Binûn

11- Hûd Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سُورَة هود (١١) : آيَة ٦٣]

[Hûd Suresi (11): Ayet 63]

قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣)

{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Görüşünüz nedir söyler misiniz; ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve bana katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem beni Allah'a karşı kim koruyabilir? O halde siz bana ziyandan başka bir şey artırmıyorsunuz.'”

جَوَابٌ عَنْ كَلَامِهِمْ فَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ جُمْلَةُ قالَ وَهُوَ الشَّأْنُ فِي حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.

Onların sözlerine bir cevaptır; bu sebeple defalarca geçtiği üzere karşılıklı konuşmaların aktarılmasındaki kural gereği { قالَ } cümlesi atfedilmemiştir.

وَابْتِدَاءُ الْجَوَابِ بِالنِّدَاءِ لِقَصْدِ التَّنْبِيهِ إِلَى مَا سَيَقُولُهُ اهْتِمَامًا بِشَأْنِهِ.

Cevaba nida ile başlanması, durumunun önemine binaen söyleyeceği şeye dikkat çekmek kastıyladır.

وَخَاطَبَهُمْ بِوَصْفِ الْقَوْمِيَّةِ لَهُ لِلْغَرَضِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي قِصَّةِ نوح.

Nûh kıssasında daha önce geçen gaye doğrultusunda, onlara kendi kavmi olma vasfıyla hitap etti.

وَالْكَلَام فِي قَوْلِهِ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً كَالْكَلَامِ عَلَى نَظِيرِهَا فِي قِصَّةِ نُوحٍ.

{ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتانِي مِنْهُ رَحْمَةً } buyruğuna dair açıklama, Nûh kıssasındaki benzerine dair açıklama gibidir.

وَإِنَّمَا يَتَّجِهُ هُنَا أَنْ يَسْأَلَ عَنْ مُوجِبِ تَقْدِيمِ مِنْهُ عَلَى رَحْمَةً هُنَا، وَتَأْخِيرِ مِنْ عِنْدِهِ [هود: ٢٨] عَن رَحْمَةً [هود: ٢٨] فِي قِصَّةِ نُوحٍ السَّابِقَةِ.

Burada ancak, burada { مِنْهُ } ifadesinin { رَحْمَةً } kelimesinin önüne geçirilmesinin ve geçen Nûh kıssasında ise { مِنْ عِنْدِهِ } [Hûd: 28] ifadesinin { رَحْمَةً } [Hûd: 28] kelimesinden sonraya bırakılmasının gerekçesi sorulabilir.

فَالْجَوَابُ لِأَنَّ ذَلِكَ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ التَّفَنُّنِ بِعَدَمِ الْتِزَامِ طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ فِي إِعَادَةِ الْكَلَامِ الْمُتَمَاثِلِ، هُوَ أَيْضًا أَسْعَدُ بِالْبَيَانِ فِي وُضُوحِ الدَّلَالَةِ وَدَفْعِ اللَّبْسِ. فَلَمَّا كَانَ مَجْرُورُ (مِنْ) الِابْتِدَائِيَّةِ ظَرْفًا وَهُوَ (عِنْدَ) كَانَ صَرِيحًا فِي وَصْفِ الرَّحْمَةِ بِصِفَةٍ تَدُلُّ عَلَى الِاعْتِنَاءِ الرَّبَّانِيِّ بِهَا وَبِمَنْ أُوتِيَهَا. وَلَمَّا كَانَ الْمَجْرُورُ هُنَا ضَمِيرَ الْجَلَالَةِ كَانَ الْأَحْسَنُ أَنْ يَقَعَ عَقِبَ فِعْلِ آتانِي لِيَكُونَ تَقْيِيدُ الْإِيتَاءِ بِأَنَّهُ من الله مشير إِلَى إِيتَاءٍ خَاصٍّ ذِي عِنَايَةٍ بِالْمُؤْتَى إِذْ لَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ كَوْنُهُ مِنَ

Cevap şudur: Bu durum, benzer sözlerin tekrarlanmasında tek bir üsluba bağlı kalmamak suretiyle sağlanan edebi çeşitliliğin (tefennün) yanı sıra, delaletin açıklığı ve kapalılığın giderilmesi açısından beyan sanatına da daha uygundur. Başlangıç bildiren (ibtidâiyye olan) (مِنْ) edatının mecrûru bir zarf yani (عِنْدَ) olduğunda, rahmeti hem ona hem de kendisine verildiği kimseye yönelik ilahî ihtimama delalet eden bir sıfatla nitelemekte açıktı. Burada mecrûr olan lafza-i celâl zamiri olunca, verme fiilinin Allah'a ait oluşunun kayıt altına alınmasının, kendisine verilen kimseye yönelik özel bir ihtimam taşıyan bir vermeye işaret etmesi için { آتانِي } fiilinin hemen ardından gelmesi daha uygun oldu; zira böyle olmasaydı onun

اللَّهِ تَحْصِيلًا لِمَا أُفِيدَ مِنْ إِسْنَادِ الْإِيتَاءِ إِلَيْهِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِيتَاءً خَاصًّا، وَلَوْ أُوقِعَ مِنْهُ عَقِبَ رَحْمَةً لَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّ ذَلِكَ عِوَضٌ عَنِ الْإِضَافَةِ، أَيْ عَنْ أَنْ يُقَالَ: وَآتَانِي رَحْمَتَهُ، كَقَوْلِهِ: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا [مَرْيَم: ٢١] أَيْ وَرَحْمَتَنَا لَهُمْ، أَيْ لِنَعِظَهُمْ وَنَرْحَمَهُمْ.

Allah'tan olması, verme fiilinin O'na isnat edilmesinden anlaşılan şeyin tekrarı (tahsîl-i hâsıl) olurdu; dolayısıyla kastedilenin özel bir verme olması zorunlu hale geldi. Eğer { مِنْهُ } ifadesi { رَحْمَةً } kelimesinin ardına getirilseydi, işiten kimse bunun izafet yerine geçtiğini zannederdi; yani { وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا } [Meryem: 21] “Onu insanlara bir mucize ve bizden bir rahmet kılalım” yani 'onlara rahmetimiz kılalım, öğüt verelim ve acıyalım' buyruğunda olduğu gibi 'bana rahmetini verdi' denilmiş gibi sanılırdı.

وَجُمْلَةُ فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ جَوَابُ الشَّرْطِ وَهُوَ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ.

{ فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ } cümlesi, { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ } şeklindeki şartın cevabıdır.

وَالْمَعْنَى إِلْزَامٌ وَجَدَلٌ، أَيْ إِنْ كُنْتُم تنكرون نبوءتي توبّخونني عَلَى دَعْوَتِكُمْ فَأَنَا مُؤْمِنٌ بِأَنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي، أَفَتَرُونَ أَنِّي أَعْدِلُ عَنْ يَقِينِي إِلَى شَكِّكُمْ، وَكَيْفَ تَتَوَقَّعُونَ مِنِّي ذَلِكَ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ يَقِينِي بِذَلِكَ يَجْعَلُنِي خَائِفًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ وَلَا أَحَدَ يَنْصُرُنِي.

Anlam, susturma (ilzam) ve cedeldir; yani 'eğer siz benim peygamberliğimi inkâr ediyor ve davetimden ötürü beni azarlıyorsanız, ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde olduğuma inanıyorum. Benim kesin inancımdan (yakîn) vazgeçip sizin şüphenize döneceğimi mi sanıyorsunuz? Buna olan kesin inancımın, O'na isyan ettiğim takdirde beni Allah'ın azabından korkar hale getirdiğini ve beni kimsenin koruyamayacağını bildiğiniz halde benden bunu nasıl beklersiniz?' demektir.

وَالْكَلَامُ على قَوْله: فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ كَالْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: مَنْ

Onun: { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ } sözüne dair açıklama, Nûh kıssasındaki:

يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ

{ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } “[Eğer onları kovarsam] beni Allah'a karşı kim koruyabilir?”

[هود: ٣٠] فِي قِصَّةِ نُوحٍ.

[Hûd: 30] “Eğer onları kovarsam beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” buyruğuna dair açıklama gibidir.

وَفَرَّعَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ جُمْلَةَ: فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ أَيْ إِذْ كَانَ ذَلِكَ فَمَا دُعَاؤُكُمْ إِيَّايَ إِلَّا سَعْيٌ فِي خُسْرَانِي.

İnkârî soru üzerine { فَما تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ } cümlesini tefri' etti; yani 'mademki durum böyledir, sizin beni davet ettiğiniz şey ancak benim hüsranım için çabalamaktan ibarettir' demektir.

وَالْمُرَادُ بِالزِّيَادَةِ حُدُوثُ حَالٍ لَمْ يَكُنْ مَوْجُودًا لِأَنَّ ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ، أَيْ فَمَا يَحْدُثُ لِي إِنِ اتَّبَعَتْكُمْ وَعَصَيْتُ اللَّهَ إِلَّا الْخُسْرَانُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ نُوحٍ- ﵇ فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً [نوح: ٦] ، أَيْ كُنْتُ أَدْعُوهُمْ وَهُمْ يَسْمَعُونَ فَلَمَّا كَرَرْتُ دَعْوَتَهُمْ زَادُوا عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَفَرُّوا، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَفِرُّونَ فَزَادُوا فِي الْفِرَارِ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَقِيلَ هُنَالِكَ: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا مِنْ فِرَارٍ، وَلَقِيلَ هُنَا: فَمَا تَزِيدُونَنِي إِلَّا مِنْ تَخْسِيرٍ.

Ziyadeden (artırmaktan) kasıt, mevcut olmayan bir durumun meydana gelmesidir; çünkü bu, insanın hallerinde bir artıştır; yani 'eğer size uyup Allah'a isyan edersem benim için hüsrandan başka bir şey meydana gelmez' demektir. Nitekim Yüce Allah'ın Nûh'tan -aleyhisselâm- naklettiği { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً } [Nûh: 6] “Fakat benim davetim onların sadece kaçışını artırdı” buyruğunda da böyledir; yani 'ben onları dinlerlerken davet ediyordum, davetimi tekrarlayınca bulundukları hale ilave yapıp kaçtılar' demektir. Yoksa anlam 'zaten kaçıyorlardı da kaçışlarını artırdılar' demek değildir; zira öyle olsaydı orada felem yezidhüm duâî illâ min firâr denirdi, burada da { فَما تَزِيدُونَنِي إِلَّا مِنْ تَخْسِيرٍ } denilirdi.

وَالتَّخْسِيرُ، مَصْدَرُ خَسِرَ، إِذَا جعله خاسرا.

Tahsir (التَّخْسِيرُ); birini hüsrana uğrattığında kullanılan hassera (خَسَّرَ) fiilinin masdarıdır.

[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٦٤ إِلَى ٦٥]

[Hûd Suresi (11): Ayetler 64-65]

وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥)

{ وَيا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوها فَقالَ تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } “'Ey kavmim! İşte size bir mucize olarak Allah'ın şu dişi devesi. Onu bırakın, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.' Derken onu boğazladılar. Bunun üzerine o: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir' dedi.”

هَذَا جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ: وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ [هود: ٦٢] فَأَتَاهُمْ بِمُعْجِزَةٍ تُزِيلُ الشَّكَّ.

Bu, onların { وَإِنَّنا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ } [Hûd: 62] “Doğrusu biz, bizi çağırdığın şeyden derin bir şüphe içindeyiz” sözlerine cevaptır; böylece onlara şüpheyi giderecek bir mucize getirdi.

وَإِعَادَةُ وَيا قَوْمِ لِمِثْلِ الْغَرَضِ الْمُتَقَدِّمِ فِي قَوْلِهِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ [هود: ٣٠] .

{ وَيا قَوْمِ } [Ey kavmim] hitabının tekrarı, Nûh kıssasında geçen { وَيا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ } [Hûd: 30] “Ey kavmim! Eğer onları kovarsam beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” buyruğunda daha önce geçen gaye gibidir.

وَالْإِشَارَةُ بِهَذِهِ إِلَى النَّاقَةِ حِينَ شَاهَدُوا انْفِلَاقَ الصَّخْرَةِ عَنْهَا.

{ هذِهِ } [şu] ile yapılan işaret, kayanın yarılarak içinden devenin çıktığını gördükleri andaki deveye yöneliktir.

وَإِضَافَةُ النَّاقَةِ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّهَا خُلِقَتْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ.

Devenin lâfza-i celâle (Allah ismine) izafe edilmesi, Allah'ın harikulade kudretiyle yaratılmış olmasındandır.

وآيَةً ولَكُمْ حَالَانِ مِنْ نَاقَةٍ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْحَالِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

{ آيَةً } ve { لَكُمْ }, { نَاقَةٍ } kelimesinden iki haldir; bu halin benzeri A'râf Suresi'nde geçmişti.

وَسَتَجِيءُ قِصَّةٌ فِي إِعْرَابِهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهذا بَعْلِي شَيْخاً فِي هَذِهِ السُّورَةِ [٧٢] .

Bunun irabına dair bir açıklama bu suredeki { وَهذا بَعْلِي شَيْخاً } [72] “İşte şu kocam da bir ihtiyar” buyruğunda gelecektir.

وَأَوْصَاهُمْ بِتَجَنُّبِ الِاعْتِدَاءِ عَلَيْهَا لِتَوَقُّعِهِ أَنَّهُمْ يَتَصَدَّوْنَ لَهَا مِنْ تَصَلُّبِهِمْ فِي عِنَادِهِمْ.

İnatlarındaki katılıktan ötürü ona saldırmaya kalkışacaklarını tahmin ettiği için ona kötülükle dokunmaktan sakınmalarını tembihlemiştir.

وَقَدْ تَقَدَّمَ عَقْرُهَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

Devenin kesilmesi (akredilmesi) A'râf Suresi'nde geçmişti.

وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ بِالْمَتَاعِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي سُورَةِ

Temettü (التَّمَتُّعُ), metadan faydalanmaktır. Yüce Allah'ın { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } “ve belli bir vakte kadar bir geçimlik vardır” buyruğunda geçmişti;

الْأَعْرَافِ [٢٤] .

[bu da] A'râf Suresi'ndedir [24].

وَالدَّارُ: الْبَلَدُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٨] ، وَذَلِكَ التَّأْجِيلُ اسْتِقْصَاءٌ لَهُمْ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ.

Dâr (الدَّارُ); memleket, belde demektir ve A'râf Suresi'ndeki { فَأَصْبَحُوا فِي دارِهِمْ جاثِمِينَ } [78] “Böylece yurtlarında diz üstü çöke kaldılar” buyruğunda geçmişti. Bu süre tanıma, onları hakka davet etmede son noktaya kadar gitmektir.

وَالْمَكْذُوبُ: الَّذِي يُخْبِرُ بِهِ الْكَاذِبُ. يُقَالُ: كَذَبَ الْخَبَرَ، إِذَا اخْتَلَقَهُ

Mekzûb (الْمَكْذُوبُ); yalancının haber verdiği şeydir. Bir haberi uydurduğu zaman kezebe'l-habere (كَذَبَ الْخَبَرَ) denir.

[٦٦- ٦٨]

[66-68]

[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٦٦ الى ٦٨]

[Hûd Suresi (11): Ayetler 66-68]

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا نَجَّيْنا صالِحاً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيارِهِمْ جاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها أَلا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلا بُعْداً لِثَمُودَ (٦٨) } “Emrimiz gelince Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz Rabbin, mutlak güç sahibidir, üstündür. O zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında diz üstü çöke kaldılar; sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Biliniz ki Semûd [halkı] rahmetten uzak olsun!”

تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظَائِرِ بَعْضِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي قِصَّةِ هُودٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.

