Binûn

10- Yûnus Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَمَّا نُفِيَ عَنِ الْقُرْآنِ الِافْتِرَاءُ أُخْبِرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَصْدِيقٌ وَتَفْصِيلٌ، فَجَرَتْ أَخْبَارُهُ كُلُّهَا

Kur'an'dan iftira nefyedilince, onun tasdik ve tafsil olduğu haber verildi. Böylece onun haberlerinin tamamı,

بِالْمَصْدَرِ تَنْوِيهًا بِبُلُوغِهِ الْغَايَةَ فِي هَذِهِ الْمَعَانِي حَتَّى اتَّحَدَ بِأَجْنَاسِهَا.

bu manalarda zirveye ulaştığını ve hatta onların cinsleriyle birleştiğini övgüyle belirtmek amacıyla mastar olarak geldi.

وتَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ كَوْنُهُ مُصَدِّقًا لِلْكُتُبِ السَّالِفَةِ، أَيْ مُبَيِّنًا للصادق مِنْهَا ومييزا لَهُ عَمَّا زِيدَ فِيهَا وَأُسِيءَ مِنْ تَأْوِيلِهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤٨] . وَأَيْضًا هُوَ مُصَدَّقٌ (بِفَتْحِ الدَّالِ) بِشَهَادَةِ الْكُتُبِ السَّالِفَةِ فِيمَا أَخَذَتْ مِنَ الْعَهْدِ عَلَى أَصْحَابِهَا أَنْ يُؤْمِنُوا بِالرَّسُولِ الَّذِي يَجِيءُ مُصَدِّقًا وَخَاتَمًا. فَالْوَصْفُ بِالْمَصْدَرِ صَالِحٌ لِلْأَمْرَيْنِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ يَقْتَضِي فَاعِلًا وَمَفْعُولًا.

{ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesi, onun önceki kitapları tasdik edici olması, yani Mâide Suresi'nde { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } [48] “Kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir şahit/koruyucu olarak” buyurulduğu gibi onlardaki doğruyu beyan edip fazlalıklardan ve yanlış tevil edilenlerden ayırt edici olması demektir. Aynı zamanda o, önceki kitapların müntesiplerinden tasdik edici ve son peygamber olarak gelecek olan Resul'e iman etmeleri yönünde aldığı ahit gereğince o kitapların şahitliğiyle doğrulanandır (museddak). Dolayısıyla mastar ile niteleme her iki duruma da elverişlidir; çünkü mastar hem faili hem de mef'ûlü gerektirir.

وَالتَّفْصِيلُ: التَّبْيِينُ بِأَنْوَاعِهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَعْرِيفَ الْكِتابِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَسْتَغْرِقُ الْكُتُبَ كُلَّهَا. وَمَعْنَى كَوْنِ الْقُرْآنِ تَفْصِيلًا لَهَا أَنَّهُ مُبَيِّنٌ لِمَا جَاءَ مُجْمَلًا فِي الْكُتُبِ السَّالِفَةِ، وَنَاسِخٌ لِمَا لَا مَصْلَحَةَ لِلنَّاسِ فِي دَوَامِ حُكْمِهِ، وَدَافِعٌ لِلْمُتَشَابِهَاتِ الَّتِي ضَلَّ بِهَا أَهْلُ الْكِتَابِ، فَكُلُّ ذَلِكَ دَاخِلٌ فِي مَعْنَى التَّفْصِيلِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤٨] . وَهَذَا غَيْرُ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ [يُوسُف: ١١١] فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى.

Tafsil (التَّفْصِيلُ); her türlü açıklama demektir. Görünen odur ki { الْكِتابِ } kelimesindeki marifelik (el- takısı) cins içindir; dolayısıyla bütün kitapları kapsar. Kur'an'ın onlar için tafsil olmasının anlamı; önceki kitaplarda mücmel (özet) olarak geleni açıklayıcı, hükmünün devamında insanlar için maslahat bulunmayanları neshedici ve Ehl-i Kitab'ın saptığı müteşâbihleri bertaraf edici olmasıdır. Bütün bunlar tafsil anlamının içine girer ve bu da Mâide Suresi'ndeki { وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } [48] “ve onun üzerinde bir koruyucu/şahit olarak” ayetinin manasıdır. Bu durum, diğer ayetteki { وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ } [Yûsuf: 111] “her şeyin açıklaması” ifadesinin manasından farklıdır.

وَجُمْلَةُ: لَا رَيْبَ فِيهِ مُسْتَأْنَفَةٌ رَدَّتْ مَزَاعِمَ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّهُ مُفْتَرًى بِاقْتِلَاعِ دَعْوَى افْتِرَائِهِ، وَأَنَّهَا مِمَّا لَا يَرُوجُ عَلَى أَهْلِ الْفِطَنِ وَالْعُقُولِ الْعَادِلَةِ، فَالرَّيْبُ الْمَنْفِيُّ عَنْهُ هُوَ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَحْوَالِهِ فِي ذَاتِهِ وَمُقَارَنَاتِهِ مَا يُثِيرُ الرَّيْبَ، وَلِذَلِكَ كَانَ رَيْبُ الْمُرْتَابِينَ فِيهِ رَيْبًا مزعوما مدعى وَهُوَ لَوْ رَاجَعُوا أَنْفُسَهُمْ لَوَجَدُوهَا غَيْرَ مُرْتَابَةٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي نَظِيرِ هَذَا فِي طَالِعَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] .

{ لَا رَيْبَ فِيهِ } “Onda hiçbir şüphe yoktur” cümlesi; Kur'an'ın uydurma olduğunu iddia edenlerin iddialarını kökünden söküp atarak ve bu iddianın basiret ve adil akıl sahipleri nezdinde asla itibar görmeyecek bir şey olduğunu belirterek onların bu iddialarını reddeden müstakil bir cümledir (istînâf). Kur'an'dan nefyedilen şüphe (rayb); onun bizzat zatında veya beraberindeki karinelerde şüphe uyandıracak hiçbir durumun bulunmamasıdır. Bu yüzdendir ki onda şüpheye düşenlerin şüphesi sadece iddia edilen ve öne sürülen asılsız bir şüphedir; nitekim kendi vicdanlarına başvursalar şüphe içinde olmadıklarını anlarlardı. Bunun bir benzerine dair açıklama Bakara Suresi'nin başında [2] geçmişti.

وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ: مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ مُحْتَمِلٌ وُجُوهًا أَظْهَرُهَا أَنَّهُ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ فِي مَوْضِعِ الْخَبَرِ عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضَمِيرُ الْقُرْآنِ، وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ثَانٍ، وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةُ تُؤْذِنُ بِالْمَجِيءِ، أَيْ هُوَ وَارِدٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، أَيْ مِنْ وَحْيِهِ وَكَلَامِهِ، وَهَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ: مِنْ دُونِ اللَّهِ.

{ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } ifadesinin konumu birkaç ihtimale açıktır; bunların en belirgini, Kur'an'a dönen mahzuf bir mübtedanın haber konumunda olan bir zarf-ı müstekar olmasıdır ve cümle ikinci bir istînâftır. { مِنْ } edatı ise geliş bildiren ibtidâiyedir; yani "o, Âlemlerin Rabbinden, O'nun vahyinden ve kelamından gelmiştir" demektir ki bu da { مِنْ دُونِ اللَّهِ } ifadesinin mukabilidir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٨]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 38]

أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣٨)

{ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } (38) “Yoksa «Onu uydurdu» mu diyorlar? De ki: «Eğer doğru sözlü iseniz, onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka çağırabildiklerinizi de yardıma çağırın!»”

أَمْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنَ النَّفْيِ إِلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ التَّعْجِيبِيِّ، وَهُوَ ارْتِقَاءٌ بِإِبْطَالِ دَعْوَاهُمْ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مُفْتَرًى مِنْ دُونِ اللَّهِ.

{ أَمْ } edatı, nefiyden (olumsuzlamadan) inkârî ve taaccübî (şaşkınlık ifade eden) istifhama geçişi sağlayan idrâb-ı intikâlî içindir; bu da onların Kur'an'ın Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olduğu yönündeki iddialarını iptal etmede bir basamak daha yükselmektir.

وَلَمَّا اخْتَصَّتْ أَمْ بِعَطْفِ الِاسْتِفْهَامِ كَانَ الِاسْتِفْهَامُ مُقَدَّرًا مَعَهَا حَيْثُمَا وَقَعَتْ، فَالِاسْتِفْهَامُ الَّذِي تُشْعِرُ بِهِ (أَمْ) اسْتِفْهَامٌ تَعْجِيبِيٌّ إِنْكَارِيٌّ، وَالْمَعْنَى: بَلْ أيقولون افتراه بعد مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ عَلَى صِدْقِهِ وَبَرَاءَتِهِ مِنَ الِافْتِرَاءِ.

{ أَمْ } edatı istifhamı atfetmeye mahsus olduğundan, bulunduğu her yerde istifham onunla birlikte takdir edilir. Dolayısıyla { أَمْ } edatının hissettirdiği soru, taaccübî ve inkârî bir istifhamdır; manası ise şudur: Yoksa doğruluğuna ve iftiradan uzak olduğuna dair deliller kendilerine apaçık belli olduktan sonra hâlâ "Onu uydurdu" mu diyorlar?

وَمِنْ بَدِيعِ الْأُسْلُوبِ وَبَلِيغِ الْكَلَامِ أَنْ قُدِّمَ وَصْفُ الْقُرْآنِ بِمَا يَقْتَضِي بُعْدَهُ عَنِ الِافْتِرَاءِ وَبِمَا فِيهِ مِنْ أَجَلِّ صِفَاتِ الْكتب، وبتشريف نِسْبَة إِلَى اللَّهِ تَعَالَى ثُمَّ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِالِاسْتِفْهَامِ عَنْ دَعْوَى الْمُشْرِكِينَ افْتِرَاءً لِيَتَلَقَّى السَّامِعُ هَذِهِ الدَّعْوَى بِمَزِيدِ الِاشْمِئْزَازِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ حَمَاقَةِ أَصْحَابِهَا فَلِذَلِكَ جَعَلَتْ دَعْوَاهُمُ افْتِرَاءَهُ فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ التَّعْجِيبِيِّ.

Üslubun güzelliğinden ve kelamın belâgatindendir ki, önce Kur'an'ın iftiradan uzaklığını gerektiren hususlarla, kitapların en yüce vasıflarıyla ve Allah Teâlâ'ya nispet edilme şerefiyle nitelenmesi öne alınmış; ardından dinleyicinin bu iddiayı sahiplerinin ahmaklığına karşı daha büyük bir nefret ve şaşkınlıkla karşılaması için müşriklerin iftira iddiası soru konusu edilerek peşinden getirilmiştir. Bu sebeple onların uydurma iddiası inkârî ve taaccübî istifham dairesine sokulmuştur.

وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يُجِيبَهُمْ عَنْ دَعْوَى الِافْتِرَاءِ بِتَعْجِيزِهِمْ، وَأَنْ يَقْطَعَ الِاسْتِدْلَالَ عَلَيْهِمْ، فَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ. وَالْأَمْرُ أَمْرُ تَعْجِيزٍ، وَقَدْ وَقَعَ التَّحَدِّي بِإِتْيَانِهِمْ بِسُورَة تماثل سُورَة الْقُرْآنِ، أَيْ تُشَابِهُهُ فِي الْبَلَاغَةِ وَحُسْنِ النَّظْمِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الْمُمَاثَلَةِ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣] .

Allah Teâlâ peygamberine, onların iftira iddiasına karşı onları aciz bırakarak cevap vermesini ve onların aleyhindeki delili kesin kılmasını emretmiş; bu doğrultuda onun benzeri bir sure getirmelerini istemiştir. Buradaki emir ta'cîz (aciz bırakma) emridir. Meydan okuma (tehaddî), Kur'an'ın bir suresine benzer, yani belâgat ve nazmın güzelliğinde ona denk bir sure getirmeleri suretiyle gerçekleşmiştir. Bu benzerliğin (mümaselenin) açıklaması, Bakara Suresi'nde { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [23] “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, onun benzeri bir sure getirin” ayetinin tefsirinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ هُوَ كَقَوْلِهِ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣] : وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ، وَمَعْنَى صادِقِينَ هُنَا، أَيْ قَوْلُكُمْ أَنَّهُ افْتَرَى، لِأَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَهُ أَنْ يَفْتَرِيَهُ أَمْكَنَكُمْ أَنْتُمْ مُعَارَضَتَهُ فَإِنَّكُمْ سَوَاءٌ فِي هَذِهِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.

{ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz, Allah'tan başka güç yetirebildiklerinizi de çağırın” buyruğu, Bakara Suresi'ndeki [23] { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi/yardımcılarınızı da çağırın” buyruğu gibidir. Buradaki { صادِقِينَ } (doğru sözlü iseniz) ifadesinin anlamı, "onun uydurduğu yönündeki sözünüzde [doğru iseniz]" demektir; çünkü eğer onun bunu uydurması mümkün idiyse, sizin de ona nazire yapmanız mümkündür, zira bu Arap dilinde hepiniz eşitsiniz.

وَحُذِفَ مَفْعُولُ اسْتَطَعْتُمْ لِظُهُورِهِ مِنْ فِعْلِ (ادْعُوا) ، أَيْ مَنِ اسْتَطَعْتُمْ دَعْوَتَهُ لِنُصْرَتِكُمْ وَإِعَانَتِكُمْ عَلَى تَأْلِيفِ سُورَةٍ مِثْلِ سور الْقُرْآن.

{ اسْتَطَعْتُمْ } fiilinin mef'ûlü, { ادْعُوا } fiilinden açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; yani "Kur'an sureleri gibi bir sure telif etmek üzere size yardım etmesi ve destek olması için çağırmaya güç yetirebildiğiniz kimseleri [çağırın]" demektir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٣٩]

[Yûnus Suresi (10), Âyet 39]

بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩)

{ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } (39) “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve yorumu/akıbeti henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak işte, zalimlerin sonu nasıl oldu!”

بَلْ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ لِبَيَانِ كُنْهِ تَكْذِيبِهِمْ، وَأَنَّ حَالَهُمْ فِي الْمُبَادَرَةِ بِالتَّكْذِيبِ قَبْلَ التَّأَمُّلِ أَعْجَبُ مِنْ أَصْلِ التَّكْذِيبِ إِذْ أَنَّهُمْ بَادَرُوا إِلَى تَكْذِيبِهِ دُونَ نَظَرٍ فِي أَدِلَّةِ صِحَّتِهِ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا قَوْلُهُ: وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ [يُونُس: ٣٧] .

{ بَلْ } edatı, onların yalanlamalarının mahiyetini ve etraflıca düşünmeden önce hemen yalanlamaya kalkışmalarındaki hallerinin, yalanlamanın aslından daha da şaşırtıcı olduğunu beyan etmek için yapılan bir idrâb-ı intikâlîdir; zira onlar, { وَما كانَ هذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرى مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Yûnus: 37] “Bu Kur'an Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş bir şey değildir” buyruğunun işaret ettiği sıhhat delillerine hiç bakmaksızın onu hemen yalanlamaya koşmuşlardır.

وَالتَّكْذِيبُ: النِّسْبَةُ إِلَى الْكَذِبِ، أَوِ الْوَصْفُ بِالْكَذِبِ سَوَاء كَانَ من اعْتِقَادٍ أَمْ لَمْ يَكُنْهُ.

Tekzîb (التَّكْذِيبُ); ister bir inanca dayansın ister dayanmasın, yalana nispet etmek veya yalanla nitelemektir.

وَاخْتِيَارُ التَّعْبِيرِ عَنِ الْقُرْآنِ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ صِلَةُ الْمَوْصُولِ مِنْ عَجِيبِ تِلْكَ الْحَالَةِ الْمُنَافِيَةِ لِتَسْلِيطِ التَّكْذِيبِ، فَهُمْ قَدْ كَذَّبُوا قَبْلَ أَنْ يَخْتَبِرُوا، وَهَذَا مِنْ شَأْنِ الْحَمَاقَةِ وَالْجَهَالَةِ.

{ بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } buyruğunda Kur'an'dan mevsûl yoluyla bahsedilmesinin tercihi, sıla cümlesinin hissettirdiği, yalanlamaya girişmeyi engelleyen o hayret verici durum sebebiyledir; zira onlar inceleyip sınamadan önce yalanlamışlardır ki bu da ahmaklık ve cehaletin şanındandır.

وَالْإِحَاطَةُ بِالشَّيْءِ: الْكَوْنُ حَوْلَهُ كَالْحَائِطِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ [يُونُس: ٢٢] . وَيُكَنَّى بِهَا عَنِ التَّمَكُّنِ مِنَ الشَّيْءِ بِحَيْثُ لَا يَفُوتُ مِنْهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً [طه: ١١٠] وَقَوْلُهُ: وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ [الْجِنّ: ٢٨] أَيْ عَلِمَهُ، فَمَضَى بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ بِمَا لَمْ يُتْقِنُوا عِلْمَهُ.

Bir şeyi ihata etmek (الْإِحَاطَةُ بِالشَّيْءِ); duvar gibi onun etrafını kuşatmaktır; az önce { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } [Yûnus: 22] “kuşatıldıklarını anladılar” ayetinde geçmişti. Bu ifade ile, hiçbir şeyi kaçırmayacak şekilde bir şeye tam manasıyla hâkim olmak kinaye edilir. Allah Teâlâ'nın { وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً } [Tâhâ: 110] “Onlar ise O'nu ilimle kuşatamazlar” ve { وَأَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ } [el-Cin: 28] “Onların yanındakileri kuşattı” yani bildi buyrukları da bu kabildendir. Dolayısıyla { بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } ifadesi, "ilmini tam olarak kavramadıkları/öğrenmedikleri şeyi" manasına gelir.

وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ. وَشَأْنُهَا مَعَ فِعْلِ الْإِحَاطَةِ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى الْمُحَاطِ بِهِ وَهُوَ الْمَعْلُومُ، وَهُوَ هُنَا الْقُرْآنُ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْمًا أَوْ بِمَا لَمْ يُحِطْ عِلْمُهُمْ بِهِ إِلَى بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ لِلْمُبَالَغَةِ إِذْ جُعِلَ الْعِلْمُ مَعْلُومًا. فَأَصْلُ الْعِبَارَةِ قَبْلَ النَّفْيِ أَحَاطُوا بِعِلْمِهِ أَيْ أَتْقَنُوا عِلْمَهُ أَشَدَّ إِتْقَانٍ فَلَمَّا نُفِيَ صَارَ لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ، أَيْ وَكَانَ الْحَقُّ أَنْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ لِأَنَّ تَوَفُّرَ أَدِلَّةِ صِدْقِهِ يَحْتَاجُ إِلَى زِيَادَةِ تَأَمُّلٍ وَتَدْقِيقِ نَظَرٍ بِحَيْثُ يَتَعَيَّنُ عَلَى النَّاظِرِ عِلْمُ أَدِلَّتِهِ ثُمَّ إِعَادَةُ التَّأَمُّلِ فِيهَا وَتَسْلِيطُ عِلْمٍ عَلَى عِلْمٍ وَنَظَرٍ عَلَى نَظَرٍ بِحَيْثُ تَحْصُلُ الْإِحَاطَةُ بِالْعِلْمِ. وَفِي هَذَا مُبَالَغَةٌ فِي فَرْطِ احْتِيَاجِهِ إِلَى صِدْقِ التَّأَمُّلِ، وَمُبَالَغَةٌ فِي تَجْهِيلِ الَّذِينَ بَادَرُوا إِلَى التَّكْذِيبِ مِنْ دُونِ تَأَمُّلٍ فِي شَيْءٍ حَقِيقٍ بِالتَّأَمُّلِ بَعْدَ التَّأَمُّلِ.

{ بـِ } harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) içindir. İhata fiiliyle birlikte kullanımındaki durumu, ihata edilene (yani bilinen şeye) dahil olmasıdır ki o da burada Kur'an'dır. { بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِهِ عِلْمًا } veya { بِمَا لَمْ يُحِطْ عِلْمُهُمْ بِهِ } denilmeyip { بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } denilmesine yönelinmesi mübalağa içindir; zira ilim, bilinen şey kılınmıştır. İbarenin olumsuzluktan önceki aslı "ilmini ihata ettiler" yani "onun ilmini en kâmil manada kavradılar" şeklindedir; olumsuz kılınınca "ilmini ihata edemediler/kavrayamadılar" olmuştur. Yani asıl olması gereken onun ilmini ihata etmeleriydi; zira onun doğruluğuna dair delillerin çokluğu, bakan kimsenin önce delillerini bilmesini, sonra onlar üzerinde tekrar düşünmesini ve ilmi ilim üzerine, nazarî incelemeyi inceleme üzerine teksif etmesini gerektirecek derecede derin bir tefekkür ve dikkatli bir bakış ister, ta ki ilim tam anlamıyla ihata edilmiş olsun. Bunda, onun samimi bir tefekküre ne kadar son derece muhtaç olduğuna dair bir mübalağa ve tekrar tekrar düşünülmeye layık olan bir şeyde hiç düşünmeden hemen yalanlamaya koşanları cehaletle nitelemede aşırı bir vurgu vardır.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ سَارَعُوا إِلَى التَّكْذِيبِ بِالْقُرْآنِ فِي بَدِيهَةِ السَّمَاعِ قَبْلَ أَنْ يَفْقَهُوهُ وَيَعْلَمُوا كُنْهَ أَمْرِهِ وَقَبْلَ أَنْ يَتَدَبَّرُوهُ. وَإِنَّمَا يَكُونُ مِثْلُ هَذَا التَّكْذِيبِ عَنْ مُكَابَرَةٍ وَعَدَاوَةٍ لَا عَنِ اعْتِقَادِ كَوْنِهِ مَكْذُوبًا. ثُمَّ إِنَّ عَدَمَ الْإِحَاطَةِ بِعِلْمِهِ مُتَفَاوِتٌ: فَمِنْهُ عَدَمٌ بَحْتٌ وَهُوَ حَالُ الدَّهْمَاءِ، وَمِنْهُ عَدَمٌ فِي الْجُمْلَةِ وَهُوَ مَا يَكُونُ بِضَرْبٍ مِنَ الشُّبْهَةِ وَالتَّرَدُّدِ أَوْ يَكُونُ مَعَ رُجْحَانِ صِدْقِهِ وَلَكِنْ لَا يُحِيطُ بِمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ التَّكْذِيبُ مِنْ شَدِيدِ الْعِقَابِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٨٤] قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.

Mana şudur: Onlar Kur'an'ı anla[ya]madan, mahiyetini bilmeden ve üzerinde etraflıca düşünmeden önce, ilk işitir işitmez hemen yalanlamaya koştular. Böylesi bir yalanlama ancak bir inatlaşma ve düşmanlıktan kaynaklanır, yoksa onun uydurma olduğuna dair bir inançtan değil. Ayrıca onun ilmini kavrayamama durumu farklı derecelerdedir: Bir kısmı sırf bilgisizliktir ki bu avam halkın halidir; bir kısmı da genel manada bir bilgisizliktir ki bir tür şüphe ve tereddütle yahut doğruluğunun ağır basmasıyla birlikte, yalanlamanın yol açacağı şiddetli azabı tam olarak idrak edememekle meydana gelir. Bu ayetin benzeri Neml Suresi'ndeki [84] şu ayettir: { قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “[Allah] buyurdu ki: «Siz ilmini tam kavramadığınız halde ayetlerimi yalanladınız mı? Yoksa ne yapıyordunuz?»”

وَجُمْلَةُ: وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الصِّلَةِ، أَيْ كَذَّبُوا بِمَا لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ.

{ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ } cümlesi sıla cümlesine matuftur; yani "tevil/akıbeti henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar" demektir.

