وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِهِ فِي أَوَائِلِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَهُوَ هُنَا تَعْمِيمٌ بَعْدَ تَخْصِيصٍ ذَكَرَ مَا فِيهِ مَزِيدُ عِبْرَةٍ فِي أَنْفُسِهِمْ كَالْعِبْرَةِ فِي قَوْلِهِ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ [الذاريات: ٢١، ٢٢] .
{ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ } “bütün işleri çekip çeviren kimdir” buyruğunun benzerine dair açıklama bu surenin başlarında geçmişti. Bu ifade burada, { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } [ez-Zâriyât: 21, 22] “Kendi nefislerinizde de [ibretler vardır], hâlâ görmüyor musunuz? Rızkınız da size vaad edilenler de göktedir” buyruğundaki ibret gibi, nefislerinde daha fazla ibret bulunan hususları belirttikten sonra genel bir ifadedir (tahsisten sonra tamimdir).
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَاء السبية الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَقْتَرِنَ بِجَوَابِ الشَّرْطِ إِذَا كَانَ غَيْرَ صَالِحٍ لِمُبَاشَرَةِ أَدَاةِ الشَّرْطِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَصَدَ تَسَبُّبَ قَوْلَهِمْ: اللَّهُ عَلَى السُّؤَالِ
{ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } “Onlar: «Allah’tır» diyecekler” buyruğundaki { فَ }, şart edatıyla doğrudan birleşmeye elverişli olmadığında şart cevabına bitişen sebebiyet fa'sıdır. Zira onların «Allah» demelerinin,
الْمَأْمُورِ بِهِ النَّبِيءُ ﵊، فَنزل فعل فَقُلْ مَنْزِلَةَ الشَّرْطِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ:
Peygamber aleyhisselâm'a emredilen soruya sebep olması kastedilmiştir. Böylece { فَقُلْ } fiili şart makamına indirilmiş olup sanki şöyle denilmiştir:
إِنْ تَقُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا [الْإِسْرَاء: ٥١، ٥٢] .
[Eğer «Gökten ve yerden size kim rızık veriyor?» dersen, «Allah» diyeceklerdir]. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { قُلْ كُونُوا حِجارَةً أَوْ حَدِيداً أَوْ خَلْقاً مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنا } [el-İsrâ: 50, 51] “De ki: «İster taş olun, ister demir veya göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık.» Diyecekler ki: «Bizi kim geri döndürecek?»”.
وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ نَظِيرُ تَنْزِيلِ الْأَمْرِ مِنَ الْقَوْلِ مَنْزِلَةَ الشَّرْطِ فِي جَزْمِ الْفِعْلِ الْمَقُولِ بِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ جَوَابِ الشَّرْطِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ [إِبْرَاهِيم: ٣١] وَقَوْلِهِ: وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْإِسْرَاء: ٥٣] . التَّقْدِيرُ: إِنْ تَقُلْ لَهُمْ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ يُقِيمُوا وَإِنْ تَقُلْ لَهُمْ قُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ يَقُولُوا. وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ النُّحَاةِ وَعَادَةُ الْمُعْرِبِينَ أَنْ يُخَرِّجُوهُ عَلَى حَذْفِ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ.
Bu kullanım; Allah Teâlâ'nın { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ } [İbrâhîm: 31] “İman eden kullarıma söyle, namazı kılsınlar” ve { وَقُلْ لِعِبادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [el-İsrâ: 53] “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler” buyruklarında olduğu gibi, söylenilen fiilin şartın cevabı yerine konularak meczum kılınmasında, sözden ibaret olan emrin şart yerine konulmasının benzeridir. Takdiri şöyledir: [Onlara namazı kılın dersen kılarlar; onlara en güzelini söyleyin dersen söylerler]. Nahivcilerin muhakkiklerine göre bu kullanım Kur'an'da çokça yer alır; irab yapanların âdeti ise bunu, cümlenin delalet ettiği takdirî bir şartın hazfedilmesi şeklinde açıklamaktır.
وَالرَّأْيَانِ مُتَقَارِبَانِ إِلَّا أَنَّ مَا سَلَكَهُ الْمُحَقِّقُونَ تَقْدِيرُ مَعْنًى وَالتَّقْدِيرُ عِنْدَهُمُ اعْتِبَارٌ لَا اسْتِعْمَالٌ، وَمَا سَلَكَهُ الْمُعْرِبُونَ تَقْدِيرُ إِعْرَابٍ وَالْمُقَدَّرُ عِنْدَهُمْ كَالْمَذْكُورِ.
İki görüş birbirine yakındır; şu farkla ki muhakkiklerin benimsediği yol mana takdiridir ve onlara göre takdir kullanım değil itibaridir; irapçıların benimsediği yol ise irap takdiridir ve onlara göre takdir edilen şey zikredilmiş gibidir.
وَلَوْ لَمْ يُنَزَّلِ الْأَمْرُ بِمَنْزِلَةِ الشَّرْطِ لَمَا جَاءَتِ الْفَاءُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨٤، ٨٥] الْآيَاتِ.
Şayet emir şart makamına konulmasaydı, Allah Teâlâ'nın { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } [el-Mü'minûn: 84, 85] “De ki: «Eğer biliyorsanız [söyleyin], yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?» «Allah’ındır» diyecekler” ayetlerinde olduğu gibi [cevapta] { فَ } gelmezdi.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقُلْ فَاءُ الْفَصِيحَةِ، أَيْ إِنْ قَالُوا ذَلِكَ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ. وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَفَلا تَتَّقُونَ فَاءُ التَّفْرِيعِ، أَيْ يَتَفَرَّعُ عَلَى اعْتِرَافِكُمْ بِأَنَّهُ الْفَاعِلُ الْوَاحِدُ إِنْكَارُ عَدَمِ التَّقْوَى عَلَيْكُمْ. وَمَفْعُولُ تَتَّقُونَ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ تَتَّقُونَهُ، أَيْ بِتَنْزِيهِهِ عَنِ الشَّرِيكِ.
{ فَقُلْ } buyruğundaki { فَ } fasiha fa'sıdır; yani «Bunu söylerlerse de ki: Hâlâ sakınmaz mısınız?». { أَفَلا تَتَّقُونَ } buyruğundaki { فَ } ise tefri' (sonuç) fa'sıdır; yani O'nun yegâne fail olduğunu itiraf etmenizden, sakınmıyor oluşunuzun kınanması sonucu çıkar. { تَتَّقُونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; takdiri { تَتَّقُونَهُ } [O'ndan sakınmaz mısınız?] şeklindedir, yani O'nu ortaktan tenzih ederek.
وَإِنَّمَا أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ سَيَعْتَرِفُونَ بِأَنَّ الرَّازِقَ وَالْخَالِقَ وَالْمُدَبِّرَ هُوَ اللَّهُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَعْتَقِدُونَ غَيْرَ ذَلِكَ كَمَا تَكَرَّرَ الْإِخْبَارُ بِذَلِكَ عَنْهُمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ. وَفِيهِ تَحَدٍّ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَوِ اسْتَطَاعُوا لَأَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ مَا نُسِبَ إِلَيْهِمْ صَحِيحًا، وَلَكِنَّ خَوْفَهُمْ عَارَ الْكَذِبِ صَرَفَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَلِذَلِكَ قَامَتْ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ بِقَوْلِهِ: فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ.
Allah'ın onların rızık verenin, yaratanın ve işleri çekip çevirenin Allah olduğunu itiraf edeceklerini haber vermesi, bundan başkasına inanmıyor olmalarındandır; nitekim bu husus Kur'an'ın pek çok ayetinde onlar hakkında mükerreren haber verilmiştir. Bunda onlara yönelik bir meydan okuma da vardır; zira güçleri yetseydi kendilerine nispet edilen şeyin doğruluğunu inkâr ederlerdi, ancak yalanlama utancı ve ayıbı onları bundan alıkoymuştur. İşte bu sebeple { فَقُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ } “De ki: «Öyleyse [O'na karşı gelmekten] sakınmaz mısınız?»” buyruğuyla aleyhlerine hüccet ikame edilmiştir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٢]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 32]
فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ (٣٢)
{ فَذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allah’tır. Hakktan sonra sapıklıktan başka ne vardır? O halde nasıl [haktan] çevriliyorsunuz?”
الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى الْإِنْكَارِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: أَفَلا تَتَّقُونَ [يُونُس ٣١] ، فَالْمُفَرَّعُ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقُولِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْمُشَارَ إِلَيْهِ جَدِيرٌ بِالْحُكْمِ الَّذِي سَيُذْكَرُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ الْأَوْصَافِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهِيَ كَوْنُهُ الرَّازِقَ، الْوَاهِبَ الْإِدْرَاكَ، الْخَالِقَ، الْمُدَبِّرَ، لِأَنَّ اسْمَ الْإِشَارَةِ قَدْ جَمَعَهَا. وَأَوْمَأَ إِلَى
{ فَ } harfi, { أَفَلا تَتَّقُونَ } [Yûnus: 31] buyruğundaki inkâr üzerine tefri' (sonuç çıkarma) içindir; dolayısıyla çıkarılan sonuç, söylenmesi emredilen sözün (makûlün) bir parçasıdır. İşaret ismi lafza-i celâle racidir; maksat, işaret edilen zatın işaret isminden önce geçen rızık veren, idrak bağışlayan, yaratan ve çekip çeviren niteliklerinden dolayı işaret isminden sonra zikredilecek hükme layık olduğuna dikkat çekmektir; zira işaret ismi bu niteliklerin tamamını toplamıştır. Ve ima etmiştir ki
أَنَّ الْحُكْمَ الَّذِي يَأْتِي بَعْدَهُ مُعَلَّلٌ بِمَجْمُوعِهَا. وَاسْمُ الْجَلَالَةِ بَيَانٌ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ الْإِيضَاحِ تَعْرِيضًا بِقُوَّةِ خَطَئِهِمْ وَضَلَالِهِمْ فِي الْإِلَهِيَّةِ. ورَبُّكُمُ خَبَرٌ. الْحَقُّ صِفَةٌ لَهُ.
kendisinden sonra gelen hüküm, bunların tamamıyla gerekçelendirilmiştir. Lafza-i celâl, ilahlık konusundaki fahiş hatalarına ve sapıklıklarına tarizde bulunarak açıklamayı pekiştirmek için işaret isminin beyanıdır. { رَبُّكُمُ } haber, { الْحَقُّ } ise onun sıfatıdır.
