فَإِنْ كُنْتُمْ قَدْ تَوَلَّيْتُمْ فَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي مَا سَأَلْتُكُمْ أَجْرًا فَتَتَّهِمُونِي بِرَغْبَةٍ فِي نَفْعٍ يَنْجَرُّ لِي مِنْ دَعْوَتِكُمْ حَتَّى تُعْرِضُوا عَنْهَا شُحًّا بِأَمْوَالِكُمْ أَوِ اتِّهَامًا بِتَكْذِيبِي، وَهَذَا إِلْزَامٌ لَهُمْ بِأَنَّ تَوَلِّيَهُمْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ احْتِمَالُ تُهْمَتِهِمْ إِيَّاهُ بِتَطَلُّبِ نَفْعٍ لِنَفْسِهِ. وَبِذَلِكَ بَرَّأَ نَفْسَهُ مِنْ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِتَوَلِّيهِمْ، وَبِهَذَا تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِهَذَا الشَّرْطِ هُوَ التَّحَقُّقُ بَيْنَ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَجُمْلَةِ الْجَزَاءِ لَا وُقُوعُ جُمْلَةِ الْجَزَاءِ عِنْدَ وُقُوعِ جُمْلَةِ الشَّرْطِ. وَذَلِكَ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٦] . وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ، وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٨٧] .
Şayet yüz çevirdiyseniz, siz de pekâlâ bilirsiniz ki ben sizden bir ücret istemedim ki mallarınıza kıyamadığınızdan veya beni yalancılıkla itham ettiğinizden ötürü davetimden yüz çeviresiniz diye, davetimden bana gelecek bir menfaat arzusunda olduğum ithamında bulunasınız. Bu, yüz çevirmelerinde onun kendisi için bir menfaat talep ettiği şüphesinin bulunmadığı konusunda onları ilzam etmektir (bağlamaktır). Böylece kendisinin onların yüz çevirmesine sebep olduğu zannından nefsini beri kılmıştır. Bununla da bu şarta bağlanan şeyin, şart cümlesinin vukuu anında ceza cümlesinin vuku bulması değil, şart cümlesinin muhtevası ile ceza cümlesi arasındaki gerçekleşmenin tahakkuku olduğu belirlenmiş olur. Bu, Mâide Suresi'nin sonundaki { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer ben onu söylemişsem, sen bunu kesinlikle bilirsin” [116] ayeti gibidir. A'râf Suresi'ndeki { وَإِنْ كانَ طائِفَةٌ مِنْكُمْ آمَنُوا بِالَّذِي أُرْسِلْتُ بِهِ، وَطائِفَةٌ لَمْ يُؤْمِنُوا فَاصْبِرُوا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنا } “Eğer içinizden bir grup benimle gönderilene inanmış, bir grup da inanmamışsa, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin” [87] ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ: إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ تَعْمِيمٌ لِنَفْيِ تَطَلُّبِهِ أَجْرًا عَلَى دَعْوَتِهِمْ سَوَاءٌ مِنْهُمْ أَمْ مِنْ غَيْرِهِمْ، فَالْقَصْرُ حَقِيقِيٌّ وَبِهِ يَحْصُلُ تَأْكِيدُ جُمْلَةِ: فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ مَعَ زِيَادَةِ التَّعْمِيمِ. وَطَرِيقُ جَزْمِهِ بِأَنَّ اللَّهَ يُؤْجِرُهُ عَلَى ذَلِكَ هُوَ وَعْدُ اللَّهِ إِيَّاهُ بِهِ بِمَا أَوْحَى إِلَيْهِ.
{ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir” cümlesi, gerek onlardan gerekse başkalarından olsun daveti karşılığında bir ücret talep etmesini nefyetmede umumiliktir (genellemedir). Dolayısıyla buradaki hasr hakikidir ve bununla genelleme ilavesiyle birlikte { فَما سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } “Ben sizden hiçbir ücret istemedim” cümlesinin tekidi hasıl olmaktadır. Allah'ın kendisine bunun karşılığında ecir vereceğinden kesin emin olmasının yolu ise, Allah'ın kendisine vahyettiği şeyler yoluyla bunu vaat etmiş olmasıdır.
وَأَتَى بِحَرْفِ (عَلَى) الْمُفِيدِ لِكَوْنِهِ حَقًّا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى وَعْدِ اللَّهِ إِيَّاهُ وَأَعْلَمَهُ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ وَعْدَهُ، فَصَارَ بِالْوَعْدِ حَقًّا عَلَى اللَّهِ الْتَزَمَ اللَّهُ بِهِ.
Allah'ın kendisine olan vaadine binaen bunun Allah katında kendi hakkı olduğunu ifade eden { عَلَى } harfini getirmiş ve Allah'ın vaadinden dönmeyeceğini bildirmiştir. Böylece bu ecir, vaat sebebiyle Allah'ın bizzat kendi üzerine aldığı bir hak olmuştur.
وَالْأَجْرُ: الْعِوَضُ الَّذِي يُعْطَى لِأَجْلِ عَمَلٍ يَعْمَلُهُ آخِذُ الْعِوَضِ.
Ecr (الْأَجْر); karşılığı alan kimsenin yaptığı bir amel karşılığında kendisine verilen bedeldir.
وَجُمْلَةُ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الْجَوَابِ، وَالتَّقْدِيرُ فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ أَمَرَنِي اللَّهُ أَنْ أَتَّبِعَ الدِّينَ الْحَقَّ وَلَوْ كُنْتُ وَحْدِي. وَهَذَا تَأْيِيسٌ لَهُمْ بِأَنَّ إِجْمَاعَهُمْ عَلَى التَّوَلِّي عَنْهُ لَا يَفُلُّ حَدَّهُ وَلَا يَصُدُّهُ عَنْ مُخَالَفَةِ دِينِهِمُ الضَّلَّالِ.
{ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bana müslümanlardan olmam emredildi” cümlesi cevap cümlesine matuftur. Takdiri: "Eğer yüz çevirdiyseniz, bana müslümanlardan olmam emredildi" şeklindedir; yani tek başıma olsam bile Allah bana hak dine uymamı emretti demektir. Bu, ondan yüz çevirme konusundaki ittifaklarının onun azmini kıramayacağını ve onların sapkın dinine muhalefet etmekten onu alıkoyamayacağını bildirerek onları ümitsizliğe düşürmektir.
وَبُنِيَ فِعْلُ أُمِرْتُ لِلْمَجْهُولِ فِي اللَّفْظِ لِلْعِلْمِ بِهِ، إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ أَنَّ الَّذِي أَمَرَهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
{ أُمِرْتُ } fiili, faili bilindiği için lafızda meçhul (edilgen) olarak bina edilmiştir; zira sözün akışından ona emredenin Allah Teâlâ olduğu bilinmektedir.
وَقَوْلُهُ: أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَيْ مِنَ الْفِئَةِ الَّتِي يَصْدُقُ عَلَيْهَا هَذَا الْوَصْفُ وَهُوَ الْإِسْلَامُ، أَيْ تَوْحِيدُ اللَّهِ دُونَ عِبَادَةِ شَرِيكٍ، لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ إِسْلَامِ الْعِبَادَةِ
{ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } buyruğu; bu vasfın, yani İslam'ın kendilerine tam olarak uyduğu topluluktan [olmam emredildi] demektir; bu da bir ortağa ibadet etmeksizin Allah'ı birlemek (tevhid etmek) anlamına gelir; çünkü bu ibadeti teslim etmekten
وَتَخْلِيصِهَا لِلَّهِ تَعَالَى دُونَ غَيْرِهِ. كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان:
ve onu başkasına değil, yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılmaktan türetilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } [Âl-i İmrân:
٢٠] .
20] “De ki: 'Ben yüzümü/özümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da öyle.'”
وَقَدْ سُمِّيَ التَّوْحِيدُ وَدِينُ الْحَقِّ الْخَالِصُ إِسْلَامًا فِي مُخْتَلِفِ الْعُصُورِ وَسَمَّى اللَّهُ بِهِ سُنَنَ الرُّسُلِ فَحَكَاهُ عَنْ نُوحٍ- ﵇ هُنَا وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَة: ١٣١] ، وَعَنْ إِسْمَاعِيلَ رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ [الْبَقَرَة: ١٢٨] ، وَيَعْقُوبَ وَبَنِيهِ إِذْ حَكَى عَنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٣] ، وَعَنْ يُوسُفَ تَوَفَّنِي مُسْلِماً [يُوسُف: ١٠١] ، وَعَنْ مُوسَى وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ [يُونُس: ٨] ، وَعَنْ سُلَيْمَانَ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ [النَّمْل: ٣١] ، وَعَنْ عِيسَى وَالْحَوَارِيِّينَ قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ [الْمَائِدَة:
Tevhid ve halis hak din farklı çağlarda İslam olarak isimlendirilmiş, Allah peygamberlerin yollarını bununla adlandırmıştır. Nitekim bunu burada Nûh'tan [aleyhisselâm]; İbrâhîm'den Allah Teâlâ'nın { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Rabbi ona: 'Teslim ol!' dediğinde, 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti” [Bakara 131] buyruğuyla; İsmâil'den { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olan iki kişi kıl” [Bakara 128]; Ya'kûb ve oğullarından { وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Biz O'na teslim olanlarız” [Bakara 133]; Yûsuf'tan { تَوَفَّنِي مُسْلِماً } “Beni müslüman olarak vefat ettir” [Yûsuf 101]; Mûsâ'dan { وَقالَ مُوسى يَا قَوْمِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ } “Mûsâ: 'Ey kavmim! Eğer Allah'a iman ettiyseniz ve O'na teslim olduysanız artık yalnızca O'na tevekkül edin' dedi” [Yûnus 84]; Süleymân'dan { أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek bana gelin” [Neml 31]; Îsâ ve havârilerden { قالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنا مُسْلِمُونَ } “'İman ettik, sen de bizim teslim olanlar olduğumuza şahit ol' dediler” [Mâide: nakletmiştir.
١١١] . وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ ذَلِكَ مُفَصَّلًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٨] .
111]” Bunun ayrıntılı açıklaması daha önce Bakara Suresi'ndeki { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ } “Rabbimiz! Bizi sana teslim olan iki kişi kıl” [Bakara 128] ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَقْوَى فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الِاتِّصَافِ بِالْإِسْلَامِ مِنْ: أَنْ أَكُونَ مُسْلِمًا، كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٣] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ فِي سُورَة بَرَاءَة [١١٩] .
{ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } buyruğu, İslam ile vasıflanmayı ifade etme noktasında "müslüman olmam" ifadesinden daha güçlüdür; nitekim Bakara Suresi'ndeki { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “Rükû edenlerle birlikte rükû edin” [Bakara 43] ve Tevbe Suresi'ndeki { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ } “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğrularla beraber olun” [Tevbe 119] buyruklarında daha önce açıklandığı gibidir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧٣]
[YÛNUS SÛRESİ (10): ÂYET 73]
فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣)
{ فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْناهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْناهُمْ خَلائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Bunun üzerine onu yalanladılar; biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları [yeryüzünde] halifeler kıldık, ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Artık bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!” (73)
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ الذِّكْرِيِّ، أَيْ تَفْرِيعِ ذِكْرِ هَذِه الْجمل على ذكر الْجُمَلِ السَّابِقَةِ لِأَنَّ الشَّأْنَ أَنْ تَكُونَ لِمَا بَعْدَ الْفَاءِ مُنَاسَبَةٌ لِمَا قَبْلَهَا تَقْتَضِي أَنْ يُذْكَرَ بَعْدَهَا فَيُؤْتَى بِالْفَاءِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تِلْكَ الْمُنَاسَبَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ [الزمر: ٧٢] ، وَإِلَّا فَإِنَّ تَكْذِيبَ قَوْمِ نُوحٍ حَصَلَ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي [يُونُس: ٧١] إِلَخْ، لِأَنَّهُ مَا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ إِلَّا وَقَدْ رَأَى مِنْهُمْ تَجَهُّمَ دَعْوتِهِ.
[Cümlenin başındaki] fâ (فَ), zikrî tefri' içindir; yani bu cümlenin zikrinin, önceki cümlelerin zikrine bağlanması içindir. Çünkü asıl olan, fâ'dan sonrasının, fâ'dan öncesiyle kendisinden sonra zikredilmesini gerektirecek bir münasebete sahip olmasıdır; bu münasebete işaret etmek için fâ getirilir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi: { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } [Zümer: 72] “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibre kapılanların yeri ne kötüdür!” Aksi takdirde, Nûh kavminin yalanlaması, Nûh onlara { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } [Yûnus: 71] “Eğer benim aranızda bulunmam size ağır geldiyse...” vb. sözleri söylemeden önce meydana gelmişti; zira Nûh onlara bu sözü ancak onların davasına karşı takındıkları sert ve asık yüzlü tutumu gördükten sonra söylemişti.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ معنى فعل فَكَذَّبُوهُ الِاسْتِمْرَارَ عَلَى تَكْذِيبِهِ مِثْلَ فِعْلِ آمَنُوا فِي
{ فَكَذَّبُوهُ } fiilinin anlamını, tıpkı
قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ [النِّسَاء: ١٣٦] ، فَتَكُونُ الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ حُصُولِ مَا بَعْدَهَا عَلَى حُصُولِ مَا قَبْلَهَا.
Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ } [Nisâ: 136] “Ey iman edenler! Allah'a iman edin” buyruğundaki { آمَنُوا } fiilinde olduğu gibi, onu yalanlamayı sürdürmeleri şeklinde anlaman da mümkündür; bu durumda fâ harfi, sonrasındaki olayın gerçekleşmesinin, öncesindeki olayın gerçekleşmesine bağlanması (tefri') için olur.
وَأَمَّا الْفَاءُ الَّتِي فِي جُمْلَةِ: فَنَجَّيْناهُ فَهِيَ لِلتَّرْتِيبِ وَالتَّعْقِيبِ، لِأَنَّ تَكْذِيبَ قَوْمِهِ قَدِ اسْتَمَرَّ إِلَى وَقْتِ إِغْرَاقِهِمْ وَإِنْجَاءِ نُوحٍ- ﵇ وَمَنِ اتَّبَعَهُ. وَهَذَا نَظْمٌ بَدِيعٌ وَإِيجَازٌ مُعْجِزٌ إِذْ رَجَعَ الْكَلَامُ إِلَى التَّصْرِيحِ بِتَكْذِيبِ قَوْمِهِ الَّذِي لَمْ يُذْكَرْ قَبْلُ بَلْ أُشِيرَ لَهُ ضِمْنًا بِقَوْلِهِ: إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي [يُونُس: ٧١] الْآيَةَ، فَكَانَ كَرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ. ثُمَّ أُشِيرَ إِلَى اسْتِمْرَارِهِ فِي الْأَزْمِنَةِ كُلِّهَا حَتَى انْتَهَى بِإِغْرَاقِهِمْ، فَذَكَرَ إِنْجَاءَ نُوحٍ وَإِغْرَاقَ الْمُكَذِّبِينَ لَهُ، وَبِذَلِكَ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى مَا عَقِبَ مُجَادَلَةِ نُوحٍ الْأَخِيرَةِ قَوْمَهُ الْمُنْتَهِيَةِ بِقَوْلِهِ: وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [يُونُس: ٧٢] فَكَانَ تَفَنُّنًا بَدِيعًا فِي النَّظْمِ مَعَ إِيجَازٍ بَهِيجٍ.
{ فَنَجَّيْناهُ } cümlesindeki fâ'ya gelince; bu, tertip ve takib içindir. Çünkü kavminin yalanlaması, onların boğulması ve Nûh [aleyhisselâm] ile ona uyanların kurtarılması anına kadar devam etmiştir. Bu, harika bir nazım ve mucizevi bir îcâzdır (veciz anlatımdır); zira söz, daha önce açıkça zikredilmeyip { إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } [Yûnus: 71] “Kavmine şöyle dediği zamanı hatırla: Ey kavmim! Eğer benim aranızda bulunmam... size ağır geldiyse” ayetiyle zımnen işaret edilen kavminin yalanlamasını sarih olarak ifade etmeye dönmüştür; bu da sözün sonunun başına döndürülmesi gibi olmuştur. Sonra bu yalanlamanın bütün zamanlar boyunca sürüp en sonunda boğulmalarıyla neticelendiğine işaret edilmiş, ardından Nûh'un kurtarılışı ve onu yalanlayanların boğuluşu zikredilmiştir. Böylece söz, Nûh'un kavmiyle yaptığı ve { وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } [Yûnus: 72] “Bana müslümanlardan olmam emredildi” sözüyle biten son tartışmasının hemen akabinde meydana gelen hadiseye dönmüştür; bu da göz alıcı bir îcâz ile birlikte nazımda eşsiz bir sanat inceliği teşkil etmiştir.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ إِنْجَائِهِ قَبْلَ ذِكْرِ الْإِغْرَاقِ الَّذِي وَقَعَ الْإِنْجَاءُ مِنْهُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ إِنْجَاءَهُ أَهَمُّ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ إِغْرَاقِ مُكَذِّبِيهِ، وَلِتَعْجِيلِ الْمَسَرَّةِ لِلْمُسْلِمِينَ السَّامِعِينَ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ.
Nûh'un kurtarılışının, kendisinden kurtuluşun gerçekleştiği boğulma hadisesinden önce zikredilmesi; onun kurtarılmasının Allah Teâlâ katında onu yalanlayanların boğulmasından daha önemli olduğuna işaret etmek ve bu kıssayı dinleyen müslümanlara bir an önce müjde ve sevinç vermek içindir.
وَالْفُلْكُ: السَّفِينَةُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Fülk (الْفُلْكُ), gemi demektir. Daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ } “Denizde akıp giden gemilerde...” [Bakara 164] ayetinde geçmişti.
وَالْخَلَائِفُ: جَمْعُ خَلِيفَةٍ وَهُوَ اسْمٌ لِلَّذِي يَخْلُفُ غَيْرَهُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] . وَصِيغَةُ الْجَمْعِ هُنَا بِاعْتِبَارِ الَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ تَفَرَّعَ عَلَى كُلِّ زَوْجَيْنِ مِنْهُمْ أَمَةٌ.
Halâif (الْخَلَائِفُ), halîfe (خَلِيفَة) kelimesinin çoğuludur ve başkasının yerine geçen/ardılı olan kişi için bir isimdir. Daha önce Bakara Suresi'ndeki { إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim” [Bakara 30] ayetinde geçmişti. Buradaki çoğul kalıbı, gemide onunla beraber olanlar dikkate alınarak kullanılmıştır; zira onlardan olan her çiftten bir ümmet türemiştir.
وَتَعْرِيفُ قَوْمِ نُوحٍ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا لِلْإِيمَاءِ إِلَى سَبَبِ تَعْذِيبِهِمْ بِالْغَرَقِ، وَأَنَّهُ التَّكْذِيبُ بِآيَاتِ اللَّهِ إِنْذَارًا لِلْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ وَلِذَلِكَ ذُيِّلَ بِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ، أَيِ الْمُنْذَرِينَ بِالْعَذَابِ الْمُكَذِّبِينَ بِالْإِنْذَارِ.
{ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } buyruğunda Nûh kavminin ism-i mevsûl yoluyla tanıtılması; boğulma azabına uğratılmalarının sebebine, yani Araplardan olan müşriklere bir uyarı olmak üzere Allah'ın ayetlerini yalanlamaları olduğuna ima etmek içindir. Bu yüzden ardından { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ } “Artık bak, uyarılanların sonu nasıl oldu!” yani azapla uyarılıp bu uyarıyı yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bak, buyruğu eklenmiştir.
وَالنَّظَرُ: هُنَا نَظَرُ عَيْنٍ، نُزِّلَ خَبَرُهُمْ لِوُضُوحِهِ وَالْيَقِينِ بِهِ مَنْزِلَةَ الْمُشَاهَدِ.
Buradaki nazar (görme/bakma), gözle bakmadır; onların haberi apaçıklığı ve kesinliği sebebiyle bizzat gözle görülen bir şey konumuna indirilmiştir.
وَالْخطاب ب فَانْظُرْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ مَنْ يَسْمَعُ فَلَا يُرَادُ بِهِ مُخَاطَبٌ مُعَيَّنٌ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِمُحَمَّدٍ ﷺ فَخُصَّ بِالْخِطَابِ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ بِأَنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ يُوشِكُ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ نَحْوٌ مِمَّا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ ﵇ وَفِي ذَلِكَ تَسْلِيَةٌ لَهُ عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنْ أَذَاهُمْ وَإِظْهَارٌ لِعِنَايَةِ الله بِهِ.
{ فَانْظُرْ } şeklindeki hitabın her işitene yönelik olması caizdir; bu durumda muayyen bir muhatap kastedilmez. Hitabın Muhammed ﷺ'e yönelik olması da caizdir; bu durumda onu yalanlayanların başına Nûh [aleyhisselâm] kavminin başına gelen azabın bir benzerinin gelmesinin yakın olduğunu bildirmek suretiyle şanını yüceltmek için hitap ona has kılınmıştır. Bunda onun onların eziyetlerinden gördüğü şeylere karşı bir teselli ve Allah'ın ona olan inayetinin bir izharı vardır.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧٤]
[YÛNUS SÛRESİ (10): ÂYET 74]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } “Sonra onun ardından birçok peygamberi kendi kavimlerine gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini biz böyle mühürleriz.” (74)
ثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتَبِيِّ، لِأَنَّ بَعْثَةَ رُسُلٍ كَثِيرِينَ إِلَى أُمَمٍ تَلَقَّوْهُمْ بِمِثْلِ مَا تَلَقَّى بِهِ نُوحًا قَوْمُهُ أَعْجَبُ مِنْ شَأْنِ قَوْمِ نُوحٍ حَيْثُ تَمَالَأَتْ تِلْكَ الْأُمَمُ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْكُفْرِ.
