأَجْمِعُوا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّسْوِيَةِ، أَيْ إِنَّ عَزْمَهُمْ لَا يَضِيرُهُ
{ فَأَجْمِعُوا } buyruğundaki emir sîgası tesviye (eşitlik/fark etmezlik) anlamında kullanılmıştır; yani onların azmetmeleri kendisine zarar vermez,
بِحَيْثُ هُوَ يُغْرِيهِمْ بِأَخْذِ الْأُهْبَةِ التَّامَّةِ لِمُقَاوَمَتِهِ. وَزَادَ ذِكْرُ شُرَكَائِهِمْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَخْشَاهَا لِأَنَّهَا فِي اعْتِقَادِهِمْ أَشَدُّ بَطْشًا مِنَ الْقَوْمِ، وَذَلِكَ تَهَكُّمٌ بِهِمْ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
öyle ki kendisiyle mücadele etmek için tam bir hazırlık yapmaya onları teşvik etmektedir. Ortaklarının zikrini de eklemesi, onlardan korkmadığını göstermek içindir; çünkü o ortaklar onların inancına göre kavimden daha şiddetli yakalayışa sahiptir. Bu ise onlarla alay etmektir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi:
قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ [الْأَعْرَاف: ١٩٥] .
{ قُلِ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلا تُنْظِرُونِ } “De ki: 'Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun da bana hiç mühlet vermeyin!'” [A'râf 195].
وَعَطْفُ جُمْلَةِ: ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ب ثُمَّ الدَّالَّةِ عَلَى التَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ لِمَا تَتَضَمَّنُهُ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ مِنَ التَّرَقِّي فِي قِلَّةِ مُبَالَاتِهِ بِمَا يُهَيِّئُونَهُ لَهُ مِنَ الضُّرِّ بِحَيْثُ يَتَصَدَّى لَهُمْ تَصَدِّي الْمُشِيرِ بِمَا يُسَهِّلُ لَهُمُ الْبُلُوغَ إِلَى الْإِضْرَارِ بِهِ الَّذِي يَنْوُونَهُ وَإِزَالَةَ الْعَوَائِقِ الْحَائِلَةِ دُونَ مَقْصِدِهِمْ. وَجَاءَ بِمَا ظَاهِرُهُ نَهْيُ أَمْرِهِمْ عَنْ أَنْ يَكُونَ غُمَّةً عَلَيْهِمْ مُبَالَغَةً فِي نَهْيِهِمْ عَنِ التَّرَدُّدِ فِي تَبَيُّنِ الْوُصُولِ إِلَى قَصْدِهِمْ حَتَّى كَأَنَّ شَأْنَهُمْ هُوَ الْمَنْهِيُّ عَنْ أَنْ يَكُونَ الْتِبَاسًا عَلَيْهِمْ، أَيِ اجْتَهِدُوا فِي أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ.
{ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } “Sonra işiniz size gizli/belirsiz kalmasın” cümlesinin mertebede terâhî bildiren { ثُمَّ } ile atfedilmesi, ikinci cümlenin onun kendisine hazırladıkları zarara aldırış etmeyişindeki bir derece yükselmeyi içermesinden ötürüdür; öyle ki onlara niyetlendikleri zararı vermelerini kolaylaştıracak ve maksatlarına engel olan manileri kaldıracak şeyleri tavsiye eden bir yol gösterici gibi karşılarına çıkmaktadır. Maksatlarına ulaşma yolunu belirlemedeki tereddütlerini nehyetmekte mübalağa olsun diye zahirde onların işini kendilerine belirsiz olmaktan nehyeden bir ifadeyle gelmiştir; ta ki sanki nehyedilen şey onların işinin kendilerine kapalı kalması gibi olmuştur, yani bunun böyle olmaması için var gücünüzle çalışın demektir.
