والصراط الْمُسْتَقِيمَ: الطَّرِيق الْموصل.
Sırât-ı müstakîm (الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ); hedefe ulaştıran dosdoğru yoldur.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٢٦]
[YÛNUS SURESİ (10) : ÂYET 26]
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٦)
{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ وَلا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلا ذِلَّةٌ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır. Onların yüzlerine ne bir toz/kara leke ne de bir zillet bulaşır. İşte onlar cennetliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (26)
هَذِهِ الْجُمْلَةُ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ [يُونُس: ٢٥] لِأَنَّ الْهِدَايَةَ
Bu cümle, { وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } [Yûnus 25] cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü hidayetin
بِمَنْ يَشَاءُ تُفِيدُ مَهْدِيًّا وَغَيْرَ مَهْدِيٍّ. فَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ ذِكْرُ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ، وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا بَدَلَ مُفَصَّلٍ مِنْ مُجْمَلٍ.
«dilediği kimseye» bağlanması, hem hidayete erenleri hem de ermeyenleri içerir. Dolayısıyla bu cümlede her iki grubun da kapsadığı durumlar zikredilmiştir. Dilersen bu cümleyi mücmelden sonra gelen müfessal bedel (bedel-i mufassal) de kabul edebilirsin.
وَلَمَّا أَوْقَعَ ذِكْرَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي جُمْلَةِ الْبَيَانِ عَلِمَ السَّامِعُ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ وَأَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ الْعَمَلُ الْحَسَنُ، وَأَنَّ الْحُسْنَى هِيَ دَارُ
Açıklama cümlesinde güzel davrananlar (ihsan edenler) zikredilince muhatap, Allah'ın dosdoğru yola ilettiği kimselerin bunlar olduğunu, dosdoğru yolun güzel amel olduğunu ve «hüsnâ»nın da esenlik yurdu (Dârü's-Selâm)
السَّلَامِ. وَيَشْرَحُ هَذِهِ الْآيَةَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٢٥- ١٢٧] : فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ.
olduğunu anlamıştır. Bu ayeti, Allah Teâlâ'nın En'âm Suresi'ndeki şu buyrukları açıklar: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَهذا صِراطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيماً قَدْ فَصَّلْنَا الْآياتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar. Kimi de saptırmak isterse, sanki göğe yükseliyormuş gibi göğsünü daraltır, sıkar. Allah inanmayanların üzerine işte böyle murdarlık verir. İşte bu, Rabbinin dosdoğru yoludur. Şüphesiz düşünüp öğüt alan bir topluluk için ayetleri ayrıntılı olarak açıkladık. Rableri katında esenlik yurdu onlarındır ve yapmakta oldukları ameller sebebiyle O, onların dostudur.” [el-En'âm 125-127].
وَالْحُسْنَى: فِي الأَصْل صفة أثنى الْأَحْسَنِ، ثُمَّ عُومِلَتْ مُعَامَلَةَ الْجِنْسِ فَأُدْخِلَتْ عَلَيْهَا لَامُ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ فَبَعُدَتْ عَنِ الْوَصْفِيَّةِ وَلَمْ تَتْبَعْ مَوْصُوفَهَا.
Hüsnâ (الْحُسْنَى); aslen «ahsen» (en güzel) kelimesinin müennes sıfatıdır; sonradan cins ismi gibi muamele görerek başına cins belirten elif-lâm takısı dahil edilmiş, böylece sıfat olmaktan uzaklaşarak mevsufuna tâbi olmamıştır.
وَتَعْرِيفُهَا يُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، مِثْلَ الْبُشْرَى، وَمِثْلَ الصَّالِحَةِ الَّتِي جَمْعُهَا الصَّالِحَاتُ.
Marife yapılması ise tıpkı «büşrâ» (müjde) ve çoğulu «sâlihât» olan «sâliha» gibi istiğrak (bütün fertleri kapsama) ifade eder.
وَالْمَعْنَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا جِنْسُ الْأَحْوَالِ الْحُسْنَى عِنْدَهُمْ، أَيْ لَهُمْ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ. وَبِذَلِكَ تعين أَن مَا صدقهَا الَّذِي أُرِيدَ بِهَا هُوَ الْجَنَّةُ لِأَنَّهَا أَحْسَنُ مَثُوبَةً يَصِيرُ إِلَيْهَا الَّذِينَ أَحْسَنُوا وَبِذَلِكَ صَيَّرَهَا الْقُرْآنُ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى الْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا مِنْ حُصُولِ الْمَلَاذِّ الْعَظِيمَةِ.
Manası şudur: Güzel davrananlar için, onların nezdinde en güzel durumlar cinsinden olan her şey vardır; yani ahirette bunlar onlarındır. Bununla anlaşılmıştır ki, bu lafızla kastedilen gerçek anlam Cennettir; çünkü Cennet, güzel davrananların varacağı en güzel mükâfattır. Bu sebeple Kur'an, bu lafzı Cennete ve büyük hazların elde edilmesi şeklindeki onun nimetlerine galebe yoluyla alem (özel isim) kılmıştır.
وَالزِّيَادَةُ يَتَعَيَّنُ أَنَّهَا زِيَادَةٌ لَهُمْ لَيْسَتْ دَاخِلَةً فِي نَوْعِ الْحُسْنَى بِالْمَعْنَى الَّذِي صَارَ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ، فَلَا يَنْبَغِي أَن تَفْسِير بِنَوْعٍ مِمَّا فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّهَا تَكُونُ حِينَئِذٍ مِمَّا يَسْتَغْرِقُهُ لَفْظُ الْحُسْنَى فَتَعَيَّنَ أَنَّهَا أَمْرٌ يَرْجِعُ إِلَى رِفْعَةِ الْأَقْدَارِ، فَقِيلَ: هِيَ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى كَمَا قَالَ: وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] ، وَقِيلَ: هِيَ رُؤْيَتُهُمُ اللَّهَ تَعَالَى. وَقَدْ وَرَدَ ذَلِكَ
Ziyade (الزِّيَادَةُ) ise kesinlikle onlar için galebe yoluyla alem haline gelen hüsnâ türüne dahil olmayan bir fazlalıktır. Dolayısıyla Cennette bulunan türden bir şeyle tefsir edilmemelidir; çünkü bu takdirde hüsnâ lafzının kapsadığı şeylerden biri olurdu. Böylece bunun derecelerin yüceliğine raci olan bir husus olduğu kesinleşmiştir. Nitekim şöyle denilmiştir: O, Allah Teâlâ'nın rızasıdır; zira O şöyle buyurmuştur: { وَمَساكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Adn cennetlerinde güzel meskenler ve Allah'tan bir rıza ise hepsinden büyüktür” [et-Tevbe 72]. Şöyle de denilmiştir: O, onların Allah Teâlâ'yı görmeleridir (rü'yetullah). Nitekim bu husus
عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي «صَحِيح مُسلم» و «جَامع التِّرْمِذِيِّ» عَنْ صُهَيْبٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ قَالَ: إِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ نَادَى مُنَادٍ: إِنَّ لَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ مَوْعِدًا يُرِيدُ أَنْ يُنْجِزَكُمُوهُ، قَالُوا: أَلَمْ تُبَيِّضْ وُجُوهَنَا وَتُنْجِنَا مِنَ النَّارِ وَتُدْخِلْنَا الْجَنَّةَ، قَالَ: فَيُكْشَفُ الْحجاب، قَالَ: فو الله مَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ شَيْئًا أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنَ النَّظَرِ إِلَيْهِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den «Sahîh-i Müslim» ve «Sünen-i Tirmizî»de Suheyb yoluyla rivayet edilmiştir. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Cennet ehli Cennete girdiğinde bir münadi şöyle seslenir: “Allah katında size verilmiş bir söz vardır, O bunu sizin için yerine getirmek istiyor.” Onlar: “Yüzlerimizi ak etmedi mi, bizi cehennemden kurtarıp cennete sokmadı mı?” derler. [Rasûlullah] buyurdu ki: “Bunun üzerine perde kaldırılır.” [Rasûlullah] dedi ki: “Allah'a yemin olsun ki, Allah onlara Kendisine bakmaktan daha sevimli gelen hiçbir şey vermemiştir.”»
. وَهُوَ أَصْرَحُ مَا وَرَدَ فِي تَفْسِيرِهَا.
Bu rivayet, ayetin tefsiri hakkında gelen en açık açıklamadır.
وَالرَّهَقُ: الْغَشَيَانُ. وَفِعْلُهُ مِنْ بَابِ فَرح.
Rehak (الرَّهَقُ); kaplamak, bürümektir. Fiili feriha (فَرِحَ) babındandır.