وَتَقَدَّمَ الْوَصْفُ بِالْحَقِّ آنِفًا فِي الْآيَةِ مِثْلَ هَذِهِ.
Hak ile nitelenmesi az önce geçen benzeri ayette anlatılmıştı.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ تَفْرِيعٌ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ عَلَى الِاسْتِنْتَاجِ الْوَاقِعِ بَعْدَ الدَّلِيلِ، فَهُوَ تَفْرِيعٌ على تَفْرِيع وتفريع بعد تَفْرِيع.
{ فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Hakktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” buyruğundaki { فَ }, inkârî istifhamın delilden sonra ortaya çıkan netice üzerine tefri' edilmesidir; dolayısıyla bu, tefri' üzerine tefri' ve tefri' ardına tefri'dir.
وفَماذا مُرَكَّبٌ مِنْ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ وَ (ذَا) الَّذِي هُوَ اسْمُ إِشَارَةٍ. وَهُوَ يَقَعُ بَعْدَ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ كَثِيرًا. وَأَحْسَنُ الْوُجُوهِ أَنَّهُ بَعْدَ الِاسْتِفْهَامِ مَزِيدٌ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ. وَيُعَبَّرُ عَنْ زِيَادَتِهِ بِأَنَّهُ مُلْغًى تَجَنُّبًا مِنْ إِلْزَامِ أَنْ يَكُونَ الِاسْمُ مَزِيدًا كَمَا هُنَا. وَقَدْ يُفِيدُ مَعْنَى الْمَوْصُولِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] . وَانْظُرْ مَا يَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ: مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٥٠] .
{ فَماذا } lafzı, istifham bildiren { مَا } ile işaret ismi olan { ذَا } kelimelerinden mürekkeptir. Bu kelime istifham bildiren { مَا }'dan sonra çokça yer alır. En güzel vecih, istifhamdan sonra yalnızca tekit için zait olmasıdır. İsmin zait olmasını gerektirmekten kaçınmak için buradaki ziyadeliği «mülga» (hükümsüz) tabiriyle ifade edilir. Bazen de Bakara Suresi'ndeki { مَاذَا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا } [26] “Allah bu misalle neyi murad etti?” ayetinde geçtiği üzere mevsuliyet manası ifade eder. Bu surenin [50. ayetindeki] { مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } buyruğunun tefsirinde gelecek açıklamalara da bakınız.
وَالِاسْتِفْهَامُ هُنَا إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، وَلِذَلِكَ وَقَعَ بَعْدَهُ الِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا الضَّلالُ.
Buradaki istifham nefy (olumsuzluk) anlamında inkârîdir; bu sebeple { إِلَّا الضَّلالُ } “sapıklıktan başka” buyruğunda ardından istisna gelmiştir.
وبَعْدَ هُنَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى (غَيْرِ) بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمُغَايِرَ يَحْصُلُ إِثْرَ مُغَايَرَةٍ وَعِنْدَ انْتِفَائِهِ. فَالْمَعْنَى: مَا الَّذِي يَكُونُ إِثْرَ انْتِفَاءِ الْحَقِّ.
Buradaki { بَعْدَ } kelimesi, başkasının bir başkalık ardından ve onun yokluğunda meydana gelmesi itibariyle «gayr» (başka) anlamında kullanılmıştır. Mana şöyledir: [Hakkın yokluğunun ardından ne olabilir ki?].
وَلَمَّا كَانَ الِاسْتِفْهَامُ لَيْسَ عَلَى حَقِيقَتِهِ لِأَنَّهُ لَا تَرَدُّدَ فِي الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ تَعَيَّنَ أَنَّهُ إِنْكَارٌ وَإِبْطَالٌ فَلِذَا وَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا الضَّلالُ. فَالْمَعْنَى لَا يَكُونُ إِثْرَ انْتِفَاءِ الْحَقِّ
İstifham, sorulan hususta bir tereddüt bulunmaması sebebiyle hakiki manasında olmayınca, inkâr ve iptal olduğu kesinleşmiştir; bu yüzden { إِلَّا الضَّلالُ } buyruğuyla ondan istisna yapılmıştır. Mana şudur: [Hakkın yokluğunun ardından
إِلَّا الضَّلَالُ إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُمَا. فَلَمَّا كَانَ اللَّهُ هُوَ الرَّبُّ الْحَقُّ تَعَيَّنَ أَنَّ غَيْرَهُ مِمَّا نُسِبَتْ إِلَيْهِ الْإِلَهِيَّةُ بَاطِلٌ. وَعَبَّرَ عَنِ الْبَاطِلِ بِالضَّلَالِ لِأَنَّ الضَّلَالَ أَشْنَعُ أَنْوَاعِ الْبَاطِلِ.
sapıklıktan başkası olamaz; zira ikisi arasında bir vasıta yoktur]. Gerçek Rab Allah olunca, ilahlık nispet edilen O'nun dışındaki şeylerin bâtıl olduğu kesinleşmiş oldu. Bâtıldan sapıklık (dalâl) diye söz edilmiştir; çünkü dalâl bâtılın en çirkin türüdür.
وَالْفَاءُ فِي فَأَنَّى تُصْرَفُونَ لِلتَّفْرِيعِ أَيْضًا، أَيْ لِتَفْرِيعِ التَّصْرِيحِ بِالتَّوْبِيخِ عَلَى الْإِنْكَار والإبطال.
{ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } buyruğundaki { فَ } da tefri' içindir; yani kınamanın açıkça ifade edilmesinin inkâr ve iptal üzerine tefri' edilmesidir.
وفَأَنَّى اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ، أَيْ إِلَى مَكَانٍ تَصْرِفُكُمْ عُقُولُكُمْ. وَهُوَ مَكَانٌ اعْتِبَارِيٌّ، أَيْ أَنَّكُمْ فِي ضَلَالٍ وَعَمَايَةٍ كَمَنْ ضَلَّ عَنِ الطَّرِيقِ وَلَا يَجِدُ إِلَّا مَنْ يَنْعَتُ لَهُ طَرِيقا غير مَوْصُولَة فَهُوَ يُصْرَفُ مِنْ ضَلَالٍ إِلَى ضَلَالٍ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَعِبَارَةُ الْقُرْآنِ فِي سَوْقِ هَذِهِ الْمَعَانِي تَفُوقُ كُلَّ تَفْسِيرٍ بَرَاعَةً وَإِيجَازًا وَوُضُوحًا.
{ فَأَنَّى } mekândan soran bir istifhamdır; yani «akıllarınız sizi hangi mekâna çeviriyor?» demektir. Bu itibarî bir mekândır; yani sizler, yoldan sapıp da kendisine hedefe ulaştırmayan bir yolu tarif eden kimseden başkasını bulamayan ve bu yüzden sapıklıktan sapıklığa çevrilip duran kimse gibi bir sapıklık ve körlük içindesiniz. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Kur'an'ın bu manaları sergileyişindeki ifadesi; belagat, vecizlik ve açıklık bakımından her türlü tefsirin üstündedir.»
وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى تِسْعِ فَاءَاتٍ مِنْ قَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ: الْأُولَى جَوَابِيَّةٌ، وَالثَّانِيَةُ فَصِيحَةٌ، والبواقي تفريعية.
Bu ayetler, { فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ } buyruğundan itibaren dokuz tane { فَ } harfi ihtiva etmiştir: Birincisi cevabiyye, ikincisi fasîha, geriye kalanlar ise tefri'iyyedir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٣]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 33]
كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٣)
{ كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَى الَّذِينَ فَسَقُوا أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “Böylece yoldan çıkanlar hakkında Rabbinin «Onlar iman etmezler» sözü gerçekleşmiş oldu.”
تَذْيِيلٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنِ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ بَعْدَ مَا ظَهَرَ لَهُمْ مِنَ الْحُجَجِ وَالْآيَاتِ، وَتَأْيِيسٌ مِنْ إِيمَانِهِمْ بِإِفَادَةِ أَنَّ انْتِفَاءَ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ بِتَقْدِيرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَيْهِمْ فَقَدْ ظَهَرَ وُقُوعُ مَا قَدَّرَهُ مِنْ كَلِمَتِهِ فِي الْأَزَلِ. وَالْكَافُ الدَّاخِلَةُ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَافُ التَّشْبِيهِ. وَالْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ، وَهُوَ حَالُهُمْ وَضَلَالُهُمْ، أَيْ كَمَا شَاهَدْتَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ، يَعْنِي أَنَّ فِيمَا شَاهَدْتَ مَا يُبَيِّنُ لَكَ أَنَّ قَدْ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
Kendilerine bu kadar delil ve ayetler zahir olduktan sonra küfürde ısrar etmelerine hayret ettirmek için bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir); ayrıca onlardaki imanın yokluğunun Allah Teâlâ'nın haklarındaki bir takdiri olduğunu bildirerek iman etmelerinden ümit kestirmektir; nitekim O'nun ezeldeki kelâmından takdir buyurduğu şeyin vuku bulduğu açığa çıkmıştır. İşaret isminden önceki { ك } teşbih kâfıdır. Müşebbehün bih işaret edilen şey olup onların hali ve sapıklıklarıdır; yani «gördüğün gibi Rabbinin kelimesi hak oldu», yani gördüğün şeyde Rabbinin onlar hakkındaki «iman etmeyecekler» sözünün gerçekleştiğini sana açıklayan husus vardır demektir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بَدَلٌ مِنْ (كَلِمَةُ) أَوْ مِنْ كَلِمَاتُ. وَالْمُرَادُ مَضْمُونُ جُمْلَةِ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.
{ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } “onların iman etmeyecekleri” ifadesi, { كَلِمَةُ } veya { كَلِمَاتُ } kelimesinden bedeldir. Kastedilen, «onlar iman etmezler» cümlesinin içeriğidir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ كَلِمَاتُ رَبِّكَ بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَهَا الْبَاقُونَ بِالْإِفْرَادِ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ لِأَنَّ الْكَلِمَةَ تُطْلَقُ عَلَى مَجْمُوعِ الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] ، وَلِأَنَّ
Nâfi ve İbn Âmir çoğul olarak { كَلِمَاتُ رَبِّكَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tekil okumuştur. Mana birdir; zira kelime, Allah Teâlâ'nın { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [el-Mü'minûn: 100] “Hayır! Bu, onun söylediği bir sözden ibarettir” buyruğunda olduğu gibi sözün bütününe de ıtlak olunur; ayrıca
الْجَمْعَ يَكُونُ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ الْكَلِمَاتِ أَوْ بِاعْتِبَارِ تَكَرُّرِ الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ بِالنِّسْبَةِ لِأُنَاسٍ كَثِيرِينَ.