وَالْغُمَّةُ: اسْمُ مَصْدَرٍ لِلْغَمِّ. وَهُوَ السِّتْرُ. وَالْمُرَادُ بِهَا فِي مِثْلِ هَذَا التَّرْكِيبِ السِّتْرُ الْمَجَازِيُّ، وَهُوَ انْبِهَامُ الْحَالِ، وَعَدَمُ تَبَيُّنِ السَّدَادِ فِيهِ، وَلَعَلَّ هَذَا التَّرْكِيبَ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَقَدْ قَالَ طَرَفَةُ مِنْ قَبْلُ:
Gumme (الْغُمَّة); gamm (غَمّ) kelimesinin masdar ismidir. Bu da örtmek demektir. Bu gibi terkiplerde kastedilen mecazi örtünmedir; o da durumun müphem olması ve doğru olanın açıkça görünmemesidir. Muhtemelen bu terkip bir darb-ı mesel gibi kullanılagelmiştir; nitekim daha önce Tarafe şöyle demiştir:
لَعَمْرُكَ مَا أَمْرِي عَلَيَّ بِغُمَّةٍ ... نَهَارِي وَلَا لَيْلِي عَلَيَّ بِسَرْمَدِ
"Ömrüne andolsun ki gündüzümde işim bana kapalı/belirsiz değildir, gecem de üzerime sürüp giden bir karanlık değildir."
وَإِظْهَارُ لَفْظِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً مَعَ أَنَّهُ عَيْنُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ لِكَوْنِ هَذَا التَّرْكِيبِ مِمَّا جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَيَقْتَضِي أَنْ لَا تُغَيَّرَ أَلْفَاظُهُ.
{ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً } buyruğundaki { أَمْرُ } lafzının, { فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ } buyruğundaki ile aynı olmasına rağmen açıkça zikredilmesi, bu terkibin darb-ı mesel gibi kullanılan ifadelerden olması ve lafızlarının değiştirilmemesini gerektirmesi sebebiyledir.
وَ (ثُمَّ) فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ لِلتَّرَاخِي فِي الرُّتْبةِ، فَإِنَّ رُتْبَةَ إِنْفَاذِ الرَّأْي بِمَا يَزْعمُونَ عَلَيْهِ مِنْ أَذَاهُ أَقْوَى مِنْ تَدْبِيرِ ذَلِكَ، وَمِنْ رُتْبَةِ إِجْمَاعِ الرَّأْيِ عَلَيْهِ فَهُوَ ارْتِقَاءٌ مِنَ الشَّيْءِ إِلَى أَعْلَى مِنْهُ، فَعُطِفَ بِ (ثُمَّ) الَّتِي تُفِيدُ التَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ فِي عَطْفِهَا الْجُمَلَ.
{ ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ } buyruğundaki { ثُمَّ }, mertebede terâhî (derece farkı) içindir; zira ona vermeyi düşündükleri eziyetle ilgili görüşü fiilen uygulamaya koyma mertebesi, bunu planlama mertebesinden ve bu konuda görüş birliğine varma mertebesinden daha kuvvetlidir. Dolayısıyla bu, bir şeyden daha üstününe yükselmedir; bu sebeple cümlelerin atfında mertebede terâhî ifade eden { ثُمَّ } ile atfedilmiştir.
واقْضُوا أَمْرٌ مِنَ الْقَضَاءِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقَضَاءِ بِمَعْنَى الْإِتْمَامِ وَالْفَصْلِ، أَيِ أَنْفِذُوا مَا تَرَوْنَهُ مِنَ الْإِضْرَارِ بِي. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْقَضَاءِ بِمَعْنَى الْحُكْمِ، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنَ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَيْ أَنْفِذُوا حُكْمَكُمْ.
{ اقْضُوا } kazâ (قَضَاء) kökünden bir emirdir. Tamamlama ve kesin hükme bağlama anlamındaki kazâdan olması caizdir; yani bana vermeyi düşündüğünüz zararı infaz edin demektir. Hüküm verme anlamındaki kazâdan olması da caizdir ki bu da birinci veche yakındır; yani hükmünüzü infaz edin demektir.