وَهَذَا ارْتِقَاءٌ فِي وَصْفِهِمْ بِقِلَّةِ الْأَنَاةِ وَالتَّثَبُّتِ، أَيْ لَوِ انْتَظَرُوا حَتَّى يَأْتِيَهُمْ تَأْوِيلُ الْقُرْآنِ، أَيْ مَا يَحْتَاجُ مِنْهُ إِلَى التَّأْوِيلِ بَلْ هُمْ صَمَّمُوا عَلَى التَّكْذِيبِ قَبْلَ ظُهُورِ التَّأْوِيلِ.

Bu, onların sabırsızlık ve tahkiksizliklerini (araştırmadan hüküm vermelerini) nitelemede bir basamak daha ileri gitmektir; yani Kur'an'ın tevili -yani ondan tevil gerektiren şeyler- kendilerine gelinceye kadar bekleselerdi ya! Aksine onlar tevil ortaya çıkmadan önce yalanlamakta ısrar ve inat etmişlerdir.

وَالتَّأْوِيلُ: مُشْتَقٌّ مِنْ آلَ إِذَا رَجَعَ إِلَى الشَّيْءِ. وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى تَفْسِيرِ اللَّفْظِ الَّذِي خَفِيَ مَعْنَاهُ تَفْسِيرًا يظْهر الْمَعْنى، فيؤول وَاضِحًا بَعْدَ أَنْ كَانَ خَفِيًّا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ [آل عمرَان: ٧] الْآيَةَ. وَهُوَ بِهَذَا الْإِطْلَاقِ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى التَّفْسِيرِ. وَقَدْ مَرَّ فِي

Tevil (التَّأْوِيلُ); bir şeye dönmek manasındaki *âle* (آلَ) fiilinden türemiştir. Anlamı kapalı olan lafzı manayı açığa çıkaracak şekilde tefsir etmeye ıtlak olunur; böylece kapalı iken netleşmeye meyleder/döner. Allah Teâlâ'nın { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 7] “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir” ayeti de bu kabildendir. Bu kullanımıyla tefsir manasına yakındır. Bu husus,

سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى مِنْ هَذَا التَّفْسِيرِ. وَيُطْلَقُ التَّأْوِيلُ عَلَى اتِّضَاحِ مَا خَفِيَ مِنْ مَعْنَى لَفْظٍ أَوْ إِشَارَةٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ [يُوسُف: ١٠٠] وَقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ [الْأَعْرَاف: ٥٣] أَيْ ظُهُورَ مَا أَنْذَرَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ.

Âl-i İmrân Suresi'nde ve bu tefsirin birinci mukaddimesinde geçmişti. Tevil ayrıca Allah Teâlâ'nın { هَذَا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ } [Yûsuf: 100] “İşte bu, daha önceki rüyamın tevilidir (gerçekleşmesidir)” ve { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ } [el-A'râf: 53] “Onlar ancak onun tevilini (akıbetini) mi bekliyorlar?” yani kendilerini tehdit ettiği azabın ortaya çıkmasını mı bekliyorlar buyruklarında olduğu gibi bir lafzın veya işaretin kapalı kalan manasının açıklığa kavuşmasına da ıtlak olunur.

وَالتَّأْوِيلُ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَحْتَمِلُ الْمَعْنَيَيْنِ وَلَعَلَّ كِلَيْهِمَا مُرَادٌ، أَيْ لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُ مَا يَدَّعُونَ أَنَّهُمْ لَمْ يَفْهَمُوهُ مِنْ مَعَانِي الْقُرْآنِ لِعَدَمِ اعْتِيَادِهِمْ بِمَعْرِفَةِ أَمْثَالِهَا، مِثْلَ حِكْمَةِ التَّشْرِيعِ، وَوُقُوعِ الْبَعْثِ، وَتَفْضِيلِ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى صَنَادِيدِ الْكَافِرِينَ، وَتَنْزِيلِ الْقُرْآنِ مُنَجَّمًا، وَنَحْوِ ذَلِكَ. فَهُمْ كَانُوا يَعْتَبِرُونَ الْأُمُورَ بِمَا أَلِفُوهُ فِي الْمَحْسُوسَاتِ وَكَانُوا يَقِيسُونَ الْغَائِبَ عَلَى الشَّاهِدِ فَكَذَّبُوا بِذَلِكَ وَأَمْثَالِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ تَأْوِيلُهُ. وَلَوْ آمَنُوا وَلَازَمُوا النَّبِيءَ ﷺ لَعَلِمُوهَا وَاحِدَةً بَعْدَ وَاحِدَةٍ. وَأَيْضًا لَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُ مَا حَسِبُوا عَدَمَ التَّعْجِيلِ بِهِ دَلِيلًا عَلَى الْكَذِبِ كَمَا قَالُوا: إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] ظَنًّا أَنَّهُمْ إِنِ اسْتَغْضَبُوا اللَّهَ عَجَّلَ لَهُمْ بِالْعَذَابِ فَظَنُّوا تَأَخُّرَ حُصُولِ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ لَيْسَ حَقًّا مِنْ عِنْدِهِ. وَكَذَلِكَ كَانُوا يَسْأَلُونَ آيَاتٍ مِنَ

Bu ayette geçen tevil, her iki anlamı da taşımaya elverişlidir ve muhtemelen her ikisi de kastedilmiştir. Yani teşriin (hüküm koymanın) hikmeti, öldükten sonra dirilmenin gerçekleşmesi, zayıf müminlerin kâfirlerin elebaşlarına üstün kılınması ve Kur'an'ın parça parça indirilmesi gibi benzerlerini bilmeye alışkın olmadıkları için Kur'an'ın anlamlarından anlamadıklarını iddia ettikleri şeylerin tevili henüz kendilerine gelmemiştir. Onlar meseleleri duyularıyla alışageldikleri şeylerle değerlendiriyor, gaybı görünene (şahide) kıyas ediyorlardı; bu yüzden onun tevili kendilerine gelmeden önce bunu ve benzerlerini yalanladılar. Oysa iman edip Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında ayrılsalardı, bunları birer birer öğrenirlerdi. Ayrıca acele getirilmemesini yalan olduğuna delil saydıkları şeyin de tevili henüz kendilerine gelmemiştir; nitekim: { إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [el-Enfâl: 32] “«Eğer bu Senin katından gelmiş bir hak ise üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!»” demişlerdi. Zira Allah'ı öfkelendirdikleri takdirde kendilerine azabı çarçabuk indireceğini sanmışlar, bunun gerçekleşmesinin gecikmesini de Kur'an'ın O'nun katından gelen bir hak olmadığına delil saymışlardı. Aynı şekilde olağanüstü

الْخَوَارِقِ، كَقَوْلِهِمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاء:

mucizeler istiyorlardı; nitekim: «Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız» [el-İsrâ:

٩٠] الْآيَةَ. وَلَوْ أَسْلَمُوا وَلَازَمُوا النَّبِيءَ- ﵊ لَعَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْبَأُ بِاقْتِرَاحِ الضَّلَالِ.

90] ayetinde geçtiği gibi. Şayet Müslüman olup Peygamber'in (aleyhisselâm) yanından ayrılmasalardı, Allah'ın sapkınların keyfi taleplerine aldırmayacağını bilirlerdi.

وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَحَرْفُ لَمَّا مَوْضُوعٌ لِنَفْيِ الْفِعْلِ فِي الْمَاضِي وَالدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ النَّفْيِ إِلَى وَقْتِ التَّكَلُّمِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الْمَنْفِيَّ بِهَا مُتَوَقَّعُ الْوُقُوعِ، فَفِي النَّفْيِ بِهَا هُنَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ سَيَجِيءُ بَيَانُ مَا أَجْمَلَ مِنَ الْمَعَانِي فِيمَا بَعْدُ، فَهِيَ بِذَلِكَ وَعْدٌ، وَأَنَّهُ سَيَحُلُّ بِهِمْ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا [الْأَعْرَاف: ٥٣] الْآيَةَ. فَهِيَ بِهَذَا التَّفْسِيرِ وَعِيدٌ.

Her iki yaklaşıma göre de lemme (لَمَّا) edatı, fiilin geçmişte gerçekleşmediğini bildirmek ve bu olumsuzluğun söz anına kadar sürdüğünü göstermek için konulmuştur. Bu da kendisiyle olumsuzlanan şeyin gerçekleşmesinin beklendiğini iktiza eder. Dolayısıyla buradaki olumsuzluk, ilerde özet (mücmel) olan manaların açıklamasının geleceğine bir delalettir ve bu yönüyle bir vaattir. Aynı zamanda kendilerine tehdit olarak bildirilen şeyin başlarına geleceğine de delalettir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جاءَتْ رُسُلُ رَبِّنا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنا مِنْ شُفَعاءَ فَيَشْفَعُوا لَنا } [el-A'râf: 53] “Onun tevili (haber verdiği akıbet) geldiği gün, daha önce onu unutmuş olanlar diyecekler ki: «Doğrusu Rabbimizin elçileri hakkı getirmişti. Şimdi bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler?»” Bu tefsire göre ise bu bir tehdittir (vaîddir).

وَجُمْلَةُ: كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ اسْتِئْنَافٌ. وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ أَوْ لِمَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ السماع. وَالْإِشَارَة ب كَذلِكَ إِلَى تَكْذِيبِهِمُ الْمَذْكُورِ، أَيْ كَانَ تَكْذِيبُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَتَكْذِيبِهِمْ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ الْأُمَمُ الْمُكَذِّبُونَ رُسُلَهُمْ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْمُشَبَّهُ بِهِ.

{ كَذلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesi istînâftır. Hitap Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut işitebilecek herkese yöneliktir. { كَذلِكَ } ile yapılan işaret, onların zikredilen yalanlamasınadır; yani "onlardan öncekilerin yalanlaması da tıpkı bunların yalanlaması gibiydi" demektir. Kendilerinden öncekilerden maksat, benzetilenden de anlaşıldığı üzere elçilerini yalanlayan ümmetlerdir.

وَمِمَّا يُقْصَدُ مِنْ هَذَا التَّشْبِيهِ أُمُورٌ:

Bu benzetmeden kastedilen hususlar şunlardır:

أَحَدُهَا: أَنَّ هَذِهِ عَادَةُ الْمُعَانِدِينَ الْكَافِرِينَ لِيَعْلَمَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ مُمَاثِلُونَ لِلْأُمَمِ الَّتِي كَذَّبَتِ الرُّسُلَ فَيَعْتَبِرُوا بِذَلِكَ.

Birincisi: Bunun inatçı kâfirlerin âdeti olduğunu belirtmek, böylece müşriklerin elçileri yalanlayan ümmetlerle aynı durumda olduklarını bilip bundan ibret almalarını sağlamaktır.

الثَّانِي: التَّعْرِيضُ بِالنِّذَارَةِ لَهُمْ بِحُلُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ كَمَا حَلَّ بِأُولَئِكَ الْأُمَمِ الَّتِي عَرَفَ

İkincisi: Dinleyenlerin akıbetini bildiği ve yurtlarını gözleriyle gördüğü o ümmetlerin başına geldiği gibi, kendilerinin de başına azabın geleceğini

السَّامِعُونَ مَصِيرَهَا وَشَاهَدُوا دِيَارَهَا.

üstü kapalı bir uyarıyla (ta'riz yoluyla) bildirmektir.

الثَّالِثُ: تَسْلِيَةُ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّهُ مَا لَقِيَ مِنْ قَوْمِهِ إِلَّا مِثْلَ مَا لَقِيَ الرُّسُلُ السَّابِقُونَ مِنْ أَقْوَامِهِمْ.

Üçüncüsü: Kendi kavminden gördüğü muamelenin, önceki peygamberlerin kavimlerinden gördüklerinin aynısı olduğunu belirterek Hz. Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmektir.

وَلِذَلِكَ فُرِّعَ عَلَى جُمْلَةِ التَّشْبِيهِ خِطَابُ النَّبِيءِ ﷺ بِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ أَيْ عَاقِبَةُ الْأُمَمِ الَّتِي ظَلَمَتْ بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ كَمَا كَذَّبَ هَؤُلَاءِ.