çoğul getirilmesi kelimelerin çokluğu veya tek bir kelimenin pek çok insana nispetle tekrarlanması itibariyledir.
وَالْفِسْقُ: الْخُرُوجُ مِنَ الْمَسْلَكِ الَّذِي شَأْنُ الشَّيْءِ سُلُوكُهُ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِسْقٌ عَنْ تَلَقِّي دَعْوَةِ الرُّسُلِ وَإِعْمَالِ النَّظَرِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] .
Fısk (الْفِسْقُ); bir şeyin tutması gereken tabii yoldan çıkmasıdır. Buradaki maksat peygamberlerin davetini kabul etmekten ve aklı/tefekkürü işletmekten çıkmaktır. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } [26] “Oysa O, bununla ancak yoldan çıkmışları saptırır” buyruğunda geçmişti.
ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ فَسَقُوا كُلَّ مَنِ اسْتَمَرَّ عَلَى فِسْقِهِ فَلَا يُؤْمِنُ، فَتَكُونَ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا لِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ الشَّامِلِ لِهَؤُلَاءِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ [الرَّعْد: ١٧] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالَّذِينَ فَسَقُوا الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ خَاصَّةً فَيَكُونَ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُمْ مَعَ صِفَاتِهِمُ السَّابِقَةِ قَدِ اتَّصَفُوا بِالْفِسْقِ، وَلِإِفَادَةِ كَوْنِ فِسْقِهِمْ عِلَّةً فِي أَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ اللَّهِ، وَيَكُونُ الْمُشَبَّهُ بِهِ هُوَ الْحَقُّ الْمَأْخُوذُ مِنْ حَقَّتْ أَيْ كَذَلِكَ الْحَقُّ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ مُبَالَغَةً فِي ظُهُورِهِ حَتَّى إِنَّهُ إِذَا أُرِيدَ تَشْبِيهُهُ وَتَقْرِيبُهُ لَمْ يُشَبَّهْ إِلَّا بِنَفْسِهِ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] .
Sonra, { الَّذِينَ فَسَقُوا } “yoldan çıkanlar” ifadesiyle, fıskında ısrar edip iman etmeyen herkesin kastedilmiş olması caizdir. Bu durumda cümle, Allah Teâlâ'nın { كَذلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْباطِلَ } [er-Ra'd: 17] “İşte Allah, hak ile batılı böyle açıklar” buyruğunda olduğu gibi, haklarında konuşulan bu kimseleri de içine alan umumilik taşıdığı için bir tezyil (tamamlayıcı fezleke) olur. Ayrıca { الَّذِينَ فَسَقُوا } ile özellikle haklarında konuşulan kimselerin kastedilmiş olması da caizdir; bu takdirde, onların önceki vasıflarıyla birlikte fısk ile de nitelendiklerini bildirmek ve fısklarının Allah'ın kelimesinin aleyhlerine hak olmasına illet olduğunu ifade etmek için zamir makamında açık isim kullanılmış (izhar) olur. Müşebbehün bih ise { حَقَّتْ } fiilinden türetilen «hak»tır; yani onun belirginliğinde mübalağa yapılarak «işte o hak gibi, Rabbinin kelimesi onların aleyhine hak oldu» demek olur; öyle ki teşbih edilip yaklaştırılmak istendiğinde, Bakara Suresi'ndeki { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” buyruğunun üslubu üzere ancak kendisiyle teşbih edilmiştir.
وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ تَذْيِيلٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الفذلكة والتعجيب.
Bununla birlikte bu [cümle], içerdiği fezleke ve hayrete düşürme anlamı dolayısıyla bir tezyildir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٤]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 34]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ قُلِ اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٣٤) } “De ki: «Ortak koştuklarınızdan ilk baştan yaratan, sonra onu tekrar eden var mı?» De ki: «Allah ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar eder. O halde nasıl döndürülüyorsunuz?»”
اسْتِئْنَافٌ عَلَى طَرِيقَةِ التَّكْرِيرِ لِقَوْلِهِ قَبْلَهُ قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [يُونُس:
Önceki { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [Yûnus: 31] “De ki: Size gökten ve yerden kim rızık veriyor?” buyruğunun tekrarı üslubuyla gelmiş yeni bir başlangıçtır (isti'nâf).
٣١] . وَهَذَا مَقَامُ تَقْرِيرِ وَتَعْدِيدِ الِاسْتِدْلَالِ، وَهُوَ مِنْ دَوَاعِي التَّكْرِيرِ وَهُوَ احْتِجَاجٌ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ حَالَ آلِهَتِهِمْ عَلَى الضِّدِّ مِنْ صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَبَعْدَ أَنْ أَقَامَ عَلَيْهِمُ الدَّلِيلَ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالرِّزْقِ وَخَلْقِ الْحَوَاسِّ وَخَلْقِ الْأَجْنَاسِ وَتَدْبِيرِ جَمِيعِ الْأُمُورِ وَأَنَّهُ الْمُسْتَحِقُّ لِلْإِلَهِيَّةِ بِسَبَبِ
Burası delillendirmenin pekiştirilmesi ve tek tek sayılması makamıdır ve bu da tekrarı gerektiren hususlardandır. Bu, ilahlarının durumunun Allah Teâlâ'nın sıfatlarının zıddına olduğuna dair aleyhlerine bir hüccet getirmedir. Nitekim rızık vermede, duyuları yaratmada, türleri var etmede ve bütün işleri idare etmede Allah Teâlâ'nın tek olduğuna ve bu
ذَلِكَ الِانْفِرَادِ بَيَّنَ هُنَا أَنَّ آلِهَتَهُمْ مَسْلُوبَةٌ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ وَأَنَّ اللَّهَ مُتَّصِفٌ بِهَا. وَإِنَّمَا لَمْ يُعْطَفْ لِأَنَّهُ غَرَضٌ آخَرُ مُسْتَقِلٌّ، وَمَوْقِعُ التَّكْرِيرِ يَزِيدُهُ اسْتِقْلَالًا.
tekliği sebebiyle ilahlığa layık olanın yalnızca O olduğuna dair delil getirdikten sonra, burada onların ilahlarının kemal sıfatlarından yoksun olduğunu, Allah'ın ise bunlarla muttasıf bulunduğunu açıklamıştır. [Cümlenin] atıf harfiyle bağlanmayışı, müstakil başka bir maksat olmasındandır; tekrarın gelişi ise onun bu müstakilliğini daha da artırmaktadır.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارٌ وَتَقْرِيرٌ بِإِنْكَارِ ذَلِكَ إِذْ لَيْسَ الْمُتَكَلِّمُ بِطَالِبٍ لِلْجَوَابِ وَلَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الِاعْتِرَافُ بِذَلِكَ فَهُوَ فِي مَعْنَى نَفْيِ أَنْ يَكُونَ مِنْ آلِهَتِهِمْ مَنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ، فَلِذَلِكَ أَمَرَ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يَرْتَقِيَ مَعَهُمْ فِي الِاسْتِدْلَالِ بقوله: اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَصَارَ مَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ قَصْرًا لِصِفَةِ بَدْءِ الْخَلْقِ وَإِعَادَتِهِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى قَصْرَ إِفْرَادٍ، أَيْ دُونَ شُرَكَائِكُمْ، أَيْ فَالْأَصْنَامُ لَا تَسْتَحِقُّ الْإِلَهِيَّةَ وَاللَّهُ مُنْفَرِدٌ بِهَا.
İstifham (soru) inkârîdir ve bunu inkâr etmeyi onaylatmadır (takrîrîdir); zira sözü söyleyen cevap arayışında değildir ve onlar da bunu itiraf etmekten başka bir yol bulamazlar. Dolayısıyla bu, onların ilahları arasında mahlukatı yoktan var edip sonra onu yeniden diriltecek hiçbir varlığın bulunmadığını nefyetme anlamındadır. Bu sebeple Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e, { اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Allah ilk baştan yaratır, sonra onu tekrar eder” sözüyle onlarla istidlalde daha üst bir dereceye yükselmesi emredilmiştir. Böylece iki cümlenin toplamı, yaratmayı başlatma ve onu iade etme sıfatını kasr-ı ifrad yoluyla Allah Teâlâ'ya tahsis etmiştir; yani «ortaklarınız değil, yalnız O» demektir; dolayısıyla putlar ilahlığa layık değildir ve Allah Teâlâ ilahlıkta tektir.
وَذِكْرُ إِعَادَةِ الْخَلْقِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَعَ أَنَّهُمْ لَا يَعْتَرِفُونَ بِهَا ضَرْبٌ مِنَ الْإِدْمَاجِ فِي الْحِجَاجِ وَهُوَ فَنٌّ بَدِيعٌ.
Onların kabul etmemelerine rağmen yaratmanın iadesinin her iki yerde de zikredilmesi, tartışma içinde bir idmâc (bir konunun içine başka bir iddiayı mezcetme) türüdür ve bu, bedî' sanatlarındandır.
وَإِضَافَةُ الشُّرَكَاءِ إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ تَقَدَّمَ وَجْهُهُ آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ: مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ [يُونُس: ٢٨] .
Şürekâ (ortaklar) kelimesinin muhatap zamirine izafe edilmesinin yönü, az önce { مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ } [Yûnus: 28] “Siz ve ortaklarınız yerinizde durun” buyruğunda geçmişti.
وَقَوْلُهُ: فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ كَقَوْلِهِ: فَأَنَّى تُصْرَفُونَ [يُونُس: ٣٢] . وَأَفَكَهُ: قَلَبَهُ.
{ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” buyruğu, { فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } [Yûnus: 32] “Nasıl da döndürülüyorsunuz?” buyruğu gibidir. Efeke (أَفَكَ); çevirdi, döndürdü demektir.
وَالْمَعْنَى: فَإِلَى أَيِّ مَكَانٍ تُقْلَبُونَ. وَالْقَلْبُ مَجَازِيٌّ وَهُوَ إِفْسَادُ الرَّأْيِ. وَ (أَنَّى) هُنَا اسْتِفْهَامٌ عَنْ مَكَانٍ مَجَازِيٍّ شُبِّهَتْ بِهِ الْحَقَائِقُ الَّتِي يُحَوَّلُ فِيهَا التَّفْكِيرُ. وَاسْتِعَارَةُ الْمَكَانِ إِلَيْهَا مِثْلُ إِطْلَاقِ الْمَوْضُوعِ عَلَيْهَا والمجال أَيْضا.