{ ثُمَّ } rütbî terâhî (derece üstünlüğü/farklılığı) içindir; çünkü kavimlerinin Nûh'u karşıladığı tavrın aynısıyla kendilerini karşılayan ümmetlere çok sayıda elçinin gönderilmesi, o ümmetlerin tek bir küfür tarzı üzerinde ittifak etmeleri sebebiyle Nûh kavminin durumundan daha hayret vericidir.
وَلَيْسَتْ (ثُمَّ) لِإِفَادَةِ التَّرَاخِي فِي الزَّمَنِ لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذَلِكَ بقوله: مِنْ بَعْدِهِ.
{ مِنْ بَعْدِهِ } buyruğu bu manayı karşıladığı için, { ثُمَّ } harfi zamanda terâhî (gecikme) bildirmek için değildir.
وَقَدْ أَبْهَمَ الرُّسُلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَوَقَعَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُمْ: هُودٌ وَصَالِحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَلُوطٌ، وَشُعَيْبٌ. وَقَدْ يَكُونُ هُنَالِكَ رُسُلٌ آخَرُونَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ [النِّسَاء: ١٦٤] ، وَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ هُنَا مَنْ كَانُوا قَبْلَ مُوسَى لِقَوْلِهِ:
Bu ayette peygamberler müphem bırakılmıştır. Diğer ayetlerde onların Hûd, Sâlih, İbrâhîm, Lût ve Şuayb oldukları açıkça ifade edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } [Nisâ: 164] “Sana anlatmadığımız peygamberler de vardır” buyurduğu gibi başka peygamberlerin olması da mümkündür. Şu buyruktan dolayı burada kastedilenlerin Mûsâ'dan öncekiler olması zorunludur:
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى [يُونُس: ٧٥] . وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ نُوحًا أَوَّلُ الرُّسُلِ.
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى } [Yûnus: 75] “Sonra onların ardından Mûsâ'yı gönderdik”. Ayette Nûh'un ilk peygamber olduğuna da bir işaret vardır.
وَالْبَيِّنَاتُ: هِيَ الْحُجَجُ الْوَاضِحَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى الصِّدْقِ. وَالْفَاءُ لِلتَّعْقِيبِ، أَيْ أَظْهَرُوا لَهُمُ الْمُعْجِزَاتِ بِإِثْرِ إِرْسَالِهِمْ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، أَيْ جَاءُوا قَوْمَهُمْ مُبَلِّغِينَ الرِّسَالَةَ مُلَابِسِينَ الْبَيِّنَاتِ.
Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ); doğruluğu açıkça gösteren kesin hüccetler/delillerdir. Fâ (فَ) harfi takib içindir, yani gönderilmelerinin hemen akabinde onlara mucizeler göstermişlerdir. Bâ (الْبَاءُ) harfi mülâbese (birliktelik) içindir; yani kavimlerine beyyinelerle donanmış olarak risaleti tebliğ ediciler şeklinde geldiler demektir.
وَقَدْ قُوبِلَ جَمْعُ الرُّسُلِ بِجَمْعِ (الْبَيِّنَاتِ) فَكَانَ صَادِقًا بِبَيِّنَاتٍ كَثِيرَةٍ مُوَزَّعَةٍ عَلَى رُسُلٍ كَثِيرِينَ، فَقَدْ يَكُونُ لِكُلِّ نَبِيءٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ يَكُونُ لِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ آيَةٌ وَاحِدَةٌ مِثْلَ آيَةِ صَالِحٍ وَهِيَ النَّاقَةُ.
Çoğul olan { الرُّسُلِ } lafzı çoğul olan { الْبَيِّنَاتِ } lafzı ile karşılanmıştır; bu da birçok peygambere dağıtılmış çok sayıdaki açık delile uygundur. Zira peygamberlerden her birinin birçok mucizesi olabileceği gibi, Sâlih'in devesi gibi bazı peygamberlerin tek bir mucizesi de olabilir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا لِلتَّفْرِيعِ، أَيْ فَتَرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا.
{ فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } buyruğundaki fâ (فَ) tefri' içindir; yani bunun neticesinde iman etmediler demektir.
وَصِيَغَ النَّفْيُ بِصِيغَةِ لَامِ الْجُحُودِ مُبَالِغَةً فِي انْتِفَاءِ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ بِأَقْصَى أَحْوَالِ الِانْتِفَاءِ. حَتَّى كَأَنَّهُمْ لَمْ يُوجَدُوا لِأَنْ يُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ، أَيْ لَمْ يَتَزَحْزَحُوا عَنْهُ. وَدَلَّتْ صِيغَةُ الْجُحُودِ عَلَى أَنَّ الرُّسُلَ حَاوَلُوا إِيمَانَهُمْ مُحَاوَلَةً مُتَكَرِّرَةً.
Nefiy (olumsuzluk), onlardan imanın yok olduğunu en ileri derecede vurgulamak amacıyla lâm-ı cuhûd (inkâr lâmı) sîgasıyla getirilmiştir; öyle ki sanki yalanladıkları şeye iman etmek için hiç var olmamışlar, yani [inkârlarından] asla geri adım atmamışlardır. Cuhûd sîgası, peygamberlerin onların iman etmesi için defalarca çaba gösterdiklerine de delalet etmiştir.
وَدَلَّ قَوْلُهُ: بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ أَنَّ هُنَالِكَ تَكْذِيبًا بَادَرُوا بِهِ لِرُسُلِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَمْ يُقْلِعُوا عَنْ تَكْذِيبِهِمُ الَّذِي قَابَلُوا بِهِ الرُّسُلَ، لِأَنَّ التَّكْذِيبَ إِنَّمَا يَكُونُ لِخَبَرِ مخبر فَقَوله:
{ بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } buyruğu; onların peygamberlerine karşı derhal sergiledikleri bir yalanlamanın bulunduğuna ve peygamberleri karşıladıkları bu yalanlamadan asla vazgeçmediklerine delalet etmiştir. Çünkü yalanlama ancak bir haber verenin haberine karşı olur. Bu bakımdan O'nun şu buyruğu:
فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ مُؤْذِنٌ بِحُصُولِ التَّكْذِيبِ فَلَمَّا كذبوهم جاؤوهم بِالْبَيِّنَاتِ عَلَى صِدْقِهِمْ فَاسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ. وَهَذَا مِنْ إِيجَازِ الْحَذْفِ لِجُمَلٍ كَثِيرَةٍ. وَهَذَا يَقْتَضِي تَكَرُّرَ الدَّعْوَةِ وَتَكَرُّرَ الْبَيِّنَاتِ وَإِلَّا لَمَا كَانَ لِقَوْلِهِ: فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَقْعٌ لِأَنَّ التَّكْذِيبَ الَّذِي حَصَلَ أَوَّلَ مَرَّةٍ إِذَا لَمْ يَطْرَأْ عَلَيْهِ مَا
{ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } yalanlamanın gerçekleştiğini bildirmektedir; yani onları yalanladıklarında kendilerine doğruluklarına dair açık delillerle geldiler, fakat onlar yalanlamaya devam ettiler ve daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi. Bu, birçok cümlenin hazfedilmesiyle yapılan bir îcâzdır. Bu durum tebliğin ve beyyinelerin tekrarlandığını gerektirir; aksi takdirde { فَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا بِما كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } buyruğunun bir ağırlığı ve etkisi olmazdı. Zira ilk defa meydana gelen yalanlama, eğer onu
مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يُقْلِعَهُ كَانَ تَكْذِيبًا وَاحِدًا مَنْسِيًّا. وَهَذَا مِنْ بَلَاغَةِ مَعَانِي الْقُرْآنِ.
ortadan kaldıracak bir şey arız olmazsa, tek bir unutulmuş yalanlama olarak kalırdı. Bu da Kur'an'ın mana belagatinin inceliklerindendir.
وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ وَقْعُ قَوْلِهِ عَقِبَهُ كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ فَإِنَّ الطَّبْعَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ قُلُوبَهُمْ قَدْ وَرَدَ عَلَيْهَا مَا لَوْ خَلَتْ عِنْدَ وُرُودِهِ عَنِ الطَّبْعِ عَلَيْهَا لَكَانَ شَأْنُهُ أَنْ يَصِلَ بِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ، وَلَكِنَّ الطَّبْعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ حَالَ دُونَ تَأْثِيرِ الْبَيِّنَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ.
Bununla birlikte, hemen ardından gelen { كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } buyruğunun çarpıcılığı ortaya çıkar; zira mühürleme (tab'), onların kalplerine, şayet geliş anında kalplerinde mühür bulunmasaydı onları imana ulaştıracak nitelikte bir mesajın ulaştığını bildirir; ne var ki kalplerinin mühürlü olması, beyyinelerin kalplerinde tesir etmesine engel olmuştur.
وَقَدْ جُعِلَ الطَّبْعُ الَّذِي وَقَعَ عَلَى قُلُوبِ هَؤُلَاءِ مَثَلًا لِكَيْفِيَّاتِ الطَّبْعِ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ فَقَوْلُهُ: كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ، أَيْ مِثْلَ هَذَا الطَّبْعِ الْعَجِيبِ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ فَتَأَمَّلُوهُ وَاعْتَبِرُوا بِهِ.
Bu kimselerin kalplerine vurulan mühür, haddi aşanların kalplerinin mühürlenme keyfiyetine bir misal kılınmıştır. Dolayısıyla { كَذلِكَ نَطْبَعُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ } buyruğu; "İşte haddi aşanların kalplerini bu hayret verici mühürleme gibi mühürleriz; öyleyse bunu iyice düşünün ve ibret alın" demektir.
وَالطَّبْعُ: الْخَتْمُ. وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ لِعَدَمِ دُخُولِ الْإِيمَانِ قُلُوبَهُمْ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Tab' (الطَّبْعُ), mühürlemek demektir. İmanın onların kalplerine girmemesi için yapılmış bir istiaredir. Daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Bakara Suresi'ndeki { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” [Bakara 7].
وَالِاعْتِدَاءُ: افْتِعَالٌ مِنْ عَدَا عَلَيْهِ، إِذَا ظَلَمَهُ، فَالْمُعْتَدِينَ مُرَادِفُ الظَّالِمِينَ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّ الشِّرْكَ اعْتِدَاءٌ فَإِنَّهُم كذبُوا الرَّسُول فَاعْتَدَوْا عَلَى الصَّادِقِينَ بِلَمْزِهِمْ بِالْكَذِبِ وَقَدْ جَاءَ فِي نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠١] كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ فَهَذَا التَّحَالُفُ لِلتَّفَنُّنِ فِي حِكَايَةِ هَذِهِ الْعِبْرَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ.
İ'tidâ (الِاعْتِدَاءُ), ona zulmettiğinde kullanılan "adâ aleyhi" (عَدَا عَلَيْهِ) kökünden ifti'âl kalıbıdır; dolayısıyla el-mu'tedîn (الْمُعْتَدِينَ - haddi aşanlar), zâlimlerle eş anlamlıdır. Bununla kastedilen müşriklerdir; çünkü şirk bir haddi aşmadır (haksızlıktır). Zira onlar peygamberi yalanlamış, böylece doğru sözlü kimseleri yalancılıkla itham ederek onlara haksızlık etmişlerdir. Bu ayetin bir benzeri A'râf Suresi'nde [101] { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } “İşte Allah, inkârcıların kalplerini böyle mühürler” şeklinde gelmiştir. Bu lafız farklılığı, iki yerde bu ibretli kıssayı anlatırken üslubu çeşitlendirmek (tefennün) içindir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧٥]
[YÛNUS SÛRESİ (10): ÂYET 75]
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ (٧٥)
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى وَهارُونَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ بِآياتِنا فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } “Sonra onların ardından Mûsâ ve Hârûn'u ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar büyüklük tasladılar ve suçlu bir kavim oldular.” (75)
ثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ بَعْثَةَ مُوسَى وَهَارُونَ- ﵉ كَانَتْ أَعْظَمَ مِنْ بِعْثَةِ مَنْ سَبَقَهُمَا مِنَ الرُّسُلِ، وَخُصَّتْ بِعْثَةُ مُوسَى وَهَارُونَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا كَانَتِ انْقِلَابًا عَظِيمًا وَتَطَوُّرًا جَدِيدًا فِي تَارِيخِ الشَّرَائِعِ وَفِي نِظَامِ الْحَضَارَةِ الْعَقْلِيَّةِ وَالتَّشْرِيعِيَّةِ فَإِنَّ الرُّسُلَ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَ مُوسَى إِنَّمَا بُعِثُوا فِي أُمَمٍ مُسْتَقِلَّةٍ، وَكَانَتْ أَدْيَانُهُمْ مُقْتَصِرَةً عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى إِصْلَاحِ الْعَقِيدَةِ، وَتَهْذِيبِ النُّفُوسِ، وَإِبْطَالِ مَا عَظُمَ مِنْ مَفَاسِدَ فِي الْمُعَامَلَاتِ، وَلَمْ تَكُنْ شَرَائِعَ شَامِلَةً لِجَمِيعِ مَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ نَظْمِ الْأُمَّةِ وَتَقْرِيرِ حَاضِرِهَا وَمُسْتَقْبَلِهَا.
{ ثُمَّ } rütbî terâhî içindir; çünkü Mûsâ ve Hârûn'un [ikisine de selâm olsun] gönderilmesi, kendilerinden önce geçen elçilerin gönderilmesinden daha büyüktü. Mûsâ ve Hârûn'un gönderilmesi özellikle zikredildi; zira bu, şeriatlar tarihinde, aklî ve teşriî medeniyet nizamında büyük bir inkılap ve yeni bir gelişmeydi. Çünkü Mûsâ'dan önceki peygamberler müstakil ümmetlere gönderilmişlerdi ve onların dinleri inancı ıslah etmeye, nefisleri terbiye etmeye ve muamelelerdeki büyük fesatları iptal etmeye münhasırdı; ümmetin nizamı ile bugününü ve geleceğini belirlemek için ihtiyaç duyulan her şeyi kapsayan şeriatlar değildi.
فَأَمَّا بِعْثَةُ مُوسَى فَقَدْ أَتَتْ بِتَكْوِينِ أُمَّةٍ، وَتَحْرِيرِهَا مِنِ اسْتِعْبَادِ أُمَّةٍ أُخْرَى إِيَّاهَا، وَتَكْوِينِ وَطَنٍ مُسْتَقِلٍّ لَهَا، وَتَأْسِيسِ قَوَاعِدِ اسْتِقْلَالِهَا، وَتَأْسِيسِ جَامِعَةٍ كَامِلَةٍ لَهَا، وَوَضْعِ نِظَامِ سِيَاسَةِ الأمّة، وَوضع ساسة يدبرون شؤونها، وَنِظَامِ دِفَاعٍ يَدْفَعُ الْمُعْتَدِينَ عَلَيْهَا مِنَ
Mûsâ'nın peygamberliği ise bir ümmetin inşasını, başka bir ümmetin onu köleleştirmesinden kurtarılmasını, ona bağımsız bir vatan kurulmasını, bağımsızlığının esaslarının atılmasını, onun için eksiksiz bir birlik tesis edilmesini, ümmetin siyaset nizamının konulmasını, işlerini idare edecek yöneticilerin tayin edilmesini, ümmete saldıranları
الْأُمَمِ، وَيُمَكِّنُهَا مِنِ اقْتِحَامِ أَوْطَانِ أُمَمٍ أُخْرَى، وَإِعْطَاءِ كِتَابٍ يَشْتَمِلُ عَلَى قَوَانِينِ حَيَاتِهَا الِاجْتِمَاعِيَّةِ مِنْ كَثِيرِ نَوَاحِيهَا، فَبَعْثَةُ مُوسَى كَانَتْ أَوَّلَ مَظْهَرٍ عَامٍّ مِنْ مَظَاهِرِ الشَّرَائِعِ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ نَظِيرٌ فِي تَارِيخِ الشَّرَائِعِ وَلَا فِي تَارِيخِ نِظَامِ الْأُمَمِ،
milletlerden [gelen saldırganları savuşturacak], başka milletlerin yurtlarına girmesini mümkün kılacak [bir savunma nizamı kurmayı] ve toplumsal hayatının pek çok yönüne dair kanunları ihtiva eden bir kitabın verilmesini [sağlamıştır]. Dolayısıyla Mûsâ'nın gönderilmesi, ne şeriatlar tarihinde ne de milletler nizamı tarihinde daha önce bir benzeri görülmemiş, şeriat tezahürlerinin ilk genel görünümü olmuştur.
وَهُوَ مَعَ تَفَوُّقِهِ عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَهُ مِنَ الشَّرَائِعِ قَدِ امْتَازَ بِكَوْنِهِ تَلْقِينًا مِنَ اللَّهِ الْمُطَّلِعِ عَلَى حَقَائِقِ الْأُمُورِ، الْمُرِيدِ إِقْرَارَ الصَّالِحِ وَإِزَالَةَ الْفَاسِدِ.
Bu [risalet], kendisinden önceki bütün şeriatlara üstünlüğüyle birlikte; işlerin hakikatlerine vâkıf olan, yararlı olanı yerleştirmeyi ve zararlı olanı gidermeyi dileyen Allah'tan bir talim (öğreti) olmasıyla da temayüz etmiştir.
وَجَعَلَ مُوسَى وَهَارُونَ مَبْعُوثَيْنِ كِلَيْهِمَا مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ طَلَبَ مُوسَى أَنْ يَجْعَلَ مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ مُؤَيِّدًا وَمُعْرِبًا عَنْ مَقَاصِدَ مُوسَى فَكَانَ بِذَلِكَ مَأْمُورًا مِنَ اللَّهِ بِالْمُشَارَكَةِ فِي أَعْمَالِ الرِّسَالَةِ، وَقَدْ بَيَّنَتْهُ سُورَةُ الْقَصَصِ، فَالْمَبْعُوثُ أَصَالَةً هُوَ مُوسَى وَأَمَّا هَارُونُ فَبُعِثَ مُعِينًا لَهُ وَنَاصِرًا، لِأَنَّ تِلْكَ الرِّسَالَةَ كَانَتْ أَوَّلُ رِسَالَةٍ يَصْحَبُهَا تَكْوِينُ أُمَّةٍ.
Mûsâ ve Hârûn'un her ikisinin de elçi kılınması; Allah'ın, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'u kendisini destekleyici ve maksatlarını açıklayıcı kılması yönündeki talebini kabul etmesi açısındandır. Böylece Hârûn risalet görevlerine ortak olmakla Allah tarafından emredilmiş oldu; nitekim bunu Kasas Suresi açıklamıştır. Asıl elçi Mûsâ'dır; Hârûn ise ona yardımcı ve destekçi olarak gönderilmiştir; çünkü o risalet, beraberinde bir ümmetin inşasını getiren ilk risaletti.
وَفِرْعَوْنُ مَلِكُ مِصْرَ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٣] ، وَعَلَى صِفَةِ إِرْسَالِ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ، وَفِرْعَوْنُ هَذَا هُوَ مِنِفْطَاحُ الثَّانِي أَحَدُ فَرَاعِنَةِ الْعَائِلَةِ التَّاسِعَةَ عَشَرَةَ مِنَ الْأُسَرِ الَّتِي مَلَكَتْ بِلَادَ الْقِبْطِ. وَالْمُرَادُ بِالْمَلَأِ خَاصَةُ النَّاسِ وَسَادَتُهُمْ وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى بُعِثَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبُعِثَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَأَهْلِ دَوْلتِهِ لِيُطْلِقُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Firavun, Mısır kralıdır. A'râf Suresi'ndeki { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve ileri gelenlerine gönderdik” [A'râf 103] ayetinde Firavun hakkında ve Mûsâ'nın Firavun ile ileri gelenlerine gönderiliş şekli hakkında açıklama geçmişti. Bu Firavun, Kıptîlerin ülkesine hükmeden on dokuzuncu hanedan firavunlarından II. Merneptah'tır. Mele' (الْمَلَأُ) ile kastedilen, halkın ileri gelenleri ve efendileridir. Mûsâ hem İsrâiloğullarına hem de İsrâiloğullarını serbest bırakmaları için Firavun ve onun devlet erkânına gönderilmiştir.
وَالسَّينُ والتّاء فِي فَاسْتَكْبَرُوا لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّكَبُّرِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ تَكَبَّرُوا عَنْ تَلَقِّي الدَّعْوَةِ مِنْ مُوسَى، لِأَنَّهُمْ احْتَقَرُوهُ وَأَحَالُوا أَنْ يَكُونَ رَسُولًا مِنْ اللهِ وَهُوَ مِنْ قَوْمٍ مُسْتَعْبَدِينَ اسْتَعْبَدَهُمْ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ، وَهَذَا وَجْهُ اخْتِيَارِ التَّعْبِيرِ عَنْ إِعْراَضِهِمْ عَنْ دَعْوَتِهِ بِالِاسْتِكْبَارِ كَمَا حَكَى اللهُ عَنْهُمْ فَقَالُوا: أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٤٧] . وتفريع فَاسْتَكْبَرُوا عَلَى جُمْلَةِ بَعَثْنا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ إِعْرَاضٍ مِنْهُمْ وَإِنْكَارٍ فِي مُدَّةِ الدَّعْوَةِ وَالْبَعْثَةِ هُوَ اسْتِكْبَارٌ.