Bu ayetin bazılarının benzerlerine dair açıklamalar, A'râf Suresi'ndeki Hûd kıssasında geçmişti.

وَمُتَعَلِّقُ نَجَّيْنا مَحْذُوفٌ.

{ نَجَّيْنا } fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu öge) mahzuftur.

وَعَطْفُ وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ عَلَى مُتَعَلِّقِ نَجَّيْنا الْمَحْذُوفِ، أَيْ نَجَّيْنَا صَالِحًا- ﵇ وَمَنْ مَعَهُ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ وَمِنَ الْخِزْيِ الْمُكَيَّفِ بِهِ الْعَذَابُ فَإِنَّ الْعَذَابَ يَكُونُ عَلَى كَيْفِيَّاتٍ بَعْضُهَا أَخْزَى مِنْ بَعْضٍ. فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْعَطْفِ عَطْفُ مِنَّةٍ عَلَى مِنَّةٍ لَا عَطْفُ إِنْجَاءٍ عَلَى إِنْجَاءٍ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ الْمُتَعَلِّقَ وَلَمْ يَعْطِفِ الْفِعْلَ، كَمَا عَطَفَ فِي قِصَّةِ عَادٍ نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ [هود: ٥٨] لِأَنَّ ذَلِكَ إِنْجَاءٌ مِنْ عَذَابٍ مُغَايِرٍ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ.

{ وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ } ifadesi, { نَجَّيْنا } fiilinin mahzuf müteallakına atfedilmiştir; yani 'Sâlih'i -aleyhisselâm- ve beraberindekileri kök kazıyan azaptan ve azabın büründüğü zilletten kurtardık' demektir; zira azap çeşitli şekillerde olur ve bazısı bazısından daha çok zillet vericidir. Dolayısıyla atıftan maksat, bir kurtarışı başka bir kurtarışa atfetmek değil, bir nimeti başka bir nimete atfetmektir. İşte bu sebeple Âd kıssasında { نَجَّيْنا هُوداً وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } [Hûd: 58] “Hûd'u ve beraberindeki iman edenleri tarafımızdan bir rahmetle kurtardık; onları ağır bir azaptan kurtardık” buyruğunda fiili atfettiği gibi yapmayıp burada müteallakı atfetmiştir; çünkü orada üzerine atfedilenden farklı bir azaptan kurtarma söz konusudur.

وَتَنْوِينُ يَوْمِئِذٍ تَنْوِينُ عِوَضٍ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَالتَّقْدِيرُ: يَوْمَ إِذْ جَاءَ أَمْرُنَا.

{ يَوْمِئِذٍ } kelimesindeki tenvin, muzafun ileyhin yerini tutan bedel (ivaz) tenvinidir. Takdiri ise şöyledir: Yevme iz câe emrunâ (Emrimizin geldiği gün).

وَالْخِزْيُ: الذُّلُّ، وَهُوَ ذُلُّ الْعَذَابِ، وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَيْهِ قَرِيبًا.

Hızy (الْخِزْيُ); zillet demektir ki bu da azap zilletidir ve buna dair açıklama az önce geçmişti.

وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ مُعْتَرِضَةٌ.

{ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ } cümlesi mu'tarızadır (ara cümledir).

وَقَدْ أُكِّدَ الْخَبَرُ بِثَلَاثِ مُؤَكِّدَاتٍ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ. وَعَبَّرَ عَنْ ثَمُودَ بِالَّذِينِ ظَلَمُوا لِلْإِيمَاءِ بِالْمَوْصُولِ إِلَى عِلَّةِ تَرَتُّبِ الْحُكْمِ، أَيْ لِظُلْمِهِمْ وَهُوَ ظُلْمُ الشِّرْكِ. وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِمُشْرِكِي أَهْلِ مَكَّةَ بِالتَّحْذِيرِ مِنْ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِثْلَ مَا أَصَابَ أُولَئِكَ لِأَنَّهُمْ ظَالِمُونَ أَيْضًا.

Habere önem vermek amacıyla üç pekiştiriciyle tekit edilmiştir. Hükmün terettüp gerekçesine mevsul ile ima etmek için Semûd'dan { الَّذِينَ ظَلَمُوا } diye söz edilmiştir; yani zulümleri sebebiyle [helak edilmişlerdir] ki bu da şirk zulmüdür. Bunda Mekkeli müşriklere de zalim oldukları için başkalarının başına gelenin onların da başına gelebileceğine dair üstü kapalı bir uyarı (ta'riz) vardır.

وَالصَّيْحَةُ: الصَّاعِقَةُ أَصَابَتْهُمْ.

Sayha (الصَّيْحَةُ), onları çarpan yıldırımlı korkunç sestir.

وَمَعْنَى كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها كَأَنْ لَمْ يُقِيمُوا.

{ كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيها } ifadesinin anlamı, sanki orada hiç ikamet etmemişler gibi [demektir].

وَتَقَدَّمَ شُعَيْبٌ فِي الْأَعْرَافِ.

[Bu ifade] A'râf Suresi'nde Şuayb [kıssasında] geçmişti.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «أَلَا إِنَّ ثَمُودًا» - بِالتَّنْوِينِ- عَلَى اعْتِبَارِ ثَمُودٍ اسْمِ جَدِّ الْأُمَّةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَيَعْقُوبَ، بِدُونِ تَنْوِينٍ عَلَى اعْتِبَارِهِ اسْمًا لِلْأُمَّةِ أَوِ الْقَبِيلَةِ.

Çoğunluk, Semûd'un milletin atasının ismi olmasını dikkate alarak tenvin ile «أَلَا إِنَّ ثَمُودًا» şeklinde okumuştur. Hamza, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ya'kûb ise millet veya kabilenin ismi olmasını dikkate alarak tenvinsiz okumuştur.

وَهُمَا طَرِيقَتَانِ مَشْهُورَتَانِ لِلْعَرَبِ فِي أَسْمَاءِ الْقَبَائِلِ الْمُسَمَّاةِ بِأَسْمَاءِ الْأَجْدَادِ الْأَعْلَيْنَ.

Bu ikisi, en üst atalarının isimleriyle anılan kabile isimlerinde Arapların iyi bilinen iki yöntemidir.

وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى بُعْداً فِي قِصَّةِ نُوحٍ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [هود: ٤٤] .

{ بُعْداً } kelimesine dair açıklama, Nûh kıssasında { وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [Hûd: 44] “Ve 'Zalimler topluluğu uzak olsun!' denildi” buyruğunda geçmişti.

[٦٩- ٧٣]

[69-73]

[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٦٩ إِلَى ٧٣]

[Hûd Suresi (11): Ayetler 69-73]

وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣)

{ وَلَقَدْ جاءَتْ رُسُلُنا إِبْراهِيمَ بِالْبُشْرى قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ (٧١) قالَتْ يَا وَيْلَتى أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “Andolsun ki elçilerimiz İbrahim'e müjde ile geldiler. 'Selâm' dediler. O da 'Selâm' dedi. Çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. Onların ellerinin buna uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine onlardan bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma! Biz Lût kavmine gönderildik.' O esnada hanımı ayaktaydı; gülümsedi. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik. Dedi ki: 'Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken mi doğuracağım? Doğrusu bu pek şaşılacak bir şey!' Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey ev halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir. Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir.'”

عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ.

Bir kıssanın diğer bir kıssaya atfıdır.

وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ (قَدْ) لِلِاهْتِمَامِ بِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ [هود: ٢٥] .

Haberin (قَدْ) harfiyle tekit edilmesi, { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } [Hûd: 25] “Andolsun ki Nûh'u kavmine gönderdik” buyruğunda daha önce geçtiği gibi konuya önem verilmesindendir.