Mana şudur: Hangi yere çevriliyorsunuz? Döndürülme (kalb) mecazidir ve o da fikrin bozulmasıdır. Buradaki { أَنَّى }, düşüncenin kendisine yönlendirildiği hakikatlerin benzetildiği mecazi bir mekândan soran bir soru edatıdır. Mekân kelimesinin bunlara istiare edilmesi, onlara «konu» (mevzu) ve «alan» (mecâl) denilmesi gibidir.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٥]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 35]
قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥)
{ قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلاَّ أَنْ يُهْدى فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (٣٥) } “De ki: «Ortak koştuklarınızdan gerçeğe iletecek olan var mı?» De ki: «Allah, gerçeğe iletir. O halde gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır, yoksa kendisine yol gösterilmedikçe kendi başına doğru yolu bulamayan mı? Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?»”
هَذَا تَكْرِيرٌ آخَرُ بَعْدَ قَوْلِهِ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [يُونُس:
Bu, { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } [Yûnus: 34] buyruğundan sonra gelen başka bir tekrardır.
٣٤] . وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ بِنُقْصَانِ آلِهَتِهِمْ عَنِ الْإِرْشَادِ إِلَى الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ بِنَشْرِ الْحَقِّ، وَبِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى
Bu, ilahlarının hakkı yayarak manevi kemale erdirmekten aciz olduğu ve Allah Teâlâ'nın
هُوَ الْهَادِي إِلَى الْكَمَالِ وَالْحَقِّ، وَمَجْمُوعُ الْجُمْلَتَيْنِ مُفِيدٌ قَصْرَ صِفَةِ الْهِدَايَةِ إِلَى
ise kemale ve hakka ileten yegâne varlık olduğu üzerinden bir delillendirmedir. İki cümlenin toplamı, hakka iletme
الْحَقِّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى دُونَ آلِهَتِهِمْ قَصْرَ إِفْرَادٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظِيرِهِ آنِفًا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِنَّةَ الْهِدَايَةِ إِلَى الْحَقِّ أَعْظَمُ الْمِنَنِ لِأَنَّ بِهَا صَلَاحَ الْمُجْتَمِعِ وَسَلَامَةَ أَفْرَادِهِ مِنِ اعْتِدَاءِ قَوِيِّهِمْ عَلَى ضَعِيفِهِمْ، وَلَوْلَا الْهِدَايَةُ لَكَانَتْ نِعْمَةُ الإيجاد مختلة فِي مُضْمَحِلَّةً.
sıfatının onların ilahlarına değil, kasr-ı ifrad yoluyla yalnızca Allah Teâlâ'ya ait olduğunu ifade eder; nitekim az önce geçen benzerinde de bu belirtilmişti. Hakka ulaştırma nimetinin nimetlerin en büyüğü olduğu malumdur; çünkü toplumun ıslahı ve bireylerinin güçlünün zayıfa tecavüzünden korunması bununla gerçekleşir. Şayet hidayet olmasaydı, var etme nimeti de bozulur ve yok olup giderdi.
وَالْمُرَادُ بِالْحَقِّ الدِّينُ، وَهُوَ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ، وَأُصُولُهُ وَهِيَ الِاعْتِقَادُ الصَّحِيحُ.
Haktan maksat dindir; o da salih ameller ve onun asılları olan sahih itikattır.
وَقَدْ أَتْبَعَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى كَمَالِ الْخَالِقِ بِبَدْءِ الْخَلْقِ وَإِعَادَتِهِ بِالِاسْتِدْلَالِ عَلَى كَمَالِهِ بِالْهِدَايَةِ كَمَا فِي قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاء: ٧٨] وَقَوْلِ مُوسَى- ﵇ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Yaratıcının kemaline yaratmayı başlatıp iade etmesiyle delil getirdikten hemen sonra, O'nun kemaline hidayetle delil getirmeyi eklemiştir; nitekim İbrahim aleyhisselâm'ın { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } [eş-Şuarâ: 78] “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” sözünde, Musa aleyhisselâm'ın { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } [Tâhâ: 50] “Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir” sözünde ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da böyledir:
سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى [الْأَعْلَى: ١- ٣] . وَذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي هُوَ أَكْمَلُ مَا عَلَى الْأَرْضِ مُرَكَّبٌ مِنْ جَسَدٍ وَرُوحٍ، فَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى وُجُودِ الْخَالِقِ وَكَمَالِهِ بِإِيجَادِ الْأَجْسَادِ وَمَا فِيهَا هُوَ الْخَلْقُ، وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَيْهِ بِنِظَامِ أَحْوَالِ الْأَرْوَاحِ وَصَلَاحِهَا هُوَ الْهِدَايَةُ.
{ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى } [el-A'lâ: 1-3] “Yüce Rabbinin adını tesbih et; O ki yaratıp düzene koydu, O ki takdir edip yol gösterdi.” Zira yeryüzündeki en mükemmel varlık olan insan, beden ve ruhtan meydana gelmiştir. Bedenlerin ve içindekilerin yaratılmasıyla Yaratıcının varlığına ve kemaline delil getirmek «yaratma»dır (halk); ruhların hallerinin düzeni ve ıslahıyla O'na delil getirmek ise «hidayet»tir.
وَقَوْلُهُ: أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ إِلَى آخِرِهِ تَفْرِيعُ اسْتِفْهَامٍ تَقْرِيرِيٍّ عَلَى مَا أَفَادَتْهُ الْجُمْلَتَانِ السَّابِقَتَانِ مِنْ قَصْرِ الْهِدَايَةِ إِلَى الْحَقِّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى دُونَ آلِهَتِهِمْ. وَهَذَا مِمَّا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَخْتَلِفَ فِيهِ أَهْلُ الْعُقُولِ بِأَنَّ الَّذِي يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ يُوصِلُ إِلَى الْكَمَالِ الرُّوحَانِيِّ وَهُوَ الْكَمَالُ الْبَاقِي إِلَى الْأَبَدِ وَهُوَ الْكَوْنُ الْمَصُونُ عَنِ الْفَسَادِ فَإِنَّ خَلْقَ الْأَجْسَادِ مَقْصُودٌ لِأَجْلِ الْأَرْوَاحِ، وَالْأَرْوَاحُ مُرَادٌ مِنْهَا الِاهْتِدَاءُ، فَالْمَقْصُودُ الْأَعْلَى هُوَ الْهِدَايَةُ. وَإِذْ قَدْ كَانَتِ الْعُقُولُ عُرْضَةً لِلِاضْطِرَابِ وَالْخَطَأِ احْتَاجَتِ النُّفُوسُ إِلَى هَدْيٍ يُتَلَقَّى مِنَ الْجَانِبِ الْمَعْصُومِ عَنِ الْخَطَأِ وَهُوَ جَانِبُ اللَّهِ تَعَالَى، فَلِذَلِكَ كَانَ الَّذِي يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ لِأَنَّهُ مُصْلِحُ النُّفُوسِ وَمُصْلِحُ نِظَامِ الْعَالَمِ الْبِشْرِيِّ، فَاتِّبَاعُهُ وَاجِبٌ عَقْلًا وَاتِّبَاعُ غَيْرِهِ لَا مُصَحِّحَ لَهُ، إِذْ لَا غَايَةَ تُرْجَى مِنِ اتِّبَاعِهِ. وَأَفْعَالُ الْعُقَلَاءِ تُصَانُ عَنِ الْعَبَثِ.
{ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ } “O halde gerçeğe ileten mi uyulmaya daha layıktır...” ayetinin sonuna kadar olan kısmı; önceki iki cümlenin ifade ettiği, hakka iletmenin putlara değil yalnızca Allah Teâlâ'ya has kılındığı manasından türetilmiş takrîrî bir istifhamdır. Akıl sahiplerinin şu hususta ihtilaf etmemesi gerekir: Hakka ileten zat, ruhi kemale ulaştırır; o da ebediyen kalıcı kemal olup bozulmaktan korunmuş varoluştur. Zira bedenlerin yaratılması ruhlar içindir; ruhlardan istenen ise hidayete ermektir; dolayısıyla en yüce gaye hidayettir. Akıllar çalkantıya ve hataya maruz kaldığından, nefisler hatadan korunmuş taraftan yani Allah Teâlâ tarafından alınacak bir hidayete muhtaç olmuştur. İşte bu yüzden hakka ileten zata uyulmak daha layıktır; zira nefisleri ıslah eden ve insanlık âleminin düzenini sağlayan O'dur. Dolayısıyla O'na uymak aklen vaciptir, O'ndan başkasına uymanın ise hiçbir geçerli gerekçesi yoktur; zira ona uymaktan umulacak hiçbir gaye bulunmamaktadır. Akıllıların fiilleri ise abesle iştigalden uzaktır.
وَقَوْلُهُ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى أَيِ الَّذِي لَا يَهْتَدِي فَضْلًا عَنْ أَنْ يَهْدِيَ غَيْرَهُ، أَيْ لَا يَقْبَلُ الْهِدَايَةَ فَكَيْفَ يَهْدِي غَيْرَهُ فَلَا يَحِقُّ لَهُ أَنْ يُتَّبَعَ.
{ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } “...yoksa kendisine yol gösterilmedikçe kendi başına doğru yolu bulamayan mı?” ifadesi; başkasına hidayet etmek bir yana, kendisi hidayet bulamayan, yani hidayeti dahi kabul etmeyen kimsedir; böyle birisi başkasına nasıl yol gösterebilir ki, dolayısıyla uyulmaya asla layık değildir demektir.
وَالْمُرَادُ بِـ (مَنْ لَا يَهِدِّي) الْأَصْنَامُ فَإِنَّهَا لَا تَهْتَدِي إِلَى شَيْءٍ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ- يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً
{ مَنْ لَا يَهِدِّي } ifadesiyle kastedilen putlardır; zira onlar hiçbir şeye hidayet bulamazlar; nitekim İbrahim [aleyhisselâm] şöyle demiştir: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً }
[مَرْيَم: ٤٢] .
[Meryem: 42] “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?”
وَقَدِ اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ لَا يَهِدِّي فَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَفَتْحِ الْهَاءِ- عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ يَهْتَدِي، أُبْدِلَتِ التَّاءُ دَالًا لِتَقَارُبِ
Kıraat imamları { أَمَّنْ لَا يَهِدِّي } ayetinde ihtilaf etmişlerdir. Nâfi, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr; aslı «yehtedî» (يَهْتَدِي) olmak üzere alt noktalı harfin (yâ) fethası ve he harfinin fethasıyla [yeheddî] okumuşlardır. Çıkış yerlerinin birbirine yakınlığından dolayı
مَخْرَجَيْهِمَا وَأُدْغِمَتْ فِي الدَّالِ وَنُقِلَتْ حَرَكَةُ التَّاءِ إِلَى الْهَاءِ السَّاكِنَةِ (وَلَا أَهَمِّيَّةَ إِلَى قِرَاءَةِ قَالُونَ عَنْ نَافِعٍ إِلَى قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو بِجَعْلِ فَتْحِ الْهَاءِ مُخْتَلَسًا بَيْنَ الْفَتْحِ وَالسُّكُونِ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الْأَدَاءِ فَلَا يُعَدُّ خِلَافًا فِي الْقِرَاءَةِ) .
tâ harfi dâl harfine dönüştürülüp dâla idgam edilmiş ve tâ harfinin harekesi sakin olan he harfine nakledilmiştir. (Nâfi'den rivayetle Kâlûn'un kıraati ile Ebû Amr'ın kıraatinde he harfinin harekesinin fetha ile sükûn arasında ihtilas ile yapılmasına itibar edilmez; zira bu eda vecihlerindendir, kıraat ihtilafı sayılmaz).
وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبُ- بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْهَاءِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ- عَلَى اعْتِبَارِ طَرْحِ حَرَكَةِ التَّاءِ الْمُدْغَمَةِ وَاخْتِلَافِ كَسْرَةٍ عَلَى الْهَاءِ عَلَى أَصْلِ التَّخَلُّصِ مِنِ الْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِم- بِكَسْر الْبَاء وَكَسْرِ الْهَاءِ- بِإِتْبَاعِ كَسْرَةِ الْيَاءِ لِكَسْرَةِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ- بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ الْهَاءِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ- عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ هَدَى الْقَاصِرِ بِمَعْنَى اهْتَدَى، كَمَا يُقَالُ: شَرَى بِمَعْنَى اشْتَرَى.
Âsım'dan Hafs ve Ya'kûb; idgam edilen tâ'nın harekesinin atılması ve iki sakinin yan yana gelmesinden (iltikâ-i sâkineyn) kurtulma kuralına binaen he harfine arızi bir kesre verilmesiyle yâ'nın fethası, he'nin kesresi ve dâl'ın şeddesiyle [yehiddee / يَهِدِّي] okumuşlardır. Âsım'dan Ebû Bekr; yâ'nın kesresini he'nin kesresine tabi kılarak yâ ve he'nin kesresiyle [yihiddee / يِهِدِّي] okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef; «ihtedâ» anlamındaki müteaddi olmayan «hedâ» fiilinin muzarisi sayılarak —tıpkı «iştirâ» manasında «şerâ» denilmesi gibi— yâ'nın fethası, he'nin sükûnu ve dâl'ın şeddesiz haliyle [yehdî / يَهْدِي] okumuşlardır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يُهْدى تَهَكُّمٌ مِنْ تَأْكِيدِ الشَّيْءِ بِمَا يُشْبِهُ ضِدَّهُ. وَأُرِيدَ بِالْهَدْيِ النَّقْلُ مِنْ مَوْضِعٍ إِلَى مَوْضِعٍ أَيْ لَا تَهْتَدِي إِلَى مَكَانٍ إِلَّا إِذَا نَقَلَهَا النَّاسُ وَوَضَعُوهَا فِي الْمَكَانِ الَّذِي يُرِيدُونَهُ لَهَا، فَيَكُونُ النَّقْلُ مِنْ مَكَانٍ إِلَى آخَرَ شُبِّهَ بِالسَّيْرِ فَشُبِّهَ الْمَنْقُولُ بِالسَّائِرِ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَرَمَزَ إِلَى ذَلِكَ بِمَا هُوَ مِنْ لَوَازِمِ السَّيْرِ وَهُوَ الْهِدَايَةُ فِي لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى.
{ إِلَّا أَنْ يُهْدى } “...kendisine yol gösterilmedikçe” ifadesindeki istisna, bir şeyi zıddına benzer bir şeyle tekit etme (te'kîdü'ş-şey' bi-mâ yüşbihu dıddeh) türünden bir istihzadır. Burada hidayetten maksat bir yerden bir yere taşınmaktır; yani insanlar onu taşıyıp onun için istedikleri yere koymadıkça bir mekâna gidemez demektir. Böylece bir yerden bir yere taşınma yürümeye benzetilmiş, taşınan şey de istiare-i mekniyye yoluyla yürüyene benzetilmiştir. Yürümenin gereklerinden biri olan yol bulma (hidayet) ile de { لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدى } ifadesinde buna remz edilmiştir.
وَجَوَّزَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ أَنْ يَكُونَ فِعْلُ إِلَّا أَنْ يُهْدى بِمَعْنَى إِهْدَاءِ الْعَرُوسِ، أَيْ نَقْلِهَا مِنْ بَيْتِ أَهْلِهَا إِلَى بَيْتِ زَوْجِهَا، فَيُقَالُ: هُدِيَتْ إِلَى زَوْجِهَا.
Bazı müfessirler { إِلَّا أَنْ يُهْدى } fiilinin gelinin taşınması / uğurlanması manasında olmasını da caiz görmüşlerdir; yani ailesinin evinden kocasının evine taşınmasıdır, nitekim «kocasına uğurlandı / götürüldü» denir.
وَجُمْلَةُ: فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ تَفْرِيعُ اسْتِفْهَامٍ تَعْجِيبِيٍّ عَلَى اتِّبَاعِهِمْ مَنْ لَا يَهْتَدِي بِحَالٍ. وَاتِّبَاعُهُمْ هُوَ عِبَادَتهم إيَّاهُم.
{ فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?” cümlesi; hiçbir şekilde hidayete eremeyen varlığa uymaları üzerine kurulmuş hayret bildiren bir soru (istifhâm-ı taaccübî) füsulüdür. Onlara uymaları ise onlara ibadet etmeleridir.
فَما اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُبْتَدَأٌ، ولَكُمْ خَبَرٌ، وَاللَّامُ لِلِاخْتِصَاصِ. وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ ثَبَتَ لَكُمْ فَاتَّبَعْتُمْ مَنْ لَا يَهْتَدِي بِنَفْسِهِ نَقْلًا مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ.
{ ما } istifhamiyye olup mübtedadır; { لَكُمْ } ise haberdir, lâm harfi ise ihtisas içindir. Mana şudur: Size ne sabit oldu/elinizde ne var ki bir yerden bir yere taşınma hususunda bile bizzat kendisi yol bulamayan kimseye tabi oldunuz?
وَقَوْلُ الْعَرَبِ: مَا لَكَ؟ وَنَحْوَهُ اسْتِفْهَامٌ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الِاسْتِفْهَامِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.
Arapların «Sana ne oluyor?» (مَا لَكَ؟) ve benzeri sözleri, hakikat ve mecazında istifham muamelesi gören bir sorudur.
وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلنَّبِيءِ ﷺ دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ، فَقَالَ النَّاسُ: «مَا لَهُ! مَا لَهُ!» فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرَبٌ مَا لَهُ»
Hadiste geçtiğine göre bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e «Beni cennete sokacak bir amele ilet» dedi. Bunun üzerine insanlar: «Ona ne oluyor! Ona ne oluyor!» dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «Bir ihtiyacı var, ona ne olsun!» buyurdu.
. فَإِذَا كَانَ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ حَالًا ظَاهِرَةً لَمْ يَحْتَجْ إِلَى ذِكْرِ شَيْءٍ بَعْدَ (مَا لَهُ) كَمَا وَقَعَ فِي الْحَدِيثِ.
Hakkında soru sorulan durum aşikâr olduğunda, hadiste vaki olduğu gibi { مَا لَهُ } ifadesinden sonra bir şey zikretmeye ihtiyaç duyulmaz.
وَجَعَلَ الزَّجَّاجُ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْهُ فَقَالَ: فَما لَكُمْ: كَلَامٌ تَامٌّ، أَيْ شَيْءٍ لَكُمْ فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.
Zeccâc bu ayeti de bu kabilden sayarak şöyle demiştir: { فَما لَكُمْ } tam bir kelamdır; yani putlara tapmakta sizin için ne [fayda] var demektir.
قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَوَقَفَ الْقُرَّاءُ فَما لَكُمْ ثُمَّ يَبْدَأُ كَيْفَ تَحْكُمُونَ.
İbn Atiyye şöyle demiştir: Kıraat imamları { فَما لَكُمْ } üzerinde vakfeder, sonra { كَيْفَ تَحْكُمُونَ } diye başlarlar.
وَإِذَا كَانَ بِخِلَافِ ذَلِكَ أَتْبَعُوا الِاسْتِفْهَامَ بِحَالٍ وَهُوَ الْغَالِبُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ [الصافات: ٢٥] فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ [المدثر: ٤٩] وَلِذَلِكَ قَالَ بَعْضُ النُّحَاةِ: مِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ لَا يَتِمُّ بِدُونِ ذِكْرِ حَالٍ بَعْدَهُ، فَالْخِلَافُ بَيْنَ كَلَامِهِمْ وَكَلَامِ الزَّجَّاجِ لَفْظِيٌّ.
Durum böyle olmadığında ise çoğunlukla soruya bir hâl ögesi eklerler; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا لَكُمْ لَا تَناصَرُونَ } [es-Sâffât: 25] “Size ne oluyor ki yardımlaşmıyorsunuz?”, { فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ } [el-Müddessir: 49] “Böyleyken onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar?”. Bu sebeple bazı nahivciler: «Bu tür sözler kendisinden sonra bir hâl zikredilmeden tamam olmaz» demişlerdir. Dolayısıyla onların sözü ile Zeccâc'ın sözü arasındaki ihtilaf lafzîdir.