{ فَاسْتَكْبَرُوا } lafzındaki sîn (س) ve tâ (ت) harfleri kibirlenmede mübalağa içindir. Kastedilen, Mûsâ'dan daveti kabul etmeye karşı büyüklük taslamalarıdır; çünkü onlar onu küçümsemişler ve Firavun ile kavminin köleleştirdiği bir topluluktan gelen birinin Allah'tan gelen bir elçi olmasını imkânsız görmüşlerdir. Onların davetten yüz çevirmelerini "istikbâr" kelimesiyle ifade etmenin gerekçesi budur; nitekim Allah onların şöyle dediğini nakletmiştir: { فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } [Mü'minûn: 47] “'Bizim gibi iki insana, üstelik kavimleri bize kölelik edip dururken inanır mıyız?' dediler.” { فَاسْتَكْبَرُوا } ifadesinin { بَعَثْنا } cümlesine tefri' edilmesi, davet ve elçilik süresi boyunca onlardan sadır olan her yüz çevirme ve inkârın bir kibirlenme olduğuna delalet eder.
وَجُمْلَةُ: وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ وَقَدْ كَانَ الْإِجْرَامُ دَأْبَهُمْ وَخُلُقَهُمْ فَكَانَ اسْتِكْبَارُهُمْ عَلَى مُوسَى مِنْ جُمْلَةِ إِجْرَامِهِمْ.
{ وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } cümlesi hâl konumundadır; yani suçluluk ve günahkârlık onların âdeti ve ahlakı idi, dolayısıyla Mûsâ'ya karşı büyüklük taslamaları da onların cürümlerinin bir parçasıydı.
وَالْإِجْرَامُ: فِعْلُ الْجُرْمِ، وَهُوَ الْجِنَايَةُ وَالذَّنْبُ الْعَظِيمُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
İcrâm (الْإِجْرَامُ); cürüm, yani cinayet ve büyük günah işlemektir. Daha önce Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçmişti:
وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٤٠] .
A'râf Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçluları böyle cezalandırırız” [A'râf 40].
وَقَدْ كَانَ الْفَرَاعِنَةُ طُغَاةً جَبَابِرَةً فَكَانُوا يَعْتَبِرُونَ أَنْفُسَهُمْ آلِهَةً لِلْقِبْطِ وَكَانُوا قَدْ وَضَعُوا شَرَائِعَ لَا تَخْلُو عَنْ جَوْرٍ، وَكَانُوا يَسْتَعْبِدُونَ الْغُرَبَاءَ، وَقَدِ اسْتَعْبَدُوا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَذَلُّوهُمْ
Firavunlar azgın zorbalardı; kendilerini Kıptîlerin ilahları olarak görüyorlardı ve haksızlıktan uzak olmayan kanunlar koymuşlardı. Yabancıları köleleştiriyorlardı; nitekim İsrâiloğullarını da köleleştirmiş ve onları asırlarca zelil kılmışlardı.
قُرُونًا فَإِذَا سَأَلُوا حَقَّهُمُ اسْتَأْصَلُوهُمْ وَمَثَّلُوا بِهِمْ وَقَتَلُوهُمْ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [الْقَصَص: ٤] ، وَكَانَ الْقِبْطُ يَعْتَقِدُونَ أَوْهَامًا ضَالَّةً وَخُرَافَاتٍ، فَلِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ، أَيْ فَلَا يُسْتَغْرَبُ اسْتِكْبَارُهُمْ عَنِ الْحَقِّ وَالرَّشَادِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِمْ فِي مُوسَى وَهَارُونَ إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى [طه: ٦٣] فَأَغْرَاهُمُ الْغَرُورُ عَلَى أَنَّ سَمَّوْا ضَلَالَهُمْ وَخَوَرَهُمْ طَرِيقَةً مُثْلَى.
Haklarını istediklerinde ise köklerini kazır, onlara işkence eder ve onları öldürürlerdi; nitekim Allah onlar hakkında şöyle nakletmiştir: { إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } [Kasas: 4] “Şüphesiz Firavun yeryüzünde büyüklük taslamış ve halkını fırkalara ayırmıştı. Onlardan bir topluluğu güçsüz düşürüyor, oğullarını boğazlıyor, kadınlarını ise sağ bırakıyordu. Şüphesiz o, bozgunculardandı.” Kıptîler sapkın vehimlere ve hurafelere inanıyorlardı. Bu yüzden Allah Teâlâ: { وَكانُوا قَوْماً مُجْرِمِينَ } buyurmuştur; yani onların hakka ve doğru yola karşı kibirlenmeleri yadırganmaz. Mûsâ ve Hârûn hakkındaki şu sözlerine baksana: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى } [Tâhâ: 63] “'Bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve en üstün dininizi/yaşam tarzınızı yok etmek isteyen iki büyücüdür' dediler.” Gurur ve aldanış onları, kendi sapıklıklarını ve acziyetlerini "en üstün yol" olarak adlandırmaya sevk etmiştir.
وَعَبَّرَ بِ قَوْماً مُجْرِمِينَ دُونَ كَانُوا مُجْرِمِينَ لِلْوَجْهِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذِه السُّورَة.
Bakara Suresi'nde ve bu surenin bazı yerlerinde daha önce geçen gerekçeden ötürü "suçlu idiler" denmeyip { قَوْماً مُجْرِمِينَ } “suçlu bir kavim” şeklinde ifade edilmiştir.
[٧٦، ٧٧]
[76, 77]
[سُورَة يُونُس (١٠) : الْآيَات ٧٦ إِلَى ٧٧]
[Yûnus Suresi (10), 76-77. Ayetler]
فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧)
{ فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) } “Katımızdan onlara hak geldiğinde: 'Muhakkak ki bu, apaçık bir büyüdür' dediler. (76) Mûsâ: 'Size hak geldiğinde onun hakkında böyle mi diyorsunuz? Bu bir büyü müdür? Oysa büyücüler asla kurtuluşa eremezler' dedi. (77)”
أَيْ لَمَّا رَأَوْا الْمُعْجِزَاتِ الَّتِي هِيَ حَقٌ ثَابِتٌ وَلَيْسَتْ بِتَخَيُّلَاتٍ وَتَمْوِيهَاتٍ، وَعَلِمُوا أَنَّ مُوسَى صَادِقٌ فِيمَا ادَّعَاهُ، تَدَرَّجُوا مِنْ مُجَرَّدِ الْإِبَاءِ الْمُنْبَعِثِ عَنِ الِاسْتِكْبَارِ إِلَى الْبُهْتَانِ الْمُنْبَعِثِ عَنِ الشُّعُورِ بِالْمَغْلُوبِيَّةِ.
Yani birer hayal ve aldatmaca olmayan, sabit bir gerçek durumundaki mucizeleri gördüklerinde ve Mûsâ'nın iddia ettiği şeyde doğru sözlü olduğunu anladıklarında, büyüklük taslamaktan kaynaklanan kuru bir direnişten, mağlubiyet hissinden kaynaklanan bir iftiraya geçtiler.
وَالْحَقُّ: يُطْلَقُ اسْمًا عَلَى مَا قَابَلَ الْبَاطِلَ وَهُوَ الْعَدْلُ الْصَالِحُ، وَيُطْلَقُ وَصْفًا عَلَى الثَّابِتِ الَّذِي لَا رِيبَةَ فِيهِ، كَمَا يُقَالُ: أَنْتَ الصَّدِيقُ الْحَقُّ. وَيُلَازِمُ الْإفِرْادَ لِأَنَّهُ
Hak (الْحَقُّ); batılın zıddı olan adil ve doğru şey için isim olarak kullanılır; şüphe götürmeyen sabit şey için de bir nitelik olarak kullanılır. Nitekim: "Sen gerçek dostsun (أَنْتَ الصَّدِيقُ الْحَقُّ)" denir. Kendisiyle nitelenen bir masdar olduğu için tekil kullanımı zorunludur. Burada kendisine "gelme" fiili isnat edilen şey,
مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ. وَالَّذِي أَثْبَتَ لَهُ الْمَجِيءَ هُنَا هُوَ الْآيَاتُ الَّتِي أَظْهَرَهَا مُوسَى إِعْجَازًا لَهُمْ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ:
Mûsâ'nın onları aciz bırakmak için ortaya koyduğu mucizelerdir; zira bundan önce:
ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا [الْأَعْرَاف: ١٠٣] فَكَانَ جَعْلُ الْحَقِّ جَائِيًا بِتِلْكَ الْآيَاتِ صَالِحًا لِمَعْنَيَيِ الْحَقِّ، لِأَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ لَمَّا كَانَتْ ثَابِتَةً لَا رِيبَةَ فِيهَا كَانَتْ فِي ذَاتِهَا حَقًّا فَمَجِيئُهَا حُصُولُهَا وَظُهُورُهَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ إِثْبَاتُ صِدْقِ مُوسَى فِي رِسَالَتِهِ فَكَانَ الْحَقُّ جَائِيًا مَعَهَا، فَمَجِيئُهُ ثُبُوتُهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ [الْإِسْرَاء: ٨١] وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّ لِكَلِمَةِ الْحَقُّ هُنَا مِنَ الْوَقْعِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى تَمَامِ الْمَعْنَى الْمُرَادِ، وَلِكَلِمَةِ مِنْ عِنْدِنا مَا لَيْسَ لغَيْرِهِمَا فِي الْإِيجَازِ، وَهَذَا مِنْ حَدِّ الْإِعْجَازِ.
{ ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا } [A'râf: 103] “Sonra onların ardından Mûsâ'yı ayetlerimizle gönderdik” buyrulmuştur. Dolayısıyla hakkın o ayetlerle birlikte gelmiş kılınması, hakkın her iki anlamına da uygundur. Çünkü o ayetler şüphe götürmez derecede sabit olunca, bizzat kendileri hak olmuşlardır. Onların gelişi ise meydana gelmeleri ve ortaya çıkmalarıdır ki bundan maksat Mûsâ'nın peygamberliğindeki doğruluğunu ispat etmektir; böylece hak da onlarla birlikte gelmiş olmaktadır. Onun gelişi sabit olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَقُلْ جاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْباطِلُ } [İsrâ: 81] “De ki: Hak geldi, batıl yok oldu” buyurmuştur. Böylece anlaşılmaktadır ki buradaki { الْحَقُّ } kelimesinin kastedilen manayı tam olarak ifade etmedeki tesiri ve { مِنْ عِنْدِنا } ifadesinin vecizliği başka hiçbir kelimede bulunmaz; bu da icaz derecesindendir.