وَالْغَرَضُ مِنْ هَذِه القصّة هود: الْمَوْعِظَةُ بِمَصِيرِ قَوْمِ لُوطٍ إِذْ عَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَحَلَّ بِهِمُ الْعَذَابُ وَلَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ مُجَادَلَةُ إِبْرَاهِيمَ. وَقُدِّمَتْ قِصَّةُ إِبْرَاهِيمَ لِذَلِكَ وَلِلتَّنْوِيهِ بِمَقَامِهِ عِنْدَ رَبِّهِ عَلَى وَجْهِ الْإِدْمَاجِ، وَلِذَلِكَ غُيِّرَ أُسْلُوبُ الْحِكَايَةِ فِي الْقَصَصِ الَّتِي قَبْلَهَا وَالَّتِي بَعْدَهَا نَحْوَ وَإِلى عادٍ [هود: ٥٠] إِلَخْ.

Bu kıssadan gaye, Rablerinin elçisine isyan edip üzerlerine azap inen ve İbrahim'in onlar için tartışmasının kendilerine hiçbir fayda vermediği Lût kavminin akıbetiyle öğüt vermektir. İbrahim kıssası ise buna bir zemin hazırlamak ve araya sokuşturma (idmâc) yoluyla onun Rabbi katındaki makamını yüceltmek için öne alınmıştır. Bu yüzden kendisinden önceki ve sonraki { وَإِلى عادٍ } [Hûd: 50] ve benzeri kıssalardaki anlatım üslubu değiştirilmiştir.

وَالرُّسُلُ: الْمَلَائِكَةُ. قَالَ تَعَالَى: جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا [فاطر: ١] .

Resuller (الرُّسُلُ), meleklerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { جاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلًا } [Fâtır: 1] “...melekleri elçiler kılan...”.

وَالْبُشْرَى: اسْمٌ. لِلتَّبْشِيرِ وَالْبِشَارَةِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] . هَذِهِ الْبُشْرَى هِيَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ:

Büşrâ (الْبُشْرَى), müjdelemek (tebşîr) ve müjde (bişâret) anlamına gelen bir isimdir. Bakara Suresi'nin başında { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [25] “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” buyruğunda geçmişti. Bu müjde, [şu] buyrukta olandır:

فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ لِأَنَّ بِشَارَةَ زَوْجِهِ بِابْنٍ بِشَارَةٌ لَهُ أَيْضًا.

{ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de ona İshak'ı müjdeledik”; çünkü eşinin bir erkek çocukla müjdelenmesi onun için de bir müjdedir.

وَالْبَاءُ فِي بِالْبُشْرى لِلْمُصَاحَبَةِ لِأَنَّهُمْ جَاءُوا لِأَجْلِ الْبُشْرَى فَهِيَ مُصَاحِبَةٌ لَهُمْ كَمُصَاحَبَةِ الرِّسَالَةِ لِلْمُرْسَلِ بِهَا.

{ بِالْبُشْرى } ifadesindeki bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir; çünkü onlar müjde için gelmişlerdir, dolayısıyla risaletin elçiyle birlikte olması gibi müjde de onlarla birliktedir.

وَجُمْلَةُ قالُوا سَلاماً فِي مَوْضِعِ الْبَيَانِ لِلْبُشْرَى، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ مَبْدَأُ الْبُشْرَى، وَإِنَّ مَا اعْتُرِضَ بَيْنَهَا حِكَايَةُ أَحْوَالٍ، وَقَدِ انْتَهَى إِلَيْهَا فِي قَوْلِهِ: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ إِلَى قَوْلِهِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.

{ قالُوا سَلاماً } cümlesi müjdenin beyanı konumundadır; çünkü onların bu sözü müjdenin başlangıcıdır. Arada geçenler ise durumların naklinden ibarettir ve bu durumlar { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } buyruğundan { إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } buyruğuna kadar varıp nihayete ermiştir.

وَالسَّلَامُ: التَّحِيَّةُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٥٤] .

Selâm (السَّلَامُ), esenlik dileğidir (tahiyye). En'âm Suresi'ndeki { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } [54] “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde: 'Selâm sizlere!' de” buyruğunda geçmişti.

وسَلاماً مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ وَقَعَ بَدَلًا مِنَ الْفِعْلِ. وَالتَّقْدِيرُ: سَلَّمْنَا سَلَامًا.

{ سَلاماً } fiilin yerine geçen mutlak mef'ûldür. Takdiri: Sellemne selâmen (Biz selâm verdik) şeklindedir.

وسَلامٌ الْمَرْفُوعُ مَصْدَرٌ مَرْفُوعٌ عَلَى الْخَبَرِ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: أَمْرِي سَلَامٌ، أَيْ لَكُمْ، مِثْلَ فَصَبْرٌ جَمِيلٌ [يُوسُف: ١٨] . وَرَفْعُ الْمَصْدَرِ أَبْلَغُ مِنْ نَصْبِهِ، لِأَنَّ الرّفع فِيهِ تناسي مَعْنَى الْفِعْلِ فَهُوَ أَدَلُّ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ. وَلِذَلِكَ خَالَفَ بَيْنَهُمَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ رَدَّ السَّلَامَ بِعِبَارَةٍ أَحْسَنَ مِنْ عِبَارَةِ الرُّسُلِ زِيَادَةً فِي الْإِكْرَامِ.

Merfû olan { سَلامٌ } ise tıpkı { فَصَبْرٌ جَمِيلٌ } [Yûsuf: 18] “Artık bana güzel bir sabır gerekir” ayetinde olduğu gibi mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû kılınmış bir masdardır; takdiri: Emrî selâmun lekum (Benim durumum da size esenliktir) şeklindedir. Masdarın merfû olması mensûb olmasından daha beliğdir; çünkü merfû oluşta fiil anlamını unutturma vardır, dolayısıyla devamlılığa ve sebat etmeye daha çok delalet eder. Bu yüzden İbrahim'in -aleyhisselâm-, ikramı artırmak gayesiyle selâmı elçilerin ifadesinden daha güzel bir ifadeyle aldığını göstermek için ikisi arasında farklılık yapılmıştır.

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: حَيَّا الْخَلِيلُ بِأَحْسَنِ مِمَّا حُيِّيَ بِهِ، أَيْ نَظَرًا إِلَى الْأَدَبِ الْإِلَهِيِّ الَّذِي عَلَّمَهُ لَنَا فِي الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها [النِّسَاء: ٨٦] ،

İbn Atıyye şöyle demiştir: Halîl (İbrahim), kendisine verilen selâmdan daha güzeliyle karşılık vermiştir; yani Kur'an'da { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } [Nisâ: 86] “Bir selâm ile selâmlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selâm verin veya aynıyla karşılık verin” buyruğuyla bize öğrettiği ilâhî edebe riayet etmiştir.

فَحُكِيَ ذَلِكَ بِأَوْجَزِ لَفْظٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَدَاءً لِمَعْنَى كَلَامِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ فِي الْكَلْدَانِيَّةِ.

Bu durum, İbrahim'in -aleyhisselâm- Keldanice sözünün anlamını aktarmak üzere Arapçada en veciz lafızla nakledilmiştir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ قالَ سَلامٌ- بِفَتْحِ السِّينِ وَبِأَلْفٍ بَعْدِ اللَّامِ-. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخلف: قالَ سَلامٌ- بِكَسْرِ السِّينِ وَبِدُونِ أَلْفٍ بَعْدِ اللَّامِ- وَهُوَ اسْمُ الْمُسَالَمَةِ. وَسُمِّيَتْ بِهِ التَّحِيَّةُ كَمَا سُمِّيَتْ بِمُرَادِفِهِ (سَلَامٌ) فَهُوَ مِنْ بَابِ اتِّحَادِ وَزْنِ فَعَّالٍ وَفِعْلٍ فِي بَعْضِ الصِّفَاتِ مِثْلَ: حَرَامٌ وَحَرْمٌ، وَحَلَالٌ وَحَلٌّ.