والقتر: لؤن هُوَ غُبْرَةٌ إِلَى السَّوَادِ. وَيُقَالُ لَهُ قَتَرَةٌ وَالَّذِي تَخَلَّصَ لِي من كَلَام الْأَئِمَّة والاستعمال أَن الفترة لَوْنٌ يَغْشَى جِلْدَةَ الْوَجْهِ مِنْ شِدَّةِ الْبُؤْسِ وَالشَّقَاءِ وَالْخَوْفِ. وَهُوَ مِنْ آثَارِ تَهَيُّجِ الْكَبِدِ مِنِ ارْتِجَافِ الْفُؤَادِ خَوْفًا وَتَوَقُّعًا.
Kater (الْقَتَرُ); siyaha çalan toz rengidir. Ona «katara» da denir. İmamların sözlerinden ve kullanımdan anladığım şudur ki katere; şiddetli sefalet, bedbahtlık ve korkudan dolayı yüz derisini kaplayan renktir. Bu da korku ve beklenti sebebiyle kalbin titremesinden kaynaklanan karaciğer heyecanının eserlerindendir.
وَالذِّلَّةُ: الْهَوَانُ. وَالْمُرَادُ أَثَرُ الذِّلَّةِ الَّذِي يَبْدُو عَلَى وَجْهِ الذَّلِيلِ. وَالْكَلَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي صَرِيحِهِ وَكِنَايَتِهِ، أَيْ لَا تَتَشَوَّهُ وُجُوهُهُمْ بِالْقَتَرِ وَأَثَرِ الذِّلَّةِ وَلَا يَحْصُلُ لَهُمْ مَا يُؤَثِّرُ الْقَتَرَ وَهَيْئَةَ الذِّلَّةِ.
Zillet (الذِّلَّةُ); horluk ve aşağılıktır. Kastedilen ise zelil kimsenin yüzünde beliren zillet izidir. Bu ifade hem sarih hem de kinaye anlamıyla kullanılmıştır; yani onların yüzleri ne toz/karalıkla ve zillet eseriyle çirkinleşir ne de kendilerine tozu ve zillet heyetini intaç edecek bir durum isabet eder.
وَلَيْسَ مَعْنَى نَفْيِ الْقَتَرِ وَالذِّلَّةِ عَنْهُمْ فِي جُمْلَةِ أَوْصَافِهِمْ مَدِيحًا لَهُمْ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ وُقُوعًا بَعْدَ أَنْ أَثْبَتَ لَهُمُ الْحُسْنَى وَزِيَادَةً بَلِ الْمَعْنَى التَّعْرِيضُ بِالَّذِينَ لَمْ يَهْدِهِمُ اللَّهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُمُ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ تَعْجِيلًا لِلْمَسَاءَةِ إِلَيْهِمْ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ قَبْلَ التَّصْرِيحِ الَّذِي يَأْتِي فِي قَوْلِهِ: وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ إِلَى قَوْله: مُظْلِماً [يُونُس: ٢٧] .
Onların vasıfları arasında tozun ve zilletin nefiy edilmesi, sırf bir övgü olsun diye değildir; zira onlara hüsnâ ve fazlası sabit kılındıktan sonra böyle bir şeyin başa gelmesi zaten akla dahi gelmez. Bilakis mana; { وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } ayetinden { مُظْلِماً } kelimesine kadar [Yûnus 27] açıkça gelecek olan ifadeden önce, kötü ameller işleyen ve Allah'ın kendilerini dosdoğru yola iletmediği kimselere tariz yoluyla kötülüğü peşinen hissettirmektir.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ نَتِيجَةٌ لِلْمُقَدِّمَةِ، فَبَيْنَهَا وَبَيْنَ الَّتِي قَبْلَهَا كَمَالُ الِاتِّصَالِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا وَلَمْ تُعْطَفْ.
{ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } cümlesi, mukaddimenin neticesidir. Dolayısıyla kendisinden önceki cümleyle arasında tam bir irtibat (kemâl-i ittisâl) vardır; bu sebeple ondan fasledilmiş ve atfedilmemiştir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ يَرْجِعُ إِلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْخُلُودَ لِأَجْلِ إِحْسَانِهِمْ نَظِيرَ قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] .
İşaret ismi, güzel amel işleyenlere (ihsan edenlere) racidir. Bunda tıpkı { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [el-Bakara 5] ayetinde olduğu gibi, onların bu ebediyeti ihsanları sebebiyle hak ettiklerine bir dikkat çekme (tenbih) vardır.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٢٧]
[YÛNUS SURESİ (10) : ÂYET 27]
وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٧)
{ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet kaplar. Onları Allah'tan koruyacak hiçbir kimse yoktur. Yüzleri sanki karanlık geceden parçalarla kaplanmış gibidir. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.” (27)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يُونُس: ٢٦] . وَعَبَّرَ فِي جَانِبِ الْمُسِيئِينَ بِفِعْلِ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ دُونَ فِعْلِ أَسَاءُوا الَّذِي عَبَّرَ بِهِ فِي جَانِبِ الَّذِينَ أَحْسَنُوا لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ إِسَاءَتَهُمْ مِنْ فِعْلِهِمْ وَسَعْيِهِمْ فَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ.
{ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } [Yûnus 26] cümlesine matuftur. İhsan edenler hakkında kullanılan «ahsenû» (iyilik ettiler) fiili yerine, kötülük edenler tarafında { كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } (kötülükleri kazandılar) fiilinin kullanılması; onların kötülüklerinin kendi fiilleri ve çabaları neticesi olduğuna, Allah'ın onlara zulmetmeyip onların kendi kendilerine zulmettiklerine işaret etmek içindir.
وَالْمَوْصُولُ مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ لِقَوْلِهِ بَعْدَهُ: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ. فَإِنَّ الْخُلُودَ فِي النَّارِ لَا يَقَعُ إِلَّا لِلْكَافِرِينَ، كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ الْمُتَظَافِرَةُ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ وَالْخَوَارِجِ.
İsm-i mevsul ile özellikle müşrikler kastedilmiştir; zira sonrasında { أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” buyrulmaktadır. Çünkü cehennemde ebedî kalış, Mutezile ve Hâricîlerin aksine, birbirini destekleyen delillerin gösterdiği üzere yalnızca kâfirler için söz konusudur.
وَجُمْلَةُ: جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها خَبَرٌ عَنْ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ. وَتَنْكِيرُ (سَيِّئَةٍ) لِلْعُمُومِ، أَيْ جَزَاءُ كُلِّ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ فَالْعُمُومُ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْمَقَامِ وَهُوَ مَقَامُ عُمُومِ الْمُبْتَدَأِ. كَقَوْلِ الْحَرِيرِيِّ:
{ جَزاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِها } cümlesi, { الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } mübtedasının haberidir. «Seyyie» (سَيِّئَةٍ) kelimesinin nekra getirilmesi umum bildirmek içindir; yani her kötülüğün cezası misliyledir. Bu ifade olumlu cümle yapısında olsa da umum anlamı makamdan, yani mübtedanın umum ifade etmesi makamından anlaşılmaktadır. Tıpkı Harîrî'nin şu sözünde olduğu gibi:
يَا أَهْلَ ذَا الْمَغْنَى وُقِيتُمُ ضُرًّا أَيْ كُلَّ ضُرٍّ. وَذَلِكَ الْعُمُومُ مُغْنٍ عَنِ الرَّابِطِ بَيْنَ الْجُمْلَةِ الْخَبَرِيَّةِ وَالْمُبْتَدَأِ، أَوْ يُقَدَّرُ مَجْرُورٌ، أَيْ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ مِنْهُمْ، كَمَا قُدِّرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ [الْبَقَرَة: ١٩٦] أَيْ فَعَلَيْهِ.
«Ey bu yurdun sakinleri! Zarardan korunasınız» yani her türlü zarardan. İşte bu umumilik, haber cümlesi ile mübteda arasındaki rabit zamirine ihtiyaç bırakmaz; yahut da «onlardan [sadır olan] bir kötülüğün cezası» şeklinde car-mecrur takdir edilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir rahatsızlığı bulunursa, oruçtan bir fidye gerekir” [el-Bakara 196] ayetinde «onun üzerine gerekir» takdir edildiği gibidir.
وَاقْتَصَرَ عَلَى الذِّلَّةِ لَهُمْ دُونَ زِيَادَةِ وَيَرْهَقُهُمْ قَتَرٌ، لِأَنَّهُ سَيَجِيءُ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً.
Onlar hakkında «ve onları bir toz/karalık kaplar» ziyadesi yapılmaksızın yalnızca zilletle yetinilmiştir; çünkü bundan daha şiddetlisi gelecektir ki o da { كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً } buyruğudur.