وَعُدِّيَ بِ (إِلَى) دُونَ (عَلَى) لِأَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى الْإِبْلَاغِ وَالْإِيصَالِ تَنْصِيصًا عَلَى مَعْنَى التَّنْفِيذِ بِالْفِعْلِ، لِأَنَّ الْقَضَاءَ يَكُونُ بِالْقَوْلِ فَيَعْقُبُهُ التَّنْفِيذُ أَوِ الْإِرْجَاءُ أَوِ الْعَفْوُ، وَيَكُونُ بِالْفِعْلِ، فَهُوَ قَضَاءٌ بِتَنْفِيذٍ. وَيُسَمَّى عِنْدَ الْفُقَهَاءِ بِالْقَضَاءِ الْفِعْلِيِّ.
{ عَلَى } yerine { إِلَى } ile geçişli kılınmıştır; çünkü fiilen infaz etme manasını açıkça belirtmek için ulaştırma ve eriştirme manasını içermiştir (tazmin edilmiştir). Zira hüküm bazen sözle olur ve ardından infaz, erteleme ya da af gelir; bazen de fiille olur ki bu, infaz ile birlikte olan hükümdür. Fıkıhçılar nezdinde buna fiilî kazâ denir.
وَقَوْلُهُ: وَلا تُنْظِرُونِ تَأْكِيد الْمَدْلُول التَّضْمِينِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِحَرْفِ (إِلَى) . وَالْإِنْظَارُ
{ وَلا تُنْظِرُونِ } “Bana mühlet de vermeyin” sözü, { إِلَى } harfiyle işaret edilen tazminin medlulünü tekit etmektedir. İnzâr (الْإِنْظَار),
التَّأْخِيرُ، وَحُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ مِنْ تُنْظِرُونِ لِلتَّخْفِيفِ، وَهُوَ حَذْفٌ كَثِيرٌ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ، وَبَقَاءُ نُونِ الْوِقَايَةِ مشْعر بهَا.
ertelemek demektir. Hafifletmek için { تُنْظِرُونِ } fiilinden mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir; bu, fasih kelamda çokça görülen bir haziftir ve vikaye nûnunun kalması ona işaret etmektedir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧٢]
[Yûnus Suresi (10), Ayet 72]
فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢)
{ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Eğer yüz çevirdiyseniz, zaten ben sizden hiçbir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana müslümanlardan olmam emredildi.” (72)
الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْكَلَامِ عَلَى الْكَلَامِ فَجُمْلَةُ الشَّرْطِ وَجَوَابُهُ مُفَرَّعَتَانِ عَلَى الْجُمْلَتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ، وَلَمَّا كَانَ تَوَلِّيهِمْ عَنْ دَعْوَتِهِ قَدْ وَقَعَ وَاسْتَمَرَّ تَعَيَّنَ أَنَّ جَعْلَ التَّوَلِّي فِي جُمْلَةِ الشَّرْطِ مُرَادٌ بِهِ مَا كَانَ حَصَلَ لِيُرَتِّبَ عَلَيْهِ جَوَابَ الشَّرْطِ الَّذِي هُوَ شَيْءٌ قَدْ وَقَعَ أَيْضًا.
Fâ (فَ) harfi sözü söze tefri etmek (bağlamak) içindir; dolayısıyla şart cümlesi ve cevabı önceki iki cümleye tefri edilmiştir. Onların onun davetinden yüz çevirmeleri vaki olup süreklilik kazandığı için, tevelli (yüz çevirme) fiilinin şart cümlesinde yer almasından maksadın gerçekleşmiş olan durum olduğu ve yine gerçekleşmiş olan şart cevabının buna terettüp ettirildiği belirlenmiş olur.
وَإِنَّمَا قُصِدَ إِقْرَارُهُمْ بِهِ قَطْعًا لِتَعَلُّلَاتِهِمْ وَاسْتِقْصَاءً لِقَطْعِ مَعَاذِيرِهِمْ. وَالْمَعْنَى:
Bununla sadece bahanelerini kesmek ve mazeretlerini bütünüyle ortadan kaldırmak için bunu onlara ikrar ettirmek kastedilmiştir. Manası şudur: