Binûn

10- Yûnus Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَإِنَّمَا سُلِكَ هُنَا حَرْفُ الِاخْتِصَاصِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْجَنْبَ مُخْتَصٌّ بِالدُّعَاءِ عِنْدَ الضُّرِّ وَمُتَّصِلٌ بِهِ فَبِالْأَوْلَى غَيْرُهُ. وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ مَنْظُورٌ إِلَيْهِ فِي بَيْتِ جَابِرٍ وَالْآيَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ كَمَا يَظْهَرُ بِالتَّأَمُّلِ، فَهَذَا وَجْهُ الْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْتِعْمَالَيْنِ.

Burada tahsis harfinin tercih edilmesi, sıkıntı anında yan tarafın duaya özgü kılındığına ve onunla bitişik olduğuna, dolayısıyla diğer hallerin [duaya] evleviyetle dahil olduğuna işaret etmek içindir. Düşünüldüğünde görüleceği üzere bu kullanım, Câbir'in beytinde ve diğer iki ayette gözetilmiştir; işte iki kullanım arasındaki farkın veçhi budur.

وَمَوْضِعُ الْمَجْرُورِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً بِالنَّصْبِ.

Mecrûr ifadenin konumu hâl makamındadır; bundan dolayı { أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } lafzı nasb ile [ona] matuf kılınmıştır.

وَإِنَّمَا جُعِلَ الْجَنْبُ مَجْرُورًا بِاللَّامِ وَلَمْ يُنْصَبْ فَيُقَالُ مَثَلًا مُضْطَجِعًا أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا لِتَمْثِيلِ التَّمَكُّنِ مِنْ حَالَةِ الرَّاحَةِ بِذِكْرِ شِقٍّ مِنْ جَسَدِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَظْهَرُ فِي تَمَكُّنِهِ، كَمَا كَانَ ذِكْرُ الْإِعْطَاءِ فِي الْآيَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ وَبَيْتِ جَابِرٍ أَظْهَرَ فِي تَمْثِيلِ الْحَالَةِ بِحَيْثُ جَمَعَ فِيهَا بَين ذكر الْإِعْطَاء وَذكر الْأَفْعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى أَصْلِ الْمَعْنَى لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ يَدْعُو اللَّهَ فِي أَنْدَرِ الْأَحْوَالِ مُلَابَسَةً لِلدُّعَاءِ، وَهِيَ حَالَةُ تَطَلُّبِ الرَّاحَةِ وَمُلَازِمَةِ السُّكُونِ. وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِذِكْرِ الْجَنْبِ، وَأَمَّا زِيَادَةُ قَوْلِهِ: أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلِقَصْدِ تَعْمِيمِ الْأَحْوَالِ وَتَكْمِيلِهَا، لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ الْإِطْنَابِ لِزِيَادَةِ تَمْثِيلِ الْأَحْوَالِ، أَيْ دَعَانَا فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ لَا يُلْهِيهِ عَنْ دُعَائِنَا شَيْءٌ.

Yan tarafın mensub kılınıp örneğin “muzdacian ev kāiden ev kāimen” denilmeyip de lâm ile mecrûr kılınması, bedeninin bir tarafı zikredilerek rahata erme hâlinin iyice yerleştiğini somutlaştırmak içindir; çünkü bu, onun durumunun sağlamlaşmasında daha belirgindir. Nitekim diğer iki ayette ve Câbir'in beytinde [ilgili kelimelerin] zikredilmesi, duanın en nadir hallerinden biri olan rahat arama ve sakin kalma hâlinde bile Allah'a dua ettiğini belirtmek maksadıyla, esas manayı gösteren fiillerle bir arada zikredilerek durumun somutlaştırılmasında daha açık bir rol oynamıştır. Bundan dolayı önce yan tarafın zikriyle başlanmıştır. { أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً } “yahut otururken ya da ayakta iken” ifadesinin ilavesi ise halleri genellemek ve tamamlamak maksadıyla getirilmiştir; zira makam, hallerin canlandırılmasını artırmak için ıtnâb (sözü uzatma) makamıdır. Yani hiçbir şey kendisini bize dua etmekten alıkoymaksızın her türlü hâlde bize dua eder.

وَالْجَنْبُ: وَاحِدُ الْجُنُوبِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ

el-Cenb (الْجَنْبُ / yan taraf), cunûb (جُنُوب) kelimesinin tekilidir. Berâe [Tevbe] sûresindeki { فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ } buyruğunda geçmişti.

وَالْقُعُودُ: الْجُلُوسُ.

el-Kuûd (الْقُعُودُ), oturmak demektir.

وَالْقِيَامُ: الِانْتِصَابُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا فِي سُورَة الْبَقَرَة [٢٠] .

el-Kıyâm (الْقِيَامُ), dikelmek (ayakta durmak) demektir. Bakara sûresindeki [20] { وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا } buyruğunda geçmişti.

و (إِذا) هّا لِمُجَرَّدِ الظَّرْفِيَّةِ وَتَوْقِيتِ جَوَابِهَا بِشَرْطِهَا، وَلَيْسَتْ لِلِاسْتِقْبَالِ كَمَا هُوَ غَالِبُ أَحْوَالِهَا لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُنَا حِكَايَةُ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي دُعَائِهِمُ اللَّهَ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْهُ إِلَى عِبَادَةِ آلِهَتِهِمْ عِنْدَ الرَّخَاءِ، بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ إِذْ جَعَلَهَا حَالًا لِلْمُسْرِفِينَ. وَإِذْ عَبَّرَ عَنْ عَمَلِهِمْ بِلَفْظِ كانُوا الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُ عَمَلُهُمْ فِي مَاضِي أَزْمَانِهِمْ، وَلِذَلِكَ جِيءَ فِي شَرْطِهَا وَجَوَابِهَا وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِمَا بِأَفْعَالِ الْمُضِيِّ لِأَنَّ كَوْنَ ذَلِكَ حَالَهُمْ فِيمَا مَضَى أَدْخَلُ فِي تَسْجِيلِهِ عَلَيْهِمْ مِمَّا لَوْ فُرِضَ ذَلِكَ مِنْ حَالِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِذْ لَعَلَّ فِيهِمْ مَنْ يَتَّعِظُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَيُقْطَعُ عَنْ عَمَلِهِ هَذَا أَوْ يُسَاقُ إِلَى النَّظَرِ فِي الْحَقِيقَةِ.

Buradaki { إِذا } edatı, yaygın hallerinde olduğu gibi gelecek zaman için değil; sadece zarfiyet ve şartıyla cevabını vakitle sınırlandırmak içindir. Çünkü burada kastedilen; { كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } buyruğu karinesiyle, bu durumu haddi aşanların bir hali kılarak müşriklerin darlık anında Allah'a yalvarmalarını, bolluk anında ise Ondan yüz çevirip ilahlarına tapınmalarını hikâye etmektir. Nitekim amellerini, geçmiş zamanlarındaki amelleri olduğuna delalet eden { كانُوا } lafzıyla ifade etmiştir. Bu sebeple şartında, cevabında ve bunlara matuf olan kısımlarda geçmiş zaman fiilleri getirilmiştir; çünkü bunun geçmişteki halleri olması, gelecekteki muhtemel halleri olarak takdir edilmesine kıyasla aleyhlerine tescil edilmesinde daha tesirlidir. Zira belki içlerinden bu ayetten ibret alıp bu amelinden vazgeçecek veya gerçeği düşünmeye yönelecek kimseler çıkabilir.

وَلِهَذَا فُرِّعَ عَلَيْهِ جُمْلَةُ: فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ لِأَنَّ هَذَا التَّفْرِيعَ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ إِذِ الْحَالَةُ الْأُولَى وَهِيَ الْمُفَرَّعُ عَلَيْهَا حَالَةٌ مَحْمُودَةٌ لَوْلَا مَا يَعْقُبُهَا.

Bu sebeple onun üzerine { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ } “Fakat kendisinden sıkıntısını giderdiğimiz zaman ise... çekip gider” cümlesi ta'kîb (netice) olarak bağlanmıştır. Çünkü kelamdan asıl kastedilen bu neticedir; zira birinci hâl -yani üzerine hüküm bina edilen hâl-, şayet ardından bu [tavır] gelmeseydi övülen bir hâl olurdu.

وَالْكَشْفُ: حَقِيقَتُهُ إِظْهَارُ شَيْءٍ عَلَيْهِ سَاتِرٌ أَوْ غِطَاءٌ. وَشَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى مُطْلَقِ الْإِزَالَةِ.

el-Keşf (الْكَشْفُ / açıp gidermek) kelimesinin hakiki anlamı, üzerinde örtü veya perde bulunan bir şeyi açığa çıkarmaktır. Mutlak giderme anlamında kullanılması da yaygınlaşmıştır.

إِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، وَإِمَّا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِ الْمُزَالِ بِشَيْءٍ سَاتِرٍ لِشَيْءٍ.

Bu [kullanım], ya ıtlak alakasıyla mecâz-ı mürsel yoluyla ya da giderilen şeyin bir şeyi örten nesneye benzetilmesi suretiyle istiâre yoluyladır.

وَالْمُرُورُ: هُنَا مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى اسْتِبْدَالِ حَالَةٍ بِغَيْرِهَا. شُبِّهَ الِاسْتِبْدَالُ بِالِانْتِقَالِ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ لِأَنَّ الِانْتِقَالَ اسْتِبْدَالٌ، أَيِ انْتَقَلَ إِلَى حَالٍ كَحَالِ مَنْ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ دُعَاؤُنَا، أَيْ نسي حَالَة الاضطراره وَاحْتِيَاجِهِ إِلَيْنَا فَصَارَ كَأَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي ذَلِكَ الِاحْتِيَاجِ.