وَجُمْلَةُ: مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ خَبَرٌ ثَانٍ، أَوْ حَالٌ مِنَ الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ أَوْ مُعْتَرِضَةٌ. وَهُوَ تَهْدِيدٌ وَتَأْيِيسٌ.
{ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } cümlesi ikinci bir haberdir; yahut { الَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } ifadesinden haldir ya da ara cümledir (mu'tariza). Bu bir tehdit ve ümitsiz bırakmadır.
وَالْعَاصِمُ: الْمَانِعُ وَالْحَافِظُ. وَمَعْنَى مِنَ اللَّهِ مِنِ انْتِقَامِهِ وَجَزَائِهِ. وَهَذَا مِنْ تَعْلِيقِ الْفِعْلِ بِاسْمِ الذَّاتِ، وَالْمُرَادُ بَعْضُ أَحْوَالِ الذَّاتِ مِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ مِثْلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] .
Âsım (الْعَاصِمُ); engelleyen ve koruyandır. { مِنَ اللَّهِ } ifadesinin manası; O'nun intikamından ve cezasından demektir. Bu, fiilin zat ismine taalluk ettirilmesindendir; kastedilen ise { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Ölü eti size haram kılındı” [el-Mâide 3] ayetinde olduğu gibi bağlamın delalet ettiği zatın bazı halleridir.
وَجُمْلَةُ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ إِلَخْ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ بَيَانَ تَمْثِيلٍ، أَوْ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَتَرْهَقُهُمْ.
{ كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ } cümlesi, temsilî bir açıklama olarak { تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ } cümlesinin beyanıdır ya da { وَتَرْهَقُهُمْ } ifadesindeki zamirden haldir.
وأُغْشِيَتْ مُعَدَّى غَشِيَ إِذَا أَحَاطَ وَغَطَّا، فَصَارَ بِالْهَمْزَةِ مُعَدًّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ مِنْ بَابِ كَسَا. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ فِي الْأَعْرَافِ [٥٤] ، وَقَوْلِهِ: إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ فِي الْأَنْفَالِ
{ أُغْشِيَتْ } fiili, kuşattı ve örttü anlamındaki «gaşiye» (غَشِيَ) fiilinin müteaddî kılınmış halidir; hemze ile «kesâ» (giydirdi) babından iki mefûle müteaddî olmuştur. A'râf Suresi'ndeki { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } [el-A'râf 54] ve Enfâl Suresi'ndeki { إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعاسَ } buyruklarında geçmişti.
وَالْقِطَعُ- بِفَتْحِ الطَّاءِ- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ: جَمْعُ قِطْعَةٍ، وَهِيَ الْجُزْءُ مِنَ الشَّيْءِ، سُمِّيَ قِطْعَةً لِأَنَّهُ يُقْتَطَعُ مِنْ كُلٍّ غَالِبًا، فَهِيَ فِعْلَةٌ بِمَعْنَى مُفَعْوِلَةٍ نُقِلَتْ إِلَى الِاسْمِيَّةِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ قِطَعاً بِسُكُونِ الطَّاءِ. وَهُوَ اسْمٌ لِلْجُزْءِ مِنْ زَمَنِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ [هود: ٨١] .
Cumhurun kıraatinde tâ harfinin fethasıyla { الْقِطَعُ }; bir şeyin parçası anlamına gelen «kıt'a» (قِطْعَةٌ) kelimesinin çoğuludur. Çoğunlukla bütünden koparılıp ayrıldığı için parça anlamında kıt'a denilmiştir; ismiyet kazandırılmış mef'ul anlamında fi'le veznindedir. İbn Kesîr, Kisâî ve Ya'kûb ise tâ harfinin sükûnuyla { قِطْعاً } şeklinde okumuşlardır. Bu ise karanlık gecenin vaktinden bir parça için kullanılan bir isimdir; nitekim Allah Teâlâ: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir parçasında aileni yürüt” [Hûd 81] buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: مُظْلِماً حَالٌ مِنَ اللَّيْلِ. وَوَصْفُ اللَّيْلِ وَهُوَ زَمَنُ الظُّلْمَةِ بِكَوْنِهِ مُظْلِمًا لِإِفَادَةِ تَمَكُّنِ الْوَصْفِ مِنْهُ كَقَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ، وَظِلٌّ ظَلِيلٌ، وَشِعْرٌ شَاعِرٌ، فَالْمُرَادُ مِنَ اللَّيْلِ الشَّدِيدِ الْإِظْلَامِ بِاحْتِجَابِ نُجُومِهِ وَتَمَكُّنِ ظُلْمَتِهِ. وشبهت قَتَرَةُ وُجُوهِهِمْ بِظَلَامِ اللَّيْلِ.
{ مُظْلِماً } kelimesi { اللَّيْلِ } lafzından haldir. Karanlık zamanı olan gecenin «karanlık» olarak nitelenmesi, nitelemenin onda pekiştiğini ve kuvvetlendiğini ifade etmek içindir; nitekim Arapların «kapkaranlık gece» (leylün elyelu), «koyu gölge» (zıllün zalîlün) ve «şairane şiir» (şi'run şâirun) demeleri gibidir. Kastedilen, yıldızlarının gizlenmesi ve karanlığının yerleşmesiyle zifiri karanlık olan gecedir. Onların yüzlerindeki toz ve karalık gecenin karanlığına benzetilmiştir.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ هِيَ كَجُمْلَةِ: أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [يُونُس: ٢٦] .
{ أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } cümlesi, tıpkı { أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [Yûnus 26] cümlesi gibidir.
[٢٨، ٢٩]
[28, 29]
[سُورَة يُونُس (١٠) : الْآيَات ٢٨ إِلَى ٢٩]
[Yûnus Suresi (10), 28 ila 29. Ayetler]
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩)
{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ (٢٨) فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ (٢٩) } “Onların hepsini bir araya toplayacağımız, sonra da şirk koşanlara: «Siz ve ortak koştuklarınız yerlerinize!» diyeceğimiz gün, artık aralarını tamamen ayırmışızdır. Ortak koştukları ise: «Siz bize kulluk etmiyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin kulluğunuzdan habersizdik» derler.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ [يُونُس: ٢٧] بِاعْتِبَارِ كَوْنِهَا مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى [يُونُس: ٢٦] فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ فِي الْجُمْلَتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ مَا يَخْتَصُّ بِهِ كُلُّ فَرِيقٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الْجَزَاءِ وَسِمَاتِهِ جَاءَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ
Bu cümle, { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى } [Yûnus 26] cümlesine matuf olması bakımından { وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئاتِ } [Yûnus 27] cümlesine matuftur. Çünkü önceki iki cümlede iki gruptan her birine özgü ceza ve [onların] alametleri zikredilince, bu cümle
بِإِجْمَالِ حَالَةٍ جَامِعَةٍ لِلْفَرِيقَيْنِ ثُمَّ بِتَفْصِيلِ حَالَةٍ يَمْتَازُ بِهَا الْمُشْرِكُونَ لِيَحْصُلَ بِذَلِكَ ذِكْرٌ فَظِيعٌ مِنْ أَحْوَالِ الَّذِينَ بَلَغُوا الْغَايَةَ فِي كَسْبِ السَّيِّئَاتِ، وَهِيَ سَيِّئَةُ الْإِشْرَاكِ الَّذِي هُوَ أَكْبَرُ الْكَبَائِرِ، وَبِذَلِكَ حَصَلَتِ الْمُنَاسَبَةُ مَعَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا الْمُقْتَضِيَةِ عَطْفَهَا عَلَيْهَا.
iki grubu da kapsayan genel bir durumu icmalen, ardından da kötülük kazanmada son noktaya ulaşanların -ki bu da büyük günahların en büyüğü olan şirk kötülüğüdür- durumlarından korkunç bir manzarayı ortaya koymak üzere müşriklere has bir durumu tafsilatıyla zikretmek için gelmiştir. Böylece kendisinden önceki cümleye atfedilmesini gerektiren uygunluk sağlanmıştır.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْخَبَرِ هُوَ ذِكْرُ حَشْرِهِمْ جَمِيعًا، ثُمَّ مَا يَقَعُ فِي ذَلِكَ الْحَشْرِ مِنِ افْتِضَاحِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ، وَنَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا. وَإِنَّمَا زِيدَ لَفْظُ يَوْمَ
Haberden maksat, onların hepsinin toplanmasını, ardından o toplanmada şirk koşanların rezil rüsva olacağını zikretmektir. Bu sebeple zahirin gereği «hepsini toplarız» denilmesiydi. Cümlenin başında { يَوْمَ } lafzının ziyade edilmesi ise,
فِي صَدْرِ الْجُمْلَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَمَّا كَانَ هُوَ زَمَنُ الْحَشْرِ وَأَعْمَالٍ عَظِيمَةٍ أُرِيدَ التَّذْكِيرُ بِهِ تَهْوِيلًا وَمَوْعِظَةً.
o günün toplanma ve büyük işlerin zamanı olması sebebiyle, korkutma ve öğüt amacıyla hatırlatılmak istenmesindendir.