Bu sebeple benzetme cümlesine dayandırılarak Hz. Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): { فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Zalimlerin akıbetinin nasıl olduğuna bir bak!” şeklinde hitap edilmiştir; yani tıpkı bunların yalanladığı gibi peygamberleri yalanlayarak zulmeden ümmetlerin akıbetine [bak].

وَالْأَمْرُ بِالنَّظَرِ فِي عَاقِبَةِ الظَّالِمِينَ مَقْصُودٌ مِنْهُ قِيَاسُ أَمْثَالِهِمْ فِي التَّكْذِيبِ عَلَيْهِمْ فِي تَرَقُّبِ أَنْ يَحُلَّ بِهِمْ مِنَ الْمَصَائِبِ مِثْلُ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ لِتَعْلَمَ عَظَمَةَ مَا يُلَاقُونَكَ بِهِ مِنَ التَّكْذِيبِ فَلَا تَحْسَبَنَّ أَنَّهُمْ مُفْلِتُونَ مِنَ الْعَذَابِ. وَالنَّظَرُ هُنَا بَصَرِيٌّ.

Zalimlerin akıbetine bakma emrinden maksat, yalanlamada onlara benzeyen bu kimselerin de başlarına onlarınkine benzer felaketlerin geleceğini bekleyerek kıyas yapman, sana karşı sergiledikleri yalanlamanın vahametini bilmen ve onların azaptan kurtulacaklarını sanmamandır. Buradaki bakış, gözle görme (basarî) anlamındadır.

وكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُجَرَّدَةً عَنِ الِاسْتِفْهَامِ، فَهِيَ اسْمُ مَصْدَرٍ لِلْحَالَةِ وَالْكَيْفِيَّةِ، كَقَوْلِهِمْ: كُنْ كَيْفَ شِئْتَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ فِي سُورَةِ آل عمرَان [٦] . ف كَيْفَ مَفْعُولٌ بِهِ لفعل فَانْظُرْ، وَجُمْلَةُ: كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ صِفَةُ كَيْفَ. وَالْمَعْنَى انْظُرْ بِعَيْنِكَ حَالَةً صِفَتُهَا كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ، وَهِيَ حَالَةُ خَرَابِ مَنَازِلِهِمْ خَرَابًا نَشَأَ مِنِ اضْمِحْلَالِ أَهْلِهَا.

Keyfe (كَيْفَ) kelimesinin istifham (soru) anlamından soyutlanmış olması caizdir; bu durumda tıpkı "Nasıl istersen öyle ol (كُنْ كَيْفَ شِئْتَ)" sözünde olduğu gibi durum ve keyfiyet bildiren bir isim-masdardır. Allah Teâlâ'nın Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 6] “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur” buyruğu da bu kabildendir. Buna göre { كَيْفَ }, { فَانْظُرْ } fiilinin mef'ûlü (tümleci) olur; { كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } cümlesi ise { كَيْفَ } kelimesinin sıfatıdır. Anlam şöyledir: "Zalimlerin akıbeti olan o durumu gözünle gör"; bu da halkının yok olup gitmesi neticesinde yurtlarının harabeye dönmüş olma halidir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَيْفَ اسْمَ اسْتِفْهَامٍ، وَالْمَعْنَى فَانْظُرْ هَذَا السُّؤَالَ، أَيْ جَوَابَ السُّؤَالِ، أَيْ تَدَبَّرْهُ وَتَفَكَّرْ فِيهِ. وكَيْفَ خَبَرُ كانَ. وَفِعْلُ النَّظَرِ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولَيْهِ بِمَا فِي كَيْفَ مِنْ معنى الِاسْتِفْهَام.

Keyfe (كَيْفَ) kelimesinin soru ismi olması da caizdir. Bu durumda mana: "Şu soruyu, yani sorunun cevabını gör, üzerinde düşün ve tefekkür et" demektir. { كَيْفَ } kelimesi { كانَ }'nin haberidir. { كَيْفَ } kelimesindeki istifham manasından ötürü bakma (nazar) fiili iki mef'ûlünde amel etmekten ta'lîk edilmiştir (askıya alınmıştır).

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٤٠]

[YÛNUS SURESİ (10): AYET 40]

وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) } “İçlerinden ona inanan da vardır, inanmayan da. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ [يُونُس: ٣٩] لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنْ تَكْذِيبِهِمْ بِأَنَّهُ دُونَ الْإِحَاطَةِ بِعِلْمِ مَا كَذَّبُوا بِهِ يَقْتَضِي أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِهِ لَيْسَ عَنْ بَصِيرَةٍ وَتَأَمُّلٍ.

{ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } [Yûnus: 39] cümlesine matuftur; zira onların yalanlamalarının, yalanladıkları şeyin ilmini kavramaksızın gerçekleştiğinin bildirilmesi, bu yalanlamanın bir basiret ve düşünme neticesinde olmadığını iktiza eder.

وَمَا كَانَ بِهَاتِهِ الْمَثَابَةِ كَانَ حَالُ الْمُكَذِّبِينَ فِيهِ مُتَفَاوِتًا حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى أَنْ يَكُونَ تَكْذِيبًا مَعَ اعْتِقَادِ نَفْيِ الْكَذِبِ عَنْهُ، وَلِذَلِكَ جَاءَ مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ الْأُخْرَى مَوْقِعَ التَّخْصِيصِ لِلْعَامِّ فِي الظَّاهِرِ أَوِ الْبَيَانِ لِلْمُجْمَلِ مِنْ عَدَمِ الْإِحَاطَةِ بِعِلْمِهِ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي قَوْلِهِ: بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ [يُونُس: ٣٩] . فَكَانَ حَالُهُمْ فِي الْإِيمَانِ بِالْقُرْآنِ كَحَالِهِمْ فِي اتِّبَاعِ الْأَصْنَامِ إِذْ قَالَ فِيهِمْ: وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا [يُونُس: ٣٦] ،

Bu nitelikte olan bir hususta yalanlayanların durumu farklı derecelerde olur; hatta onun yalan olmadığını bile bile yalanlama derecesine kadar varır. İşte bu sebeple bu ayetin diğerinin peşinden gelişi, { بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ } [Yûnus: 39] ayetinde daha önce açıklandığı üzere, zahirdeki genel ifadenin (âmm) özelleştirilmesi (tahsisi) veya ilmini kavrayamama durumundaki kapalılığın (mücmelin) beyanı konumundadır. Dolayısıyla onların Kur'an'a iman hususundaki durumları, haklarında: { وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا } [Yûnus: 36] “Onların çoğu ancak zanna uyarlar” buyrulduğu gibi putlara uyma hususundaki durumlarına benzemektedir.

فَأَشْعَرَ لَفْظُ أَكْثَرُهُمْ بِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَعْلَمُ بُطْلَانَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَلَكِنَّهُمْ يَتَّبِعُونَهَا مُشَايَعَةً لِقَوْمِهِمْ وَمُكَابَرَةً لِلْحَقِّ، وَكَذَلِكَ حَالُهُمْ فِي التَّكْذِيبِ بِنِسْبَةِ الْقُرْآنِ إِلَى اللَّهِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَيَكْتُمُ إِيمَانَهُ مُكَابَرَةً وَعَدَاءً، وَمِنْهُمْ

{ أَكْثَرُهُمْ } ifadesi, içlerinde putlara tapmanın batıl olduğunu bilenlerin bulunduğunu, ancak kavimlerine uymak ve hakka karşı büyüklük taslamak (mükâbere) uğruna onlara tabi olduklarını hissettirmiştir. Kur'an'ın Allah'a nispet edilmesini yalanlama konusundaki durumları da böyledir: İçlerinden kimi ona [içten içe] inanır ama inat ve düşmanlık sebebiyle imanını gizler; kimi de

مَنْ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ وَيُكَذِّبُونَ عَنْ تَقْلِيدٍ لِكُبَرَائِهِمْ.

ona inanmaz ve ileri gelenlerini körü körüne taklit ederek yalanlar.

وَالْفَرِيقَانِ مُشْتَرِكَانِ فِي التَّكْذِيبِ فِي الظَّاهِرِ كَمَا أَنْبَأَتْ عَنْهُ (مِنِ) التَّبْعِيضِيَّةُ، وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَتْ إِلَيْهِ ضَمَائِرُ أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ [يُونُس: ٣٨] فَمَعْنَى يُؤْمِنُ بِهِ يصدق بحقيقته فِي نَفْسِهِ وَلَكِنَّهُ يَظْهَرُ تَكْذِيبُهُ جَمْعًا بَيْنَ إِسْنَادِ الْإِيمَانِ إِلَيْهِمْ وَبَيْنَ جَعْلِهِمْ بَعْضًا مِنَ الَّذِينَ يَقُولُونَ افْتَراهُ.

Her iki grup da teb'îz (kısmîlik) bildiren "min (مِنْ)" edatının ifade ettiği üzere zahirde yalanlamada ortaktır. Çoğul zamiri ise { أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ } [Yûnus: 38] ayetindeki zamirlerin döndüğü yere dönmektedir. Dolayısıyla hem onlara iman nispet edilmesini hem de { يَقُولُونَ افْتَراهُ } diyenlerin bir kısmı kılınmalarını bir arada uzlaştırmak için { يُؤْمِنُ بِهِ } ifadesinin manası; içinden onun gerçek olduğunu tasdik eder fakat zahirde yalanlamasını açığa vurur, demektir.

وَاخْتِيَارُ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى اسْتِمْرَارِ الْإِيمَانِ بِهِ مِنْ بَعْضِهِمْ مَعَ الْمُعَانَدَةِ، وَاسْتِمْرَارِ عَدَمِ الْإِيمَانِ بِهِ مِنْ بَعْضِهِمْ أَيْضًا.

Muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiilin tercih edilmesi; bir kısmının inatlaşmayla birlikte ona imanı sürdürmesine, diğer bir kısmının da aynı şekilde inanmamayı sürdürmesine delalet etmesi içindir.

وَجُمْلَةُ: وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي، وَهِيَ تَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ وَالْإِنْذَارِ، وَبِأَنَّهُمْ مِنَ الْمُفْسِدِينَ، لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ مَا ذكر بِالْمُفْسِدِينَ هُنَا إِلَّا لِأَنَّ هَؤُلَاءِ مِنْهُمْ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لذكر بِالْمُفْسِدِينَ مُنَاسَبَةٌ، فَالْمَعْنَى:

{ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ } cümlesi, meânî âlimlerinin muhakkiklerine göre sözün sonunda yer alan bir itirâziyyedir (ara cümledir). Bu cümle bir tehdit, bir uyarı ve onların bozguncu (müfsit) olduklarına dair üstü kapalı bir ifadedir (ta'rizdir); zira burada bozguncuların anılmasının sebebi, sadece bunların onlardan olmasıdır, aksi takdirde bozguncuların anılmasının bir münasebeti kalmazdı. Mana şöyledir:

وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِهِمْ لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ الَّذِينَ هُمْ من زمرتهم.

Rabbin onları en iyi bilendir; çünkü O, kendilerinin de zümresinden olduğu bozguncuları en iyi bilendir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٤١]

[YÛNUS SURESİ (10): AYET 41]

وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١)

{ وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: «Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.»”

لَمَّا كَانَ الْعِلْمُ بِتَكْذِيبِهِمْ حَاصِلًا مِمَّا تَقَدَّمَ مِنَ الْآيَاتِ تَعَيَّنَ أَنَّ التَّكْذِيبَ الْمَفْرُوضَ هُنَا بِوَاسِطَةِ أَدَاةِ الشَّرْطِ هُوَ التَّكْذِيبُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، أَيِ الِاسْتِمْرَارُ عَلَى التَّكْذِيبِ. وَذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا تَبَيَّنَ بِهِ صِدْقُ الْقُرْآنِ هُوَ مُثْبِتٌ لِصِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ الَّذِي أَتَى بِهِ، أَيْ إِنْ أَصَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ بَعْدَ مَا قَارَعْتَهُمْ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ فَاعْلَمْ أَنَّهُمْ لَا تَنْجَعُ فِيهِمُ الْحُجَجُ وَأَعْلِنْ لَهُمْ بِالْبَرَاءَةِ مِنْهُم كَمَا تبرؤوا مِنْكَ.