وَبِهَذَا تَبَيَّنَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ آيَاتِ الصِّدْقِ ظَهَرَتْ وَأَنَّ الْمَحْجُوجِينَ أَيْقَنُوا بِصِدْقِ مُوسَى وَأَنَّهُ جَاءَ بِالْحَقِّ.
Bununla anlaşılmıştır ki bu ayet, doğruluğun delillerinin ortaya çıktığına ve delille mağlup edilen bu kimselerin Mûsâ'nın doğruluğuna ve onun hakkı getirdiğine kesin kanaat getirdiklerine delalet etmektedir.
وَاعْتِذَارُهُمْ عَنْ ظُهُورِ الْآيَاتِ بِأَنَّهَا سِحْرٌ هُوَ اعْتِذَارُ الْمَغْلُوبِ الْعَدِيمِ الْحُجَّةِ الَّذِي
Ayetlerin ortaya çıkışına karşı onların bunu büyü olarak nitelendirip mazeret ileri sürmeleri; delil karşısında çaresiz kalıp yenik düşen,
قَهَرَتْهُ الْحُجَّةُ وَبَهَرَهُ سُلْطَانُ الْحَقِّ، فَلَمْ يَبْقَ لَهُ مُنْتَشَبٌ مِنَ الْمُعَارَضَةِ الْمَقْبُولَةِ فَهُوَ يُهْرَعُ إِلَى انْتِحَالِ مُعَارَضَاتٍ بِمَعَاذِيرَ لَا تَدْخُلُ تَحْتَ التَّمْحِيصِ وَلَا تَثْبُتُ فِي مَحَكِّ النَّقْدِ.
hüccetin kahrettiği ve hakkın otoritesinin dehşete düşürdüğü bir kimsenin mazeretidir. Artık onun için tutunacak makul bir itiraz noktası kalmamıştır; bu yüzden incelenmeye tahammülü olmayan ve eleştiri mihenginde tutunamayacak mazeretlerle asılsız itirazlar uydurmaya koşar.
«وَلَا بُدَّ لِلْمَغْلُوبِ مِنْ بَارِدِ الْعُذْرِ» وَإِذْ قَدِ اشْتُهِرَ بَيْنَ الدَّهْمَاءِ مِنْ ذَوِي الْأَوْهَامِ أَنَّ السِّحْرَ يُظْهِرُ الشَّيْءَ فِي صُورَةِ ضِدِّهِ، ادَّعَى هَؤُلَاءِ أَنَّ مَا ظَهَرَ مِنْ دَلَائِلِ صِدْقِ مُوسَى هُوَ سِحْرٌ ظَهَرَ بِهِ الْبَاطِلُ فِي صُورَةِ الْحَقِّ بِتَخْيِيلِ السِّحْرِ.
«Mağlup olan kimse soğuk bir mazerete sığınmak zorundadır.» Kuruntulara kapılan avam tabakası arasında büyünün bir şeyi zıddının suretinde gösterdiği şöhret bulduğundan, bunlar da Mûsâ'nın doğruluğuna dair ortaya çıkan delillerin, büyünün hayal ettirmesiyle batılın hak suretinde göründüğü bir büyü olduğunu iddia ettiler.
وَمَعْنَى ادِّعَاءِ الْحَقِّ سِحْرًا أَنَّ دَلَائِلَهُ مِنْ قَبِيلِ التَّخَيُّلَاتِ وَالتَّمْوِيهَاتِ، فَكَذَلِكَ مَدْلُولُهُ هُوَ مَدْلُولُ السِّحْرِ وَهُوَ إِنْشَاءُ تَخَيُّلٍ بَاطِلٍ فِي نُفُوسِ الْمَسْحُورِينَ، وَقَدْ حَمَلَهُمُ اسْتِشْعَارُهُمْ وَهَنَ مَعْذِرَتِهِمْ عَلَى أَنْ أَبْرَزُوا دَعْوَاهُمْ فِي صُورَةِ الْكَلَامِ الْمُتَثَبِّتِ صَاحِبُهُ فَأَكَّدُوا الْكَلَامَ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ التَّوْكِيدِ وَلَامُ الِابْتِدَاءِ إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ، وَزَادُوا ذَلِكَ تَرْوِيجًا بِأَنْ وَصَفُوا السِّحْرَ بِكَوْنِهِ مُبِينًا، أَيْ شَدِيدَ الْوُضُوحِ. وَالْمُبِينُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَبَانَ الْقَاصِرِ، مُرَادِفُ بَانَ:
Hakkın büyü olduğunu iddia etmenin anlamı; onun delillerinin hayaller ve aldatmacalar kabilinden olduğu, dolayısıyla gösterdiği sonucun da büyünün gösterdiği sonuç gibi olduğu, yani büyülenenlerin zihninde batıl bir hayal oluşturmaktan ibaret bulunduğudur. Mazeretlerinin zayıflığını hissetmeleri, onları iddialarını sözünden emin bir kimsenin ifadesi suretinde sunmaya sevk etti; böylece tekit harfi ve ibtida lamı ile sözü pekiştirip { إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ } dediler ve büyüyü { مُبِينٌ } yani son derece açık diye niteleyerek bunu daha da yaygınlaştırmaya çalıştılar. Mübîn (الْمُبِينُ), lazım fiil olan "ebâne" (أَبَانَ) kelimesinin fail ismi olup "bâne" (بَانَ) yani açığa çıktı,
ظَهَرَ.
belirdi anlamıyla eş anlamlıdır.
وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا إِلَى مَا هُوَ مُشَاهَدٌ بَيْنَهُمْ حِينَ إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ مِثْلُ انْقِلَابِ الْعَصَا حَيَّةً، وَخُرُوجِ الْيَدِ بَيْضَاءَ، أَيْ أَنَّ هَذَا الْعَمَلَ الَّذِي تُشَاهِدُونَهُ سِحْرٌ مُبِينٌ.
{ إِنَّ هَذَا } sözündeki işaret, mucizenin gösterildiği sırada aralarında müşahede edilen asanın yılana dönüşmesi ve elin bembeyaz çıkması gibi durumlara yöneliktir; yani 'Gördüğünüz bu amel apaçık bir büyüdür' [demişlerdir].
وَجُمْلَةُ: قالَ مُوسى مُجَاوِبَةٌ مِنْهُ عَنْ كَلَامِهِمْ فَفُصِلَتْ مِنَ الْعَطْفِ عَلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي اسْتَخْرَجْنَاهَا فِي حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ، إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها
{ قالَ مُوسى } cümlesi, onun onların sözlerine bir cevabıdır; bu sebeple sözlerin hikâye edilmesinde ortaya koyduğumuz kural gereğince atıftan ayrılarak fasl ile getirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda ve pek çok benzerinde geçtiği gibi: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ، إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها }
[الْبَقَرَة: ٣٠] ، وَنَظَائِرِهِ الْكَثِيرَةِ. تَوَلَّى مُوسَى وَحْدَهُ دُونَ هَارُونَ مُجَادَلَتَهُمْ لِأَنَّهُ الْمُبَاشِرُ لِلدَّعْوَةِ أَصَالَةً، وَلِأَنَّ الْمُعْجِزَاتِ ظَهَرَتْ عَلَى يَدَيْهِ.
[Bakara: 30] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti. Onlar da: 'Orada bozgunculuk yapacak birini mi yaratacaksın?' dediler.” Onlarla tartışmayı Hârûn değil, yalnızca Mûsâ tek başına üstlenmiştir; çünkü daveti bizzat yürüten asıl kişi oydu ve mucizeler onun eliyle ortaya çıkmıştı.
وَاسْتِفْهَامُ أَتَقُولُونَ إِنْكَارِيٌّ. وَاللَّامُ فِي لِلْحَقِّ لَامُ التَّعْلِيلِ. وَبَعْضُهُمْ يُسَمِّيهَا لَامَ الْبَيَانِ. وَبَعْضُهُمْ يُسَمِّيهَا لَامَ الْمُجَاوَزَةِ بِمَعْنَى (عَنْ) .
{ أَتَقُولُونَ } ifadesindeki soru kınama (inkârî) amaçlıdır. { لِلْحَقِّ } ifadesindeki lam harfi ta'lil (gerekçe) lamıdır. Bazıları buna beyan lamı, bazıları ise "-den/hakkında" (عَنْ) anlamında mücaveze lamı derler.
وَجُمْلَةُ: أَسِحْرٌ هَذَا مُسْتَأْنَفَةٌ لِلتَّوْبِيخِ وَالْإِنْكَارِ، أَنْكَرَ مُوسَى عَلَيْهِمْ وَصْفَهُمُ الْآيَاتِ الْحَقَّ بِأَنَّهَا سِحْرٌ. وَالْإِشَارَةُ تُفِيدُ التَّعْرِيضَ بِجَهْلِهِمْ وَفَسَادِ قَوْلِهِمْ، بِأَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى تِلْكَ الْآيَاتِ كَافِيَةٌ فِي ظُهُورِ حَقِيقَتِهَا وَأَنَّهَا لَيْسَتْ مِنَ السِّحْرِ فِي شَيْءٍ. وَلِذَلِكَ كَانَ مَفْعُولُ أَتَقُولُونَ مَحْذُوفًا لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ وَهُوَ إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ فَالتَّقْدِيرُ: أَتَقُولُونَ هَذَا الْقَوْلَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ. وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{ أَسِحْرٌ هَذَا } cümlesi azarlama ve kınama ifade eden müstakil bir cümledir (müste'nefe). Mûsâ onların hak olan ayetleri büyü olarak nitelemelerini kınamıştır. İşaret zamiri, onların cehaletini ve sözlerinin bozukluğunu ima etmektedir; zira o ayetlere işaret etmek bile onların hakikatini ve büyüyle uzaktan yakından ilgisi olmadığını ortaya koymaya yeterlidir. Bu sebeple sözün bağlamı delalet ettiği için { أَتَقُولُونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir ki o da { إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } cümlesidir. Takdiri şöyledir: "Hak size geldiğinde onun hakkında bu sözü mü söylüyorsunuz?" Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da buna yakındır:
قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ [آل عمرَان: ١٨٣] وَقَوْلُهُ: بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ [النِّسَاء: ٨١] .
{ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ } [Âl-i İmrân: 183] “De ki: Benden önce peygamberler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeyle gelmişti” ve { بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } [Nisâ: 81] “Onlardan bir grup senin dediğinden başkasını gizlice kurdu.”
وَلَمَّا نَفَى مُوسَى عَنْ آيَاتِ اللَّهِ أَنْ تَكُونَ سِحْرًا ارْتَقَى فَأَبَانَ لَهُمْ فَسَادَ السِّحْرِ وَسُوءَ عَاقِبَةِ مُعَالِجِيهِ تَحْقِيرًا لَهُمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُنَوِّهُونَ بِشَأْنِ السِّحْرِ. فَجُمْلَةُ: وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَسِحْرٌ هَذَا.
Mûsâ, Allah'ın ayetlerinin büyü olduğunu reddedince, sözü bir derece daha yükselterek onları küçümsemek amacıyla büyünün bozukluğunu ve bu işle uğraşanların kötü akıbetini açıkladı; çünkü onlar büyüyü yüceltiyorlardı. Dolayısıyla { وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ } cümlesi, { أَسِحْرٌ هَذَا } cümlesine atfedilmiştir.
فَالْمَعْنَى: هَذَا لَيْسَ بِسِحْرٍ وَإِنَّمَا أَعْلَمُ أَنَّ السَّاحِرَ لَا يُفْلِحُ، أَيْ لَوْ كَانَ سَاحِرًا لَمَّا شَنَّعَ حَالَ السَّاحِرِينَ، إِذْ صَاحَبُ الصِّنَاعَةِ لَا يُحَقِّرُ صِنَاعَتَهُ لِأَنَّهُ لَوْ رَآهَا مُحَقَّرَةً لما التزمها.
Manası şöyledir: 'Bu bir büyü değildir ve ben bilirim ki büyücü asla kurtuluşa eremez'; yani şayet kendisi bir büyücü olsaydı büyücülerin durumunu kötülemezdi, zira meslek sahibi mesleğini küçümsemez; çünkü mesleğini değersiz görseydi onu yapmaya devam etmezdi.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٧٨]
[Yûnus Suresi (10), 78. Ayet]
قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨)
{ قالُوا أَجِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) } “Dediler ki: 'Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden vazgeçirmek ve yeryüzünde hâkimiyet ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz!'”
الْكَلَامُ عَلَى جُمْلَةِ: قالُوا أَجِئْتَنا مِثْلُ الْكَلَامِ عَلَى جُمْلَةِ: قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ [يُونُس: ٧٧] .
{ قالُوا أَجِئْتَنا } cümlesine dair açıklama, { قالَ مُوسى أَتَقُولُونَ } [Yûnus: 77] cümlesine dair açıklama gibidir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَجِئْتَنا إنكاري، بَنَوْا إِنْكَارَهُمْ عَلَى تَخْطِئَةِ مُوسَى فِيمَا جَاءَ بِهِ، وَعَلَى سُوءِ ظَنِّهِمْ بِهِ وَبِهَارُونَ فِي الْغَايَةِ الَّتِي يَتَطَلَّبَانِهَا مِمَّا جَاءَ بِهِ مُوسَى. وَإِنَّمَا وَاجَهُوا مُوسَى بِالْخِطَابِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّهُ الَّذِي بَاشَرَ الدَّعْوَةَ وَأَظْهَرَ الْمُعْجِزَةَ، ثُمَّ أَشْرَكَاهُ مَعَ أَخِيهِ هَارُونَ فِي سُوءِ ظَنِّهِمْ بِهِمَا فِي الْغَايَةِ من عملهما.
{ أَجِئْتَنا } ifadesindeki soru kınama (inkârî) amaçlıdır; inkârlarını, Mûsâ'nın getirdiği şeyde haksız olduğu hükmüne ve onun getirdiği bu şeyle Hârûn ile birlikte hedefledikleri gayeye dair besledikleri kötü zanna dayandırmışlardır. Hitapla yalnızca Mûsâ'ya yönelmeleri, daha önce geçtiği gibi daveti bizzat yürüten ve mucizeyi ortaya koyan kişinin o olması sebebiyledir; ardından yaptıkları işteki gaye hususunda besledikleri kötü zanda onu kardeşi Hârûn ile ortak tutmuşlardır.
ولِتَلْفِتَنا مُضَارِعُ لَفَتَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ مُتَعَدِّيًا: إِذَا صَرَفَ وَجْهَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَى شَيْءٍ مُقَابِلٍ لِوَجْهِهِ. وَالْفِعْلُ الْقَاصِرُ مِنْهُ لَيْسَ إِلَّا لَا لمطاوعة. يُقَالُ: الْتَفَتَ. وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي التَّحْوِيلِ عَنِ الْعَمَلِ أَوِ الِاعْتِقَادِ إِلَى غَيْرِهِ تَحْوِيلًا لَا يَبْقَى بَعْدَهُ نَظَرٌ إِلَى مَا كَانَ يَنْظُرُهُ، فَأَصْلُهُ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ ثُمَّ غَلَبَتْ حَتَّى صَارَتْ مُسَاوِيَةَ الْحَقِيقَةِ.
{ لِتَلْفِتَنا } kelimesi, darb (ضَرَبَ) babından müteaddi (geçişli) olan lefet (لَفَتَ) fiilinin muzarisidir; yüzünü karşısındaki bir şeye bakmaktan başka tarafa çevirmek demektir. Bunun lazım (geçişsiz) hali ise sadece mutavaat (dönüşlülük) içindir; iltefete (الْتَفَتَ) denir. Burada ise mecazi olarak bir amelden veya inançtan, geride daha önce baktığı şeye hiçbir bakış kalmayacak şekilde başka bir şeye çevirmek anlamında kullanılmıştır. Aslı temsili istiaredir, sonra baskın gelerek hakikat derecesine ulaşmıştır.
وَقَدْ جمعت صلَة عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا كُلَّ الْأَحْوَالِ الَّتِي كَانَ آبَاؤُهُمْ مُتَلَبِّسِينَ بِهَا. وَاخْتِيرَ التَّعْبِيرُ بِ وَجَدْنا لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنهم نشأوا عَلَيْهَا وَعَقَلُوهَا، وَذَلِكَ مِمَّا يُكْسِبُهُمْ تَعَلُّقًا بِهَا، وَأَنَّهَا كَانَتْ أَحْوَالَ آبَائِهِمْ وَذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهُمْ تَعَلُّقًا بِهَا تَبَعًا لِمَحَبَّةِ آبَائِهِمْ لِأَنَّ مَحَبَّةَ الشَّيْءِ تَقْتَضِي مَحَبَّةَ أَحْوَالِهِ وَمُلَابَسَاتِهِ.
{ عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } sılası, atalarının içinde bulunduğu bütün halleri kapsamaktadır. { وَجَدْنا } (bulduk) ifadesinin seçilmesi, onların bu haller üzere büyüyüp akıl baliğ olduklarına işaret etmesi içindir; bu durum onlara o hallere bir bağlılık kazandırır. Ayrıca bunların atalarının halleri olması da, atalarına olan sevgilerine bağlı olarak onlara duydukları bağlılığı artırmaktadır; zira bir şeyi sevmek onun hallerini ve ilişkili durumlarını da sevmeyi gerektirir.
وَفِي ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهَا عِنْدَهُمْ صَوَابٌ وَحَقٌّ لِأَنَّهُمْ قَدِ اقْتَدَوْا بِآبَائِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ [الزخرف: ٢٣] . وَقَالَ عَنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇:
Bunda, atalarına uydukları için o hallerin kendilerine göre doğru ve hak olduğuna bir işaret vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } [Zuhruf: 23] “İşte böyle, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın şımarık zenginleri: 'Biz atalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız' dediler.” İbrâhîm'in -aleyhisselâm- kavmi hakkında da şöyle buyurmuştur:
قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [الْأَنْبِيَاء: ٥٣، ٥٤] ، وَقَدْ
{ قالُوا وَجَدْنا آباءَنا لَها عابِدِينَ قالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآباؤُكُمْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Enbiyâ: 53, 54] “Onlar: 'Atalarımızı bunlara tapar bulduk' dediler. O da: 'Andolsun ki siz de atalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz' dedi.”
جَاءَهُمْ مُوسَى لِقَصْدِ لَفْتِهِمْ عَمَّا وَجَدُوا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ فَكَانَ ذَلِكَ مَحَلَّ الْإِنْكَارِ عِنْدَهُمْ لِأَنَّ تَغْيِيرَ ذَلِكَ يَحْسَبُونَهُ إِفْسَادًا قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ [الْأَعْرَاف: ١٢٧] . وَالْإِتْيَانُ بِحَرْفِ (عَلَى) لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَمَكُّنِ آبَائِهِمْ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ وَمُلَازَمَتِهِمْ لَهَا.
Mûsâ onlara atalarını üzerinde buldukları şeyden vazgeçirmek maksadıyla gelmişti; bu durum onlar katında bir inkâr sebebi oldu, çünkü bunu değiştirmeyi bir bozgunculuk sayıyorlardı: { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ أَتَذَرُ مُوسى وَقَوْمَهُ لِيُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } [A'râf: 127] “Firavun kavminin ileri gelenleri: 'Mûsâ'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapsınlar diye mi bırakacaksın?' dediler.” Âlâ (عَلَى) harf-i cerinin getirilmesi, atalarının o hallere iyice yerleştiğine ve onlara sımsıkı bağlı kaldıklarına delalet etmek içindir.
وَعَطْفُ وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ عَلَى الْفِعْلِ الْمُعَلَّلِ بِهِ، وَالْمَعْطُوفُ هُوَ الْعِلَّةُ فِي الْمَعْنَى لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنَّهُمْ تَفَطَّنُوا لِغَرَضِ مُوسَى وَهَارُونَ فِي مَجِيئِهِمَا إِلَيْهِمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ، أَيْ أَنَّهُمَا يُحَاوِلَانِ نَفْعًا لِأَنْفُسِهِمَا لَا صَلَاحًا لِلْمَدْعُوِّينَ، وَذَلِكَ النَّفْعُ هُوَ الِاسْتِحْوَاذُ عَلَى سِيَادَةِ مِصْرَ بِالْحِيلَةِ.
{ وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ } ifadesinin gerekçe bildirilen fiile atfedilmesi söz konusudur; bu matuf kısım mana bakımından asıl gerekçedir; çünkü onlar Mûsâ ve Hârûn'un getirdikleri şeyle kendilerine gelişlerindeki gayesini fark ettiklerini ima etmek istemişlerdir; yani 'Siz davet edilenlerin iyiliğini değil kendinize bir menfaat sağlamaya çalışıyorsunuz, bu menfaat de bir hile ile Mısır'ın hâkimiyetini ele geçirmektir' [demek istemişlerdir].
وَالْكِبْرِيَاءُ: الْعَظَمَةُ وَإِظْهَارُ التَّفَوُّقِ عَلَى النَّاسِ.
Kibriyâ (الْكِبْرِيَاءُ); büyüklük ve insanlara karşı üstünlük taslamaktır.