وَانْتِصَابُ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ إِمَّا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِتَقْدِيرِ: اذْكُرْ، وَإِمَّا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ وَالتَّقْدِيرُ: وَنَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ يَوْمَ نَحْشُرُ النَّاسَ جَمِيعًا. وَضَمِيرُ نَحْشُرُهُمْ لِلَّذِينَ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ وَهُمُ الَّذِينَ أَحْسَنُوا وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ. وَقَوْلُهُ: جَمِيعاً حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْبَارِزِ فِي نَحْشُرُهُمْ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى إِرَادَةِ عُمُومِ الضَّمِيرِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْحَشْرَ يَعُمُّ النَّاسَ كُلَّهُمْ. وَمِنْ نُكَتِ ذِكْرِ حَشْرِ الْجَمِيعِ هُنَا التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ فَظِيعَ حَالِ الْمُشْرِكِينَ وَافْتِضَاحِهِمْ يَكُونُ بِمَرْأَى وَمَسْمَعٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَتَكُونُ السَّلَامَةُ مِنْ تِلْكَ الْحَالَةِ زِيَادَةً فِي النِّعْمَةِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَتَقْوِيَةً فِي النِّكَايَةِ لِلْمُشْرِكِينَ.
{ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ } ifadesinin mansubiyeti, ya «hatırla» takdiriyle mef'ûlün bih oluşuna ya da { ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ } sözünün delalet ettiği takdirî bir fiilin zarfı oluşuna dayanır. Takdiri şöyledir: [İnsanların hepsini toplayacağımız gün, şirk koşanlara «yerlerinize!» deriz]. { نَحْشُرُهُمْ } lafzındaki zamir, haklarında daha önce söz geçen kimselere, yani iyilik edenler ile kötülük kazananlara aittir. { جَمِيعاً } lafzı ise zamirin umumiliğini nitelemek üzere { نَحْشُرُهُمْ } fiilindeki bariz zamirden haldir. Çünkü toplanma bütün insanları kapsar. Burada herkesin toplanmasının zikredilmesindeki inceliklerden biri de müşriklerin korkunç halinin ve rezil rüsva oluşlarının müminlerin gözü önünde ve işiteceği şekilde gerçekleşeceğine dikkat çekmektir. Böylece bu durumdan selamette olmak, Müslümanlar için nimetin artması; müşrikler için ise kahrın ve zilletin katlanması olacaktır.
وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ مِنْ أَمْكِنَةٍ إِلَى مَكَانٍ وَاحِدٍ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١١] .
Haşr (الْحَشْر); [farklı] mekanlardan tek bir mekanda toplamaktır. En'âm Suresi'ndeki { وَحَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ } [el-En'âm 111] ayetinde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: مَكانَكُمْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: الْزَمُوا مَكَانَكُمْ، وَاسْتِعْمَالُهُ هَذَا شَائِعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِي الْأَمْرِ بِالْمُلَازَمَةِ مَعَ الْتِزَامِ حَذْفِ الْعَامِلِ فِيهِ حَتَّى صَارَ بِمَنْزِلَةِ أَسْمَاءِ الْأَفْعَالِ الْمَوْضُوعَةِ لِلْأَمْرِ، نَحْوَ: صَهْ، وَيَقْتَرِنُ بِضَمِيرٍ مُنَاسِبٍ لِلْمُخَاطَبِ مِنْ إِفْرَادٍ وَغَيْرِهِ، قَالَ عَمْرُو بْنُ الْإِطْنَابَةِ:
{ مَكانَكُمْ } sözü, takdiri «yerinizden ayrılmayın / yerinizde durun» olan mahzuf bir fiille mef'ul olarak mansubtur. Bu kullanım, Arapların kelamında ayrılmamayı emretme hususunda yaygındır; amilinin hazfi zorunlu kılınmış, hatta emir için vaz'edilmiş «sus» (صَهْ) gibi fiilimsiler mesabesine gelmiştir. Müfretlik ve benzeri durumlarda muhataba uygun bir zamirle birleşir. Amr b. el-İtnâbe şöyle demiştir:
مَكَانَكِ تُحْمَدِي أَوْ تَسْتَرِيحِي وَأَمْرُهُمْ بِمُلَازَمَةِ الْمَكَانِ تَثْقِيفٌ وَحَبْسٌ. وَإِذْ قَدْ جُمِعَ فِيهِ الْمُخَاطَبُونَ وَشُرَكَاؤُهُمْ عُلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الْحَبْسَ لِأَجْلِ جَرِيمَةٍ مُشْتَرَكَةٍ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، وَهِيَ كَوْنُ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ عَابِدًا وَالْآخَرِ مَعْبُودًا.
«Yerinde dur ki övülesin ya da rahat edesin.» Onlara yerlerinde durmalarının emredilmesi, bir zapt etme ve hapsetmedir. Muhataplar ve ortakları bir arada toplandığına göre, bu tutuklamanın iki grup arasındaki ortak bir suç sebebiyle olduğu anlaşılır ki bu da gruplardan birinin tapan, diğerinin ise tapılan olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: أَنْتُمْ تَأْكِيدٌ لِلضَّمِيرِ الْمُتَّصِلِ الْمُقَدَّرِ فِي الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ، وَهُوَ الْمُسَوِّغُ
{ أَنْتُمْ } lafzı, takdir edilen fiildeki mukadder muttasıl zamirin tekididir ve bu tekid,
لِلْعَطْفِ عَلَيْهِ وَبِهَذَا الْعَطْفِ صَارَ الشُّرَكَاءُ مَأْمُورِينَ بِاللُّبْثِ فِي الْمَكَانِ.
üzerine atıf yapılmasını caiz kılan unsurdur. Bu atıf ile ortaklar da mekanda kalmakla emrolunmuş olmaktadır.
وَالشُّرَكَاءُ: الْأَصْنَامُ. وُصِفُوا بِالشُّرَكَاءِ لِاعْتِقَادِ الْمُخَاطَبِينَ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ أُضِيفَ إِلَى ضَمِيرِهِمْ، أَيْ أَنْتُمْ وَالَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ. فَإِضَافَةُ شُرَكَاءَ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ تَهَكُّمٌ.
Ortaklar (الشُّرَكَاءُ); putlardır. Muhatapların inancı sebebiyle ortaklar olarak nitelenmişlerdir; bu yüzden onların zamirine izafe edilmiştir, yani «siz ve ortak olduklarını iddia ettiğiniz şeyler» demektir. Şürekâ kelimesinin muhatapların zamirine izafe edilmesi bir tehekküdür (alay ve kınamadır).
وَعُطِفَ فَزَيَّلْنا بِفَاءِ التَّعْقِيبِ لِإِفَادَةِ حُصُولِ ذَلِكَ فِي عَقِبِ وَقْتِ الْأَمْرِ بِاللَّبْثِ.
{ فَزَيَّلْنا } ifadesi, yerlerinde kalma emrinin hemen akabinde bunun gerçekleştiğini ifade etmek üzere takip fâ'sı ile atfedilmiştir.
وَلَمَّا كَانَتِ الْفَاءُ تَقْتَضِي التَّرْتِيبَ الزَّمَنِيَّ فِي حُصُولِ مَعْطُوفِهَا إِثْرَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ وَكَانَ الْمَقْصُودُ هُنَا أَنَّ التَّزْيِيلَ حَصَلَ مُقَارِنًا لِإِلْزَامِهِمُ الْمَكَانَ عُبِّرَ عَنْ فِعْلِ التَّزْيِيلِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِإِفَادَةِ تَحْقِيقِ وُقُوعِ التَّزْيِيلِ كَقَوْلِهِ: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] .
Fâ harfi, matufun matufun aleyhin hemen peşinden gerçekleştiği zamansal sıralamayı gerektirdiğinden ve burada kastedilen de tezyîlin (aralarının ayrılmasının) onların mekanda tutulmasıyla eş zamanlı gerçekleştiği olduğundan, tezyîlin vukuunun kesinliğini ifade etmek için { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [en-Nahl 1] ayetinde olduğu gibi mazi sığasıyla ifade edilmiştir.
وَزَيَّلَ: مُضَاعَفُ زَالَ الْمُتَعَدِّي. يُقَالُ: زَالَهُ عَنْ مَوْضِعِهِ يَزِيلُهُ بِمَعْنَى أَزَالَهُ فَجَعَلُوهُ يَائِيَّ الْعَيْنِ لِلتَّفْرِقَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ زَالَ الْقَاصِرِ الَّذِي هُوَ وَاوِيُّ الْعَيْنِ، فَزَيَّلَ فِعْلٌ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الزَّيْلِ مِثْلَ فَرَّقَ مُبَالَغَةً فِي فَرَقَ. وَالْمَعْنَى وَقَعَ بَيْنَهُمْ تَفْرِيقٌ قَوِيٌّ بِحَيْثُ انْقَطَعَتْ جَمِيعُ الْوُصَلِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ. وَالتَّزْيِيلُ هُنَا مَجَازِيٌّ فَيَشْمَلُ اخْتِلَافَ الْقَوْلِ.
«Zeyyele» (زَيَّلَ), geçişli olan «zâle» fiilinin şeddeli halidir. Onu yerinden uzaklaştırdı anlamında «zâlehû an mevdı'ıhî yezîluhû» (زَالَهُ عَنْ مَوْضِعِهِ يَزِيلُهُ) denir; vâvî olan lâzım «zâle» ile arasındaki farkı belirtmek için onu yâî yapmışlardır. Dolayısıyla «zeyyele», ayırmada mübalağa ifade eden bir fiildir; nitekim «farraka»nın «faraka»dan daha mübalağalı olması gibidir. Mana şudur: Aralarındaki bütün bağlar kopacak derecede şiddetli bir ayrılık meydana geldi. Buradaki tezyîl mecazidir; dolayısıyla söz ayrılığını da kapsar.
وَتَعْلِيقُ التَّزْيِيلِ بِالْأَصْنَامِ بِاعْتِبَارِ خَلْقِ مَعْنَاهُ فِيهَا حِينَ أَنْطَقَهَا اللَّهُ بِمَا يُخَالِفُ زَعْمَ عِبَادِهَا.
Tezyîlin putlara taalluk ettirilmesi, Allah Teâlâ'nın putları tapanların iddialarına aykırı şekilde konuşturduğu esnada onun manasını putlarda yaratması itibariyledir.
وَجُمْلَةُ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: فَزَيَّلْنا فَهُوَ فِي حَيِّزِ التَّعْقِيبِ، وَيَجُوزُ جَعْلُهَا حَالًا.
{ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ } cümlesi, { فَزَيَّلْنا } cümlesine matuftur; dolayısıyla takip dairesindedir. Cümlenin hal kılınması da caizdir.
وَيَقُولُ الشُّرَكَاءُ هَذَا الْكَلَامُ بِخَلْقِ نُطْقٍ فِيهَا خَارِقٍ لِلْعَادَةِ يَفْهَمُهُ النَّاسُ لِإِشْعَارِ أُولَئِكَ الْعَابِدِينَ بِأَن أصنامهم تبرأوا مِنْهُمْ، وَذَلِكَ مِمَّا يَزِيدُهُمْ نَدَامَةً. وَكَلَامُ الْأَصْنَامِ يُفِيدُ نَفْيَ أَنْ يَكُونُوا عَبَدُوهُمْ بَلْ عَبَدُوا غَيْرَهُمْ. وَفِي اسْتِقَامَةِ ذَلِكَ إِشْكَالٌ لِأَنَّ الْوَاقِعَ أَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ وَعَبَدُوا غَيْرَهُمْ فَكَيْفَ يَنْفِي كَلَامُهُمْ عِبَادَتَهُمْ إِيَّاهُمْ وَهُوَ كَلَامٌ خَلَقَهُ اللَّهُ فِيهِمْ فَكَيْفَ يَكُونُ كَذِبًا. وَقَدْ تَأَوَّلَ الْمُفَسِّرُونَ هَذَا بِوُجُوهٍ لَا يَنْثَلِجُ لَهَا الصَّدْرُ.
Ortaklar bu sözü, tapanlara putlarının kendilerinden teberri ettiğini hissettirmek için Allah'ın onlarda insanların anlayabileceği harikulade bir konuşma yaratmasıyla söylerler; bu da onların nedametini artırır. Putların konuşması, onların kendilerine tapmış olduklarını nefyetmeyi, bilakis başkalarına taptıklarını ifade eder. Bunun anlaşılmasında bir müşkillik vardır; çünkü gerçekte onlar hem putlara hem de başkalarına tapmışlardır. Öyleyse onların sözü, Allah'ın kendilerinde yarattığı bir söz iken ve yalan olması mümkün değilken kendilerine tapıldığını nasıl nefyetmektedir? Müfessirler bunu gönlü tatmin etmeyen şekillerde tevil etmişlerdir.
وَالَّذِي ظَهَرَ لِي أَنْ يَكُونَ آخِرُ كَلَامِ الْأَصْنَامِ مُبَيِّنًا لِمَا أَجْمَلَهُ أَوَّلُهُ بِأَنَّهُمْ نَفَوْا أَنْ يَكُونُوا عَبَدُوهُمْ عِبَادَةً كَامِلَةً وَهِيَ الْعِبَادَةُ الَّتِي يَقْصِدُ مِنْهَا الْعَابِدُ امْتِثَالَ أَمْرِ الْمَعْبُودِ وَإِرْضَاءَهُ فَتَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمَعْبُودُ عَالِمًا وَآمِرًا بِتِلْكَ الْعِبَادَةِ. وَلَمَّا كَانَتِ الْأَصْنَامُ غَيْرَ
Bana zahir olan şudur: Putların sözünün sonu, başındaki kapalılığı açıklamaktadır. Şöyle ki; onlar, tapan kimsenin tapılanın emrini yerine getirmeyi ve rızasını kazanmayı kastettiği tam bir ibadetle kendilerine tapmış olduklarını nefyetmişlerdir; bu da mabudun o ibadeti biliyor ve emrediyor olmasını gerektirir. Putlar ise
عَالِمِينَ وَلَا آمِرِينَ اسْتَقَامَ نَفْيُهُمْ أَنْ يَكُونَ عَبَدَتُهُمْ قَدْ عَبَدُوهُمْ تِلْكَ الْعِبَادَةَ وَإِنَّمَا عَبَدُوا غَيْرَهُمْ مِمَّنْ أَمَرُوهُمْ بِالْعِبَادَةِ وَهُمُ الشَّيَاطِينُ وَلِذَلِكَ قَالُوا: إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ كَمَا تُفَسِّرُهُ
bilen ve emreden varlıklar olmadıklarından, tapanların kendilerine bu anlamda bir ibadetle ibadet etmiş olmalarını nefyetmeleri doğru olmuştur. Onlar ancak kendilerine ibadeti emreden başkalarına, yani şeytanlara tapmışlardır. Bu yüzden { إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } demişlerdir; nitekim diğer bir ayet de
الْآيَةُ الْأُخْرَى وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سبأ: ٤٠، ٤١] .
bunu tefsir etmektedir ki o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “«Bunlar size mi tapıyorlardı?» [Melekler] derler ki: «Seni tenzih ederiz, bizim velimiz onlar değil, sensin! Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; çoğu onlara inanıyordu.»” [Sebe' 40-41].
فَالْمُرَادُ بِالشُّرَكَاءِ الْأَصْنَامُ لَا غَيْرُهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نُطْقُهَا بِجَحْدِ عِبَادَةِ الْمُشْرِكِينَ هُوَ أَنْ خَلَقَ لَهَا عُقُولًا فَكَانَتْ عُقُولُهَا مُسْتَحْدَثَةً يَوْمَئِذٍ لَمْ يَتَقَرَّرْ فِيهَا عِلْمٌ بِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ عَبَدُوهَا. وَيُفَسِّرُ هَذَا قَوْلُهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ.
Ortaklardan maksat putlardır, başkası değildir. Onların müşriklerin ibadetini inkar ederek konuşmaları, Allah'ın onlar için akıllar yaratması ve bu akılların o gün yeni yaratılmış olup içlerinde müşriklerin kendilerine taptığına dair bir bilginin yerleşmemiş olması şeklinde de olabilir. Bunu, onların bundan sonraki { إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } sözleri açıklamaktadır.
وَجُمْلَةُ: فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً مُؤَكَّدَةٌ بِالْقَسَمِ لِيُثْبِتُوا الْبَرَاءَةَ مِمَّا أُلْصِقَ بِهِمْ. وَجَوَابُ الْقَسَمِ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ. وَلَيْسَ قَوْلهم: فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً قَسَمًا عَلَى كَلَامِهِمُ الْمُتَقَدِّمِ لِأَنَّ شَأْنَ الْقَسَمِ أَنْ يَكُونَ فِي صَدْرِ الْجُمْلَةِ.
{ فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } cümlesi, kendilerine isnat edilen şeyden beri olduklarını ispatlamak için yeminle pekiştirilmiştir. Yeminin cevabı { إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } cümlesidir. Onların { فَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } sözü önceki kelamlarına yönelik bir yemin değildir; çünkü yeminin şanı cümlenin başında yer almasıdır.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ الْقَسَمِ بِالْفَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْقَسَمَ مُتَفَرِّعٌ عَلَى الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ لِأَنَّ إِخْبَارَهُمْ بِنَفْيِ أَنْ يَكُونُوا يَعْبُدُونَهُمْ خَبَرٌ غَرِيبٌ مُخَالِفٌ لِمَا هُوَ مُشَاهَدٌ فَنَاسَبَ أَنْ يُفَرَّعَ عَلَيْهِ مَا يُحَقِّقُهُ وَيُبَيِّنُهُ مَعَ تَأْكِيدِ ذَلِكَ بِالْقَسَمِ. وَالْإِتْيَانُ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ عِنْدَ تَعْقِيبِ الْكَلَامِ بِجُمْلَةٍ قَسَمِيَّةٍ مِنْ فَصِيحِ الِاسْتِعْمَالِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ [الْحجر: ٩٠- ٩٣] . وَمِنْ خَصَائِصِهِ أَنَّهُ إِذَا عُطِفَ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ كَانَ مُؤَكِّدًا لِمَا قَبْلَهُ بِطَرِيقِ تَفْرِيعِ الْقَسَمِ عَلَيْهِ وَمُؤَكِّدًا لِمَا بَعْدَهُ بِطَرِيقِ جَوَابِ الْقَسَمِ بِهِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ لَمْ تُفَسَّرْ حَقَّ تَفْسِيرِهَا.
Yemin cümlesi, yeminin önceki kelamdan kaynaklandığını (teferru ettiğini) göstermek için fâ ile atfedilmiştir. Çünkü onların kendilerine tapıldığını nefyeden haberleri, müşahede edilene aykırı garip bir haberdir; bu yüzden onu teyit edip açıklayan bir şeyin buna bağlanması ve bunun yeminle pekiştirilmesi uygun düşmüştür. Sözün ardından yemin cümlesi getirildiğinde tafri' (bağlantı) fâ'sının getirilmesi fasih kullanımlardandır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Nitekim o bölücülere de indirmiştik; onlar Kur'an'ı parça parça edenlerdir. Rabbine andolsun ki onların hepsine yapmakta olduklarını mutlaka soracağız” [el-Hicr 90-93]. Bunun özelliklerinden biri de tafri' fâ'sı ile atfedildiğinde, yeminin ona bağlanması yoluyla öncesini tekid etmesi ve yeminin cevabı olması yoluyla da sonrasını tekid etmesidir. Bu ayet hakkıyla tefsir edilmemiştir.
وَالشَّهِيدُ: الشَّاهِدُ، وَهُوَ الْمُؤَيِّدُ وَالْمُصَدِّقُ لِدَعْوَى مُدَّعٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Şehid (الشَّهِيدُ); şahit demektir; davacının iddiasını destekleyen ve doğrulayandır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geçtiği gibidir:
فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً [النِّسَاء: ٦] .
{ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman onlara karşı şahit tutun. Hesap görücü olarak Allah yeter” [en-Nisâ 6].
وَ (كَفَى) بِمَعْنَى أَجْزَأَ وَأَغْنَى عَنْ غَيْرِهِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا فِي سُورَةِ النِّسَاء [٤٥] . وَهُوَ صِيغَة خَبَرٍ مُسْتَعْمَلٍ فِي إِنْشَاءِ الْقَسَمِ. وَالْبَاءُ مَزِيدَةٌ لِلتَّأْكِيدِ.
{ كَفَى } fiili, yetti ve başkasına ihtiyaç bırakmadı manasındadır. Nisâ Suresi'ndeki { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } [en-Nisâ 45] ayetinde geçmişti. Yemin inşasında kullanılan haber kipine sahip bir lafızdır. Bâ harfi tekit için ziyadedir.
وَأَصْلُهُ كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا.
Aslı «Kefallâhu şehîden» (كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا) şeklindedir.
وَانْتَصَبَ: شَهِيداً عَلَى التَّمْيِيزِ لِنِسْبَةِ الْكِفَايَةِ إِلَى اللَّهِ لِمَا فِيهَا مِنَ الْإِجْمَالِ.
{ شَهِيداً } lafzı, kifayet nispetinin Allah'a isnadındaki kapalılığı gidermek üzere temyiz olarak mansub olmuştur.
وَجُمْلَةُ: إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ جَوَابٌ لِلْقَسَمِ. (وَإِنْ) مُخَفَّفَةٌ مِنْ (إِنَّ) .
{ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } cümlesi yeminin cevabıdır. { إِنْ } ise muhaffefe-i mine's-sakîledir (şeddesi hafifletilmiş «inne»dir).
وَاسْمُهَا ضَمِيرُ شَأْنٍ مُلْتَزِمُ الْحَذْفِ.
İsmi, hazfi zorunlu olan şe'n zamiridir.
وَجُمْلَةُ: كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ مُفَسِّرَةٌ لِضَمِيرِ الشَّأْنِ. وَاللَّامُ فَارِقَةٌ بَيْنَ (إِنِ) الْمُؤَكِّدَةِ الْمُخَفَّفَةِ وَ (إِنِ) النَّافِيَةِ.
{ كُنَّا عَنْ عِبادَتِكُمْ لَغافِلِينَ } cümlesi şe'n zamirini tefsir etmektedir. Lâm harfi ise muhaffefe olan tekid edici «in» ile nâfiye (olumsuzluk bildiren) «in» arasını ayıran lâm-ı fârikadır.
وَتَقْدِيمُ قَوْلِهِ: عَنْ عِبادَتِكُمْ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ عَنْ عِبادَتِكُمْ } ifadesinin amilinden önce getirilmesi, ihtimam ve fâsılaya riayet içindir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٠]
[Yûnus Suresi (10), 30. Ayet]
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠)
{ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ (٣٠) } “İşte orada her nefis geçmişte yapıp gönderdiğini dener (anlayıp öğrenir). Hak mevlası olan Allah'a döndürülürler ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gider.”
هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ تَذْيِيلٌ وَفَذْلَكَةٌ لِلْجُمَلِ السَّابِقَةِ مِنْ قَوْله: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ [يُونُس: ٢٥] إِلَى هُنَا. وَهُوَ اعْتِرَاضٌ بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ.
{ هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ } ifadesi, { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } [Yûnus 25] ayetinden buraya kadar olan önceki cümlelerin bir tezyîli ve hulâsasıdır (özetidir). Birbirine matuf cümleler arasında bir itirazdır (ara cümledir).
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي أَنْبَأَ عَنْهُ قَوْله: نَحْشُرُهُمْ [يُونُس: ٢٨] أَيْ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي نَحْشُرُهُمْ فِيهِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الظَّرْفِيَّة. وعامله تَبْلُوا، وَقُدِّمَ هَذَا الظَّرْفُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِأَنَّ الْغَرَضَ الْأَهَمَّ مِنَ الْكَلَامِ لِعِظَمِ مَا يَقع فِيهِ.
İşaret, { نَحْشُرُهُمْ } [Yûnus 28] buyruğunun haber verdiği mekana yöneliktir; yani «onları toplayacağımız o mekanda» demektir. İşaret ismi zarfiyet üzere nasb mahallindedir. Amili { تَبْلُوا } fiilidir; bu zarf, içinde vuku bulacak şeyin büyüklüğü sebebiyle kelamın en önemli gayesi olduğundan ihtimam amacıyla öne geçirilmiştir.
وتَبْلُوا تَخْتَبِرُ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ التَّحَقُّقِ وَعِلْمِ الْيَقِينِ. وأَسْلَفَتْ قَدَّمَتْ، أَيْ عَمَلًا أَسْلَفَتْهُ. وَالْمَعْنَى أَنَّهَا تَخْتَبِرُ حَالَتَهُ وَثَمَرَتَهُ فَتَعْرِفُ مَا هُوَ حَسَنٌ وَنَافِعٌ وَمَا هُوَ قَبِيحٌ وَضَارٌّ إِذْ قَدْ وَضَحَ لَهُمْ مَا يُفْضِي إِلَى النَّعِيمِ بِصَاحِبِهِ، وَضِدُّهُ.
{ تَبْلُوا } dener, sınar demektir; burada gerçeğe ulaşmaktan ve yakînî bilgiden kinayedir. { أَسْلَفَتْ } takdim etti, yani [geçmişte] yaptığı ameli önden gönderdi demektir. Mana şudur: Her nefis amelinin durumunu ve meyvesini bizzat dener, sahibini nimete ulaştıracak olan ile bunun zıddı açıkça ortaya çıktığı için hangisinin güzel ve faydalı, hangisinin çirkin ve zararlı olduğunu anlar.
وَقَرَأَ الْجُمْهُور تَبْلُوا بِمُوَحَّدَةٍ بَعْدَ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ بَعْدَ الْمُثَنَّاةِ الْأُولَى عَلَى أَنَّهُ مِنَ التَّلْوِ وَهُوَ الْمُتَابَعَةُ، أَيْ تَتْبَعُ كُلُّ نَفْسٍ مَا قَدَّمَتْهُ مِنْ عَمَلٍ فَيَسُوقُهَا إِلَى الْجَنَّةِ أَوْ إِلَى النَّارِ.
Cumhur, { تَبْلُوا } kelimesini üstteki iki noktalı tâ'dan sonra tek noktalı bâ ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise birinci tâ'dan sonra ikinci bir üst iki noktalı tâ ile (تَتْلُوا) okumuşlardır; bu da peşinden gitmek manasındaki «telv» (التَّلْو) kökündendir, yani her nefis önden gönderdiği amelin peşinden gider, o amel de onu cennete veya cehenneme sürükler demektir.
وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جملَة: هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ فَتَكُونَ مِنْ تَمَامِ التَّذْيِيلِ، وَيَكُونَ ضَمِيرُ (رُدُّوا) عَائِدًا إِلَى (كُلُّ نَفْسٍ) . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى قَوْلِهِ ويَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً [يُونُس: ٢٨] الْآيَةَ فَلَا تَتَّصِلَ بِالتَّذْيِيلِ، أَيْ وَنَرُدُّهُمْ إِلَيْنَا، وَيَكُونَ ضَمِيرُ (رُدُّوا) عَائِدًا إِلَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا خَاصَّةً. وَالْمَعْنَى تَحَقَّقَ عِنْدَهُمْ الْحَشْرُ الَّذِي كَانُوا يُنْكِرُونَهُ. وَيُنَاسِبُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ فَإِنَّ فِيهِ إِشْعَارًا بِالتَّوَرُّكِ عَلَيْهِمْ بِإِبْطَالِ مَوَالِيهِمُ الْبَاطِلَةِ.
{ وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } cümlesinin { هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ } cümlesine matuf olması caizdir; bu takdirde tezyîlin tamamından olur ve { رُدُّوا } fiilindeki zamir { كُلُّ نَفْسٍ } lafzına döner. { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } [Yûnus 28] ayetine matuf olması da caizdir; bu durumda tezyîle bağlı olmaz, yani «onları bize döndürürüz» manasına gelir ve { رُدُّوا } fiilindeki zamir özellikle şirk koşanlara raci olur. Mana: İnkâr etmekte oldukları haşrın başlarına gelip kesinleşmesidir. { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } buyruğu da bu manaya uygundur; zira bunda bâtıl mevlalannın geçersiz kılınmasıyla onlara karşı bir paylama ve kınama sezdirilmektedir.
وَالرَّدُّ: الْإِرْجَاعُ. وَالْإِرْجَاعُ إِلَى اللَّهِ الْإِرْجَاعُ إِلَى تَصَرُّفِهِ بِالْجَزَاءِ عَلَى مَا يُرْضِيهِ وَمَا لَا يُرْضِيهِ وَقَدْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ حِينَ كَانُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مُمْهَلِينَ غَيْرَ مُجَازِينَ.
Redd (الرَّدُّ); geri döndürmektir. Allah'a geri döndürülmek; O'nu razı eden ve etmeyen şeylerin karşılığı konusunda O'nun tasarrufuna döndürülmektir. Oysa onlar daha önce dünya hayatındayken cezalandırılmayıp mühlet verilmiş kimselerdi.
وَالْمَوْلَى: السَّيِّدُ، لِأَنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ عَبْدِهِ وَلَاءُ عَهْدِ الْمِلْكِ. وَيُطْلَقُ عَلَى مُتَوَلِّي أُمُورِ غَيره وموفر شؤونه.
Mevlâ (الْمَوْلَى); efendi demektir; çünkü efendi ile kölesi arasında mülkiyet ahdi velayeti vardır. Başkasının işlerini üstlenen ve durumunu çekip çeviren kişi için de kullanılır.
وَالْحَقُّ: الْمُوَافِقُ لِلْوَاقِعِ وَالصِّدْقِ، أَيْ رُدُّوا إِلَى الْإِلَهِ الْحَقِّ دُونَ الْبَاطِلِ. وَالْوَصْفُ بِالْحَقِّ هُوَ وَصْفُ الْمَصْدَرِ فِي مَعْنَى الْحَاقِّ، أَيِ الْحَاقِّ الْمَوْلَوِيَّةَ، أَيْ دُونَ الْأَوْلِيَاءِ الَّذِينَ زَعَمُوهُمْ بَاطِلًا.
Hak (الْحَقُّ); gerçeğe ve doğruluğa uygun olandır; yani bâtıl olan ilaha değil, hak ilaha döndürüldüler. Hak olarak nitelenmesi, «hakk» (gerçekleştiren) anlamında masdarın sıfat kılınmasıdır; yani bâtılca iddia ettikleri veliler değil, gerçek mevlalığı hak eden demektir.
وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُشْرِكِينَ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
{ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } cümlesi, açık olduğu üzere sadece müşriklere mahsustur.
وَالضَّلَالُ: الضَّيَاعُ.
Dalâl (الضَّلَالُ); kaybolup gitmek ve yok olmaktır.
وَمَا كانُوا يَفْتَرُونَ مَا كَانُوا يَكْذِبُونَ مِنْ نِسْبَتِهِمُ الْإِلَهِيَّةَ إِلَى الْأَصْنَامِ، فَيَجُوزُ أَنْ يكون مَا صدق (مَا) الْمَوْصُولَةِ الْأَصْنَامَ، فَيَكُونَ قَدْ حُذِفَ الْعَائِدُ مَعَ حَرْفِ الْجَرِّ بِدُونِ أَنْ يُجَرَّ الْمَوْصُولُ بِمِثْلِ مَا جُرَّ بِهِ الْعَائِدُ وَالْحَقُّ جَوَازُهُ، فَالتَّقْدِيرُ: مَا كَانُوا يَكْذِبُونَ عَلَيْهِ أَوْ لَهُ. وَضَلَالُهُ: عَدَمُ وُجُودِهِ عَلَى الْوَصْفِ الْمَزْعُومِ لَهُ.
{ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } ifadesi, ilahlığı putlara nispet etmek suretiyle uydurdukları yalanlardır. İsmi mevsul olan { مَا } lafzının matlûbunun (mâsadakının) bizzat putlar olması caizdir; bu durumda mevsulün cer edildiği harfle mevsul cer edilmeksizin aid zamiri cer harfiyle birlikte hazfedilmiş olur ki sahih olan bunun caiz olduğudur. Takdiri: [Hakkında veya lehine yalan uydurdukları şeyler]dir. Onların kaybolup gitmesi (dalâli) ise, iddia edilen nitelik üzere var olmamalarıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يكون مَا صدق (مَا) نَفْسَ الِافْتِرَاءِ، أَيِ الِافْتِرَاءُ الَّذِي كَانُوا يَفْتَرُونَهُ.
{ مَا } lafzının matlûbunun bizzat iftiranın kendisi olması da caizdir, yani «uydurageldikleri o iftira» demektir.
وَضَلَالُهُ: ظُهُورُ نَفْيه وَكذبه.
Onların kaybolup gitmesi (dalâli) ise, yokluğunun ve asılsızlığının açığa çıkmasıdır.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣١]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 31]
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٣١)
{ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: «Gökten ve yerden size rızık veren kimdir? Kulaklara ve gözlere malik olan kimdir? Ölüden diriyi çıkaran, diriden ölüyü çıkaran kimdir? Bütün işleri çekip çeviren kimdir?» Onlar: «Allah’tır» diyecekler. De ki: «Öyleyse [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?»”
انْتِقَالٌ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ فِي أَفَانِينِ إِبْطَالِ الشِّرْكِ وَإِثْبَاتِ تَوَحُّدِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ.
Şirki geçersiz kılma ve Allah Teâlâ'nın ilahlıkta birliğini ispat etme üsluplarında bir gayeden diğer bir gayeye geçiştir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الِاسْتِدْلَالِ لِقَوْلِهِ: مَوْلاهُمُ الْحَقِّ [يُونُس: ٣٠] لِأَنَّهَا بُرْهَانٌ عَلَى أَنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْوِلَايَةِ.
Bu cümle, { مَوْلاهُمُ الْحَقِّ } [Yûnus: 30] “hak Mevlaları” buyruğunun delili mesabesindedir; çünkü O'nun velayete müstahak olduğunun bir burhanıdır.
فَاحْتُجَّ عَلَى ذَلِكَ بِمَوَاهِبِ الرِّزْقِ الَّذِي بِهِ قِوَامُ الْحَيَاةِ، وَبِمَوْهِبَةِ الْحَوَاسِّ، وَبِنِظَامِ التَّنَاسُلِ وَالتَّوَالُدِ الَّذِي بِهِ بَقَاءُ الْأَنْوَاعِ، وَبِتَدْبِيرِ نِظَامِ الْعَالَمِ وَتَقْدِيرِ الْمُقَدَّرَاتِ، فَهَذِهِ كُلُّهَا مَوَاهِبُ مِنَ اللَّهِ وَهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ جَمِيعَ مَا ذُكِرَ لَا يَفْعَلُهُ إِلَّا اللَّهُ إِذْ لَمْ يَكُونُوا يَنْسُبُونَ إِلَى أَصْنَامِهِمْ هَذِهِ الْأُمُورَ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ الْمُخْتَصُّ بِهَا هُوَ مُسْتَحِقَّ الْوِلَايَةِ والإلهية.
Buna; hayatın kendisiyle ayakta durduğu rızık ihsanlarıyla, duyu organlarının bağışlanmasıyla, türlerin devamını sağlayan üreme ve doğum nizamıyla, kâinat nizamının idaresi ve takdir edilenlerin ölçülüp tayin edilmesiyle delil getirilmiştir. Bütün bunlar Allah'tan gelen lütuflardır ve onlar sayılan bu şeylerin tamamını yalnızca Allah'ın yapabileceğini biliyorlardı; zira bu işleri putlarına nispet etmiyorlardı. Dolayısıyla bütün bunlara münhasıran sahip olan zatın velayeti ve ilahlığı hak ettiği şüphesizdir.
والاستفهام تقديري. وَجَاء الِاسْتِدْلَال بطرِيق الِاسْتِفْهَام وَالْجَوَابِ لِأَنَّ ذَلِكَ فِي صُورَةِ الْحِوَارِ، فَيَكُونُ الدَّلِيلُ الْحَاصِلُ بِهِ أَوْقَعَ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ، وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ طُرُقِ
İstifham (soru) takdiridir. Delillendirmenin soru-cevap yoluyla gelmesi, diyalog biçiminde olmasındandır; böylece bununla elde edilen delil dinleyenlerin zihninde daha etkili olur. Bu sebeple ilmi kaidelerden
التَّعْلِيمِ مِمَّا يُرَادُ رُسُوخُهُ مِنَ الْقَوَاعِدِ الْعِلْمِيَّةِ أَنْ يُؤْتَى بِهِ فِي صُورَةِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ.
yerleşmesi istenen hususların öğretim yollarından biri de soru ve cevap şeklinde sunulmasıdır.
وَقَوْلُهُ: مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ تَذْكِيرٌ بِأَحْوَالِ الرِّزْقِ لِيَكُونَ أَقْوَى حُضُورًا فِي الذِّهْنِ، فَالرِّزْقُ مِنَ السَّمَاءِ الْمَطَرُ، وَالرِّزْقُ مِنَ الْأَرْضِ النَّبَاتُ كُلُّهُ مِنْ حَبٍّ وَثَمَرٍ وَكَلَأٍ.
{ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “gökten ve yerden” buyruğu, zihinde daha güçlü yer etsin diye rızkın hallerini bir hatırlatmadır. Gökten gelen rızık yağmur; yerden gelen rızık ise tane, meyve ve ottan ibaret olan bitkilerin tamamıdır.
وَ (أَمْ) فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنِ اسْتِفْهَامٍ إِلَى آخَرَ.
{ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ } “yoksa kulaklara malik olan kimdir” ifadesindeki { أَمْ }, bir sorudan diğerine geçişi ifade eden intikâlî idrab içindir.
وَمَعْنَى: يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ يَمْلِكُ التَّصَرُّفَ فِيهِمَا، وَهُوَ مِلْكُ إِيجَادِ تَيْنِكَ الْحَاسَّتَيْنِ وَذَلِكَ اسْتِدْلَالٌ وَتَذْكِيرٌ بِأَنْفَعِ صُنْعٍ وَأَدَقِّهِ.
{ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } ifadesinin manası; o ikisinde tasarruf yetkisine sahip olandır ki bu, o iki duyu organını var etme mülkiyetidir. Bu da en faydalı ve en ince sanatla delil getirme ve bunu hatırlatmadır.
وَأَفْرَدَ السَّمْعَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ فَهُوَ دَالٌّ عَلَى الْجِنْسِ الْمَوْجُودِ فِي جَمِيعِ حَوَاسِّ النَّاسِ.
{ السَّمْعَ } kelimesini tekil getirmiştir; çünkü o bir masdardır ve insanların bütün duyularında bulunan cinse delalet eder.
وَأَمَّا الْأَبْصارَ فَجِيءَ بِهِ جَمْعًا لِأَنَّهُ اسْمٌ، فَهُوَ لَيْسَ نَصًّا فِي إِفَادَةِ الْعُمُومِ لِاحْتِمَالِ تَوَهُّمِ بَصَرٍ مَخْصُوصٍ فَكَانَ الْجَمْعُ أَدَلَّ عَلَى قَصْدِ الْعُمُومِ وَأَنْفَى لِاحْتِمَالِ الْعَهْدِ وَنَحْوِهِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ: إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا [الْإِسْرَاء: ٣٦] لِأَنَّ الْمُرَادَ الْوَاحِدُ لِكُلِّ مُخَاطَبٍ بِقَوْلِهِ: وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ [الْإِسْرَاء: ٣٦] . وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٤٦] .
{ الْأَبْصارَ } kelimesine gelince, isim olduğu için çoğul getirilmiştir; zira belirli bir görme duyusunun vehmedilmesi ihtimalinden ötürü umum bildirmede sarih değildir. Dolayısıyla çoğul olması, umum kastına daha açık delalet etmekte ve ahd vb. ihtimalleri daha çok ortadan kaldırmaktadır. { إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا } [el-İsrâ: 36] “Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur” buyruğunun hilafınadır; çünkü orada { وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } [el-İsrâ: 36] “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” hitabına muhatap olan her bir ferdin tekilliği kastedilmiştir. Bu husus daha önce En'âm Suresi'ndeki { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصارَكُمْ } [46] “De ki: Söyleyin bana, eğer Allah işitme duyunuzu ve gözlerinizi alıverirse...” buyruğunda geçmişti.
وَإِخْرَاجُ الْحَيِّ مِنَ الْمَيِّتِ: هُوَ تَوَلُّدُ أَطْفَالِ الْحَيَوَانِ مِنَ النُّطَفِ وَمِنَ الْبَيْضِ فَالنُّطْفَةُ أَوِ الْبَيْضَةُ تَكُونُ لَا حَيَاةَ فِيهَا ثُمَّ تَتَطَوَّرُ إِلَى الشَّكْلِ الْقَابِلِ لِلْحَيَاةِ ثُمَّ تَكُونُ فِيهَا الْحَيَاةُ.
Ölüden diriyi çıkarmak; hayvan yavrularının nutfelerden ve yumurtalardan meydana gelmesidir. Nutfe veya yumurtada önceleri hayat yoktur, sonra hayatı kabul edebilecek şekle dönüşür ve ardından onda hayat meydana gelir.
وَ (مِنَ) فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْمَيِّتِ لِلِابْتِدَاءِ. وَإِخْرَاجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ إِخْرَاجُ النُّطْفَةِ وَالْبَيْضِ مِنَ الْحَيَوَانِ.
{ مِنَ الْمَيِّتِ } buyruğundaki { مِنَ } başlangıç (ibtida) içindir. Diriden ölüyü çıkarmak ise hayvandan nutfe ve yumurtanın çıkarılmasıdır.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْحَيَّ والْمَيِّتِ فِي الْمَرَّتَيْنِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.
Her iki yerdeki { الْحَيَّ } ve { الْمَيِّتِ } kelimelerindeki belirteç (harf-i tarif), cins belirtecidir.
وَقَدْ نُظِّمَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى ذَلِكَ الصُّنْعِ الْعَجِيبِ بِأُسْلُوبِ الْأَحَاجِي وَالْأَلْغَازِ وَجُعِلَ بِمُحَسِّنِ التَّضَادِّ، كُلُّ ذَلِكَ لِزِيَادَةِ التَّعْجِيبِ مِنْهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ: وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٧] .
Bu harika sanata dair delillendirme, bilmece ve bulmaca üslubuyla dizilmiş ve tezat sanatıyla bezenmiştir; bütün bunlar ona duyulan hayreti artırmak içindir. Benzerine dair açıklama Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } [27] “Ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın” buyruğunda geçmişti.
غَيْرَ أَنَّ مَا هُنَا لَيْسَ فِيهِ رَمْزٌ إِلَى شَيْءٍ.
Ancak buradakinde herhangi bir şeye işaret/remiz yoktur.