Onların yalanlamış oldukları bilgisi önceki ayetlerden zaten elde edilmiş olduğuna göre, burada şart edatı vasıtasıyla varsayılan yalanlamanın gelecekteki yalanlama, yani yalanlamaya devam etmeleri olduğu kesinleşir. Zira Kur'an'ın doğruluğunu ortaya koyan her şey, onu getiren Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) de doğruluğunu kanıtlar. Yani: Karşılarına koyduğun onca delilden sonra yalanlamakta diretirlerse bil ki artık deliller onlara fayda vermez; onlar senden uzaklaştıkları gibi sen de onlardan uzak olduğunu (berî olduğunu) ilan et.

وَمَعْنَى: لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ الْمُتَارَكَةُ. وَهُوَ مِمَّا أُجْرِي مُجْرَى الْمَثَلِ، وَلِذَلِكَ بُنِيَ عَلَى الِاخْتِصَارِ وَوَفْرَةِ الْمَعْنَى، فَأُفِيدَ فِيهِ مَعْنَى الْحَصْرِ بِتَقْدِيمِ الْمَعْمُولِ وَبِالتَّعْبِيرِ بِالْإِضَافَةِ بِ عَمَلِي وعَمَلُكُمْ، وَلَمْ يُعَبَّرْ بِنَحْوِ لِي مَا أَعْمَلُ وَلَكُمْ مَا تَعْمَلُونَ، كَمَا عُبِّرَ بِهِ بَعْدُ.

{ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } sözünün manası karşılıklı terk etmektir (mütâreke). Bu ifade darbımesel yerine konmuş sözlerdendir; bu sebeple kısa ve öz olma ile mana zenginliği üzerine kurulmuştur. Bu yüzden mamulün öne alınmasıyla ve sonrasında yapıldığı gibi "Benim yaptığım bana, sizin yaptığınız sizedir (لِي مَا أَعْمَلُ وَلَكُمْ مَا تَعْمَلُونَ)" şeklinde ifade edilmeyip { عَمَلِي } ve { عَمَلُكُمْ } şeklinde tamlama (izâfet) yoluyla ifade edilmesiyle hasr (tahsis) manası kazandırılmıştır.

وَالْبَرِيءُ: الْخَلِيُّ عَنِ التَّلَبُّسِ بِشَيْءٍ وَعَنْ مُخَالَطَتِهِ. وَهُوَ فَعِيلٌ مِنْ بَرَّأَ الْمُضَاعَفِ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ. وَفِعْلُ بَرَّأَ مُشْتَقّ من برىء- بِكَسْرِ الرَّاءِ- مِنْ كَذَا، إِذَا خَلَتْ عَنْهُ تَبِعَتُهُ وَالْمُؤَاخَذَةُ بِهِ.

Berî (الْبَرِيءُ); bir şeye bulaşmaktan ve ona karışmaktan uzak olan demektir. Şeddeli *berrae* (بَرَّأَ) fiilinden, kıyasa aykırı olarak gelmiş faîl (فَعِيل) kalıbında bir kelimedir. *Berrae* fiili ise, bir şeyin sorumluluğundan ve onunla hesaba çekilmekten uzak kalındığında söylenen ve râ harfi esreli olan *berie* (بَرِئَ) fiilinden türetilmiştir.

وَهَذَا التَّرْكِيبُ لَا يُرَادُ بِهِ صَرِيحُهُ وَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ الْكِنَايَةُ عَنِ الْمُبَاعَدَةِ. وَقَدْ جَاءَ هَذَا الْمُكَنَّى بِهِ مُصَرَّحًا بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [الشُّعَرَاء:

Bu terkip ile doğrudan lafzın kendisi değil, uzaklaşmaktan kinaye yapılması kastedilir. Bu kinaye edilen mana Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ عَصَوْكَ فَقُلْ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } [eş-Şuarâ:

٢١٦] ، وَلِذَلِكَ فَجُمْلَةُ: أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ إِلَى آخِرِهَا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ.

216] “Eğer sana karşı gelirlerse de ki: «Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızdan uzağım.»” ayetinde açıkça ifade edilmiştir. Bundan dolayı sonuna kadar { أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ } cümlesi, { لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } cümlesinin beyanıdır; bu sebeple [atıf harfi olmadan] fasledilmiştir.

وَإِنَّمَا عُدِلَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِالْعَمَلِ مَصْدَرًا كَمَا أُتِيَ بِهِ فِي قَوْلِهِ: لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ إِلَى الْإِتْيَانِ بِهِ فعلا صلَة لما الْمَوْصُولَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْبَرَاءَةِ مِنْ كُلِّ عَمَلٍ يَحْدُثُ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، وَأَمَّا الْعَمَلُ الْمَاضِي فَلِكَوْنِهِ قَدِ انْقَضَى لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِذِكْرِ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ. وَلَوْ عُبِّرَ بِالْعَمَلِ لَرُبَّمَا تُوُهِّمَ أَنَّ الْمُرَادَ عَمَلٌ خَاصٌّ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ الْمُضَافَ لَا يَعُمُّ، وَلِتَجَنُّبِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ بِعَيْنِهِ فِي الْكَلَامِ الْوَاحِدِ لِأَنَّ جُمْلَةَ الْبَيَانِ مِنْ تَمَامِ الْمُبَيَّنِ، وَلِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ أَنْسَبُ بِسَلَاسَةِ النَّظْمِ، لِأَنَّ فِي (مَا) فِي قَوْلِهِ: مِمَّا أَعْمَلُ مِنَ الْمَدِّ مَا يَجْعَلُهُ أَسْعَدَ بِمَدِّ النَّفَسِ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَالتَّهْيِئَةِ لِلْوَقْفِ عَلَى قَوْلِهِ: مِمَّا تَعْمَلُونَ، وَلِمَا فِي تَعْمَلُونَ مِنَ الْمَدِّ أَيْضًا، وَلِأَنَّهُ يُرَاعِي الْفَاصِلَةَ.

{ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ } kavlinde getirildiği gibi amelin masdar olarak getirilmesinden vazgeçilip sıla-i mevsûl olarak fiil şeklinde getirilmesinin sebebi; şimdiki ve gelecekte meydana gelecek her bir amelden uzak olunduğunu belirtmek içindir. Geçmişteki amel ise sona erdiği için ondan berî olunduğunun zikredilmesi amaçla ilişkili değildir. Şayet amel [masdar] lafzıyla ifade edilseydi, muzaf masdar genellik bildirmediği için özel bir amelin kastedildiği zannına kapılınabilirdi; ayrıca beyan cümlesi mübeyyene (açıklanan söze) dahil ve onun tamamlayıcısı olduğu için aynı lafzın tek bir kelam içinde aynen tekrarlanmasından kaçınmak ve bu lafzın nazmın akıcılığına daha uygun olması içindir. Zira { مِمَّا أَعْمَلُ } ifadesindeki (mâ) harfinde bulunan med, ayetin sonunda nefesi uzatmaya ve { مِمَّا تَعْمَلُونَ } üzerinde vakıf yapmaya hazırlamaya daha elverişlidir; ayrıca { تَعْمَلُونَ } kelimesinde de med vardır ve bu üslup fasılaya da riayet etmektedir.

وَهَذَا مِنْ دَقَائِقِ فَصَاحَةِ الْقُرْآنِ الْخَارِجَةِ عَنِ الْفَصَاحَةِ الْمُتَعَارَفَةِ بَين الفصحاء.

Bu da Kur'an'ın, fesahat ehli arasında bilinen fesahatin ötesindeki inceliklerindendir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : الْآيَات ٤٢ إِلَى ٤٣]

[YÛNUS SURESİ (10): AYET 42-43]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) } “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Peki, sağırlara -hele bir de akletmiyorlarsa- sen mi işittireceksin? İçlerinden sana bakanlar da vardır. Peki, körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin?”

لَمَّا سَبَقَ تَقْسِيمُ الْمُشْرِكِينَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اعْتِقَادِهِمْ فِي الْأَصْنَامِ إِلَى مَنْ يَتَّبِعُ الظَّنَّ وَمَنْ يُوقِنُ بِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا شَيْءَ، وَتَقْسِيمُهُمْ بِالنِّسْبَةِ لِتَصْدِيقِ الْقُرْآنِ إِلَى قِسْمَيْنِ: مَنْ يُؤْمِنُ بِصِدْقِهِ وَمَنْ لَا يُؤْمِنُ بِصِدْقِهِ كَمَّلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَقْسِيمَهُمْ بِالنِّسْبَةِ لِلتَّلَقِّي مِنَ النَّبِيءِ ﷺ إِلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٍ يَحْضُرُونَ مَجْلِسَهُ وَيَسْتَمِعُونَ إِلَى كَلَامِهِ، وَقِسْمٍ لَا يَحْضُرُونَ مَجْلِسَهُ وَإِنَّمَا يَتَوَسَّمُونَهُ وَيَنْظُرُونَ سَمْتَهُ. وَفِي كِلَا الْحَالَيْنِ مَسْلَكٌ عَظِيمٌ إِلَى الْهُدَى لَوْ كَانُوا مُهْتَدِينَ فَإِنَّ سَمَاعَ كَلَامِ النَّبِيءِ وَإِرْشَادِهِ يُنِيرُ عُقُولَ الْقَابِلِينَ لِلْهِدَايَةِ، فَلَا جَرَمَ أَنْ كَانَ اسْتِمْرَارُ الْمُشْرِكِينَ عَلَى كُفْرِهِمْ مَعَ سَمَاعِهِمْ كَلَامَ النَّبِيءِ أَوْ رُؤْيَةِ هَدْيِهِ مُؤْذِنًا بِبُلُوغِهِمُ الْغَايَةَ فِي الضَّلَالَةِ مَيْئُوسًا مِنْ نُفُوذِ الْحَقِّ إِلَيْهِمْ، وَلَيْسَ ذَلِكَ لِقُصُورِ كَلَامِهِ عَنْ قُوَّةِ الْإِبْلَاغِ إِلَى الِاهْتِدَاءِ، كَمَا أَنَّ التَّوَسُّمَ فِي سَمْتِهِ الشريف وَدَلَائِل نبوءته الْوَاضِحَةِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ كَافٍ فِي إِقْبَالِ النَّفْسِ عَلَيْهِ بِشَرَاشِرِهَا، فَمَا عُدِمَ انْتِفَاعُ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يُعَايِنُونَ ذَاتَهُ الشَّرِيفَةَ بِمُعَايَنَتِهَا إِلَّا لِشِدَّةِ بُغْضِهِمْ إِيَّاهُ وَحَسَدِهِمْ، وَقَدْ أَفَادَ سِيَاقُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْهِ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ وَلَا يَنْتَفِعُونَ

Daha önce müşriklerin putlar hakkındaki inançları bakımından zanna uyanlar ve putların hiçbir şey olmadığını kesin olarak bilenler şeklinde kısımlara ayrılması, Kur'an'ı tasdik etmeleri bakımından da onun doğruluğuna inananlar ve inanmayanlar şeklinde iki kısma ayrılması geçtiğinde; bu ayette de Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bilgi alma (telakki) bakımından kısımlara ayrılmaları tamamlanarak ikiye ayrılmıştır: Bir kısmı onun meclisinde bulunup sözünü dinler; diğer bir kısmı ise onun meclisinde bulunmaz, ancak simasını süzer ve heyetine bakar. Şayet hidayete erecek olsalardı her iki durumda da hidayete götüren muazzam bir yol vardı; zira Peygamber'in sözünü ve irşadını dinlemek hidayeti kabule yatkın olanların akıllarını aydınlatır. Dolayısıyla müşriklerin Peygamber'in sözünü işitmelerine veya onun hidayet rehberliğini görmelerine rağmen küfürlerinde ısrar etmeleri, onların sapkınlıkta son noktaya ulaştıklarını ve hakkın kendilerine nüfuz etmesinden ümit kesildiğini kesinlikle gösteriyordu. Bu durum, onun sözünün hidayete ulaştırma gücünden yoksun olmasından kaynaklanmıyordu; tıpkı onun şerefli simasını süzmenin ve bütün hallerinde açıkça görülen peygamberlik delillerinin, nefsin tüm varlığıyla ona yönelmesi için yeterli olması gibi. O şerefli zatı bizzat gören kâfirlerin bu görüşten yararlanamamaları, sadece ona karşı duydukları aşırı nefret ve hasetlerindendir. Sözün akışı onların onu dinlediklerini ve ona baktıklarını, fakat bundan yararlanmadıklarını

بِذَلِكَ مِنْ جِهَةِ أَنَّ الْمُسْتَمِعِينَ إِلَيْهِ وَالنَّاظِرِينَ إِلَيْهِ هُنَا اسْتَمَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَمِنْهُمْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ، فَطُوِيَتْ جُمْلَةُ: وَلَا يَنْتَفِعُونَ أَوْ نَحْوُهَا لِلْإِيجَازِ بِدَلَالَةِ التَّقْسِيمِ. وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ دُونَ اسْمِ الْفَاعِلِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَكَرُّرِ الِاسْتِمَاعِ وَالنَّظَرِ.

ifade etmiştir; çünkü her iki yerde de geçen { وَمِنْهُمْ } ifadesinin delalet ettiği üzere onu dinleyenler ve ona bakanlar küfür üzere kalmaya devam etmişlerdir. Bu sebeple taksimin delaleti sayesinde vecizlik sağlamak amacıyla "ve yararlanmazlar" cümlesi veya benzeri hazfedilmiştir (sözden düşürülmüştür). İsmi fâil yerine muzâri fiil getirilmesi ise dinleme ve bakmanın tekrarlandığını belirtmek içindir.