Çoğunluk { قالَ سَلامٌ } ibaresini -sin harfinin fethasıyla ve lâm'dan sonra elif ile [selâm]- okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise { قالَ سَلْمٌ } şeklinde -sin harfinin kesresiyle ve lâm'dan sonra elif olmaksızın [silm]- okumuştur; bu da barışıklık (musâleme) ismidir. Tıpkı eş anlamlısı olan selâm (سَلَامٌ) ismiyle adlandırıldığı gibi tahiyye de bununla adlandırılmıştır. Dolayısıyla bu durum, harâm (حَرَامٌ) ve hırm (حِرْمٌ), halâl (حَلَالٌ) ve hıll (حِلٌّ) gibi bazı sıfatlarda fa'âl (فَعَال) ile fi'l (فِعْل) vezninin birleşmesi kabilindendir.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَما لَبِثَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّعْقِيبِ إِسْرَاعًا فِي إِكْرَامِ الضَّيْفِ، وَتَعْجِيلِ الْقِرَى سُنَّةٌ عَرَبِيَّةٌ: ظَنَّهُمْ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ نَاسًا فَبَادَرَ إِلَى قِرَاهِمْ.

{ فَما لَبِثَ } buyruğundaki fâ harfi, misafire ikramda acele etmek için ta'kîb (hemen ardından yapma) bildirmektedir; misafire ikramı ivedilikle sunmak bir Arap geleneğidir. İbrahim -aleyhisselâm- onları insan zannetmiş ve hemen onlara ikramda bulunmaya koşmuştur.

وَاللُّبْثُ فِي الْمَكَانِ يَقْتَضِي الِانْتِقَالَ عَنْهُ، أَيْ فَمَا أَبْطَأَ. وأَنْ جاءَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلَ لَبِثَ، أَيْ فَمَا لَبِثَ مَجِيئُهُ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ، أَيْ فَمَا أَبْطَأَ مَجِيئُهُ مُصَاحِبًا لَهُ، أَيْ بَلْ عَجَّلَ. وَيَجُوزُ جَعْلُ فَاعِلِ لَبِثَ ضَمِيرُ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ فَيُقَدَّرُ جَارٌّ لِ جاءَ.

Bir mekânda kalıp beklemek (lübs), oradan ayrılmayı gerektirir; yani 'gecikmedi' demektir. { أَنْ جاءَ } ifadesinin lebise fiilinin faili olması caizdir; yani 'kızartılmış bir buzağı getirmesi gecikmedi/beklemedi', yani onunla birlikte gelişi gecikmedi, bilakis acele etti demektir. Lebise fiilinin failini İbrahim'e -aleyhisselâm- ait zamir yapmak da caizdir, bu durumda { جاءَ } için bir harf-i cer takdir edilir.

وَالتَّقْدِيرُ: فَمَا لَبِثَ بِأَنْ جَاءَ بِهِ. وَانْتِفَاءُ اللُّبْثِ مُبَالَغَةٌ فِي الْعَجَلِ.

Takdiri: Fe mâ lebise bi-en câe bihî (Onu getirmekte gecikmedi) şeklindedir. Beklemenin olumsuzlanması acele etmede mübalağadır.

وَالْحَنِيذُ: الْمَشْوِيُّ، وَهُوَ المحنوذ. وَالشَّيْء أَسْرَعُ مِنَ الطَّبْخِ، فَهُوَ أَعْوَنُ عَلَى تَعْجِيلِ إِحْضَارِ الطَّعَامِ لِلضَّيْفِ.

Hanîz (الْحَنِيذُ); közde/taşta kızartılmış olan ettir ki bu da mahzûzdur. Kızartma işlemi pişirmeden (haşlamadan) daha hızlıdır, dolayısıyla misafire yemeği çabucak getirmeye daha elverişlidir.

وَلَا تَصِلُ إِلَيْهِ أَشَدُّ فِي عَدَمِ الْأَخْذِ مِنْ (لَا تَتَنَاوَلُهُ) .

{ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ } [ona ulaşmıyor] ifadesi, yememekte (almama konusunda) lâ tetenâveluhû (ona uzanmıyor/onu almıyor) ifadesinden daha kuvvetlidir.

وَيُقَالُ: نَكِرَ الشَّيْءَ إِذَا أَنْكَرَهُ أَيْ كَرِهَهُ.

Bir şeyi tanımayıp yadırgadığında veya hoşlanmadığında nekire'ş-şey'e (نَكِرَ الشَّيْءَ) denir; yani onu yadırgadı demektir.

وَإِنَّمَا نَكِرَهُمْ لِأَنَّهُ حَسِبَ أَنَّ إِمْسَاكَهُمْ عَنِ الْأَكْلِ لِأَجْلِ التَّبَرُّؤِ مِنْ طَعَامِهِ، وَإِنَّمَا يَكُونُ

Onları yadırgaması (nekirehum), sadece onların yemekten geri durmalarını, kendi yemeğinden uzak durma (berî olma) çabası zannetmesinden ileri gelmiştir. Bu durum ise ancak,

ذَلِكَ فِي عَادَةِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ إِذَا كَانَ النَّازِلُ بِالْبَيْتِ يُضْمِرُ شَرًّا لِمُضِيفِهِ، لِأَنَّ أَكْلَ طَعَامِ الْقِرَى كَالْعَهْدِ عَلَى السَّلَامَةِ مِنَ الْأَذَى، لِأَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى الْإِحْسَانِ بِالْإِحْسَانِ مَرْكُوزٌ فِي الْفِطْرَةِ، فَإِذَا انْكَفَّ أَحَدٌ عَنْ تَنَاوُلِ الْإِحْسَانِ فَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يُرِيدُ الْمُسَالَمَةَ وَلَا يَرْضَى أَنْ يَكُونَ كَفُورًا لِلْإِحْسَانِ.

o zamanki insanların örfünde eve konaklayan kimsenin ev sahibine bir kötülük beslediği durumlarda olurdu. Çünkü ikram edilen yemeği yemek, kötülükten yana güvencede olma ahdi gibiydi; zira iyiliğe iyilikle karşılık vermek fıtrata yerleşmiş bir haslettir. Bir kimse ikramı almaktan geri durursa, bu ancak barış istemediğinden ve iyiliğe nankörlük eden biri durumuna düşmeye razı olmadığındandır.

وَلِذَلِكَ عَقَّبَ قَوْلَهُ نَكِرَهُمْ بِ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً، أَيْ أَحَسَّ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مِنْهُمْ وَأَضْمَرَ ذَلِكَ. وَمَصْدَرُهُ الْإِيجَاسُ. وَذَلِكَ أَنَّهُ خَشِيَ أَنْ يَكُونُوا مُضْمِرِينَ شَرًّا لَهُ، أَيْ حَسِبَهُمْ قُطَّاعًا، وَكَانُوا ثَلَاثَةً وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ- ﵇ وَحْدَهُ.

Bu sebeple { نَكِرَهُمْ } [onları yadırgadı] ifadesinin ardından { وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } [içten içe onlardan bir korku duydu] buyruğu gelmiştir; yani içinde onlara karşı bir korku hissetti ve bunu gizledi. Bunun masdarı îcâstır (الْإِيجَاس). Bu da onların kendisine bir kötülük beslemelerinden endişe etmesinden, yani onları yol kesici eşkıyalar sanmasından ileri geliyordu; onlar üç kişiydi, İbrahim -aleyhisselâm- ise tek başınaydı.

وَجُمْلَةُ قالُوا لَا تَخَفْ مَفْصُولَةٌ عَمَّا قَبْلَهَا، لِأَنَّهَا أَشْبَهَتِ الْجَوَابَ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً ظَهَرَ أَثَرُهَا عَلَى مَلَامِحِهِ، فَكَانَ ظُهُورُ أَثَرِهَا بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ إِنِّي خِفْتُ مِنْكُمْ، وَلِذَلِكَ أَجَابُوا مَا فِي نَفْسِهِ بِقَوْلِهِمْ: لَا تَخَفْ، فَحُكِيَ ذَلِكَ عَنْهُمْ بِالطَّرِيقَةِ الَّتِي تُحْكَى بِهَا الْمُحَاوَرَاتُ، أَوْ هُوَ جَوَابُ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله: وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً، أَيْ وَقَالَ لَهُمْ: إِنِّي خِفْتُ مِنْكُمْ، كَمَا حُكِيَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٥٢] قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ. وَمِنْ شَأْنِ النَّاسِ إِذَا امْتَنَعَ أَحَدٌ مِنْ قَبُولِ طَعَامِهِمْ أَنْ يَقُولُوا لَهُ: لَعَلَّكَ غَادِرٌ أَوْ عَدُوٌّ، وَقَدْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْوَافِدِ: أَحَرْبٌ أَمْ سِلْمٌ.