وَجُمْلَةُ: كَيْفَ تَحْكُمُونَ اسْتِفْهَامٌ يَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِمَا فِي جملَة: فَما لَكُمْ مِنَ الْإِجْمَالِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا فَهُوَ مِثْلُهُ اسْتِفْهَامٌ تَعْجِيبِيٌّ مِنْ حُكْمِهِمُ الضَّالِّ إِذْ حَكَمُوا بِإِلَهِيَّةِ مَنْ لَا يَهْتَدِي فَهُوَ تَعْجِيبٌ عَلَى تَعْجِيبٍ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ هَذِهِ الْجُمْلَةَ دَلِيلًا عَلَى حَال محذوفة.
{ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Nasıl hükmediyorsunuz?” cümlesi, { فَما لَكُمْ } cümlesindeki kapalılığı açıklama makamında bir istifhamdır; bu yüzden ondan fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir). Dolayısıyla bu da onun gibi, doğru yolu bulamayan kimseye ilahlık hükmü verdikleri için onların bu sapkın hükmüne hayret bildiren bir istifhamdır; yani taaccüb üstüne taaccüptür. İstersen bu cümleyi hazfedilmiş bir hâle delil de kılabilirsin.
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٦]
[Yûnus Suresi (10): Ayet 36]
وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلاَّ ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٣٦) } “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez. Muhakkak ki Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ [يُونُس: ٣٥] بِاعْتِبَارِ عَطْفِ تِلْكَ عَلَى نَظِيرَتَيْهَا الْمَذْكُورَتَيْنِ قَبْلَهَا، فَبَعْدَ أَنْ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُحِجَّهُمْ فِيمَا جَعَلُوهُمْ آلِهَةً وَهِيَ لَا تَصَرُّفَ وَلَا تَدْبِيرَ وَلَا هِدَايَةَ لَهَا، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنَّ عِبَادَتَهُمْ إِيَّاهَا اتِّبَاعٌ لِظَنٍّ بَاطِل، أَي لوهم لَيْسَ فِيهِ شُبْهَةُ حَقٍّ.
Bu cümlenin öncesinde zikredilen iki benzerine atfedilmesi itibariyle { قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ } [Yûnus: 35] cümlesine atıftır. Allah Resulüne, hiçbir tasarrufu, idaresi ve hidayeti olmayan şeyleri ilah edinmeleri hususunda onların aleyhine delil getirmesini emrettikten sonra; onların bu putlara ibadet etmelerinin bâtıl bir zanna, yani içinde hiçbir hakikat şüphesi dahi bulunmayan bir vehme uymaktan ibaret olduğunu bunun peşinden bildirmiştir.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَكْثَرُهُمْ عَائِدٌ إِلَى أَصْحَابِ ضمير شُرَكائِكُمْ [يُونُس: ٣٥] وَضمير فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [يُونُس: ٣٥] .
{ أَكْثَرُهُمْ } “onların çoğu” ifadesindeki zamir; { شُرَكائِكُمْ } [Yûnus: 35] ve { فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } [Yûnus: 35] zamirlerinin sahiplerine dönmektedir.
وَإِنَّمَا عَمَّهُمْ فِي ضمائر شُرَكائِكُمْ وفَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ، وَخَصَّ بِالْحُكْمِ فِي اتِّبَاعِهِمُ الظَّنَّ أَكْثَرَهُمْ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْمُشْرِكِينَ اتَّفَقُوا فِي اتِّبَاعِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ. وَبَيَّنَ هُنَا أَنَّهُمْ لَيْسُوا سَوَاءً فِي الِاعْتِقَادِ الْبَاعِثِ لَهُمْ عَلَى عِبَادَتِهَا إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مِنْ بَيْنِهِمْ عُقَلَاءَ قَلِيلِينَ ارْتَقَتْ مَدَارِكُ أَفْهَامِهِمْ فَوْقَ أَنْ يَعْتَقِدُوا أَنَّ لِلْأَصْنَامِ تَصَرُّفًا وَلَكِنَّهُمْ أَظْهَرُوا عِبَادَتَهَا تَبَعًا لِلْهَوَى وَحِفْظًا لِلسِّيَادَةِ بَيْنَ قَوْمِهِمْ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا لَيْسَ هُوَ تَبْرِئَةً لِلَّذِينَ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ عَنْ غَيْرِ ظَنٍّ بِإِلَهِيَّتِهَا فَإِنَّهُمْ شَرٌّ مِنَ الَّذِينَ عَبَدُوهَا عَنْ تَخَيُّلٍ، وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ زِيَادَةُ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى بُطْلَانِ عِبَادَتِهَا حَتَّى إِنَّ مِنْ عُبَّادِهَا فَرِيقًا لَيْسُوا مُطْمَئِنِّينَ لِتَحَقُّقِ إِلَهِيَّتِهَا.
{ شُرَكائِكُمْ } ve { فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } zamirlerinde onları genellemiş, zanna uyma hükmünü ise çoğuna tahsis etmiştir; çünkü müşriklerin tamamı putlara ibadet etmede birleşmişlerdi. Burada ise onları ibadete sevk eden inanç bakımından eşit olmadıklarını açıklamıştır. Bu, aralarında kavrayış düzeyleri putların tasarruf sahibi olduğuna inanmanın üstüne çıkmış az sayıda akıl sahibi bulunduğuna, ancak bunların hevalarına uyarak ve kavimleri arasındaki liderliklerini korumak için ibadeti sürdürdüklerine bir imadır. Bundan maksat, putlara ilah oldukları zannı dahi bulunmadan tapanları temize çıkarmak değildir; zira onlar hayal ve vehimle tapanlardan daha kötüdür. Bilakis maksat, putlara tapmanın batıllığına dair delili artırmaktır; öyle ki tapanlardan bir kısmı dahi onların ilahlığının gerçekliğinden emin değildir.
وَبِالتَّأَمُّلِ يَظْهَرُ أَنَّ هَؤُلَاءِ هُمْ خَاصَّةُ الْقَوْمِ وَأَهْلُ الْأَحْلَامِ مِنْهُمْ لِأَنَّ الْمَقَامَ مَقَامُ تَخْطِئَةِ ذَلِكَ الظَّنِّ. فَفِيهِ إِيقَاظٌ لِجُمْهُورِهِمْ، وَفِيهِ زِيَادَةُ مَوْعِظَةٍ لِخَاصَّتِهِمْ لِيُقْلِعُوا عَنِ الِاسْتِمْرَارِ فِي عِبَادَةِ مَا لَا تَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ قُلُوبُهُمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ الْآتِي: وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ
Düşünüldüğünde anlaşılır ki bunlar kavmin seçkinleri ve akıl sahipleridir; çünkü makam o zannı hatalı çıkarma makamıdır. Dolayısıyla bunda halk kitleleri için bir uyarı, seçkinleri için ise kalplerinin yatışmadığı şeylere ibadette ısrar etmekten vazgeçmeleri adına daha fazla bir öğüt vardır. Bu, [aynı surede] gelecek olan şu buyruk gibidir: { وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ }
[يُونُس: ٤٠] .
[Yûnus: 40] “Onlardan kimi ona iman eder, kimi de ona iman etmez.”
وَالظَّنُّ: يُطْلَقُ عَلَى مَرَاتِبِ الْإِدْرَاكِ، فَيُطْلَقُ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْجَازِمِ الَّذِي لَا يَشُوبُهُ شَكٌّ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ [الْبَقَرَة: ٤٥، ٤٦] وَيُطْلَقُ عَلَى الِاعْتِقَادِ الْمَشُوبِ بِشَكٍّ. وَيَظْهَرُ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي هَذَا الثَّانِي وَأَنَّهُ مَجَازٌ فِي الْأَوَّلِ لَكِنَّهُ فِي الْأَوَّلِ شَائِعٌ فَصَارَ كَالْمُشْتَرِكِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٦٦] ، وَقَوْلُهُ: وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [١١٨] .
Zan (الظَّنُّ); idrak mertebelerine ıtlak olunur. Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ } [el-Bakara: 45-46] “Şüphesiz o, Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilen saygılı kimselerden başkasına ağır gelir” buyruğunda olduğu gibi şüphe karışmayan kesin inanca (yakîne) ıtlak olunur. Şüphe karışmış inanca da ıtlak olunur. Görünen odur ki kelime bu ikinci anlamda hakikat, birincisinde ise mecazdır; ancak birinci anlamda çok yaygınlaştığı için müşterek (eş sesli) gibi olmuştur. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde zikredilen ayetin açıklamasında geçmişti. A'râf Suresi'ndeki { قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ إِنَّا لَنَراكَ فِي سَفاهَةٍ وَإِنَّا لَنَظُنُّكَ مِنَ الْكاذِبِينَ } [66] “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: «Biz seni kesinlikle bir akılsızlık içinde görüyoruz ve senin yalancılardan olduğunu sanıyoruz»” buyruğu ve Tevbe Suresi'ndeki { وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ } [118] “Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka bir çare olmadığını anladılar” buyruğu da bu kabildendir.
وَقَدْ أُطْلِقَ مَجَازًا عَلَى الِاعْتِقَادِ الْمُخْطِئِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الحجرات: ١٢]
Nitekim Allah Teâlâ'nın { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } [el-Hucurât: 12] “Zannın bir kısmı günahtır” buyruğunda olduğu gibi, hatalı inanç için de mecazen kullanılmıştır.
وَقَوْلِ النَّبِيءِ- ﵊ إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ.
Ve Peygamber'in -aleyhisselâm- "Zandan sakının; çünkü zan, sözün en yalan olanıdır" hadisinde de [bu anlamda kullanılmıştır].
وَالظَّنُّ كَثُرَ إِطْلَاقُهُ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ عَلَى الْعِلْمِ الْمُخْطِئِ أَوِ الْجَهْلِ الْمُرَكَّبِ وَالتَّخَيُّلَاتِ الْبَاطِلَةِ،
Zan kelimesi Kur'an'da ve Sünnet'te hatalı bilgi, cehl-i mürekkep (katmerli cehalet) ve bâtıl vehimler için çokça kullanılmıştır.
قَالَ النَّبِيءُ- ﵊: «إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ»
Peygamber -aleyhisselâm- şöyle buyurmuştur: «Zandan sakının; zira zan, sözün en yalan olanıdır.»