وَالْحِرْمَانُ مِنَ الِاهْتِدَاءِ مَعَ ذَلِكَ التَّكَرُّرِ أَعْجَبُ.

Bu tekrara rağmen hidayetten mahrum kalmak ise çok daha şaşırtıcıdır.

فَجُمْلَةُ: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ مَعَ مَا طُوِيَ فِيهَا. وَفِي هَذَا التَّفْرِيعِ بَيَانٌ لِسَبَبِ عَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِسَمَاعِ كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ، وَتَسْلِيَةٌ لَهُ وَتَعْلِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ، فَقُرِّبَتْ إِلَيْهِمْ هَذِهِ الْحَالَةُ الْغَرِيبَةُ بِأَنَّ أُولَئِكَ الْمُسْتَمِعِينَ بِمَنْزِلَةِ صُمٍّ لَا يَعْقِلُونَ فِي أَنَّهُمْ حُرِمُوا التَّأَثُّرَ بِمَا يَسْمَعُونَ مِنَ الْكَلَامِ

{ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ } cümlesi, hazfedilen kısımla birlikte { مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } cümlesi üzerine bir tefriadur (çıkarımdır). Bu tefride onların Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözünü işitmekten faydalanamayışlarının sebebinin beyanı, onun için bir teselli ve Müslümanlar için bir öğretim vardır. Zira işittikleri sözden etkilenmekten mahrum kaldıkları için o dinleyenlerin akletmeyen sağırlar mesabesinde olduğu belirtilerek bu garip durum onlara somutlaştırılmıştır;

فَسَاوَوُا الصُّمَّ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ فِي ذَلِكَ، وَهَذِهِ اسْتِعَارَةٌ مُصَرَّحَةٌ إِذْ جَعَلَهُمْ نَفْسَ الصُّمِّ.

böylece bu hususta akletmeyen sağırlara denk olmuşlardır. Bu da onları doğrudan sağırların kendisi kıldığı için bir istiâre-i musarrahadır.

وَبُنِيَ عَلَى ذَلِكَ اسْتِفْهَامٌ عَنِ التَّمَكُّنِ مِنْ إِسْمَاعِ هَؤُلَاءِ الصُّمِّ وَهَدْيِ هَؤُلَاءِ الْعُمْيِ مَعَ أَنَّهُمْ قَدْ ضَمُّوا إِلَى صَمَمِهِمْ عَدَمَ الْعَقْلِ وَضَمُّوا إِلَى عَمَاهُمْ عَدَمَ التَّبَصُّرِ. وَهَذَانِ الِاسْتِفْهَامَانِ مُسْتَعْمَلَانِ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَى دَعْوَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَلَا يَعْقِلُونَهَا، وَإِذْ يَنْظُرُونَ أَعْمَالَهُ وَسِيرَتَهُ وَلَا يَهْتَدُونَ بِهَا، فَلَيْسَ فِي هَذَيْنِ الِاسْتِفْهَامَيْنِ مَعْنَى الْإِنْكَارِ عَلَى مُحَاوَلَةِ النَّبِيءِ إِبْلَاغَهُمْ وَهَدْيَهُمْ لِأَنَّ الْمَقَامَ يَنْبُو عَنْ ذَلِكَ.

Bunun üzerine, sağırlıklarına akılsızlığı ve körlüklerine basiretsizliği eklemiş olmalarına rağmen bu sağırlara işittirmeye ve bu körleri doğru yola iletmeye güç yetirilip yetirilemeyeceğine dair bir istifham (soru) bina edilmiştir. Bu iki istifham, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini dinleyip de akletmediklerinde ve onun amellerini ve yaşantısını görüp de onunla doğru yolu bulmadıklarında onların durumuna hayret bildirmek (taaccüb) için kullanılmıştır. Dolayısıyla bu iki istifhamda, Peygamber'in tebliğ etme ve hidayete iletme çabasını kınama (inkâr) anlamı yoktur; zira makam buna elverişli değildir.

وَهَذِهِ الْمَعَانِي الْمَجَازِيَّةُ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمَقَامِ وَالْقَرَائِنِ، فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الِاسْتِفْهَامَانِ إِنْكَارًا، وَلِذَلِكَ لَا يُتَوَهَّمُ إِشْكَالٌ بِأَنَّ مَوْقِعَ (لَوِ) الْوَصْلِيَّةُ هُنَا بَعْدَ مَا هُوَ بِمَعْنَى النَّفْيِ بِحَيْثُ تَنْتَقِضُ الْمُبَالَغَةُ الَّتِي اجْتُلِبَتْ لَهَا (لَوِ) الْوَصْلِيَّةُ، بَلِ الْمَعْنَى بِالْعَكْسِ.

Bu mecazi anlamlar makama ve karinelere göre değişir; bundan dolayı buradaki iki istifham inkâr anlamında değildir. Bu sebeple vasl bildiren lev (لَوِ) edatının olumsuzluk manasındaki bir ifadeden sonra yer almasıyla, vasl bildiren lev edatının kendisi için getirildiği mübalağanın bozulduğu şeklinde bir zorluk vehmedilmemelidir; bilakis mana bunun tam aksinedir.

وَفِي هَذَيْنِ الِاسْتِفْهَامَيْنِ تَرْشِيحٌ لِاسْتِعَارَةِ الصُّمِّ وَالْعُمْيِ لِهَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا خَلَقَ نُفُوسَهُمْ مَفْطُورَةً عَلَى الْمُكَابَرَةِ وَالْعِنَادِ وَبَغْضَاءِ مَنْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَحَسَدِهِ كَانَتْ هَاتِهِ الْخِصَالُ حَوَائِلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ التَّأَثُّرِ بِالْمَسْمُوعَاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ فَجِيءَ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ التَّعْجِيبِيِّ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى تَقَوِّي الْخَبَرَ بِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ بِقَوْلِهِ: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ وَقَوْلُهُ: أَفَأَنْتَ تَهْدِي دُونَ أَنْ يُقَالَ: أتسمع الصم وتَهْدِي الْعُمْيَ، فَكَانَ هَذَا التَّعْجِيبُ مؤكدا مقوى.

Bu iki istifhamda, bu kâfirler için sağırlık ve körlük istiaresini güçlendiren bir terşîh vardır. Yani Allah onların nefislerini büyüklenme, inat, Allah'ın nimet verdiği kimseye buğzetme ve haset etme fıtratında yarattığında, bu hasletler işitilen ve görülen şeylerden etkilenmelerine engel olmuştur. Bu sebeple: "Sağırları işittirip körleri doğru yola iletir misin? (أتسمع الصم وتَهْدِي الْعُمْيَ)" denilmeyip { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ } ve { أَفَأَنْتَ تَهْدِي } denilerek müsnedün ileyhin fiil olan haberin önüne geçirilmesi suretiyle haberi pekiştirmeyi içeren taaccüb istifhamı kalıbı getirilmiştir; böylece bu hayret ifadesi tekitli ve güçlü kılınmıştır.

و (لَو) فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ وَقَوْلِهِ: وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ، وَصْلِيَّةٌ دَالَّةٌ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي الْأَحْوَالِ، وَهِيَ الَّتِي يَكُونُ الَّذِي بَعْدَهَا أَقْصَى مَا يُعَلَّقُ بِهِ الْغَرَضُ.

{ وَلَوْ كانُوا لَا يَعْقِلُونَ } ve { وَلَوْ كانُوا لَا يُبْصِرُونَ } ifadelerindeki lev (لَو), hallerde mübalağa bildiren vasliye lev'idir; bu öyle bir edattır ki kendisinden sonraki kısım maksadın taalluk ettiği en uç noktayı ifade eder.

وَلِذَلِكَ يُقَدِّرُونَ لِتَفْسِيرِ مَعْنَاهَا جُمْلَةً قَبْلَ جُمْلَةِ (لَوْ) مَضْمُونُهَا ضِدَّ الْجُمْلَةِ الَّتِي دَخَلَتْ عَلَيْهَا (لَوْ) ، فَيُقَالُ هُنَا: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ لَوْ كَانُوا يَعْقِلُونَ بَلْ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ.

Bu sebeple onun anlamını açıklamak için (لَوْ) cümlesinden önce, içeriği (لَوْ)'un dahil olduğu cümlenin zıddı olan bir cümle takdir ederler; nitekim burada: "Sağırlar aklediyor olsalardı onlara sen mi işittirecektin? Hatta akletmiyorlarsa [nasıl işittireceksin]!" denilir.

وَلَمَّا كَانَ الْغَرَضُ هُنَا التَّعْجِيبَ مِنْ حَالِهِمْ إِذْ لَمْ يَصِلُوا إِلَى الْهُدَى كَانَ عَدَمُ فَهْمِهِمْ وَعَدَمُ تَبَصُّرِهِمْ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِهِمْ لَا يَعْقِلُونَ وَكَوْنِهِمْ لَا بَصَائِرَ لَهُمْ. فَمَعْنَى: لَا يَعْقِلُونَ

Buradaki amaç hidayete ulaşamadıklarında onların durumuna hayret bildirmek olduğundan, anlamayışları ve idrak edemeyişleri, akletmediklerinden ve basiretlerinin bulunmayışından kinaye kılınmıştır. Dolayısıyla { لَا يَعْقِلُونَ } ifadesinin manası;

لَيْسَ لَهُمْ إِدْرَاكُ الْعُقُولِ، أَيْ وَلَوِ انْضَمَّ إِلَى صَمَمِهِمْ عَدَمُ عُقُولِهِمْ فَإِنَّ الْأَصَمَّ الْعَاقِلَ رُبَّمَا تَفَرَّسَ فِي مُخَاطِبِهِ وَاسْتَدَلَّ بِمَلَامِحِهِ.

akıl idraklerinin olmamasıdır; yani sağırlıklarına bir de akılsızlıkları eklenmiş olsa bile [işittiremezsin]; zira akıllı olan sağır, bazen muhatabının yüz ifadesini süzer (firaset eder) ve jest ve mimiklerinden çıkarımda bulunur.

وَأَمَّا مَعْنَى: لَا يُبْصِرُونَ فَإِنَّهُمْ لَا بَصِيرَةَ لَهُمْ يَتَبَصَّرُونَ بِهَا. وَهُوَ الَّذِي فَسَّرَ بِهِ «الْكَشَّافُ» وَهُوَ الْوَجْهُ، إِذْ بِدُونِهِ يَكُونُ مَعْنَى: لَا يُبْصِرُونَ مُسَاوِيًا لِمَعْنَى الْعَمَى فَلَا تَقَعُ الْمُبَالَغَةُ بِ (لَوِ) الْوَصْلِيَّةِ مَوْقِعَهَا، إِذْ يَصِيرُ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا عُمْيًا. وَمُقْتَضَى كَلَامِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ يُقَال: أبْصر إِذا اسْتَعْمَلَ بَصِيرَتَهُ وَهِيَ التَّفْكِيرُ وَالِاعْتِبَارُ بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ. وَكَلَامُ «الْأَسَاسِ» يَحُومُ حَوْلَهُ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: لَا يُبْصِرُونَ مَعْنَى التَّأَمُّلِ، أَيْ وَلَوِ انْضَمَّ إِلَى عَمَى الْعُمْيِ عَدَمُ التَّفْكِيرِ كَمَا هُوَ حَالُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ مَدْلُولًا لِفِعْلِ يُبْصِرُونَ بِالْوَضْعِ الْحَقِيقِيِّ أَوِ الْمَجَازِيِّ. فَبِهَذَا النَّظْمِ الْبَدِيعِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الِاسْتِعَارَةِ فِي أَوَّلِهِ وَعَلَى الْكِنَايَةِ فِي آخِرِهِ وَعَلَى التَّعْجِيبِ وَتَقْوِيَتِهِ فِي وَسَطِهِ حَصَلَ تَحْقِيقٌ أَنَّهُمْ لَا يَنْتَفِعُونَ بِأَسْمَاعِهِمْ وَلَا بِأَبْصَارِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَا يَعْقِلُونَ وَلَا يَتَبَصَّرُونَ فِي الْحَقَائِقِ.

{ لَا يُبْصِرُونَ } ifadesinin manasına gelince; onların kendisiyle gerçeği görecekleri bir basiretleri yoktur. *el-Keşşâf*'ın tefsir ettiği mana da budur ve doğru olan vecih de budur. Çünkü bu mana olmadan { لَا يُبْصِرُونَ } ifadesinin anlamı körlük (amâ) anlamıyla eşit olur ve bu durumda vasliye lev'i ile yapılan mübalağa yerini bulmaz; zira mana "körleri, kör olsalar bile sen mi hidayete erdireceksin" şeklini alır. *el-Keşşâf*'ın ifadesinin gereği şudur: Kişi basiretini, yani eşyanın hakikatlerini düşünüp ibret almayı kullandığında *ebsara* (أبْصر) denir. *el-Esâs*'ın ifadeleri de bu çerçevededir. Her nasıl olursa olsun { لَا يُبْصِرُونَ } kavlinden kastedilen tefekkür manasıdır; yani ister gerçek ister mecazi vaz' ile { يُبْصِرُونَ } fiilinin medlûlü olsun, sana bakan bu kimselerin durumunda olduğu gibi körlerin körlüğüne bir de düşünmemek eklenmiş olsa bile [hidayet edemezsin]. İşte başında istiare, sonunda kinaye, ortasında ise taaccüb ve onun pekiştirilmesini içeren bu eşsiz nazımla, onların ne kulaklarından ne de gözlerinden yararlandıkları, akletmedikleri ve hakikatleri basiretle kavramadıkları tescil ve tahakkuk etmiştir.

وَقَدْ عُلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْحَالَةَ الَّتِي اتَّصَفُوا بِهَا هِيَ حَالَةٌ أَصَارَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهَا بِتَكْوِينِهِ وَجَعَلَهَا عِقَابًا لَهُمْ فِي تَمَرُّدِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ وَتَصَلُّبِهِمْ فِي شِرْكِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ عَنْ دَعْوَةِ رَسُولِهِ وَلِذَلِكَ جَعَلَهُمْ صُمًّا وَعُمْيًا. فَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي يُسْمِعُهُمْ وَيَهْدِيهِمْ لَا أَنْتَ لِأَنَّ هَذَا أَمْرٌ مَعْلُومٌ لَا يَحْتَاجُ لِلْعِبَارَةِ.

Onların nitelendiği bu durumun, küfürdeki azgınlıkları, şirkteki inatçılıkları ve peygamberinin davetinden yüz çevirmeleri sebebiyle Allah'ın tekvinî olarak kendilerini dönüştürdüğü ve onlara bir ceza kıldığı bir durum olduğu bilinmektedir; bundan dolayı onları sağır ve kör yapmıştır. Dolayısıyla mana, "onlara işittirecek ve hidayet edecek olan sen değil, Allah'tır" demek değildir; zira bu zaten bilinen ve ifade edilmeye ihtiyaç duyulmayan bir husustur.

وَقَدْ أَوْرَدَ الشَّيْخُ ابْنُ عَرَفَةَ سُؤَالًا عَنْ وَجْهِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ قَوْلِهِ: مَنْ يَسْتَمِعُونَ وَقَوْلِهِ:

Şeyh İbn Arafe, { مَنْ يَسْتَمِعُونَ } kavli ile

مَنْ يَنْظُرُ إِذْ جِيءَ بِضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي الْأَوَّلِ وَبِضَمِيرِ الْمُفْرَدِ فِي الثَّانِي. وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْإِسْمَاعَ يَكُونُ مِنَ الْجِهَاتِ كُلِّهَا وَأَمَّا النَّظَرُ فَإِنَّمَا يَكُونُ مِنَ الْجِهَةِ الْمُقَابِلَةِ. وَهُوَ جَوَابٌ غَيْرُ وَاضِحٍ لِأَنَّ تَعَدُّدَ الْجِهَاتِ الصَّالِحَةِ لِأَحَدِ الْفِعْلَيْنِ لَا يُؤَثِّرُ إِذَا كَانَ الْمُسْتَمِعُونَ وَالنَّاظِرُونَ مُتَّحِدِينَ وَلِأَنَّ الْجَمْعَ وَالْإِفْرَادَ هُنَا سَوَاءٌ لِأَنَّ مُفَادَ (مَنِ) الْمَوْصُولَةِ فِيهِمَا هُوَ مَنْ يَصْدُرُ مِنْهُمُ الْفِعْلُ وَهُمْ عَدَدٌ وَلَيْسَ النَّاظِرُ شَخْصًا وَاحِدًا.

{ مَنْ يَنْظُرُ } kavli arasında birinci cümlede çoğul zamiri, ikinci cümlede ise tekil zamiri getirilmesinin ayrım gerekçesi hakkında bir soru sormuştur. Buna, işittirmenin her yönden gerçekleşebileceği, bakmanın ise sadece karşı yönden olabileceği şeklinde cevap vermiştir. Ancak bu cevap açık ve tatmin edici değildir; çünkü dinleyenler ve bakanlar aynı kişiler olduktan sonra, iki fiilden birine elverişli yönlerin çokluğu bir etki doğurmaz; ayrıca buradaki çoğulluk ve tekillik eşittir, zira her ikisinde de mevsûl olan (مَنْ)'in ifade ettiği şey fiili işleyenlerdir ve onlar da birden fazla kişidir, bakan tek bir şahıs değildir.

وَالْوَجْهُ أَنَّ كِلَا الِاسْتِعْمَالَيْنِ سَوَاءٌ فِي مُرَاعَاةِ لَفْظِ (مَنْ) وَمَعْنَاهَا، فَلَعَلَّ الِابْتِدَاءَ بِالْجَمْعِ فِي صِلَةِ (مَنِ) الْأُولَى الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِ (مَنْ) غَيْرُ وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ وَأَنَّ الْعُدُولَ

Doğru olan yaklaşım şudur: Her iki kullanım da (مَنْ) lafzını ve manasını gözetme açısından eşittir. Birinci (مَنْ) mevsûlünün sılasında çoğul ile başlanması, belki de (مَنْ) ile kastedilenin belirli tek bir kişi olmadığına işaret etmek içindir; ikinci (مَنْ) mevsûlünün sılasında çoğuldan

عَنِ الْجَمْعِ فِي صِلَةِ (مَنِ) الثَّانِيَةِ هُوَ التَّفَنُّنُ وَكَرَاهِيَةُ إِعَادَةِ صِيغَةِ الْجَمْعِ لِثِقَلِهَا لَا سِيَّمَا بَعْدَ

vazgeçilmesi ise tefennün (üslup çeşitliliği) amacıyla ve özellikle murat edilen mana anlaşıldıktan sonra

أَنْ حَصَلَ فَهْمُ الْمُرَادِ، أَوْ لَعَلَّ اخْتِلَافَ الصِّيغَتَيْنِ لِلْمُنَاسَبَةِ مَعَ مَادَّةِ فعلي (يستمع) و (ينظر) .

ağırlığından ötürü çoğul sîgasını tekrarlamaktan kaçınmak içindir. Yahut iki sîganın farklılığı, { يَسْتَمِعُ } ve { يَنْظُرُ } fiillerinin kök yapısıyla olan uyumdan kaynaklanmaktadır.

فَفِعْلُ (يَنْظُرُ) لَا تُلَائِمُهُ صِيغَةُ الْجَمْعِ لِأَنَّ حُرُوفَهُ أَثْقَلُ مِنْ حُرُوفِ (يَسْتَمِعُ) فَيَكُونُ الْعُدُولُ اسْتِقْصَاءً لمقْتَضى الفصاحة.

Zira { يَنْظُرُ } fiiline çoğul sîgası uygun düşmemektedir; çünkü onun harfleri { يَسْتَمِعُ } fiilinin harflerinden daha ağırdır. Böylece [tekile] yönelme, fesahatin gereğini tam olarak yerine getirmektedir.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٤٤]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 44]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَلكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.”

تَذْيِيلٌ، وَشَمِلَ عُمُومُ النَّاسِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ وَلَا يَهْتَدُونَ وَيَنْظُرُونَ وَلَا يَعْتَبِرُونَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ التَّعْرِيضُ بِالْوَعِيدِ بِأَنْ سَيَنَالُهُمْ مَا نَالَ جَمِيعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِتَكْذِيبِ رُسُلِ اللَّهِ. وَعُمُومُ النَّاسَ الْأَوَّلُ عَلَى بَابِهِ وَعُمُومُ النَّاسَ الثَّانِي مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ النَّاسِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِقَرِينَةِ الْخَبَرِ. وَإِنَّمَا حَسُنَ الْإِتْيَانُ فِي جَانِبِ هَؤُلَاءِ بِصِيغَةِ الْعُمُومِ تَنْزِيلًا لِلْكَثْرَةِ مَنْزِلَةَ الْإِحَاطَةِ لِأَنَّ ذَلِكَ غَالِبُ حَالِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ.

[Bu ayet] bir fezlekedir (tezyîl) ve insanların umumîliği, dinleyip de hidayet bulmayan, bakıp da ibret almayan müşrikleri de kapsamaktadır. Bu fezlekenin amacı, Allah'ın elçilerini yalanlayarak kendilerine zulmeden herkesin başına gelenlerin onların da başına geleceğini üstü kapalı bir tehditle bildirmektir. Birinci { النَّاسَ } ifadesinin umumiliği lafzi gereği üzeredir; ikinci { النَّاسَ } ifadesinin umumiliğinden ise, haberin karinesiyle özellikle kendilerine zulmeden insanlar kastedilmiştir. Bunlar hakkında umum sîgasıyla getirilmesi, o dönemde insanların çoğunun durumu böyle olduğundan çokluğun kuşatıcılık makamına indirilmesi sebebiyle güzel düşmüştür.

وَهَذَا الِاسْتِدْرَاكُ أَشْعَرَ بِكَلَامٍ مَطْوِيٍّ بَعْدَ نَفْيِ الظُّلْمِ عَنِ اللَّهِ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ بِعِقَابِهِ مَنْ لَمْ يَسْتَوْجِبِ الْعِقَابَ وَلَكِنَّ النَّاسَ يَظْلِمُونَ فَيَسْتَحِقُّونَ الْعِقَابَ، فَصَارَ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ بِالْعِقَابِ وَلَكِنَّهُمْ يَظْلِمُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى مَا أَرَادَ مِنْهُمْ فَيُعَاقِبُهُمْ عَدْلًا لِأَنَّهُمْ ظَلَمُوا فَاسْتَوْجَبُوا الْعِقَابَ.