{ قالُوا لَا تَخَفْ } [Korkma! dediler] cümlesi, kendinden önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); çünkü bir cevaba benzemektedir. Zira İbrahim onlardan bir korku hissedince bunun izi yüz hatlarında belirmişti. Bu izin belirmesi, onun 'Ben sizden korktum' demesi mesabesindeydi; bu yüzden onlar da onun içindekine { لَا تَخَفْ } [Korkma!] sözleriyle karşılık verdiler ve bu durum onlardan karşılıklı konuşmaların aktarıldığı üslupla nakledildi. Yahut bu, { وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } sözünün delalet ettiği takdirî bir sözün cevabıdır; yani onlara: 'Doğrusu ben sizden korktum' dedi; nitekim Hicr Suresi'nde [52] { قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “'Haberiniz olsun, biz sizden korkuyoruz' dedi” şeklinde nakledilmiştir. İnsanların âdeti de bir kimse onların yemeğini kabul etmekten kaçındığında ona: 'Herhalde sen bir hain yahut düşmansın' demektir; nitekim gelen misafire: 'Savaş için mi geldin yoksa barış için mi?' derlerdi.

وَقَوْلُهُمْ: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ مُكَاشَفَةً مِنْهُمْ إِيَّاهُ بِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ. وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ مُبَيِّنَةٌ لِسَبَبِ مَجِيئِهِمْ.

Onların { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lut kavmine gönderildik” sözleri, kendilerinin melek olduğunu ona açıkça bildirmeleridir. Cümle, geliş sebeplerini açıklayan bir istînâftır (başlangıç cümlesidir).

وَالْحِكْمَةُ مِنْ ذَلِكَ كَرَامَةُ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَصُدُورُهُمْ عَنْ عِلْمٍ مِنْهُ.

Bundaki hikmet ise İbrahim'e -aleyhisselâm- ikramda bulunmak ve onların İbrahim'in bilgisi dâhilinde hareket etmelerini sağlamaktır.

وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ أُرْسِلْنا أَيْ بِأَيِّ شَيْءٍ، إِيجَازًا لِظُهُورِهِ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ وَغَيْرِهَا.

{ أُرْسِلْنا } [gönderildik] fiilinin müteallakı, yani ne ile gönderildikleri, bu kıssadan ve diğer yerlerden açıkça anlaşıldığı için îcâz kabilinden hazfedilmiştir.

وَعَبَّرَ عَنِ الْأَقْوَامِ الْمُرَادِ عَذَابُهُمْ بِطَرِيقِ الْإِضَافَةِ قَوْمِ لُوطٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ لِأُولَئِكَ الْأَقْوَامِ اسْمٌ يَجْمَعُهُمْ وَلَا يَرْجِعُونَ إِلَى نَسَبٍ بَلْ كَانُوا خَلِيطًا مِنْ فَصَائِلَ عُرِفُوا بِأَسْمَاءِ قُرَاهُمْ، وَأَشْهَرُهَا سَدُومُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْأَعْرَافِ.

Azap edilmesi murad edilen kavimler, { قَوْمِ لُوطٍ } [Lût kavmi] şeklinde izâfet yoluyla ifade edilmiştir; çünkü o toplulukları bir araya getiren ortak bir isimleri yoktu ve tek bir nesebe de dayanmıyorlardı, bilakis köylerinin isimleriyle anılan muhtelif kabilelerin karışımı idiler; bunların en meşhuru da A'râf Suresi'nde geçtiği üzere Sedûm idi.

وَجُمْلَةُ وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ أَوْجَسَ، لِأَنَّ امْرَأَةَ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ كَانَتْ حَاضِرَةً تُقَدِّمُ الطَّعَامَ إِلَيْهِمْ، فَإِنَّ عَادَتَهُمْ كَعَادَةِ الْعَرَبِ مِنْ بَعْدِهِمْ أَنَّ رَبَّةَ الْمَنْزِلِ تَكُونُ خَادِمَةَ الْقَوْمِ.

{ وَامْرَأَتُهُ قائِمَةٌ فَضَحِكَتْ } [Karısı da ayakta duruyordu, bunun üzerine güldü] cümlesi, { أَوْجَسَ } [içinde duydu] fiilindeki zamirden hâl konumundadır; çünkü İbrahim'in -aleyhisselâm- karısı hazır bulunuyor ve onlara yemek sunuyordu. Zira onların âdeti de kendilerinden sonraki Arapların âdeti gibi ev hanımının gelen topluluğa hizmet etmesi şeklindeydi.

وَفِي الْحَدِيثِ «وَالْعَرُوسُ خَادِمُهُمْ»

Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Gelin onlara hizmet ediyordu.»

. وَقَالَ مُرَّةُ بْنُ مَحْكَانَ التَّمِيمِيُّ:

Mürre b. Mahkân et-Temîmî şöyle demiştir:

يَا رَبَّةَ الْبَيْتِ قُومِي غَيْرَ صَاغِرَةٍ ... ضُمِّي إِلَيْكِ رِجَالِ الْقَوْمِ وَالْغُرَبَا

Ey evin hanımı! Küçümsenmeksizin kalk ... Kavmin adamlarını ve garipleri kendine topla [onlara ikram et]

وَقَدِ اخْتُصِرَتِ الْقِصَّةُ هُنَا اخْتِصَارًا بَدِيعًا لِوُقُوعِهَا فِي خِلَالِ الْحِوَارِ بَيْنَ الرُّسُلِ وَإِبْرَاهِيمَ- ﵇، وَحِكَايَةُ ذَلِكَ الْحِوَارِ اقْتَضَتْ إِتْمَامَهُ بِحِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ. وَأَمَّا الْبُشْرَى فَقَدْ حَصَلَتْ قَبْلَ أَنْ يُخْبِرُوهُ بِأَنَّهُمْ أُرْسِلُوا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ الذَّارِيَاتِ [٢٨] فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ. فَلَمَّا اقْتَضَى تَرْتِيبُ الْمُحَاوَرَةِ تَقْدِيمَ جُمْلَةِ قالُوا لَا تَخَفْ حُكِيَتْ قِصَّةُ الْبُشْرَى وَمَا تَبِعَهَا مِنَ الْمُحَاوَرَةِ بِطَرِيقَةِ الْحَالِ، لِأَنَّ الْحَالَ تَصْلُحُ لِلْقَبْلِيَّةِ وَلِلْمُقَارَنَةِ وَلِلْبَعْدِيَّةِ، وَهِيَ الْحَالُ الْمُقَدَّرَةُ.

Elçiler ile İbrahim -aleyhisselâm- arasındaki diyalog esnasında vuku bulduğu için kıssa burada eşsiz bir şekilde kısaltılmıştır. Bu diyaloğun aktarılması, onların { لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } [Korkma, biz Lut kavmine gönderildik] sözlerinin aktarılmasıyla tamamlanmayı gerektirmiştir. Müjde ise meleklerin ona Lût kavmine gönderildiklerini haber vermelerinden önce gerçekleşmişti; nitekim Zâriyât Suresi'ndeki ayette [28]: { فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } “Bu yüzden onlardan ötürü içine bir korku düştü. 'Korkma!' dediler ve ona bilgin bir oğul müjdelediler” buyrulmaktadır. Karşılıklı konuşmanın tertibi { قالُوا لَا تَخَفْ } cümlesinin öne alınmasını gerektirince, müjde kıssası ve ardından gelen diyalog hâl üslubuyla nakledilmiştir; çünkü hâl öncesi, eş zamanlılığı ve sonrasını ifade etmeye elverişlidir ve bu da mukadder hâldir.