Buradaki el-Mürûr (الْمُرُورُ / geçip gitmek), bir hâli başka bir hâlle değiştirmek manasında mecazidir. Durumun değişmesi, bir mekândan diğerine intikal etmeye benzetilmiştir; çünkü intikal bir nevi değiştirmedir. Yani daha önce bize hiç dua etmemiş kimsenin hâli gibi bir hâle geçti; bir diğer ifadeyle darlık ve bize olan muhtaçlık halini unuttu da sanki o muhtaçlığa hiç düşmemiş gibi oldu.

وَ (كَأَنْ) مُخَفِّفَةُ كَأَنَّ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ حُذِفَ عَلَى مَا هُوَ الْغَالِبُ. وَعُدِّيَ الدُّعَاءُ بِحَرْفِ (إِلَى) فِي قَوْلِهِ: إِلى ضُرٍّ دُونَ اللَّامِ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي نَحْوِ قَوْلِهِ:

{ كَأَنْ } lafzı, keenne (كَأَنَّ) edatının hafifletilmiş (muhaffefe) halidir; ismi ise çoğunlukla olduğu gibi hazfedilmiş şan zamiridir. Dua fiili, { دَعَوْتُ لِمَا نَابَنِي مِسْوَرَا }

دَعَوْتُ لِمَا نَابَنِي مِسْوَرَا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ بِتَشْبِيهِ الضُّرِّ بِالْعَدُوِّ المفاجئ الَّذِي يدعوا إِلَى مَنْ فَاجَأَهُ نَاصِرًا إِلَى دَفْعِهِ.

“Başıma gelen felaket için Misver'i yardıma çağırdım” sözü benzerlerinde çoğunlukla lâm harfiyle geçişli kılındığı gibi değil de, { إِلى ضُرٍّ } buyruğunda (إِلَى / -e doğru) harfiyle geçişli kılınmıştır. Bu, sıkıntının aniden baskın yapan bir düşmana benzetilmesi ve baskına uğrayan kişinin onu savuşturması için bir yardımcıyı çağırması suretiyle istiâre-i tebeiyye yoluyladır.

وَجَعْلُ (إِلَى) بِمَعْنَى اللَّامِ بُعْدٌ عَنْ بَلَاغَةِ هَذَا النَّظْمِ وَخَلْطٌ لِلِاعْتِبَارَاتِ الْبَلَاغِيَّةِ.

(İlâ / إِلَى) harfini lâm anlamında kabul etmek ise bu nazmın belagatinden uzaklaşmak ve belagî incelikleri birbirine karıştırmak olur.

وَجُمْلَةُ: كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ تَذْيِيلٌ يَعُمُّ مَا تَقَدَّمَ وَغَيْرُهُ، أَيْ هَكَذَا التَّزْيِينُ الشَّيْطَانِيُّ زَيَّنَ لَهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنْ أَعْمَالِهِمْ فِي مَاضِي أَزْمَانِهِمْ فِي الدُّعَاءِ وَغَيْرِهِ مِنْ ضَلَالَاتِهِمْ.

{ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “İşte haddi aşanlara, yapmakta oldukları şeyler böylece süslü gösterildi” cümlesi, geçmiş olanı ve diğerlerini kapsayan bir fezlekedir (tezyîl). Yani şeytani süsleme, geçmiş zamanlarında dua ve diğer sapkınlıklarından yapmakta oldukları amellerini onlara işte böyle süslü gösterdi.

وَتَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي مَعْنَى موقع (كَذَلِكَ) فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ

Bu ayetin benzerlerinde { كَذلِكَ } kelimesinin konumu ve anlamına dair açıklama, Allah Teâlâ'nın Bakara sûresindeki [143] { وَكَذلِكَ

جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً

{ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “sizi vasat bir ümmet kıldık”

فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] وَقَوْلِهِ: كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٨] ، فَالْإِشَارَةُ إِلَى التَّزْيِينِ الْمُسْتَفَادِ هُنَا وَهُوَ تَزْيِينُ إِعْرَاضِهِمْ عَنْ دُعَاءِ اللَّهِ فِي حَالَةِ الرَّخَاءِ، أَيْ مِثْلُ هَذَا التَّزْيِينِ الْعَجِيبِ زُيِّنَ لِكُلِّ مُسْرِفٍ عَمَلُهُ.

“İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” ve En'âm sûresindeki [108] { كَذلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ } “İşte böylece her ümmete amellerini süslü gösterdik” buyruklarında geçmişti. Buradaki işaret, bu ifadeden anlaşılan süslemeyedir ki o da bolluk halinde Allah'a dua etmekten yüz çevirmelerinin kendilerine süslü gösterilmesidir. Yani işte bu şaşırtıcı süsleme gibi, her haddi aşana da ameli süslü gösterilmiştir.

وَالْإِسْرَافُ: الْإِفْرَاطُ وَالْإِكْثَارُ فِي شَيْءٍ غَيْرِ مَحْمُودٍ. فَالْمُرَادُ بِالْمُسْرِفِينَ هُنَا الْكَافِرُونَ. واختير لفظ لِلْمُسْرِفِينَ لِدَلَالَتِهِ عَلَى مُبَالَغَتِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ، فَالتَّعْرِيفُ فِي الْمُسْرِفِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ لِيَشْمَلَ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ وَغَيْرَهُمْ.

el-İsrâf (الْإِسْرَافُ), övgüye layık olmayan bir şeyde haddi aşmak ve aşırıya kaçmaktır. Dolayısıyla buradaki el-Müsrifîn (الْمُسْرِفِينَ) ile kastedilen kâfirlerdir. Küfürlerindeki aşırılıklarına delalet etmesi sebebiyle { لِلْمُسْرِفِينَ } lafzı seçilmiştir; el-Müsrifîn kelimesindeki belirlilik takısı (lâm), hem kendilerinden bahsedilenleri hem de başkalarını kapsayacak şekilde istiğrak içindir.

وَأُسْنِدَ فِعْلُ التَّزْيِينِ إِلَى الْمَجْهُولِ لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمُزَيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ خَوَاطِرُهُمُ الشَّيْطَانِيَّةُ، فَقَدْ أُسْنِدَ فِعْلُ التَّزْيِينِ إِلَى الشَّيْطَانِ غَيْرَ مَرَّةٍ، أَوْ لِأَنَّ مَعْرِفَةَ الْمُزَيِّنِ لَهُمْ غَيْرُ مُهِمَّةٍ هَاهُنَا وَإِنَّمَا الْمُهِمُّ الِاعْتِبَارُ وَالِاتِّعَاظُ بِاسْتِحْسَانِهِمْ أَعْمَالَهُمُ الذميمة اسْتِحْسَانًا شنيطا.

Süsleme fiili meçhule isnad edilmiştir; çünkü Müslümanlar haddi aşanlara [amellerini] süsleyenin şeytani vesveseleri olduğunu bilmektedirler, nitekim süsleme fiili defalarca şeytana isnad edilmiştir; yahut onlara süsleyenin kim olduğunu bilmek burada mühim değildir, asıl mühim olan onların çirkin amellerini fahiş bir şekilde güzel görmelerinden ibret almak ve ders çıkarmaktır.

وَالْمَعْنَى أَنَّ شَأْنَ الْأَعْمَالِ الذَّمِيمَةِ الْقَبِيحَةِ إِذَا تَكَرَّرَتْ مِنْ أَصْحَابِهَا أَنْ تَصِيرَ لَهُمْ دُرْبَةً تُحَسِّنُ عِنْدَهُمْ قَبَائِحَهَا فَلَا يَكَادُونَ يَشْعُرُونَ بِقُبْحِهَا فَكَيْفَ يُقْلِعُونَ عَنْهَا كَمَا قِيلَ:

Manası şudur: Çirkin ve kötü ameller faillerinden tekrar tekrar sâdır olduğunda, onların çirkinliklerini kendilerine güzel gösterecek bir alışkanlık haline gelmesi ve neredeyse çirkinliğini hissetmez olmaları işin gereğidir; öyleyse ondan nasıl vazgeçsinler? Nitekim şöyle denilmiştir:

يُقْضَى عَلَى الْمَرْءِ فِي أَيَّامِ مِحْنَتِهِ ... حَتَّى يَرَى حَسَنًا مَا لَيْسَ بالْحسنِ

Kişiye felaket günlerinde öyle bir hükmolunur ki ... Sonunda güzel olmayanı dahi güzel görür.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٣]

[YÛNUS SÛRESİ (10) : ÂYET 13]

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (١٣)

{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “Andolsun ki sizden önceki nesilleri, peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde zulmettikleri ve inanacak olmadıkları için helak ettik. İşte biz suçlu topluluğu böyle cezalandırırız.” (13)

عَادَ الْخِطَابُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ عَوْدًا عَلَى بَدْئِهِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ- إِلَى قَوْلِهِ- لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ [يُونُس: ٣- ٥] بِمُنَاسَبَةِ التَّمَاثُلِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْأُمَمِ قَبْلَهُمْ فِي الْغُرُورِ بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ

Azabın kendilerinden ertelenmesiyle aldanma konusunda kendileri ile kendilerinden önceki ümmetler arasındaki benzerlik münasebetiyle, { إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ } buyruğundan { لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسابَ } [Yûnus: 3-5] buyruğuna kadar geçen kısımdaki başlangıca dönülerek hitap yeniden müşriklere yöneltilmiştir;

عَنْهُمْ حَتَّى حَلَّ بِهِمُ الْهَلَاكُ فَجْأَةً. وَهَذِهِ الْآيَةُ تَهْدِيدٌ وَمَوْعِظَةٌ بِمَا حَلَّ بِأَمْثَالِهِمْ.

tâ ki helak ansızın başlarına gelip çatıncaya kadar. Bu ayet, benzerlerinin başına gelenlerle bir tehdit ve bir öğüttür.

وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ [يُونُس: ١١] بِمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ الْإِنْذَارِ بِأَنَّ الشَّرَّ قَدْ يَنْزِلُ بِهِمْ وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ غَيْرُ مُعَجَّلٍ، فَضَرَبَ لَهُمْ مَثَلًا بِمَا نَزَلَ بِالْأُمَمِ مِنْ قَبْلِهِمْ فَقَضَى إِلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ أَجَلُهُمْ وَقَدْ كَانُوا يَعْرِفُونَ أُمَمًا مِنْهُم أَصَابَهُم الاستيصال مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ نُوحٍ.

Bu cümle, { وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ } [Yûnus: 11] cümlesine matuftur; çünkü o ayet, şerrin onların başına inebileceği ancak Allah'ın azabının aceleye getirilmediği uyarısını içermektedir. Böylece kendilerinden önceki ümmetlerin başına inen ve ecellerini azap ile noktalayan şeyleri onlara misal getirmiştir; nitekim onlar Âd, Semûd ve Nûh kavmi gibi kökü kazınan birtakım ümmetleri biliyorlardı.

وَلِتَوْكِيدِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ أُكِّدَتِ الْجُمْلَةُ بِلَامِ الْقَسَمِ وَقد الَّتِي للتحقيق.

Tehdit ve azap vaadini pekiştirmek için cümle, kasem lâmı ve tahkik ifade eden (kad / قَدْ) edatı ile tekit edilmiştir.

والإهلاك: الاستيصال وَالْإِفْنَاءُ.

el-İhlâk (الإهلاك), kökünü kurutmak ve yok etmektir.

وَالْقُرُونُ: جَمْعُ قَرْنٍ وَأَصْلُهُ مُدَّةٌ طَوِيلَةٌ مِنَ الزَّمَانِ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا أَهْلُ الْقُرُونِ.

el-Kurûn (الْقُرُونُ), karn (قَرْن) kelimesinin çoğuludur; aslı zamandan uzun bir süredir, burada kastedilen ise o nesillerin halkıdır.

وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٦] .

Bunun açıklaması En'âm sûresindeki [6] { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } buyruğunda geçmişti.

وَقَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِكُمْ حَالٌ مِنَ الْقُرُونِ.

{ مِنْ قَبْلِكُمْ } “sizden önceki” ifadesi, el-Kurûn kelimesinden hâldir.

ولَمَّا اسْمُ زَمَانٍ بِمَعْنَى حِينَ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَتُضَافُ إِلَى الْجُمْلَةِ.

{ لَمَّا } edatı, tahkike göre (hîne / حِينَ / ...-dığı zaman) anlamında bir zaman ismidir ve cümleye muzaf olur.

وَالْعَرَبُ أَكْثَرُوا فِي كَلَامِهِمْ تَقْدِيمَ (لَمَّا) فِي صَدْرِ جُمْلَتِهَا فَأُشِمَّتْ بِذَلِكَ التَّقْدِيمِ رَائِحَةَ الشَّرْطِيَّةِ فَأَشْبَهَتِ الشُّرُوطَ لِأَنَّهَا تُضَافُ إِلَى جُمْلَةٍ فَتُشْبِهُ جُمْلَةَ الشَّرْطِ، وَلِأَنَّ عَامِلَهَا فِعْلُ مُضِيٍّ فَبِذَلِكَ اقْتَضَتْ جُمْلَتَيْنِ فَأَشْبَهَتْ حُرُوفَ الشَّرْطِ.

Araplar kelamlarında { لَمَّا } edatını kendi cümlesinin başında getirmeyi çokça yapmışlar, böylece bu öne alış sebebiyle ona şart kokusu sindirilmiş ve şartlara benzemiştir; çünkü o bir cümleye muzaf olur ve bu yönüyle şart cümlesine benzer, ayrıca âmili mazi fiildir ve bu sebeple iki cümleyi gerektirip şart harflerine benzemiştir.

وَالْمَعْنَى: أَهْلَكْنَاهُمْ حِينَمَا ظَلَمُوا، أَيْ أَشْرَكُوا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِثْلُ هُودٍ وَصَالِحٍ وَلَمْ يُؤْمِنُوا.

Manası şudur: Zulmettikleri, yani şirk koştukları ve Hûd ile Sâlih gibi peygamberleri kendilerine apaçık deliller getirdiği halde iman etmedikleri zaman onları helak ettik.

وَجُمْلَةُ: وَجاءَتْهُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ ظَلَمُوا.

{ وَجاءَتْهُمْ } cümlesi, { ظَلَمُوا } cümlesine matuftur.

وَالْبَيِّنَاتُ: جَمْعُ بَيِّنَةٍ، وَهِيَ الْحُجَّةُ عَلَى الصِّدْقِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ

el-Beyyinât (الْبَيِّنَاتُ), beyyine (بَيِّنَة) kelimesinin çoğuludur; o da doğruluğa dair delil demektir. En'âm sûresindeki { فَقَدْ جاءَكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } buyruğunda geçmişti.

وَجُمْلَةُ: وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا. وَمَجْمُوعُ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ هُوَ مَا وُقِّتَ بِهِ الْإِهْلَاكُ وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا [الْقَصَص: ٥٩] .

{ وَما كانُوا لِيُؤْمِنُوا } cümlesi de ona matuftur. Bu üç cümlenin toplamı, helak etmenin kendisiyle vakitlendirildiği husustur; { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا } “Rabbin, ana yerleşim merkezlerine bir peygamber göndermedikçe memleketleri helak edici değildir” [el-Kasas: 59].

وَعُبِّرَ عَنِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ بِصِيغَةِ لَامِ الْجُحُودِ مُبَالِغَةً فِي انْتِفَائِهِ إِشَارَةً إِلَى الْيَأْسِ مِنْ إِيمَانِهِمْ.

İmanlarının bulunmayışı, onların inanmalarından ümit kesildiğine işaret etmek üzere olumsuzlukta mübalağa bildiren lâm-ı cuhûd kalıbıyla ifade edilmiştir.

وَجُمْلَةُ: كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ تَذْيِيلٌ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ لِلِاسْتِغْرَاقِ فَلِذَلِكَ عَمَّ الْقُرُونَ الْمَاضِيَةَ وَعَمَّ الْمُخَاطَبِينَ، وَبِذَلِكَ كَانَ إِنْذَارًا لِقُرَيْشٍ بِأَنْ يَنَالَهُمْ مَا نَالَ أُولَئِكَ. وَالْمُرَادُ بِالْإِجْرَامِ أَقْصَاهُ، وَهُوَ الشِّرْكُ.

{ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte biz suçlu topluluğu böyle cezalandırırız” cümlesi fezlekedir (tezyîl). { الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } ifadesindeki belirlilik takısı istiğrak içindir; bu sebeple hem geçmiş nesilleri hem de muhatapları kapsamıştır. Bu yönüyle Kureyş'e, öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına da geleceğine dair bir uyarı olmuştur. Cürüm (suç) ile kastedilen ise onun en aşırı derecesi olan şirktir.

وَالْقَوْلُ فِي كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا. وَكَذَلِكَ ذِكْرُ لَفْظِ (الْقَوْمِ) فَهُوَ كَمَا فِي نَظِيرِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي الْبَقَرَة.

{ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } hakkındaki açıklama, az önce geçen benzerindeki gibidir. Aynı şekilde (el-kavm / الْقَوْمِ) lafzının zikredilmesi de bu sûredeki ve Bakara sûresindeki benzerinde geçtiği gibidir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٤]

[YÛNUS SÛRESİ (10) : ÂYET 14]

ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ (١٤)

{ ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ } “Sonra, nasıl davranacağınızı görelim diye onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık.” (14)

عَطْفٌ على أَهْلَكْنَا [يُونُس: ١٣] وَحَرْفُ (ثُمَّ) مُؤْذِنٌ بِبُعْدِ مَا بَيْنَ الزَّمَنَيْنِ، أَيْ ثُمَّ

[Yûnus sûresi 13. ayetteki] { أَهْلَكْنَا } lafzına matuftur. (Sümme / ثُمَّ) harfi, iki zaman arasındaki uzaklığı bildirir; yani sonra...

جَعَلْنَاكُمْ تَخْلُفُونَهُمْ فِي الْأَرْضِ. وَكَوْنُ حَرْفِ (ثُمَّ) هُنَا عَاطِفًا جُمْلَةً عَلَى جُمْلَةٍ تَقْتَضِي التَّرَاخِيَ الرُّتْبِيَّ لِأَنَّ جَعْلَهُمْ خَلَائِفَ أَهَمُّ مِنْ إِهْلَاكِ الْقُرُونِ قَبْلَهُمْ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمِنَّةِ عَلَيْهِمْ، وَلِأَنَّهُ عَوَّضَهُمْ بِهِمْ.

...yeryüzünde onların yerine sizi geçirdik. Burada (sümme / ثُمَّ) harfinin bir cümleyi diğerine bağlaması rütbe bakımından terâhî (derece farkı) gerektirir. Çünkü onların halifeler kılınması, kendilerine olan nimetten ve onların yerine geçirilmiş olmalarından ötürü, kendilerinden önceki nesillerin helak edilmesinden daha mühimdir.

وَالْخَلَائِفُ: جَمْعُ خَلِيفَةٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٦٥] . وَالْمُرَادُ بِ الْأَرْضِ بِلَادُ الْعَرَبِ، فَالتَّعْرِيفُ فِيهِ لِلْعَهْدِ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ خَلَفُوا عَادًا وَثَمُودًا وَطَسْمًا وَجَدِيسًا وَجُرْهُمًا فِي مَنَازِلِهِمْ عَلَى الْجُمْلَةِ.

el-Halâif (الْخَلَائِفُ), halîfe (خَلِيفَة) kelimesinin çoğuludur. En'âm sûresindeki { وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ } [En'âm: 165] buyruğunda geçmişti. { الْأَرْضِ } ile kastedilen Arap diyarıdır; buradaki belirlilik takısı ahid içindir. Zira muhataplar genel olarak Âd, Semûd, Tasm, Cedîs ve Cürhüm kavimlerinin yurtlarında onların yerine geçmişlerdir.

وَالنَّظَرُ: مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعِلْمِ الْمُحَقَّقِ، لِأَنَّ النَّظَرَ أَقْوَى طُرُقِ الْمَعْرِفَةِ، فَمَعْنَى لِنَنْظُرَ لنتعلم، أَيْ لِنَعْلَمَ عِلْمًا مُتَعَلِّقًا بِأَعْمَالِكُمْ. فَالْمُرَادُ بِالْعِلْمِ تَعَلُّقُهُ التَّنْجِيزِيُّ.

Nazar (görme/bakma), kesinleşmiş bilgi anlamında kullanılmıştır; çünkü nazar, bilginin en güçlü yollarındandır. Dolayısıyla { لِنَنْظُرَ } ifadesinin anlamı "öğrenelim/bilelim", yani sizin amellerinize taalluk eden bir bilgiyle bilelim demektir. Buradaki ilimden maksat, onun fiilî (tencîzî) taallukudur.

وكَيْفَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ مُعَلِّقٌ لِفِعْلِ الْعِلْمِ عَنِ الْعَمَلِ، وَهُوَ مَنْصُوب ب لِنَنْظُرَ، وَالْمَعْنَى فِي مِثْلِهِ: لِنَعْلَمَ جَوَاب كَيفَ تعلمُونَ، قَالَ إِيَاسُ بْنُ قَبِيصَةَ:

{ كَيْفَ } ise bilme fiilini amelden alıkoyan (ta'lik eden) bir istifham (soru) ismidir ve { لِنَنْظُرَ } fiilinin mahalliyle mensuptur. Benzerlerindeki mana şöyledir: "Nasıl amel edeceğinizin cevabını bilelim." İyâs b. Kabîsa şöyle demiştir:

وَأَقْبَلْتُ وَالْخَطِّيُّ يخْطر بَيْننَا ... لَا علم مَنْ جَبَّانُهَا مِنْ شجاعها

"Hattî mızrağı aramızda sallanırken yöneldim / Korkak olanın cesur olandan kim olduğunu bilmek için."

أَي (لَا علم) جَوَابَ مَنْ (جَبَّانُهَا) .

Yani korkağın kim olduğunun (cevabını bilmek için) demektir.

وَإِنَّمَا جَعَلَ اسْتِخْلَافَهُمْ فِي الْأَرْضِ عِلَّةً لِعِلْمِ اللَّهِ بِأَعْمَالِهِمْ كِنَايَةً عَنْ ظُهُورِ أَعْمَالِهِمْ فِي الْوَاقِعِ إِنْ كَانَتْ مِمَّا يُرْضِي اللَّهَ أَوْ مِمَّا لَا يُرْضِيهِ فَإِذَا ظَهرت أَعْمَالهم عَملهَا اللَّهُ عِلْمَ الْأَشْيَاءِ النَّافِعَةِ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ سَيَقَعُ عِلْمًا أَزَلِيًّا، كَمَا أَنَّ بَيْتَ إِيَاسِ بْنِ قَبِيصَةَ مَعْنَاهُ لِيَظْهَرَ الْجَبَانُ مِنَ الشُّجَاعِ. وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ بِتَعْلِيلِ الْإِقْدَامِ حُصُولَ عِلْمِهِ بِالْجَبَانِ وَالشُّجَاعِ وَلَكِنَّهُ كَنَّى بِذَلِكَ عَنْ ظُهُورِ الْجَبَانِ وَالشُّجَاعِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ فِي سُورَةِ آل عمرَان [١٤٠] .

Yeryüzünde halife kılınmalarının Allah'ın onların amellerini bilmesine gerekçe kılınması, amellerinin Allah'ı hoşnut eden yahut etmeyen şeyler olarak fiilen ortaya çıkmasından kinayedir. Nitekim amelleri ortaya çıktığında -Allah onun ezelî bir ilimle gerçekleşeceğini önceden bilse bile- Allah onları gerçekleşmiş şeylerin ilmiyle bilir. Tıpkı İyâs b. Kabîsa'nın beytinin anlamının "korkak ile cesur olan ortaya çıksın diye" olması gibi. Savaşa atılmanın gerekçelendirilmesinde maksat onun korkak ile cesuru bilmesi değil, korkak ile cesurun fiilen ortaya çıkmasından kinayedir. Bunun bir benzeri Âl-i İmrân sûresindeki { وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } [Âl-i İmrân: 140] buyruğunda geçmişti.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٥]

[SÛRE YÛNUS (10) : ÂYET 15]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (١٥)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } “Âyetlerimiz kendilerine apaçık olarak okunduğu zaman, bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir' dediler. De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben sadece bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım.'” (15)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ [يُونُس: ١١] إِلَخْ لِأَن ذَلِك ناشىء عَنْ قَوْلِهِمْ: اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] كَمَا تَقَدَّمَ فَذَلِكَ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ التَّكْذِيبِ. ثُمَّ حُكِيَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُسْلُوبٌ آخَرُ مِنْ أَسَالِيبِ تَكْذِيبِهِمُ

{ وَلَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ } [Yûnus: 11] cümlesine matuftur. Zira bu, daha önce geçtiği üzere onların { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize acı bir azap getir” [el-Enfâl: 32] sözlerinden kaynaklanmaktadır ki bu, yalanlama üsluplarından bir üsluptur. Sonra bu ayette, onların Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlama üsluplarından bir başkası nakledilmiştir;

النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مُوحًى إِلَيْهِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى

Kur'an'ın Allah Teâlâ'dan kendisine vahyedilmiş olmasını [yalanlamalarıdır].

فَهُمْ يَتَوَهَّمُونَ أَنَّ الْقُرْآنَ وَضَعَهُ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ جَعَلُوا مِنْ تَكْذِيبِهِمْ أَنْ يَقُولُوا لَهُ ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ إِطْمَاعًا لَهُ بِأَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ مُغَايِرًا أَوْ مُبَدَّلًا إِذَا وَافَقَ هَوَاهُمْ.

Onlar Kur'an'ı Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendiliğinden uydurduğunu vehmediyorlardı. Bu sebeple kendi hevalarına uyduğu takdirde farklı bir Kur'an'a veya değiştirilmiş haline inanacakları hususunda onu ümitlendirmek amacıyla ona { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } “Bundan başka bir Kur'an getir veya bunu değiştir” demelerini yalanlamalarının bir parçası kıldılar.

وَمَعْنَى غَيْرِ هَذَا مُخَالِفُهُ. وَالْمُرَادُ الْمُخَالَفَةُ لِلْقُرْآنِ كُلِّهِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَابْتِدَاءِ كِتَابٍ آخَرَ بِأَسَالِيبَ أُخْرَى، كَمِثْلِ كُتُبِ قَصَصِ الْفُرْسِ وَمَلَاحِمِهِمْ إِذْ لَا يَحْتَمِلُ كَلَامُهُمْ غَيْرَ ذَلِكَ، إِذْ لَيْسَ مُرَادُهُمْ أَنْ يَأْتِيَ بِسُوَرٍ أُخْرَى غَيْرِ الَّتِي نَزَلَتْ مِنْ قَبْلُ لِأَنَّ ذَلِكَ حَاصِلٌ، وَلَا غَرَضَ لَهُمْ فِيهِ إِذَا كَانَ مَعْنَاهَا مِنْ نَوْعِ مَا سَبَقَهَا.

{ غَيْرِ هَذَا } ifadesinin anlamı, ona muhalif/aykırı olan demektir. Buradaki maksat, ondan tamamen yüz çevirip Farsların kıssaları ve destan kitapları gibi başka üsluplarla yeni bir kitaba başlanarak Kur'an'ın tamamına muhalefet edilmesidir. Zira sözleri bundan başkasına ihtimal taşımaz; çünkü maksatları daha önce inen sûrelerden başka sûreler getirmesi değildir, zira bu zaten gerçekleşmekteydi ve manası öncekiler türünden olduğu takdirde onların bunda bir maksadı olamazdı.

وَوَصَفَ الْآيَاتِ بِ بَيِّناتٍ لِزِيَادَةِ التَّعْجِيبِ مِنْ طَلَبِهِمْ تَبْدِيلَهَا لَا بِطَلَبِ تَبْدِيلِهِ إِذْ لَا طَمَعَ فِي خَيْرٍ مِنْهُ.

Ayetlerin { بَيِّناتٍ } “apaçık” olarak nitelenmesi, ondan daha hayırlısı umulmayacağı halde onu değiştirmeyi talep etmelerine değil, değiştirilmesini istemelerine karşı hayreti artırmak içindir.

وَالتَّبْدِيلُ: التَّغْيِيرُ. وَقَدْ يَكُونُ فِي الذَّوَاتِ، كَمَا تَقُولُ: بَدَّلْتُ الدَّنَانِيرَ دَرَاهِمَ. وَيَكُونُ فِي الْأَوْصَافِ، كَمَا تَقُولُ: بَدَّلْتُ الْحَلَقَةَ خَاتَمًا. فَلَمَّا ذَكَرَ الْإِتْيَانَ بِغَيْرِهِ مِنْ قَبْلُ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّبْدِيلِ الْمَعْنَى الْآخَرُ وَهُوَ تَبْدِيلُ الْوَصْفِ، فَكَانَ الْمُرَادُ بِالْغَيْرِ فِي قَوْلِهِمْ: غَيْرِ هَذَا كَلَامًا غَيْرَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مِنْ قَبْلُ لَا يَكُونُ فِيهِ مَا يَكْرَهُونَهُ وَيَغِيظُهُمْ. وَالْمُرَادُ بِالتَّبْدِيلِ أَنْ يَعْمِدَ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَوْجُودِ فَيُغَيِّرَ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةَ عَلَى عِبَارَاتِ ذَمِّ الشِّرْكِ بِمَدْحِهِ، وَعِبَارَاتِ ذَمِّ أَصْنَامِهِمْ بِالثَّنَاءِ عَلَيْهَا، وَعِبَارَاتِ الْبَعْثِ وَالنَّشْرِ بِضِدِّهَا، وَعِبَارَاتِ الْوَعِيدِ لَهُمْ بِعِبَارَاتِ بِشَارَةٍ.

Tebdîl (تَبْدِيل), değiştirmek demektir. Bazen "Dinarı dirhem ile değiştirdim" sözünde olduğu gibi zatlarda/bizzat nesnelerde olur; bazen de "Halkayı yüzük ile değiştirdim" sözünde olduğu gibi vasıflarda olur. Öncesinde başka bir şey getirilmesi zikredilince, tebdilden maksadın diğer anlam, yani vasfın değiştirilmesi olduğu belirlenmiş oldu. Dolayısıyla onların { غَيْرِ هَذَا } “bundan başkası” sözlerindeki "gayr"dan maksat; daha önce getirdiğinden farklı, içinde hoşlanmadıkları ve onları öfkelendiren şeylerin bulunmadığı bir sözdür. Tebdilden maksat ise mevcut Kur'an'a yönelip şirki yeren ifadeleri övgüyle, putlarını yeren ifadeleri onları methetmekle, öldükten sonra dirilme ve toplanma ifadelerini zıddıyla ve kendilerine yönelik tehdit ifadelerini müjde ifadeleriyle değiştirmesidir.

وَسَمَّوْا مَا طَلَبُوا الْإِتْيَانَ بِهِ قُرْآنًا لِأَنَّهُ عِوَضٌ عَنِ الْمُسَمَّى بِالْقُرْآنِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ عَلَمٌ عَلَى الْكِتَابِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ أَيِ ائْتِ بِغَيْرِ هَذَا مِمَّا تُسَمِّيهِ قُرْآنًا.

Getirilmesini istedikleri şeyi "Kur'an" olarak adlandırdılar; çünkü o, Kur'an diye isimlendirilenin yerini tutacaktır. Zira Kur'an, Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği kitaba özel bir isimdir; yani "Kur'an diye isimlendirdiğin bu şeyden başkasını getir" demektir.

وَالضَّمِيرُ فِي بَدِّلْهُ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَيْ أَوْ بَدِّلْ هَذَا. وَأَجْمَلَ الْمُرَادَ بِالتَّبْدِيلِ فِي الْآيَةِ لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ عِنْدَ السَّامِعِينَ.

{ بَدِّلْهُ } kelimesindeki zamir işaret ismine racidir, yani "yahut bunu değiştir" demektir. Ayette tebdilden kastedilen mana, dinleyenler nezdinde bilindiği için mücmel bırakılmıştır.

ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جِدًّا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُرِيدُوا بِهِ الِاسْتِهْزَاءَ، وَعَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ فَقَدْ أَمر الله نبيئه ﷺ بِأَنْ يُجِيبَهُمْ بِمَا يُقْلِعُ شُبْهَتَهُمْ مِنْ نُفُوسِهِمْ إِنْ كَانُوا جَادِّينَ، أَوْ مِنْ نُفُوسِ مَنْ يَسْمَعُونَهُمْ مِنْ دَهْمَائِهِمْ فَيَحْسَبُوا كَلَامَهُمْ جِدًّا فَيَتَرَقَّبُوا تَبْدِيلَ الْقُرْآنِ.

Ayrıca bu sözlerinin ciddî olması muhtemel olduğu gibi, bununla alay etmeyi kastetmiş olmaları da muhtemeldir. Her iki ihtimale göre de Allah, Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem şayet ciddî iseler kendi içlerindeki şüpheyi, yahut onları dinleyip de sözlerini ciddî sanarak Kur'an'ın değiştirilmesini bekleyecek olan avam kitlelerin içindeki şüpheyi kökünden söküp atacak bir şekilde onlara cevap vermesini emretmiştir.

وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ رَاجِعٌ إِلَى النَّاسِ الْمُرَادِ مِنْهُمُ الْمُشْرِكُونَ أَوْ رَاجِعٌ إِلَى الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا [يُونُس: ٧] .

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ } buyruğundaki gaib zamiri, kendileriyle müşriklerin kastedildiği insanlara yahut { إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا } [Yûnus: 7] buyruğundaki bizimle karşılaşmayı ummayan kimselere racidir.

وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ فِي قَوْلِهِ: إِذا تُتْلى عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا

{ إِذا تُتْلى } ifadesindeki zarfın amili olan { قالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا } üzerine öne geçirilmesi;

لِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ ذَلِكَ الْوَقْتِ الَّذِي تُتْلَى فِيهِ الْآيَاتُ عَلَيْهِمْ فَيَقُولُونَ فِيهِ هَذَا الْقَوْلَ تَعْجِيبًا مِنْ كَلَامِهِمْ وَوَهَنِ أَحْلَامِهِمْ.

ayetlerin kendilerine okunduğu ve onların bu sözü söyledikleri o vakti zikretmeye önem vermek ve sözlerine ve akıllarının zayıflığına dikkat çekip hayret uyandırmak içindir.

وَلِكَوْنِ الْعَامِلِ فِي الظَّرْفِ فِعْلًا مَاضِيًا عُلِمَ أَنَّ قَوْلَهُمْ هَذَا وَاقِعٌ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، فَكَانَتْ إِضَافَةُ الظَّرْفِ الْمُتَعَلِّقِ بِهِ إِلَى جُمْلَةٍ فِعْلُهَا مُضَارِعٌ وَهُوَ تُتْلى دَالَّةً عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُضَارِعَ لَمْ يُرَدْ بِهِ الْحَالُ أَوِ الِاسْتِقْبَالُ إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ أَنْ يَكُونَ الْمَاضِي وَاقِعًا فِي الْحَالِ أَوِ الِاسْتِقْبَالِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ اجْتِلَابَ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِمُجَرَّدِ الدَّلَالَةِ عَلَى التَّكَرُّرِ وَالتَّجَدُّدِ، أَيْ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ كُلَّمَا تُتْلَى عَلَيْهِم الْآيَات.

Zarfın amilinin mazi bir fiil olması sebebiyle, onların bu sözünün geçmiş zamanda vuku bulduğu anlaşılmıştır. Dolayısıyla onunla irtibatlı zarfın fiili muzari olan bir cümleye, yani { تُتْلى } fiiline izafe edilmesi, bu muzari fiille şimdiki veya gelecek zamanın kastedilmediğine delalet etmiştir; zira mazinin şimdiki veya gelecek zamanda vuku bulduğu tasavvur edilemez. Bu durumda muzari fiilin getirilmesinin sırf tekerrür ve teceddüt (tekrarlanma ve yenilenme) bildirmek için olduğu belirlenmiş olur; yani bu söz, ayetler kendilerine her okunduğunda söyledikleri sözdür.

وَمَا صدق الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا هُوَ مَا صدق الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: (عَلَيْهِمْ) ، فَكَانَ الْمَقَامُ لِلْإِضْمَارِ، فَمَا كَانَ الْإِظْهَارُ بِالْمَوْصُولِيَّةِ إِلَّا لِأَنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَ اللَّهِ اشْتَهَرَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ فَصَارَتْ هَذِهِ الصِّلَةُ كَالْعَلَمِ عَلَيْهِمْ. كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ آنِفًا إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا [يُونُس: ٧] ، وَلَيْسَ بَيْنَ الصِّلَةِ وَبَيْنَ الْخَبَرِ هُنَا عَلَاقَةُ تَعْلِيلٍ فَلَا يَكُونُ الْمَوْصُولُ لِلْإِيمَاءِ إِلَى وَجْهِ بِنَاءِ الْخَبَرِ.

{ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنَا } ifadesinin masadakı (karşılığı), { عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamirin masadakı ile aynıdır. Dolayısıyla makam zamir getirme makamıydı; buna rağmen ism-i mevsul ile açıkça zikredilmesi (izhar), Allah'la karşılaşmayı ummayanlar nitelemesinin müşrikler için meşhur olması ve bu sılanın onlar için adeta özel bir isim haline gelmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Nitekim az önce geçen { إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا وَرَضُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا } [Yûnus: 7] buyruğunda buna işaret etmiştik. Burada sıla ile haber arasında bir illet (gerekçe) ilişkisi bulunmamaktadır; dolayısıyla ism-i mevsul, haberin bina ediliş yönüne îmada bulunmak için değildir.

وَلَمَّا كَانَ لِاقْتِرَاحِهِمْ مَعْنًى صَرِيحٌ، وَهُوَ الْإِتْيَانُ بِقُرْآنٍ آخَرَ أَوْ تَبْدِيلُ آيَاتِ الْقُرْآنِ الْمَوْجُودِ، وَمَعْنًى الْتِزَامِيٌّ كِنَائِيٌّ، وَهُوَ أَنَّهُ غَيْرُ مُنَزَّلٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّ الَّذِي جَاءَ بِهِ غَيْرُ مُرْسَلٍ مِنَ اللَّهِ، كَانَ الْجَوَابُ عَنْ قَوْلِهِمْ جَوَابَيْنِ، أَحَدُهُمَا: مَا لَقَّنَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ:

Onların bu teklifinin hem sarih (açık) bir anlamı -ki o da başka bir Kur'an getirmek yahut mevcut Kur'an'ın ayetlerini değiştirmektir- hem de iltizamî/kinayeli bir anlamı -ki o da onun Allah katından indirilmediği ve onu getirenin de Allah tarafından gönderilmiş bir elçi olmadığıdır- bulunduğundan, onların sözlerine iki cevap verilmiştir. Bunlardan birincisi Allah'ın şu buyruğuyla telkin ettiği cevaptır:

قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي وَهُوَ جَوَابٌ عَنْ صَرِيحِ اقْتِرَاحِهِمْ، وَثَانِيهِمَا: مَا لَقَّنَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ [يُونُس: ١٦] وَهُوَ جَوَابٌ عَنْ لَازِمِ كَلَامِهِمْ.

{ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي } “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir” buyruğudur ki bu, tekliflerinin sarih anlamına bir cevaptır. İkincisi ise { قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ } “De ki: Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım” [Yûnus: 16] buyruğuyla telkin ettiği cevaptır ki bu da sözlerinin gerektirdiği manaya (lâzımına) bir cevaptır.

وَعَنْ مُجَاهِدٍ تَسْمِيَةُ أُنَاسٍ مِمَّنْ قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ وَهُمْ خَمْسَةٌ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُمَيَّةَ، وَالْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَمِكْرَزُ بْنُ حَفْصٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، وَالْعَاصُ بْنُ عَامِرٍ، قَالُوا لِلنَّبِيءِ ﷺ ائْتِ بِقُرْآنٍ لَيْسَ فِيهِ تَرْكُ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَاللَّاتِ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ وَهُبَلَ، وَلَيْسَ فِيهِ عَيْبُهَا.

Mücâhid'den nakledildiğine göre bu sözü söyleyenlerden beş kişinin ismi verilmiştir: Abdullah b. Ümeyye, Velîd b. Mugîre, Mikrez b. Hafs, Amr b. Abdillâh b. Ebî Kays ve Âs b. Âmir. Bunlar Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: "İçinde putlara, Lât'a, Uzzâ'ya, Menât'a ve Hübel'e tapınmayı terk etmenin ve onları ayıplamanın bulunmadığı bir Kur'an getir" demişlerdi.

وَقَدْ جَاءَ الْجَوَابُ عَنِ اقْتِرَاحِهِمْ كَلَامًا جَامِعًا قَضَاءً لِحَقِّ الْإِيجَازِ الْبَدِيعِ، وَتَعْوِيلًا عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ يُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنَ الْجَوَابِ، فَأَحَسُّوا بِامْتِنَاعِ تَبْدِيلِ الْقُرْآنِ مِنْ جِهَةِ الرَّسُولِ ﷺ. وَهَذَا جَوَابٌ كَافٍ، لِأَنَّ التَّبْدِيلَ يَشْمَلُ الْإِتْيَانَ بِغَيْرِهِ وَتَبْدِيلَ بَعْضِ تَرَاكِيبِهِ.

Onların teklifine verilen cevap, bediî îcazın hakkını vermek ve sorunun cevaptan kastedilen maksadı açıklayacağına güvenmek suretiyle kapsamlı bir söz olarak gelmiştir. Böylece Kur'an'ın Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından değiştirilmesinin imkânsızlığını anlamışlardır. Bu da yeterli bir cevaptır; çünkü tebdîl, başka bir şey getirmeyi de onun bazı terkiplerini değiştirmeyi de kapsar.

عَلَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ التَّبْدِيلُ الَّذِي هُوَ تَغْيِيرُ كَلِمَاتٍ مِنْهُ وَأَغْرَاضٍ مُمْتَنِعًا كَانَ إِبْطَالُ جَمِيعِهِ وَالْإِتْيَانُ بِغَيْرِهِ أَجْدَرَ بِالِامْتِنَاعِ.

Üstelik kelimelerini ve gayelerini değiştirmek demek olan tebdîl imkânsız olduğuna göre, onun tamamını iptal edip yerine başkasını getirmek imkânsız olmaya çok daha layıktır.

وَقَدْ جَاءَ الْجَوَابُ بِأَبْلَغِ صِيَغِ النَّفْيِ وَهُوَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ أَيْ مَا يَكُونُ التَّبْدِيلُ مِلْكًا بِيَدِي.

Cevap, nefiy (olumsuzluk) kalıplarının en beliğ olanıyla gelmiştir; o da { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ } “Onu değiştirmem benim için olacak şey değildir” ifadesidir; yani "değiştirmek benim elimde olan, sahip olduğum bir yetki değildir" demektir.

وتِلْقاءِ صِيغَةُ مَصْدَرٍ عَلَى وَزْنِ التِّفْعَالِ. وَقِيَاسُ وَزْنِ التَّفْعَالِ الشَّائِعِ هُوَ فَتْحُ التَّاءِ وَقَدْ شَذَّ عَنْ ذَلِكَ تِلْقَاءٌ، وَتِبْيَانٌ، وَتِمْثَالٌ، بِمَعْنَى اللِّقَاءِ وَالْبَيَانِ وَالْمُثُولِ فَجَاءَتْ بِكَسْرِ التَّاءِ لَا رَابِعَ لَهَا، ثُمَّ أُطْلِقَ التِّلْقَاءُ عَلَى جِهَةِ التَّلَاقِي ثُمَّ أُطْلِقَ عَلَى الْجِهَةِ وَالْمَكَانِ مُطْلَقًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ [الْقَصَص: ٢٢] . فَمَعْنَى مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي مِنْ جِهَةِ نَفْسِي.

{ تِلْقاءِ } kelimesi tif'âl (تِفْعَال) vezninde bir masdar kalıbıdır. Yaygın tef'âl (تَفْعَال) vezninin kıyası fethalı tâ iledir; bundan yalnızca kavuşma, açıklama ve dikilip durma manalarına gelen tilkâ' (تِلْقَاءٌ), tibyân (تِبْيَانٌ) ve timsâl (تِمْثَالٌ) kelimeleri istisna olarak esreli tâ ile gelmiştir ve dördüncüsü yoktur. Sonra tilkâ' lafzı karşılaşma yönü için kullanılmış, ardından da Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ } “Medyen tarafına yöneldiğinde” [el-Kasas: 22] buyruğunda olduğu gibi mutlak olarak yön ve mekân için kullanılmıştır. Dolayısıyla { مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي } ifadesinin anlamı, "kendi tarafımdan / kendiliğimden" demektir.

وَهَذَا الْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ الْمُؤَكِّدَةِ لِجُمْلَةِ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ مُؤَكِّدَةً لِغَيْرِهَا إِذِ التَّبْدِيلُ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ فِعْلِ الْمُبْدِلِ فَلَيْسَتْ تِلْكَ الْحَالُ لِلتَّقْيِيدِ إِذْ لَا يَجُوزُ فَرْضُ أَنْ يُبَدَّلَ مِنْ تِلْقَاءِ اللَّهِ تَعَالَى التَّبْدِيلَ الَّذِي يَرُومُونَهُ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ مُبَلِّغٌ لَا مُتَصَرِّفٌ.

Bu mecrûr ifade, { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ } cümlesini pekiştiren bir hâl konumundadır ve bu tür hâle "müekkide li-ğayrihâ" (başkasını tekit eden) denir; çünkü değiştirme ancak değiştirenin fiilinden ibarettir. Dolayısıyla bu hâl kayıtlamak için değildir, zira onların arzu ettiği değişimin Allah Teâlâ tarafından yapılması varsayımı caiz değildir. O halde mana, onun sadece bir tebliğci olup tasarruf sahibi olmadığıdır.

وَجُمْلَةُ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ: مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ أَيْ مَا أَتَّبِعُ إِلَّا الْوَحْيَ وَلَيْسَ لِي تَصَرُّفٌ بِتَغْيِيرٍ. وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ. وَاتِّبَاعُ الْوَحْيِ: تَبْلِيغُ الْحَاصِلِ بِهِ، وَهُوَ الْمُوصَى بِهِ.

{ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } “Ben sadece bana vahyolunana uyarım” cümlesi, { مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ } “Onu değiştirmem benim için olacak şey değildir” cümlesinin gerekçesidir; yani "Ben sadece vahye uyarım, onda değişiklik yapma yetkim yoktur" demektir. Buradaki { مَا } masdariyyedir. Vahye uymak ise onunla hâsıl olanı tebliğ etmektir ki o da emredilendir.

وَالِاتِّبَاعُ مَجَازٌ فِي عَدَمِ التَّصَرُّفِ، بِجَامِعِ مُشَابَهَةِ ذَلِكَ لِلِاتِّبَاعِ الَّذِي هُوَ عَدَمُ تَجَاوُزِ الِاقْتِفَاءِ فِي الْمَشْيِ.

İttibâ (uymak), yürümede iz sürmenin dışına çıkmamak demek olan ittibâya benzemesi ortak paydasıyla (câmiiyle), tasarrufta bulunmamaktan mecazdır.

وَاقْتَضَتْ (إِنِ) النَّافِيَةُ وَأَدَاةُ الِاسْتِثْنَاءِ قَصْرَ تَعَلُّقِ الِاتِّبَاعِ عَلَى مَا أَوْحَى اللَّهُ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَا أُبَلِّغُ إِلَّا مَا أُوحِيَ إِلَيَّ دُونَ أَنْ يَكُونَ الْمُتَّبَعُ شَيْئًا مُخْتَرَعًا حَتَّى أَتَصَرَّفَ فِيهِ بِالتَّغْيِيرِ وَالتَّبْدِيلِ، وَقَرِينَةُ كَوْنِهِ إِضَافِيًّا وُقُوعُهُ جَوَابًا لِرَدِّ اقْتِرَاحِهِمْ.

Nefiy bildiren { إِنْ } ve istisna edatı ({ إِلَّا }), ittibânın taallukunu Allah'ın vahyettiğine hasretmeyi (kasr) gerektirmiştir ve bu izâfî bir kasrdır; yani "Ben, üzerinde değiştirme ve başkalaştırma tasarrufunda bulunabileceğim uydurma bir şeye değil, sadece bana vahyolunana uyar tebliğ ederim" demektir. Bunun izâfî kasr olduğunun karinesi, onların teklifini reddeden bir cevap olarak gelmesidir.

فَمَنْ رَامَ أَنْ يَحْتَجَّ بِهَذَا الْقَصْرِ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ الِاجْتِهَادِ لِلنَّبِيءِ ﷺ فَقَدْ خَرَجَ بِالْكَلَامِ عَنْ مَهْيَعِهِ.

Bu kasr ile Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ictihad yapmasının caiz olmadığına delil getirmeye kalkışan kimse, sözü asıl mecrasından saptırmış olur.

وَجُمْلَةُ: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي إِلَخْ فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا. وَاقْتَرَنَتْ بِحَرْفِ (إِنْ) لِلِاهْتِمَامِ، وَ (إِنْ) تُؤْذِنُ بِالتَّعْلِيلِ.

{ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي ... } cümlesi, { إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحى إِلَيَّ } cümlesinin gerekçesi konumundadır; bu sebeple ondan fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Dikkat çekmek amacıyla { إِنِّ } harfiyle bitiştirilmiştir; nitekim { إِنَّ } gerekçe bildirmeye yarar.

وَقَوْلُهُ: إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي، أَيْ عَصَيْتُهُ بِالْإِتْيَانِ بِقُرْآنٍ آخَرَ وَتَبْدِيلِهِ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي.

{ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي } “Eğer Rabbime isyan edersem” buyruğunun anlamı; yani başka bir Kur'an getirerek ve onu kendiliğimden değiştirerek O'na isyan edersem demektir.

وَدَلَّ سِيَاقُ الْكَلَامِ عَلَى أَنَّ الْإِتْيَانَ بِقُرْآنٍ آخَرَ غَيْرِ هَذَا بِمَعْنَى إِبْطَالِ هَذَا الْقُرْآنِ وَتَعْوِيضِهِ بِغَيْرِهِ، وَأَنَّ تَبْدِيلَهُ بِمَعْنَى تَغْيِيرِ مَعَانِي وَحَقَائِقِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مُمْتَنِعٌ.

Sözün akışı; bundan başka bir Kur'an getirmenin, bu Kur'an'ı hükümsüz kılıp yerine başkasını ikame etmek anlamında olduğunu ve onu değiştirmenin de ihtiva ettiği anlamları ve hakikatleri değiştirmek anlamında olup bunun imkânsız olduğunu göstermiştir.

وَلِذَلِكَ لَمْ يُلَقَّنِ الرَّسُولُ ﷺ أَنْ يَقُولَ هُنَا: إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ، أَوْ نَحْو ذَلِك.

Bu sebeple burada Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem "Allah'ın dilediği müstesna" yahut benzeri bir şey söylemesi telkin edilmemiştir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ١٦]

[SÛRE YÛNUS (10) : ÂYET 16]

قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (١٦)

{ قُلْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ وَلا أَدْراكُمْ بِهِ فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “De ki: 'Eğer Allah dileseydi onu size okumazdım ve O da onu size bildirmezdi. Nitekim bundan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?'” (16)

هَذَا جَوَابٌ عَنْ لَازِمِ اقْتِرَاحِهِمْ وَكِنَايَتِهِ عَنْ رَمْيِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ بِالْكَذِبِ عَنِ اللَّهِ فِيمَا ادَّعَى مِنْ إِرْسَالِهِ وَإِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْجَوَابِ قَبْلَهُ. وَلِكَوْنِهِ جَوَابًا مُسْتَقِلًّا عَنْ مَعْنًى قَصَدُوهُ مِنْ كَلَامِهِمْ جَاءَ الْأَمْرُ بِهِ مَفْصُولًا عَنِ الْأَوَّلِ غَيْرَ مَعْطُوفٍ عَلَيْهِ تَنْبِيهًا عَلَى اسْتِقْلَالِهِ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِتَكْمِلَةٍ لِلْجَوَابِ الْأَوَّلِ.

Bu, bir önceki cevapta geçtiği üzere, onların teklifinin gerektirdiği manaya ve Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem risalet ve kendisine Kur'an indirilmesi iddiasında Allah adına yalan uydurmakla itham etmelerine (kinayesine) verilen bir cevaptır. Bu cevap, onların sözleriyle kastettikleri manaya müstakil bir cevap olduğu için, bununla ilgili emir bağımsız olduğuna ve birinci cevabın bir tamamlayıcısı olmadığına dikkat çekmek üzere birincisinden fasledilmiş, ona matuf kılınmamıştır.

وَفِي هَذَا الْجَوَابِ اسْتِدْلَالٌ عَلَى أَنَّهُ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَمْ يَخْتَلِقِ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِهِ بِدَلِيلٍ الْتَفَّتْ فِي مَطَاوِيهِ أَدِلَّةٌ، وَقَدْ نُظِّمَ فِيهِ الدَّلِيلُ بِانْتِفَاءِ نَقِيضِ الْمَطْلُوبِ عَلَى إِثْبَاتِ الْمَطْلُوبِ، إِذْ قَوْلُهُ: لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ تَقْدِيرُهُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا أَتْلُوهُ عَلَيْكُمْ مَا تَلَوْتُهُ. فَإِنَّ فِعْلَ الْمَشِيئَةِ يَكْثُرُ حَذْفُ مَفْعُولِهِ فِي جُمْلَةِ الشَّرْطِ لِدَلَالَةِ الْجَزَاءِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا بُنِيَ الِاسْتِدْلَالُ عَلَى عَدَمِ مَشِيئَةِ اللَّهِ نَفْيَ تِلَاوَتِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ مُدَّعَى الْكُفَّارِ لِزَعْمِهِمْ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَكَانَ الِاسْتِدْلَالُ إِبْطَالًا لِدَعْوَاهُمُ ابْتِدَاءً وَإِثْبَاتًا لِدَعْوَاهُ مَآلًا. وَهَذَا الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ مِنْ بَدِيعِ الِاسْتِدْلَالِ، أَيْ لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا آتِيَكُمْ بِهَذَا الْقُرْآنِ لَمَا أَرْسَلَنِي بِهِ وَلَبَقِيتُ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي كُنْتُ عَلَيْهَا مِنْ أَوَّلِ عُمْرِي.

Bu cevapta, onun Allah Teâlâ tarafından gönderilmiş bir elçi olduğuna ve Kur'an'ı kendiliğinden uydurmadığına dair, bünyesinde deliller barındıran bir delil ile istidlal yapılmıştır. Bu delilde, matlubun (iddianın) nakızının ortadan kalkmasıyla matlubun sübutu üzerine bir istidlal kurgulanmıştır. Zira { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ } ifadesinin takdiri; "Eğer Allah onu size okumamı dilemeseydi, size okumazdım" şeklindedir. Nitekim meşîet (dileme) fiilinin şart cümlesindeki mef'ûlü, ceza cümlesinin ona delaleti sebebiyle çokça hazfedilir. İstidlalin Allah'ın onun tilavet edilmemesini dilemeyişi üzerine kurulması, kâfirlerin Kur'an'ın Allah katından olmadığı iddialarından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu delil getirme, başlangıçta onların iddialarını iptal etme, neticede ise onun [peygamberlik] iddiasını ispat etme olmuştur. Bu iki hususu bir arada toplamak nefis bir delillendirmedir; yani "Şayet Allah bu Kur'an'ı size getirmemi dilemeseydi, beni onunla göndermezdi ve ben de ömrümün başından beri içinde bulunduğum hal üzere kalmaya devam ederdim."

وَالدَّلِيلُ الثَّانِي مَطْوِيٌّ هُوَ مُقْتَضَى جَوَابِ (لَوْ) ، فَإِنَّ جَوَابَ (لَوْ) يَقْتَضِي اسْتِدْرَاكًا مُطَّرِدًا فِي الْمَعْنَى بِأَنْ يُثْبِتَ نَقِيضَ الْجَوَابِ، فَقَدْ يُسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِهِ وَقَدْ يُذْكَرُ، كَقَوْلِ أُبَيِّ بْنِ سُلْمَى بْنِ رَبِيعَةَ:

İçkin olan ikinci delil ise (lev / لَوْ) edatının cevabının gereğidir. Zira (lev / لَوْ) edatının cevabı, manada cevabın nakızını ispat edecek düzenli bir istidraki gerektirir. Bu istidrak bazen zikredilmeyebilir, bazen de Übey b. Selmâ b. Rebîa'nın şu sözünde olduğu gibi zikredilir:

فَلَوْ طَارَ ذُو حَافِرٍ قَبْلَهَا ... لَطَارَتْ وَلَكِنَّهُ لَمْ يَطِرْ

"Ondan önce tırnaklı bir hayvan uçmuş olsaydı / O da uçardı, fakat uçmadı."

فَتَقْدِيرُهُ هُنَا: لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَلَوْتُهُ لَكِنَّنِي تَلَوْتُهُ عَلَيْكُمْ. وَتِلَاوَتُهُ هِيَ دَلِيلُ الرِّسَالَةِ لِأَنَّ تِلَاوَتَهُ تَتَضَمَّن إعجازه عليما إِذْ جَاءَ بِهِ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ، وَبَلَاغِيًّا إِذْ جَاءَ كَلَامًا أَعْجَزَ أَهْلَ اللُّغَةِ كُلَّهُمْ مَعَ تَضَافُرِهِمْ فِي بَلَاغَتِهِمْ وَتَفَاوُتِ مَرَاتِبِهِمْ، وَلَيْسَ مِنْ شَأْنِ أَحَدٍ مِنَ الْخَلْقِ أَنْ يَكُونَ فَائِقًا عَلَى جَمِيعِهِمْ وَلَا مِنْ شَأْنِ كَلَامِهِ أَنْ لَا يَسْتَطِيعَ مِثْلَهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ.

Buradaki takdiri şöyledir: "Eğer Allah dileseydi onu okumazdım, fakat ben onu size okudum." Onu okuması ise risaletin delilidir; çünkü onu okuması, ilim ve hikmet ehlinden olmayan bir kimseden gelmesi yönüyle ilmî i'câzı, ayrıca belagat derecelerinin farklılığına ve belagatte birbirlerine destek olmalarına rağmen bütün lisan ehlini aciz bırakan bir söz olarak gelmesi yönüyle de belağî i'câzı içermektedir. Yaratılmışlardan hiçbir kimsenin hepsinden üstün olması mümkün olmadığı gibi, sözünün de onlardan hiç kimsenin bir benzerini getiremeyeceği nitelikte olması beşer tabiatında yoktur.

وَلِذَلِكَ فُرِّعَتْ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ جُمْلَةُ: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِقَدِيمِ حَالِهِ الْمَعْرُوفَةِ بَيْنَهُمْ وَهِيَ حَالُ الْأُمِّيَّةِ، أَيْ قَدْ كُنْتُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْكُمْ مُدَّةً طَوِيلَةً، وَهِيَ أَرْبَعُونَ سَنَةً، تُشَاهِدُونَ أَطْوَارَ نَشْأَتِي فَلَا تَرَوْنَ فِيهَا حَالَةً تُشْبِهُ حَالَةَ الْعَظَمَةِ، وَالْكَمَالِ الْمُتَنَاهِي الَّذِي صَارَ إِلَيْهِ لَمَّا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بِالرِّسَالَةِ، وَلَا بَلَاغَةَ قَوْلٍ وَاشْتِهَارًا

Bu sebeple delillendirmenin üzerine aralarında bilinen eski durumunu, yani ümmîlik halini hatırlatmak üzere { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Nitekim bundan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?” cümlesi tafri edilmiştir (bağlanmıştır); yani: "Yetişme dönemlerime şahit olarak aranızda uzun bir süre -ki kırk yıldır- kaldım. Onda, Allah kendisine peygamberlik vahyettiğinde ulaştığı azamet ve nihai kemal haline benzeyen bir durum, ne de bir söz belagati ve meşhur oluşu...

بِمُقَاوَلَةِ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ وَالْخَطَابَةِ وَالشِّعْرِ تُشْبِهُ بَلَاغَةَ الْقَوْلِ الَّذِي نَطَقَ بِهِ عَنْ وَحْيِ الْقُرْآنِ، إِذْ لَوْ كَانَتْ حَالَتُهُ بَعْدَ الْوَحْيِ حَالًا مُعْتَادًا وَكَانَتْ بَلَاغَةُ الْكَلَامِ الَّذِي

belagat, hitabet ve şiir ehliyle karşılıklı konuşmasıyla tanınmışlığı vardı. [Bu durumlardan hiçbiri], Kur'an vahyiyle telaffuz ettiği sözün belagatine benzememektedir. Zira vahiyden sonraki hali olağan bir hal olsaydı ve getirdiği

جَاءَ بِهِ كَذَلِكَ لَكَانَ لَهُ مِنَ الْمُقَدِّمَاتِ مِنْ حِينِ نَشْأَتِهِ مَا هُوَ تَهْيِئَةٌ لِهَذِهِ الْغَايَةِ وَكَانَ التَّخَلُّقُ بِذَلِكَ أَطْوَارًا وَتَدَرُّجًا.

kelamın belagati de böyle [olağan] bulunsaydı, yetiştiği andan itibaren bu gayeye hazırlık teşkil eden birtakım öncülleri olur ve bu vasfı kazanması aşamalar ve dereceler halinde gerçekleşirdi.

فَلَا جَرَمَ دَلَّ عَدَمُ تَشَابُهِ الْحَالَيْنِ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحَالَ الْأَخِيرَ حَالٌ رَبَّانِيٌّ مَحْضٌ، وَأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُوحًى إِلَيْهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَيْسَ لَهُ بِذَاتِهِ عَمَلٌ فِيهِ.

Hiç şüphe yok ki bu iki halin birbirine benzemeyişi, bu son halin sırf rabbanî bir durum olduğuna ve bu kelamın Allah katından kendisine vahyedildiğine, bizzat kendisinin onda hiçbir dahli olmadığına delalet etmiştir.

فَمَا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ دَلِيلًا عَلَى الْمُشْركين وإبطالا لَا دُعَائِهِمْ إِلَّا لِمَا بُنِيَ عَلَى تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ فَكَانَ ذِكْرُ الْقُرْآنِ فِي الِاسْتِدْلَالِ هُوَ مَنَاطُهُ، ثُمَّ لَمَّا فَرَّعَ عَلَيْهِ جُمْلَةَ: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ إِذْ كَانَ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِحَالِهِ قَبْلَ أَنْ يَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَلَوْلَا ذَانِكَ الْأَمْرَانِ لَعَادَ الِاسْتِدْلَالُ مُصَادَرَةً، أَيِ اسْتِدْلَالًا بِعَيْنِ الدَّعْوَى لِأَنَّهُمْ يَنْهَضُ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا حِينَئِذٍ: مَا أَرْسَلَكَ اللَّهُ إِلَيْنَا وَقَدْ شَاءَ أَنْ لَا يُرْسِلَكَ إِلَيْنَا وَلَكِنَّكَ تَقَوَّلْتَ عَلَى اللَّهِ مَا لَمْ يَقُلْهُ.

Bu kelam, müşriklere karşı bir delil ve iddialarını boşa çıkarıcı olduysa bu ancak Kur'an'ın okunması temeline dayandığı içindir; dolayısıyla delillendirmede Kur'an'ın zikredilmesi onun dayanak noktası olmuştur. Sonra, onlara Kur'an'ı okumadan önceki durumunu bir hatırlatma olduğu için bunun üzerine { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Nitekim bundan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız?” cümlesini tafri etti (bağladı). Şayet bu iki husus olmasaydı delil getirme bir kısır döngüye (müsadere ale'l-matlûba), yani bizzat iddianın kendisiyle delillendirmeye dönüşürdü; çünkü o vakit şöyle demeleri mümkün olurdu: "Allah seni bize göndermedi, bilakis seni bize göndermemeyi diledi; fakat sen Allah'a söylemediği şeyi uydurup isnat ettin."

فَهَذَا بَيَانُ انْتِظَامِ هَذَا الدَّلِيلِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

İşte bu ayetteki delilin kurgulanış biçiminin açıklaması böyledir.

وَقَدْ آلَ الدَّلِيلُ بِهَذَا الْوَجْهِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ بِمُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ وَالْأُمِّيَّةِ. وَلِكَلِمَةِ تَلَوْتُهُ هُنَا مِنَ الْوَقْعِ مَا لَيْسَ لِغَيْرِهَا لِأَنَّهَا تَتَضَمَّنُ تَالِيًا كَلَامًا، وَمَتْلُوًّا، وَبَاعِثًا بِذَلِكَ الْمَتْلُوِّ.

Bu yönüyle delil, Kur'an'ın mucizesi ve ümmîlik vasfıyla onlara karşı delil getirmeye varmıştır. Buradaki (televtühü / تَلَوْتُهُ - onu okudum) kelimesinin başka bir kelimede bulunmayan bir tesiri vardır; zira o, kelamı okuyan birini, okunan metni ve o okunan metinle [peygamberi] göndereni içermektedir.

فَبِالْأَوَّلِ: تُشِيرُ إِلَى مُعْجِزَةِ الْمَقْدِرَةِ عَلَى تِلَاوَةِ الْكِتَابِ مَعَ تَحَقُّقِ الْأُمِّيَّةِ لِأَنَّ أُسْلُوبَ الْكُتُبِ الدِّينِيَّةِ غَيْرُ الْأُسْلُوبِ الَّذِي عَرَفَهُ الْعَرَبُ مِنْ شُعَرَائِهِمْ وَخُطَبَائِهِمْ.

Birincisiyle: Ümmîlik vasfı sabitken kitabı okuma kudreti mucizesine işaret eder; zira dinî kitapların üslubu, Arapların şairlerinden ve hatiplerinden bildikleri üsluptan farklıdır.

وَبِالثَّانِي: تُشِيرُ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي هُوَ مُعْجِزَةٌ دَالَّةٌ عَلَى صِدْقِ الْآتِي بِهِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحَقَائِقِ وَالْإِرْشَادِ الدِّينِيِّ الَّذِي هُوَ مِنْ شَأْنِ أَنْبِيَاءِ الْأَدْيَانِ وَعُلَمَائِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ [العنكبوت: ٤٨، ٤٩] .

İkincisiyle: Dini getiren peygamberlerin ve onun âlimlerinin şanından olan dinî hakikatleri ve irşadı ihtiva etmesi sebebiyle onu getirenin doğruluğuna delalet eden bir mucize olan Kur'an'a işaret eder. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ * بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle de yazmıyordun. Öyle olsaydı batıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.” [Ankebût, 48-49].

وَبِالثَّالِثِ: تُشِيرُ إِلَى أَنَّهُ كَلَامٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، فَانْتَظَمَتْ بِهَذَا الِاسْتِدْلَالِ دَلَالَةُ صِدْقِ النَّبِيءِ ﷺ فِي رِسَالَتِهِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncüsüyle: Onun Yüce Allah katından gelen bir kelam olduğuna işaret eder. Böylece bu delillendirme ile Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yüce Allah'tan getirdiği risaletindeki doğruluğunun delaleti bir araya toplanmış ve intizam kazanmıştır.