Bu istidrak (düzeltme/istisna), zulmün Allah'tan nefyedilmesinin ardından gizli bir söze işaret etmektedir; o da Allah'ın, cezayı hak etmeyen kimseyi cezalandırarak insanlara zulmetmeyeceği, fakat insanların zulmedip cezayı hak ettikleridir. Böylece mana, Allah'ın insanlara ceza vererek zulmetmeyeceği, ancak onların kendilerinden istenen şeylere karşı haddi aşarak nefislerine zulmettikleri, O'nun da zulmettikleri ve cezayı hak ettikleri için adaletiyle onları cezalandırdığı şeklini almıştır.

وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ عَلَى عَامِلِهِ لِإِفَادَةِ تَغْلِيطِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَا جَنُوا بِكُفْرِهِمْ إِلَّا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَمَا ظَلَمُوا اللَّهَ وَلَا رُسُلَهُ فَمَا أَضَرُّوا بِعَمَلِهِمْ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ.

Mef'ûlün âmilinden önce getirilmesi, küfürleriyle ancak kendi nefislerine zarar verdiklerini, Allah'a ve elçilerine asla zulmetmediklerini ve amelleriyle sadece kendilerine zarar verdiklerini belirterek onların büyük bir yanılgı içinde olduklarını bildirmek içindir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِتَشْدِيدِ نُونِ لكِنَّ وَنَصْبِ النَّاسَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَخْفِيفِ النُّونِ وَرفع النَّاسَ.

Cumhur { لَكِنَّ } kelimesinin nûn'unu şeddeli ve { النَّاسَ } kelimesini mansub okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise nûn'u şeddesiz (muhaffef) ve { النَّاسُ } kelimesini merfû okumuşlardır.

[سُورَة يُونُس (١٠) : آيَة ٤٥]

[Yûnus Suresi (10): Ayet 45]

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥)

{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنَ النَّهارِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) } “Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün bir saatinden başka kalmamışlar gibi aralarında tanışırlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayan ve doğru yolda bulunmayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.”

عَطْفٌ عَلَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ [يُونُس: ٢٨] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ عَوْدًا إِلَى غَرَضٍ مِنَ الْكَلَامِ بَعْدَ تَفْصِيلِهِ وَتَفْرِيعِهِ وَذَمِّ الْمَسُوقِ إِلَيْهِمْ وَتَقْرِيعِهِمْ فَإِنَّهُ لَمَّا جَاءَ فِيمَا مَضَى ذِكْرُ يَوْمِ الْحَشْرِ إِذْ هُوَ حِينُ افْتِضَاحِ ضَلَالِ الْمُشْرِكِينَ بِبَرَاءَةِ شُرَكَائِهِمْ مِنْهُمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالتَّقْرِيعِ عَلَى عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ مَعَ وُضُوحِ بَرَاهِينِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَإِذْ كَانَ الْقُرْآنُ قَدْ أَبْلَغَهُمْ مَا كَانَ يَعْصِمُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْمَوْقِفِ الذَّلِيلِ لَوِ اهْتَدَوْا بِهِ

{ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ } [Yûnus: 28] kavline atıftır; sözün tafsilatlandırılması, dallandırılması, hitap edilenlerin yerilmesi ve kınanmasından sonra asıl amacına dönülmesi kabilinden kıssanın kıssaya atfıdır. Zira daha önce, ortak koştukları varlıkların kendilerinden teberri etmesiyle müşriklerin sapıklığının rezil rüsva olacağı haşir günü zikredildiğinde, hemen ardından Allah Teâlâ'nın vahdaniyet delilleri apaçık ortadayken putlara tapmaları yüzünden kınanmaları zikredilmişti. Kur'an, eğer hidayete erselerdi kendilerini bu zelil duruma düşmekten koruyacak olan şeyleri onlara tebliğ etmiş olduğundan,

أَتْبَعَ ذَلِكَ بِالتَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَإِثْبَاتِ أَنَّهُ خَارِجٌ عَنْ طَوْقِ الْبَشَرِ وَتَسْفِيهِ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ وَتَفَنَّنُوا فِي الْإِعْرَاضِ عَنْهُ وَاسْتُوفِيَ الْغَرَضُ حَقَّهُ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ يَوْمِ الْحَشْرِ مَرَّةً أُخْرَى إِذْ هُوَ حِينَ خَيْبَةِ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْبَعْثِ وَهُمُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا وَظَهَرَ افْتِضَاحُ شِرْكِهِمْ فِي يَوْمِ الْحَشْرِ فَكَانَ مِثْلَ رَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.

bunun ardından Kur'an'ın şanını yüceltme, onun beşer gücünün ötesinde olduğunu ispatlama, onu yalanlayanları ve ondan yüz çevirmede türlü yollara sapanları akılsızlıkla niteleme konuları getirilmiş ve bu gaye hakkıyla tamamlanınca, söz yeniden haşir gününün zikrine dönmüştür; çünkü o gün, öldükten sonra dirilmeyi yalanlayanların, yani şirk koşan ve şirklerinin rezilliği haşir gününde açığa çıkan kimselerin hüsrana uğrayacağı andır; böylece bu durum, sözün sonunu başına bağlama (raddü'l-acüz ale's-sadr) kabilinden olmuştur.

وَانْتَصَبَ يَوْمَ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِفِعْلِ خَسِرَ. وَالتَّقْدِيرُ: وَقَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ، فَارْتِبَاطُ الْكَلَامِ هَكَذَا: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ وَقَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ. وَتَقْدِيمُ الظَّرْفِ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَهَمَّ تَذْكِيرُهُمْ بِذَلِكَ الْيَوْمِ وَإِثْبَاتُ وُقُوعِهِ مَعَ تَحْذِيرِهِمْ وَوَعِيدِهِمْ بِمَا يَحْصُلُ لَهُمْ فِيهِ.

{ يَوْمَ } lafzı, { خَسِرَ } fiilinin zarfı olarak mansub kılınmıştır. Takdiri şöyledir: “Onları toplayacağımız gün, Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.” Sözün irtibatı şu şekildedir: “Onlar gerçek mevlaları olan Allah'a döndürülmüş ve uydurageldikleri şeyler kendilerinden kaybolup gitmiştir; onları toplayacağımız gün ise Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır.” Zarfın âmilinden önce getirilmesi ihtimam içindir; zira asıl önemli maksat onlara o günü hatırlatmak, gerçekleşeceğini ispatlamak ve o günde başlarına geleceklerle onları uyarıp tehdit etmektir.

وَلِذَلِكَ عَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْمَوْصُولِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ دُونَ قَدْ خَسِرُوا، لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ سَبَبَ خُسْرَانِهِمْ هُوَ تَكْذِيبُهُمْ بِلِقَاءِ اللَّهِ وَذَلِكَ التَّكْذِيبُ مِنْ آثَارِ الشِّرْكِ فَارْتَبَطَ بِالْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَهِيَ جُمْلَةُ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ [يُونُس: ٢٨- ٣٠] .

Bu sebeple, hüsranlarının sebebinin Allah'a kavuşmayı yalanlamaları olduğuna ve bu yalanlamanın şirkin eserlerinden biri olduğuna işaret etmek için { قَدْ خَسِرُوا } demek yerine { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ } buyrularak zamir yerine ism-i mevsûl getirilmiştir. Böylece bu cümle ilk cümleye, yani { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ } kavlinden { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَفْتَرُونَ } [Yûnus: 28-30] kavline kadar olan kısma bağlanmıştır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَحْشُرُهُمْ بِنُونِ الْعَظَمَةِ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ، فَالضَّمِيرُ يَعُودُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ قَبْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً [يُونُس: ٤٤] .

Cumhur { نَحْشُرُهُمْ } kelimesini azamet nûn'u ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise gayb yâ'sı ile [ { يَحْشُرُهُمْ } şeklinde] okumuştur; bu durumda zamir, kendisinden önceki { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } [Yûnus: 44] kavlinde geçen lafza-i celâle döner.

وَجُمْلَةُ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ إِمَّا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ: نَحْشُرُهُمْ وَجُمْلَةِ يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ، وَإِمَّا حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ الْمَنْصُوبِ فِي نَحْشُرُهُمْ.

{ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا ساعَةً مِنَ النَّهارِ } cümlesi, ya { نَحْشُرُهُمْ } cümlesi ile { يَتَعارَفُونَ بَيْنَهُمْ } cümlesi arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir) ya da { نَحْشُرُهُمْ } fiilindeki mansub zamirden hâldir.

وكَأَنْ مُخَفَّفَةُ (كَأَنَّ) الْمُشَدَّدَةِ النُّونِ الَّتِي هِيَ إِحْدَى أَخَوَاتِ (إِنَّ) ، وَهِيَ حَرْفُ تَشْبِيهٍ، وَإِذَا خُفِّفَتْ يَكُونُ اسْمُهَا مَحْذُوفًا غَالِبًا، وَالتَّقْدِيرُ هُنَا: كَأَنَّهُمْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى الِاسْمِ الْمَحْذُوفِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ضَمَائِرِهِمْ.

{ كَأَنْ }, { إِنَّ }'nin kardeşlerinden olan şeddeli nûn'lu (كَأَنَّ)'nin muhaffefidir (hafifletilmişidir); bir teşbih harfidir ve hafifletildiğinde ismi çoğunlukla hazfedilir. Buradaki takdiri şöyledir: “Sanki onlar gündüzün bir saatinden başka kalmamışlar gibidir.” Hazfedilen isme, daha önce geçen zamirleri delalet etmiştir.

وَالْمَعْنَى تَشْبِيهُ الْمَحْشُورِينَ بَعْدَ أَزْمَانٍ مَضَتْ عَلَيْهِمْ فِي الْقُبُورِ بِأَنْفُسِهِمْ لَوْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي الْقُبُورِ إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ.

Mana, kabirlerde üzerlerinden nice zamanlar geçtikten sonra haşredilen kimselerin, kabirlerde sadece gündüzün bir saati kadar kalmış olsalardı bulunacakları hâle benzetilmesidir.

ومِنَ النَّهارِ (مِنْ) فِيهِ تَبْعِيضِيَّةٌ صِفَةٌ لِ ساعَةً وَهُوَ وَصْفٌ غَيْرُ مُرَادٍ مِنْهُ التَّقْيِيدُ إِذْ لَا فَرْقَ فِي الزَّمَنِ الْقَلِيلِ بَيْنَ كَوْنِهِ مِنَ النَّهَارِ أَوْ مِنَ اللَّيْلِ وَإِنَّمَا هَذَا وَصْفٌ خَرَجَ مَخْرَجَ الْغَالِبِ لِأَنَّ النَّهَارَ هُوَ الزَّمَنُ الَّذِي تَسْتَحْضِرُهُ الْأَذْهَانُ فِي الْمُتَعَارَفِ، مِثْلَ ذِكْرِ لَفْظِ الرَّجُلِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ [الْأَعْرَافِ: ٤٦] . وَمِنْ

{ مِنَ النَّهارِ } ifadesindeki (مِنْ) teb'îziyyedir (parça bildiren) ve { ساعَةً } lafzının sıfatıdır; bu, tahsis amacı gütmeyen bir nitelemedir, zira az bir zaman olması bakımından gündüzden veya geceden olması arasında bir fark yoktur. Ancak bu, insanların zihninde ilk canlanan zaman diliminin gündüz olması sebebiyle galip duruma göre yapılmış bir nitelemedir; nitekim insanın durumlarından haber verilirken 'adam' lafzının zikredilmesi de böyledir, Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } [A'râf: 46] kavlinde olduğu gibi. Yine

هَذَا مَا وَقَعَ

bunun bir benzeri de

فِي الْحَدِيثِ «وَإِنَّمَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةٌ مِنْ نَهَارٍ»

hadiste geçen: «Bana ancak gündüzün bir saati helal kılındı»