وَإِنَّمَا ضَحِكَتِ امْرَأَةُ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ مِنْ تَبْشِيرِ الْمَلَائِكَةِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ بِغُلَامٍ، وَكَانَ ضَحِكُهَا ضَحِكَ تَعَجُّبٍ وَاسْتِبْعَادٍ. وَقَدْ وَقَعَ فِي التّوراة فِي الْإِصْلَاح الثَّامِنِ عَشَرَ مِنْ سِفْرِ التَّكْوِينِ «وَقَالُوا لَهُ: أَيْنَ سَارَّةُ امْرَأَتُكَ؟ فَقَالَ: هَا هِيَ فِي الْخَيْمَةِ.

İbrahim'in -aleyhisselâm- karısı, meleklerin İbrahim'i -aleyhisselâm- bir erkek çocukla müjdelemesine gülmüştü; onun gülüşü şaşkınlık ve uzak görme (ihtimal vermeme) gülüşüydü. Tevrat'ın Tekvin kitabının on sekizinci bâbında şöyle geçmektedir: «Ona: 'Karın Sâra nerede?' dediler. O da: 'İşte çadırda' dedi.

فَقَالُوا: يَكُونُ لِسَارَّةَ امْرَأَتِكَ ابْنٌ، وَكَانَتْ سَارَّةُ سَامِعَةً فِي بَابِ الْخَيْمَةِ فَضَحِكَتْ سَارَّةُ فِي بَاطِنِهَا قَائِلَةً: أَفَبِالْحَقِيقَةِ أَلِدُ وَأَنَا قَدْ شِخْتُ؟ فَقَالَ الربّ: لماذَا ضَحِكَتْ سَارَّةُ؟ فَأَنْكَرَتْ سَارَّةُ قَائِلَةً لَمْ أَضْحَكْ، لِأَنَّهَا خَافَتْ، قَالَ: لَا بَلْ ضَحِكْتِ» .

'Karın Sâra'nın bir oğlu olacak' dediler. Sâra da çadırın kapısında dinlemekteydi. Sâra içinden gülerek: 'Ben bu yaştan sonra gerçekten doğuracak mıyım?' dedi. Rab: 'Sâra niçin güldü?' dedi. Sâra korktuğu için inkâr edip: 'Gülmedim' dedi. O da: 'Hayır, bilakis güldün' buyurdu.»

وَتَفْرِيعُ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ على جملَة فَضَحِكَتْ بِاعْتِبَارِ الْمَعْطُوفِ وَهُوَ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ لِأَنَّهَا مَا ضَحِكَتْ إِلَّا بَعْدَ أَنْ بَشَّرَهَا الْمَلَائِكَةُ بِابْنٍ، فَلَمَّا تَعَجَّبَتْ مِنْ ذَلِكَ بَشَّرُوهَا بِابْنِ الِابْنِ زِيَادَةً فِي الْبُشْرَى. وَالتَّعْجِيبُ بِأَنْ يُولَدَ لَهَا ابْنٌ وَيَعِيشَ وَتَعِيشَ هِيَ حَتَّى يُولَدَ لِابْنِهَا ابْنٌ. وَذَلِكَ أَدْخَلَ فِي الْعَجَبِ لِأَنَّ شَأْنَ أَبْنَاءِ الشُّيُوخِ أَنْ يَكُونُوا مَهْزُولِينَ لَا يَعِيشُونَ غَالِبًا إِلَّا مَعْلُولَيْنِ، وَلَا يُولَدُ لَهُمْ فِي الْأَكْثَرِ وَلِأَنَّ شَأْنَ الشُّيُوخِ الَّذِينَ يُولَدُ لَهُمْ أَنْ لَا يُدْرِكُوا يَفْعَ أَوْلَادِهِمْ بَلْهُ أَوْلَادِ أَوْلَادِهِمْ.

{ فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de onu İshak ile müjdeledik” ifadesinin { فَضَحِكَتْ } [güldü] cümlesine bağlanması (tefrîi), matûf olan { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ يَعْقُوبَ } “İshak'ın ardından da Yakub ile” ifadesi göz önüne alınarak yapılmıştır. Çünkü o, ancak melekler kendisini bir erkek çocukla müjdeledikten sonra gülmüştü; bu duruma şaşırınca, müjdeyi artırmak üzere onu torunla da müjdelediler. Şaşılacak şey, onun bir erkek çocuk doğurması, kendisinin ve çocuğunun yaşayıp oğlunun da bir oğlu olacağını görmesidir. Bu daha da hayret vericidir; zira yaşlı kimselerin çocukları genellikle cılız olur, çoğunlukla hastalıklı yaşarlar ve çoğu zaman onların çocuğu da olmaz; ayrıca yaşlılıkta çocuk sahibi olan kimseler ekseriyetle çocuklarının delikanlılık çağına eriştiğini göremezler, nerede kaldı torunlarını görebilsinler!

وَلَمَّا بَشَّرُوهَا بِذَلِكَ صَرَّحَتْ بِتَعَجُّبِهَا الَّذِي كَتَمَتْهُ بِالضَّحِكِ، فَقَالَتْ:

Onu bununla müjdelediklerinde, gülerek gizlediği şaşkınlığını açıkça dile getirip şöyle dedi:

يَا وَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ، فَجُمْلَةُ قالَتْ جَوَابٌ لِلْبِشَارَةِ.

{ يَا وَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهذا بَعْلِي شَيْخاً إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } “Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken çocuk mu doğuracağım? Doğrusu bu, şaşılacak bir şey!” Dolayısıyla { قالَتْ } [dedi] cümlesi müjdenin cevabıdır.

وَ (يَعْقُوبُ) مُبْتَدَأٌ وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ خَبَرٌ، وَالْجُمْلَةُ عَلَى هَذَا فِي مَحَلِّ الْحَالِ.

{ يَعْقُوبُ } kelimesi mübteda, { وَمِنْ وَراءِ إِسْحاقَ } ise haberdir; cümle bu takdire göre hâl konumundadır.

وَهَذِهِ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَحَمْزَةُ، وَحَفْصٌ يَعْقُوبَ بِفَتْحَةٍ وَهُوَ حِينَئِذٍ عَطْفٌ عَلَى إِسْحاقَ. وَفُصِلَ بَيْنَ حَرْفِ الْعَطْفِ وَالْمَعْطُوفِ بِالظَّرْفِ وَخَطْبُهُ سَهْلٌ وَإِنِ اسْتَعْظَمَهُ ظَاهِرِيَّةُ النُّحَاةِ كَأَبِي حَيَّانَ بِقِيَاسِ حَرْفِ الْعَطْفِ النَّائِبِ هُنَا مَنَابَ الْجَارِّ عَلَى الْجَارِّ نَفْسِهِ، وَهُوَ قِيَاسٌ ضَعِيفٌ إِذْ كَوْنُ لَفْظٍ بِمَعْنَى لَفْظٍ لَا يَقْتَضِي إِعْطَاءَهُ جَمِيعَ أَحْكَامِهِ كَمَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» .

Bu, çoğunluğun kıraatidir. İbn Âmir, Hamza ve Hafs ise { يَعْقُوبَ } kelimesini fetha ile okumuşlardır; bu durumda { إِسْحاقَ } üzerine matûf olur. Atıf harfi ile matûf arasına zarf girmiştir ki Ebû Hayyân gibi zâhirci nahivciler, burada harf-i cer yerine geçen atıf harfini bizzat harf-i cerre kıyas ederek bunu her ne kadar büyük bir mesele saysalar da bu kolay ve caiz bir durumdur. Bu zayıf bir kıyastır; zira Muğni'l-Lebîb'de belirtildiği gibi bir lafzın başka bir lafız anlamında olması, o lafzın bütün hükümlerini almasını gerektirmez.