. وَقَدْ يُطْلَقُ عَلَى الظَّنِّ الْحُصَيْبِيِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً [النُّور: ١٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ [الحجرات: ١٢] . وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُصْطَلَحُ عَلَيْهِ عِنْدَ عُلَمَاءِ أُصُولِ الدِّينِ وَأُصُولِ الْفِقْهِ. وَهُوَ الْعِلْمُ الْمُسْتَنِدُ إِلَى دَلِيل رَاجع مَعَ احْتِمَالِ الْخَطَأِ احْتِمَالًا ضَعِيفًا. وَهَذَا الظَّنُّ هُوَ مَنَاطُ التَّكْلِيفِ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ.
. Bazen de Allah Teâlâ'nın { ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً } [en-Nûr: 12] “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirleri hakkında hayır zannında bulundular” ve { إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ } [el-Hucurât: 12] “Şüphesiz zannın bir kısmı günahtır” buyruklarında olduğu gibi zan, hüsnüzan (iyi niyetli tahmin) için kullanılır. Bu anlam, kelâm (usûlü'd-dîn) ve fıkıh usûlü âlimlerinin ıstılahındaki manadır. O da zayıf bir hata ihtimali bulunmakla birlikte râcih (ağır basan) bir delile dayanan bilgidir. İşte şeriatın fer'î hükümlerinde mükellefiyetin dayanağı (menâtı) olan zan budur.
فَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْمُتَعَارِضَاتِ إِعْمَالُ كُلٍّ فِي مَوْرِدِهِ اللَّائِقِ بِهِ بِحَسَبِ مَقَامَاتِ الْكَلَامِ وَسِيَاقِهِ، فَمَحْمَلُ قَوْلِهِ هُنَا: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً أَنَّ الْعِلْمَ الْمَشُوبَ بِشَكٍّ لَا يُغْنِي شَيْئًا فِي إِثْبَاتِ الْحَقِّ الْمَطْلُوبِ وَذَلِكَ مَا يُطْلَبُ فِيهِ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ مِنَ الْعُلُومِ الْحَاصِلَةِ بِالدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّ الْجَزْمَ فِيهَا مُمْكِنٌ لِمَنْ أَعْمَلَ رَأْيَهُ إِعْمَالًا صَائِبًا إِذِ الْأَدِلَّةُ الْعَقْلِيَّةُ يَحْصُلُ مِنْهَا الْيَقِينُ، فَأَمَّا مَا طَرِيقُ تَحْصِيلِهِ الْأَدِلَّةُ الظَّاهِرَةُ الَّتِي لَا يَتَأَتَّى الْيَقِينُ بِهَا فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ فَذَلِكَ يُكْتَفَى فِيهِ بِالظَّنِّ الرَّاجِحِ بَعْدَ إِعْمَالِ النَّظَرِ وَهُوَ مَا يُسَمَّى بِالِاجْتِهَادِ.
Bu tearuzların (zıt gibi görünen kullanımların) arasını bulmanın yolu, kelamın makamlarına ve bağlamına göre her birini kendine layık olan yerinde işletmektir. Dolayısıyla buradaki { إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” buyruğunun hamledileceği mana şudur: Şüphe karışmış bir bilgi, kendisinde kesinlik ve yakin aranan aklî delille elde edilen ilimler kabilinden matlup olan hakkı ispatta hiçbir fayda sağlamaz. Zira fikrini doğru şekilde işleten kimse için bunlarda kesin bilgiye ulaşmak mümkündür; çünkü aklî delillerden yakin hâsıl olur. Elde edilme yolu her durumda yakine imkân vermeyen zahirî deliller olan konulara gelince, bunlarda inceleme yaptıktan sonra ağır basan zanla yetinilir ki bu da içtihat olarak adlandırılır.
وظَنًّا مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ لِ يَتَّبِعُ. وَلَمَّا كَانَ الظَّنُّ يَقْتَضِي مَظْنُونًا كَانَ اتِّبَاعُ الظَّنِّ اتِّبَاعًا لِلْمَظْنُونِ أَيْ يَتَّبِعُونَ شَيْئًا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ إِلَّا الظَّنُّ، أَيِ الِاعْتِقَادُ الْبَاطِلُ.
{ ظَنًّا } kelimesi, { يَتَّبِعُ } fiilinin mef'ûlün bihi olarak mansubdur. Zan zannedilen bir şeyi (maznûn) gerektirdiği için zanna uymak, zannedilen şeye uymak demektir; yani onlar üzerinde zandan, diğer bir deyişle bâtıl inançtan başka hiçbir delil bulunmayan bir şeyin peşinden gitmektedirler.
وَتَنْكِيرُ ظَنًّا لِلتَّحْقِيرِ، أَيْ ظَنًّا وَاهِيًا. وَدَلَّتْ صِيغَةُ الْقَصْرِ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا فِي عَقَائِدِهِمُ الْمُنَافِيَةِ لِلتَّوْحِيدِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْحَقِّ رَدًّا عَلَى اعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ.
{ ظَنًّا } kelimesinin nekra (belirsiz) gelişi tahkir (küçümseme) içindir; yani temelsiz/çürük bir zan demektir. Kasr (sınırlama) kalıbı ise, kendilerinin hak üzere oldukları yönündeki inançlarını reddetmek üzere, tevhide aykırı inançlarında haktan yana hiçbir payları bulunmadığına delalet etmiştir.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً تَعْلِيلٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقَصْرُ مِنْ كَوْنِهِمْ لَيْسُوا عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْحَقِّ فَكَيْفَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ.
{ إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } “Zan, hakikat karşısında hiçbir şey ifade etmez” cümlesi, kasrın delalet ettiği "onların haktan yana hiçbir şey üzere bulunmadıkları" hususunun gerekçesidir; zira böyleyken nasıl olur da hak üzere olduklarını iddia edebilirler!
وَالْحَقُّ: هُوَ الثَّابِتُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهَا الدَّلِيلُ الْعَقْلِيُّ مِثْلُ وُجُودِهِ وَحَيَاتِهِ، وَمَا دَلَّ عَلَيْهَا فِعْلُ اللَّهِ مِثْلُ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْإِرَادَةِ.
Hak (الْحَقُّ); işin gerçeğinde sabit olan şeydir. Burada kastedilen ise Allah'ın varlığı ve hayatı gibi aklî delilin gösterdiği, ayrıca ilim, kudret ve irade gibi Allah'ın fiilinin gösterdiği hususlardan hareketle Allah'ı ve sıfatlarını tanımaktır (marifetullah).
وشَيْئاً مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ، أَيْ لَا يُغْنِي شَيْئًا مِنَ الْإِغْنَاءِ.
{ شَيْئاً } kelimesi, amilini pekiştiren bir mef'ûl-i mutlaktır; yani "hiçbir şekilde ihtiyacı karşılamaz/yerini tutmaz" demektir.
ومِنَ لِلْبَدَلِيَّةِ، أَيْ عِوَضًا عَنِ الْحَقِّ.
{ مِنَ } edatı bedeliyet (karşılık olma) içindir; yani "hakkın bedeli/yerine" anlamındadır.
وَجُمْلَةُ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ اسْتِئْنَافٌ للتهديد بالوعيد.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ } “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” cümlesi, azap tehdidi içeren bir istînâftır (yeni başlangıç cümlesidir).
[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٧]
[Yûnus Suresi (10), Âyet 37]
وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٧)
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } (37) “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve o Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbinden geldiğinde hiçbir şüphe yoktur.”
لَمَّا كَانَ الْغَرَضُ الْأَوَّلُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ إِبْطَالَ تَعَجُّبِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْإِيحَاءِ بِالْقُرْآنِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَتَبْيِينَ عَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ إِلَى آيَاتِهِ الْبَيِّنَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَكَيْفَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي أَحْوَالِ الرَّسُولِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ، وَكَيْفَ سَأَلُوهُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يَأْتِيَ بِقُرْآنٍ غَيْرِهِ أَوْ يُبَدِّلَ آيَاتِهِ بِمَا يُوَافِقُ أَهْوَاءَهُمْ. ثُمَّ انْتَقَلَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى سُؤَالِهِمْ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِ آيَةٌ أُخْرَى مِنْ عِنْدِ اللَّهِ غَيْرُ الْقُرْآنِ، وَتَخَلَّلَ ذَلِكَ كُلَّهُ وَصْفُ افْتِرَائِهِمُ الْكَذِبَ فِي دَعْوَى الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ وَإِقَامَةُ الْأَدِلَّةِ عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ وَعَلَى إِثْبَاتِ الْبَعْثِ، وَإِنْذَارُهُمْ بِمَا نَالَ الْأُمَمَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَتَذْكِيرُهُمْ بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَإِمْهَالِهِمْ، وَبَيَانُ خَطَئِهِمْ فِي اعْتِقَادِ الشِّرْكِ اعْتِقَادًا مَبْنِيًّا عَلَى سُوءِ النَّظَرِ وَالْقِيَاسِ الْفَاسِدِ، لَا جَرَمَ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى قَوْلِهِمْ فِي الْقُرْآنِ بِإِبْطَالِ رَأْيِهِمُ الَّذِي هُوَ مِنَ الظَّنِّ الْبَاطِلِ أَيْضًا بِقِيَاسِهِمْ أَحْوَالَ النُّبُوءَةِ وَالْوَحْيِ بِمِقْيَاسِ عَادَاتِهِمْ كَمَا قَاسُوا حَقِيقَةَ الْإِلَهِيَّةِ بِمِثْلِ ذَلِكَ، فَقَارَعَتْهُمْ هَذِهِ الْآيَةُ بِذِكْرِ صِفَاتِ الْقُرْآنِ فِي ذَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ حَقٌّ مِنَ اللَّهِ وَتَحَدَّتْهُمْ بِالْإِعْجَازِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ.
Bu suredeki ilk gaye, müşriklerin Kur'an'ın Hz. Peygamber'e *sallallâhu aleyhi ve sellem* vahyedilmesine şaşırmalarını geçersiz kılmak, onun Allah katından olduğuna delalet eden apaçık ayetlerini kavrayamadıklarını, getirdiği şeyin Allah'tan bir vahiy olduğuna delalet eden Resul'ün hallerine nasıl bakmadıklarını ve buna rağmen kendisinden başka bir Kur'an getirmesini veya ayetlerini hevalarına uygun şekilde değiştirmesini nasıl istediklerini beyan etmek idi. Ardından söz onların, Resul'ün üzerine Kur'an'dan başka Allah katından bir mucize indirilmesini istemelerine geçti; bütün bunların arasına da Allah'a ortaklar koşma iddialarındaki iftiralarının nitelenmesi, Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna ve yeniden dirilişin ispatına dair delillerin serdedilmesi, kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelenlerle uyarılmaları, Allah'ın kendilerine olan nimetlerinin ve mühlet vermesinin hatırlatılması, kötü muhakeme ve bozuk kıyasa dayalı şirk inançlarındaki hatalarının açıklanması girdi. Bütün bunlardan sonra söz, -ilahlığın hakikatini kendi ölçülerine göre kıyasladıkları gibi peygamberlik ve vahiy hallerini de kendi alışkanlıklarının ölçüsüyle kıyaslamak suretiyle yine bâtıl bir zandan ibaret olan- onların Kur'an hakkındaki sözlerine ve bu görüşlerinin iptaline döndü; böylece bu ayet, Kur'an'ın bizzat kendi zatında Allah'tan bir hak olduğuna delalet eden niteliklerini zikrederek onlara meydan okumuş ve benzerini getirmekten aciz bırakmak suretiyle onlara meydan okumuştur.
فَجُمْلَةُ: وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا [يُونُس: ٣٦] بِمُنَاسَبَةِ اتِّبَاعِهِمُ الظَّنَّ فِي الْأَمريْنِ: شؤون الإلهية وَفِي شؤون النُّبُوءَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَعْطُوفَةً عَلَى مَجْمُوعِ مَا تَقَدَّمَ عَطْفَ الْغَرَضِ
{ وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir” cümlesinin; her iki meselede, yani ilahlık meselelerinde ve nübüvvet meselelerinde zanna uymaları münasebetiyle { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا } [Yûnus: 36] “Onların çoğu sadece zanna uyarlar” cümlesine matuf olması caizdir. Bir gayenin
عَلَى الْغَرَضِ وَالْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ، وَهُوَ مُفِيدٌ تَفْصِيلَ مَا أَجْمَلَهُ ذِكْرُ
diğer bir gayeye ve bir kıssanın diğer bir kıssaya atfedilmesi kabilinden önceki kısımların tamamına matuf olması da caizdir. Bu da
الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَالْجُمَلِ الثَّلَاثِ الَّتِي بَعْدَ تِلْكَ الْحُرُوفِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي [يُونُس: ١٥] تَكْمِلَةً لِلْجَوَابِ عَنْ قَوْلِهِمِ ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ [يُونُس: ١٥] وَهَذَا الْكَلَامُ مَسُوقٌ لِلتَّحَدِّي بِإِعْجَازِ الْقُرْآنِ، وَهِي مفيدة للْمُبَالَغَة فِي نَفْيِ أَنْ يَكُونَ مُفْتَرًى مِنْ غَيْرِ اللَّهِ، أَيْ مَنْسُوبًا إِلَى اللَّهِ كَذِبًا وَهُوَ آتٍ مِنْ غَيْرِهِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: مَا كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى أَبْلَغُ مِنْ أَنْ يُقَالَ: مَا هُوَ بِمُفْتَرًى، لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فِعْلُ الْكَوْنِ مِنَ الْوُجُودِ، أَيْ مَا وُجِدَ أَنْ يُفْتَرَى، أَيْ وُجُودُهُ مُنَافٍ لِافْتِرَائِهِ، فَدَلَالَةُ ذَاتِهِ كَافِيَةٌ فِي أَنَّهُ غَيْرُ مُفْتَرًى، أَيْ لَوْ تَأَمَّلَ الْمُتَأَمِّلُ الْفَطِنُ تَأَمُّلًا صَادِقًا فِي سُوَرِ الْقُرْآنِ لَعَلِمَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ وَضْعِ الْبَشَرِ، فَتَرْكِيبُ مَا كَانَ أَنْ يُفْتَرَى بِمَنْزِلَةِ أَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ لِيُفْتَرَى، بِلَامِ الْجُحُودِ، فَحَذَفَ لَامَ الْجُحُودِ عَلَى طَرِيقَةِ حَذْفِ الْجَارِّ اطِّرَادًا مَعَ (أَنْ) ، وَلَمَّا ظَهَرَتْ (أَنْ) هُنَا حُذِفَ لَامُ الْجُحُودِ وَإِنْ كَانَ الْغَالِبُ أَنْ يُذْكَرَ لَامُ الْجُحُودِ وَتُقَدَّرَ (أَنْ) وَلَا تُذْكَرَ، فَلَمَّا ذُكِرَ فِعْلُ (كَانَ) الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يُذْكَرَ مَعَ لَامِ الْجُحُودِ اسْتُغْنِيَ بِذِكْرِهِ عَنْ ذِكْرِ لَامِ الْجُحُودِ قَصْدًا لِلْإِيجَازِ.
surenin başındaki hurûf-ı mukattaanın ve o harflerden sonraki üç cümlenin icmâlî (öz) olarak ifade ettiğini tafsil etme faydası sağlar. Cümlenin, onların { ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ } [Yûnus: 15] “Bundan başka bir Kur'an getir veya onu değiştir” sözlerine verilen cevabı tamamlamak üzere { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي } [Yûnus: 15] “De ki: Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir” cümlesine matuf olması da caizdir. Bu söz Kur'an'ın i'câzı (eşsizliği) ile meydan okumak üzere sevk edilmiştir ve onun Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olmasını -yani başkasından geldiği halde yalan yere Allah'a nispet edilmesini- nefyetmede mübalağa ifade eder. Nitekim { مَا كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى } buyruğu, { مَا هُوَ بِمُفْتَرًى } denilmesinden daha beliğdir; çünkü kevn (كَانَ) fiili varlığa delalet eder; yani uydurulmuş olmak üzere var olmamıştır, bir başka deyişle varlığı uydurulmuş olmasına manidir. Dolayısıyla bizzat zatının delaleti onun uydurma olmadığını göstermeye kâfidir. Şöyle ki, basiretli bir mütefekkir Kur'an sureleri üzerinde samimiyetle düşünecek olsa onun Allah katından olduğunu ve insan sözü olmasının caiz olmadığını kesinlikle anlar. İşte { مَا كَانَ أَنْ يُفْتَرَى } terkibi, lâm-ı cuhûd ile { مَا كَانَ لِيُفْتَرَى } denilmesi mesabesindedir. Ancak cer harfinin { أَنْ } ile birlikte kural gereği hazfedilmesi usulünce lâm-ı cuhûd hazfedilmiştir. Burada { أَنْ } zahir olunca lâm-ı cuhûd hazfedilmiştir; oysa yaygın olan kullanım lâm-ı cuhûdun zikredilip { أَنْ } harfinin zikredilmeyip takdir edilmesidir. Lâm-ı cuhûd ile birlikte zikredilmesi mutat olan { كَانَ } fiili zikredilince, îcaz (kısalık) maksadıyla onun zikriyle yetinilerek lâm-ı cuhûdun zikrinden vazgeçilmiştir.
وَإِنَّمَا عَدَلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِلَامِ الْجُحُودِ بِأَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى، لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ لَامَ الْجُحُودِ تَقَعُ فِي نَفْيِ كَوْنٍ عَنْ فَاعِلٍ لَا عَنْ مَفْعُولٍ بِمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ اللَّامُ مِنْ مَعْنَى الْمِلْكِ.
{ مَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى } şeklinde lâm-ı cuhûd getirilmesinden vazgeçilmesinin sebebi şudur: Lâm-ı cuhûd, lâm harfinin delalet ettiği mülkiyet/aidiyet manası sebebiyle çoğunlukla mef'ûlden değil, fâilden bir oluşun (kevn) nefyedilmesinde yer alır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِخْبَارَ بِ أَنْ وَالْفِعْلِ يُسَاوِي الْإِخْبَارَ بِالْمَصْدَرِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ لِأَنَّ صِلَةَ أَنْ هُنَا فِعْلٌ مَبْنِيٌّ لِلنَّائِبِ. وَالتَّقْدِيرُ مَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ افْتِرَاءَ مُفْتَرٍ، فَآلَ إِلَى أَنَّ الْمَصْدَرَ الْمُنْسَبِكَ مِنْ (أَنْ) مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ كَالْخَلْقِ بِمَعْنَى الْمَخْلُوقِ، وَهُوَ أَيْضًا أَقْوَى مُبَالَغَةً مِنْ أَنْ يُقَالَ: مَا كَانَ مُفْتَرًى، فَحَصَلَتِ الْمُبَالغَة فِي جِهَتَيْنِ: جِهَةِ فِعْلِ (كَانَ) وَجِهَةِ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ.
Bil ki { أَنْ } ve fiil ile haber vermek, mastarla haber vermeye eşittir; buradaki mastar ise mef'ûl manasındadır çünkü { أَنْ } edatının sılası burada meçhul (mefulü naib olan) bir fiildir. Takdiri ise { مَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ افْتِرَاءَ مُفْتَرٍ } (Bu Kur'an bir müfterinin iftirası olamaz) şeklindedir. Böylece { أَنْ } edatından münsabik (oluşan) mastar, tıpkı mahlûk manasındaki halk (خَلْق) kelimesinde olduğu gibi mef'ûl manasında bir mastara dönüşmüştür. Bu da { مَا كَانَ مُفْتَرًى } denilmesinden mübalağa bakımından daha güçlüdür. Dolayısıyla mübalağa iki yönden hâsıl olmuştur: { كَانَ } fiili yönünden ve masdariyet bildiren { أَنْ } yönünden.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْ دُونِ اللَّهِ لِلِابْتِدَاءِ الْمَجَازِيِّ مُتَعَلِّقَةٌ بِ يُفْتَرى أَيْ أَنْ يَفْتَرِيَهُ عَلَى اللَّهِ مُفْتَرٍ. فَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ يُفْتَرى وَهِيَ فِي قُوَّةِ الْوَصْفِ الْكَاشِفِ.
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesindeki { مِنْ } mecazî ibtidâ (başlangıç) içindir ve { يُفْتَرى } fiiline mütallıktır; yani bir iftiracının onu Allah'a iftira etmesidir. Dolayısıyla { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesi, { يُفْتَرى } fiilinin zamirinden hâldir ve açıklayıcı sıfat (vasf-ı kâşif) gücündedir.
وَالِافْتِرَاءُ: الْكَذِبُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] .
İftira (الِافْتِرَاءُ), yalan demektir; Mâide (el-Ukûd) Suresi'ndeki { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } [103] “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan yere iftira etmektedirler” ayetinde geçmişti.