وَالْأَرْضُ: هِيَ الْمَعْهُودَةُ بَيْنَهُمْ، وَهِيَ أَرْضُ مِصْرَ، كَقَوْلِهِ: يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ [الْأَعْرَاف: ١١٠] . وَلَمَّا كَانُوا ظَنُّوا تَطَلُّبَهُمَا لِلسِّيَادَةِ أَتَوْا فِي خِطَابِ مُوسَى بِضَمِيرِ الْمُثَنَّى الْمُخَاطَبِ لِأَنَّ هَارُونَ كَانَ حَاضِرًا فَالْتَفَتُوا عَنْ خِطَابِ الْوَاحِدِ إِلَى خِطَابِ الِاثْنَيْنِ.
Arz (الْأَرْضُ), aralarında bilinen yer olup Mısır toprağıdır; nitekim: { يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ } [A'râf: 110] “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” buyruğunda olduğu gibidir. İkisinin hâkimiyet peşinde olduğunu düşündükleri için Mûsâ'ya hitap ederken tesniye (ikil) muhatap zamiri kullandılar; zira Hârûn da oradaydı, böylece tekil hitaptan tesniye hitabına geçmiş oldular.
وَإِنَّمَا شَرَّكُوا هَارُونَ فِي هَذَا الظَّنِّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ جَاءَ مَعَ مُوسَى وَلَمْ يُبَاشِرِ الدَّعْوَةَ فَظَنُّوا أَنَّهُ جَاءَ مَعَهُ لِيَنَالَ مِنْ سِيَادَةِ أَخِيهِ حَظًّا لِنَفْسِهِ.
Hârûn'u bu zanna ortak etmelerinin sebebi ise, onun Mûsâ ile birlikte gelmiş olması ve daveti bizzat yürütmemesidir; bu yüzden onun, kardeşinin elde edeceği hâkimiyetten kendisine de bir pay çıkarmak için onunla birlikte geldiğini zannettiler.
وَجُمْلَةُ: وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: أَجِئْتَنا. وَهِيَ فِي قُوَّةِ النَّتِيجَةِ لِتِلْكَ الْجُمْلَةِ بِمَا مَعَهَا مِنَ الْعِلَّةِ، أَيْ لَمَّا تَبَيَّنَ مَقْصِدُكُمَا فَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ.
{ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } cümlesi, { أَجِئْتَنا } cümlesine atfedilmiştir. Bu cümle, içerdiği gerekçeyle birlikte o cümlenin bir neticesi hükmündedir; yani 'Maksadınız açığa çıktığına göre biz ikinize de inanacak değiliz' [demektir].
وَتَقْدِيمُ لَكُمَا عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبَيْنِ هُمَا الْأَهَمُّ مِنْ جُمْلَةِ النَّفْيِ لِأَنَّ انْتِفَاءَ إِيمَانِهِمْ فِي زَعْمِهِمْ كَانَ لِأَجَلِ مُوسَى وَهَارُونَ إِذْ تَوَهَّمُوهُمَا مُتَطَلِّبَيْ نَفْعٍ لِأَنْفُسِهِمَا. فَالْمُرَادُ مِنْ ضَمِيرِ التَّثْنِيَةِ ذَاتَاهُمَا بِاعْتِبَارِ مَا انْطَوَيَا عَلَيْهِ مِنْ قَصْدِ إِبْطَالِ دِينِ آبَاءِ الْقِبْطِ وَالِاسْتِيلَاءِ عَلَى سِيَادَةِ بِلَادِهِمْ.
{ لَكُما } ifadesinin müteallakından önce getirilmesi, olumsuzluk cümlesinde asıl önemli olanın bu iki muhatap olması sebebiyledir; zira onların iddiasına göre iman etmeyişleri Mûsâ ve Hârûn yüzündendir, çünkü onları kendi menfaatlerinin peşinde koşan kimseler olarak vehmetmişlerdir. Tesniye zamirinden maksat, Kıptîlerin atalarının dinini iptal etme ve ülkelerinin hâkimiyetini ele geçirme kastını içlerinde barındırmaları bakımından onların bizzat kendileridir.
وَصِيغَتْ جُمْلَةُ: وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ اسْمِيَّةً دُونَ أَنْ يَقُولُوا وَمَا نُؤْمِنُ لَكُمَا لِإِفَادَةِ الثَّبَاتِ وَالدَّوَامِ وَأَنَّ انْتِفَاءَ إِيمَانُهُمْ بِهِمَا مُتَقَرِّرٌ مُتَمَكِّنٌ لَا طَمَاعِيَةَ لِأَحَدٍ فِي ضِدّه.
{ وَما نَحْنُ لَكُما بِمُؤْمِنِينَ } cümlesi, "size inanmıyoruz" (وَمَا نُؤْمِنُ لَكُمَا) denilmeyip isim cümlesi olarak kurulmuştur; bu da süreklilik ve sebat bildirmek, onlara iman etmeyişlerinin kesinleşip yerleştiğini ve hiç kimsenin bunun aksini umamayacağını ifade etmek içindir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : الْآيَات ٧٩ إِلَى ٨٢]
[Yûnus Suresi (10), 79-82. Ayetler]
وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ (٧٩) فَلَمَّا جاءَ السَّحَرَةُ قالَ لَهُمْ مُوسى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ (٨٠) فَلَمَّا أَلْقَوْا قالَ مُوسى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) } “Firavun: 'Bana işinin ehli bütün büyücüleri getirin!' dedi. (79) Büyücüler gelince Mûsâ onlara: 'Atacağınız şeyleri atın!' dedi. (80) Onlar atınca Mûsâ dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz şey büyüdür. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Muhakkak ki Allah bozguncuların işini düzeltmez.' (81) 'Ve suçlular hoşlanmasa da Allah, sözleriyle hakkı gerçekleştirecektir.' (82)”
جُمْلَةُ: وَقالَ فِرْعَوْنُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ [يُونُس: ٧٦] ، فَهَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي حُكْمِ جَوَابٍ ثَانٍ لِحَرْفِ (لَمَّا) حُكِيَ أَوَّلًا مَا تَلَقَّى بِهِ فِرْعَوْنُ وَمَلَؤُهُ دَعْوَةَ مُوسَى وَمُعْجِزَتَهُ مَنْ مَنْعِ أَنْ يَكُونَ مَا جَاءَ بِهِ تَأْيِيدًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. ثُمَّ حُكِيَ ثَانِيًا مَا تَلَقَّى بِهِ فِرْعَوْنُ خَاصَّةً تِلْكَ الدَّعْوَةَ مِنْ مُحَاوَلَةِ تَأْيِيدِ قَوْلِهِمْ: إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ [يُونُس: ٧٦] لِيُثْبِتُوا أَنَّهُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا مِمَّا تَحْصِيلُ أَسْبَابِهِ مِنْ خَصَائِصِ فِرْعَوْنَ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْأَمْرِ لِخَاصَّةِ الْأُمَّةِ بِالِاسْتِعْدَادِ لِإِبْطَالِ مَا يُخْشَى مِنْهُ.
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ } cümlesi, { قالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } [Yûnus: 76] cümlesine atfedilmiştir; dolayısıyla bu cümle { لَمَّا } edatının ikinci bir cevabı hükmündedir. İlk olarak Firavun ve ileri gelenlerinin Mûsâ'nın davetini ve mucizesini nasıl karşıladıkları, onun getirdiği şeyin Allah katından bir teyit olmasını nasıl engellemeye çalıştıkları anlatılmıştır. İkinci olarak ise bizzat Firavun'un, korkulan şeyi boşa çıkarmak için milletin seçkinlerine hazırlık emri vermesini içeren ve sebeplerini temin etmek Firavun'un yetkilerinden olan bir yolla, benzerini getirmeye güçlerinin yettiğini ispatlamak üzere { إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } [Yûnus: 76] sözlerini destekleme çabası nakledilmiştir.
وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِ: ائْتُونِي هُمْ مَلَأُ فِرْعَوْنَ وَخَاصَّتُهُ الَّذِينَ بِيَدِهِمْ تَنْفِيذُ أَمْرِهِ.
{ ائْتُونِي } sözüyle muhatap olanlar, Firavun'un emrini yerine getirme gücüne sahip olan ileri gelenleri ve yakın çevresidir.
وَأَمَرَ بِإِحْضَارِ جَمِيعِ السَّحَرَةِ الْمُتَمَكِّنِينَ فِي عِلْمِ السِّحْرِ لِأَنَّهُمْ أَبْصَرُ بِدَقَائِقِهِ، وَأَقْدَرُ عَلَى إِظْهَارِ مَا يَفُوقُ خَوَارِقَ مُوسَى فِي زَعْمِهِ، فَحُضُورُهُمْ مُغْنٍ عَنْ حُضُورِ السَّحَرَةِ الضُّعَفَاءِ فِي عِلْمِ السِّحْرِ لِأَنَّ عَمَلَهُمْ مَظِنَّةُ أَنْ لَا يُوَازِيَ مَا أَظْهَرُهُ مُوسَى مِنَ الْمُعْجِزَةِ فَإِذَا أَتَوْا بِمَا هُوَ دُونَ مُعْجِزَةِ مُوسَى كَانَ ذَلِكَ مُرَوِّجًا لِدَعْوَةِ مُوسَى بَيْنَ دَهْمَاءِ الْأُمَّةِ.
Büyü ilminde mahir olan bütün büyücülerin getirilmesini emretti; çünkü onlar büyünün inceliklerini en iyi gören ve kendi zannınca Mûsâ'nın harikalarını aşacak şeyleri ortaya koymaya en muktedir olan kimselerdir. Dolayısıyla onların gelmesi, büyü ilminde zayıf olan büyücülerin gelmesine ihtiyaç bırakmaz; çünkü onların yapacağı işin Mûsâ'nın gösterdiği mucizeye denk gelmeme ihtimali yüksektir. Şayet Mûsâ'nın mucizesinin altında bir şey getirirlerse, bu durum halk tabakası arasında Mûsâ'nın davasının yayılmasına yarayacaktır.
وَالْعُمُومُ فِي قَوْلِهِ: بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ عُمُومٌ عُرْفِيٌّ، أَيْ بِكُلِّ سَاحِرٍ تَعْلَمُونَهُ وَتَظْفَرُونَ بِهِ، أَوْ أُرِيدَ بِكُلِّ مَعْنَى الْكَثْرَةَ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٥] .
{ بِكُلِّ ساحِرٍ عَلِيمٍ } buyruğundaki umumilik (genellik) örfî bir umumiliktir; yani 'Bildiğiniz ve ulaşabildiğiniz her büyücüyü getirin' demektir; yahut Bakara Suresi'ndeki { وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ } [Bakara 145] “Andolsun ki sen kendilerine kitap verilenlere her türlü ayeti getirsen de” ayetinde geçtiği gibi "küll" kelimesiyle çokluk kastedilmiştir.