وَالنِّدَاءُ فِي يَا وَيْلَتى اسْتِعَارَةٌ تَبَعِيَّةٌ بِتَنْزِيلِ الْوَيْلَةِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَعْقِلُ حَتَّى تُنَادَى، كَأَنَّهَا تَقُولُ: يَا وَيْلَتِي احْضُرْ هُنَا فَهَذَا مَوْضِعُكَ.

{ يَا وَيْلَتى } ifadesindeki nidâ, 'veyle'nin akıl sahibi bir kimse yerine konulup kendisine seslenilmesi suretiyle yapılmış bir tebeî istiâredir; sanki şöyle demektedir: 'Ey helakim/felaketim, buraya gel, zira burası senin yerindir!'

وَالْوَيْلَةُ: الْحَادِثَةُ الْفَظِيعَةُ وَالْفَضِيحَةُ. وَلَعَلَّهَا الْمَرَّةُ مِنَ الْوَيْلِ. وَتُسْتَعْمَلُ فِي مَقَامِ التَّعَجُّبِ، يُقَالُ: يَا وَيْلَتِي.

Veyle (الْوَيْلَةُ); korkunç hâdise ve rezillik/fecaat demektir. Muhtemelen veyl kelimesinin ism-i merresidir. Hayret makamında kullanılır ve yâ veyletî denir.

وَاتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى قِرَاءَة يَا وَيْلَتى - بِفَتْحَةٍ مُشْبَعَةٍ فِي آخِرِهِ بِأَلْفٍ-. وَالْأَلِفُ الَّتِي فِي آخر يَا وَيْلَتى هُنَا يَجُوزُ كَوْنُهَا عِوَضًا عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي النِّدَاءِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّهَا أَلِفُ الِاسْتِغَاثَةِ الْوَاقِعَةِ خَلَفًا عَنْ لَامِ الِاسْتِغَاثَةِ. وَأَصِلُهُ: يَا لِوَيْلَةَ. وَأَكْثَرُ مَا تَجِيءُ هَذِهِ الْأَلِفُ فِي التَّعَجُّبِ بِلَفْظِ عَجِبَ، نَحْوَ: يَا عَجَبًا، وَبِاسْمِ شَيْءٍ مُتَعَجَّبٍ مِنْهُ، نَحْوَ: يَا عُشْبًا.

Kırâat âlimleri { يَا وَيْلَتى } lafzını -sonunda elif ile doymuş bir fetha ile [medli olarak]- okuma hususunda ittifak etmişlerdir. Buradaki { يَا وَيْلَتى } kelimesinin sonundaki elifin, nidâdaki mütekellim yâ'sından bedel olması caizdir. En zâhir olanı ise, istiğâse lâm'ının yerine geçen istiğâse elifi olmasıdır. Aslı: Yâ li-veyleti şeklindedir. Bu elif taaccüp makamında çoğunlukla acibe lafzıyla 'yâ aceben' şeklinde ve şaşırılan şeyin ismiyle 'yâ uşben' şeklinde gelir.

وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ بِإِمَالَةٍ وَلَمْ يُقْرَأْ بِالْإِمَالَةِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: كُتِبَ بِصُورَةِ الْيَاءِ عَلَى أَصْلِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.

Mushafta imâle suretiyle (yâ harfiyle) yazılmıştır fakat imâle ile okunmamıştır. Zeccâc: 'Mütekellim yâ'sının aslına binaen yâ suretinde yazılmıştır' demiştir.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعَجُّبِ. وَجُمْلَةُ أَنَا عَجُوزٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهِيَ مَنَاطُ التَّعَجُّبِ.

{ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ } [Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?] ifadesindeki istifham taaccüp (şaşkınlık bildirme) için kullanılmıştır. { وَأَنَا عَجُوزٌ } [Ben bir yaşlı kadın iken] cümlesi hâl konumundadır ve şaşkınlığın odak noktasıdır.

وَالْبَعْلُ: الزَّوْجُ. وَسَيَأْتِي بَيَانُهُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ فِي سُورَةِ النُّورِ [٣١] ، فَانْظُرْهُ.

Ba'l (الْبَعْلُ), koca demektir. Bunun açıklaması Nûr Suresi'ndeki [31] { وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ } “Ziynetlerini kocalarından başkasına göstermesinler” ayetinin tefsirinde gelecektir, oraya bakınız.

وَزَادَتْ تَقْرِيرَ التَّعَجُّبِ بِجُمْلَةِ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ وَهِيَ جُمْلَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِصِيغَةِ التَّعَجُّبِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِكَمَالِ الِاتِّصَالِ، وَكَأَنَّهَا كَانَتْ مُتَرَدِّدَةً فِي أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ فَلَمْ تَطْمَئِنَّ لِتَحْقِيقِ بُشْرَاهُمْ.

{ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ } [Doğrusu bu pek şaşılacak bir şeydir] cümlesiyle şaşkınlığını pekiştirmiştir; bu cümle taaccüp sîgasını tekit eden bir cümledir, bu yüzden tam bir irtibat (kemâl-i ittisâl) sebebiyle önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Sanki o, onların melek olup olmadıkları hususunda tereddüt içindeydi ve verdikleri müjdenin gerçekleşeceğine tam kanaat getirememişti.

وَجُمْلَةُ هَذَا بَعْلِي مُرَكَّبَةٌ مِنْ مُبْتَدَأٍ وَخَبَرٍ لِأَنَّ الْمَعْنَى هَذَا الْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ بَعْلِي، أَيْ كَيْفَ يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَهُوَ كَمَا تَرَى. وَانْتَصَبَ شَيْخاً عَلَى الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ مُبَيِّنَةً لِلْمَقْصُودِ مِنَ الْإِشَارَةِ.

{ هَذَا بَعْلِي } [Şu kocamdır] cümlesi mübteda ve haberden oluşmaktadır; çünkü anlam: 'İşte bu işaret edilen şahıs benim kocamdır', yani kendisi de gördüğün gibi bu haldeyken nasıl çocuğu olabilir, demektir. { شَيْخاً } kelimesi ise işaretten kastedileni açıklayan bir hâl olarak nasb edilmiştir.

وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ- بِرَفْعِ شَيْخٍ- عَلَى أَنَّ (بَعْلِي) بَيَانٌ مِنْ (هَذَا) وَ (شَيْخٌ) خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ. وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

İbn Mes'ûd ise -{ شَيْخٌ } kelimesinin ref'i ile- { وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ } şeklinde okumuştur; bu takdirde { بَعْلِي } kelimesi { هَذَا } lafzından beyân (atf-ı beyân), { شَيْخٌ } ise mübtedanın haberi olur. İki kıraatin de anlamı birdir.

وَقَدْ جَرَتْ عَلَى هَذِه الْقِرَاءَة النادرة لَطِيفَةٌ وَهِيَ: مَا أَخْبَرَنَا شَيْخُنَا الْأُسْتَاذُ الْجَلِيل سَالم أَبُو حَاجِبٍ أَنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدَ دُعِيَ عِنْدَ بَعْضِ الْأَعْيَانِ فِي بَغْدَادَ إِلَى مَأْدُبَةٍ، فَلَمَّا فَرَغُوا مِنَ الطَّعَامِ غَنَّتْ مِنْ وَرَاءِ السِّتَارِ جَارِيَةٌ لِرَبِّ الْمَنْزِلِ بِبَيْتَيْنِ:

Bu nâdir kıraat hakkında hoş ve latif bir hâdise vuku bulmuştur: Muhterem üstadımız Şeyh Sâlim Ebû Hâcib'in bize bildirdiğine göre, Ebü'l-Abbâs el-Müberred Bağdat'ta ileri gelenlerden birinin ziyafetine davet edilmişti. Yemekten boşaldıklarında perdenin arkasından ev sahibine ait bir cariye şu iki beyti tegannî ile söyledi: