وَقَالُوا لَهَا هَذَا حَبِيبُكِ مُعْرِضٌ ... فَقَالَتْ: أَلَا إِعْرَاضُهُ أَهْوَنُ الْخَطْبِ
Ona dediler ki: İşte sevgilin yüz çeviriyor (mu'ridun) ... O da dedi ki: 'Haberiniz olsun, onun yüz çevirmesi işlerin en kolayıdır.'
فَمَا هِيَ إِلَّا نَظْرَةٌ وَابْتِسَامَةٌ ... فَتَصْطَكُّ رِجْلَاهُ وَيَسْقُطُ لِلْجَنْبِ
Zira bu sadece bir bakış ve bir tebessümden ibarettir ... Derken bacakları birbirine çarpar ve yanı üzerine düşüverir.
فَطَرِبَ كُلُّ مَنْ بِالْمَجْلِسِ إِلَّا أَبَا الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدَ فَلَمْ يَتَحَرَّكْ، فَقَالَ لَهُ رَبُّ الْمَنْزِلِ: مَا لَكَ لَمْ يُطْرِبْكَ هَذَا؟.
Mecliste bulunan herkes coştu, ancak Ebü'l-Abbâs el-Müberred yerinden bile kımıldamadı. Bunun üzerine ev sahibi ona: 'Sana ne oldu da bu seni coşturmadı?' dedi.
فَقَالَتِ الْجَارِيَةُ: مَعْذُورٌ يَحْسَبُنِي لَحَنْتُ فِي أَنْ قُلْتُ: مُعْرِضٌ- بِالرَّفْعِ- وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ «وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ» فَطَرِبَ الْمُبَرِّدُ لِهَذَا الْجَوَابِ .
Cariye dedi ki: 'Mazurdur, benim mu'ridun (مُعْرِضٌ) kelimesini ref ile okuyarak dilbilgisi hatası yaptığımı sanıyor; oysa Abdullah b. Mes'ûd'un «وَهَذَا بَعْلِي شَيْخٌ» şeklinde okuduğunu bilmiyor.' Bunun üzerine el-Müberred bu cevaba hayran olup coştu.
وَجَوَابُ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهَا بِجُمْلَةِ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنْكَارٌ لِتَعَجُّبِهَا لِأَنَّهُ تَعَجُّبٌ مُرَادٌ مِنْهُ الِاسْتِبْعَادُ. وأَمْرِ اللَّهِ هُوَ أَمْرُ التَّكْوِينِ، أَيْ أَتَعْجَبِينَ مِنْ
Meleklerin ona { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” sözleriyle verdikleri cevap, onun şaşkınlığını bir inkârdır (yadırgamadır); zira bu, uzak/imkânsız görme (istib‘âd) anlamı taşıyan bir şaşkınlıktır. { أَمْرِ اللَّهِ } [ifadesindeki] “Allah'ın emri” ise tekvîn (var etme) emridir; yani [şöyle denilmek istenmektedir]: “Sen...
قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى خَرْقِ الْعَادَاتِ. وَجَوَابُهُمْ جَارٍ عَلَى ثِقَتِهِمْ بِأَنَّ خبرهم حق منبىء عَنْ أَمْرِ الله.
Allah'ın âdetleri yıkma ve olağanüstü var etme gücüne mi şaşıyorsun, demektir. Onların bu cevabı, verdikleri haberin Allah'ın emrini bildiren kesin bir hakikat olduğuna dair güvenlerine dayanmaktadır.
وَجُمْلَة رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ تَعْلِيلٌ لِإِنْكَارِ تَعَجُّبِهَا، لِأَنَّ الْإِنْكَارَ فِي قُوَّةِ النَّفْيِ، فَصَارَ الْمَعْنَى: لَا عَجَبَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ لِأَنَّ إِعْطَاءَكِ الْوَلَدَ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَبَرَكَةٌ، فَلَا عَجَبَ فِي تَعَلُّقِ قُدْرَةِ اللَّهِ بِهَا وَأَنْتُمْ أَهْلٌ لِتِلْكَ الرَّحْمَةِ وَالْبَرَكَةِ فَلَا عَجَبَ فِي وُقُوعِهَا عِنْدَكُمْ.
{ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ } [Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir] cümlesi, kadının şaşkınlığının kınanmasının gerekçesidir (ta'lîlidir); zira inkârî istifham nefy (olumsuzlama) kuvvetindedir. Böylece mânâ şöyle olmaktadır: Allah'ın emrine şaşılacak bir durum yoktur; çünkü sana çocuk verilmesi Allah'tan bir rahmet ve berekettir, dolayısıyla Allah'ın kudretinin buna taalluk etmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Sizler de o rahmet ve berekete lâyık kimselersiniz, dolayısıyla bunun sizin başınıza gelmesinde şaşılacak bir taraf yoktur.
وُوَجْهُ تَعْلِيلِ نَفْيِ الْعَجَبِ بِهَذَا أَنَّ التَّعَجُّبَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ صُدُورِ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي تَخْصِيصِ اللَّهِ بِهِ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَامْرَأَتَهُ فَكَانَ قَوْلهم رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ مُفِيدًا تَعْلِيلَ انْتِفَاءِ الْعَجَبَيْنِ.
Şaşkınlığın nefyedilmesinin bununla gerekçelendirilmesinin yönü şudur: Şaşkınlık ya bunun Allah katından sudûr etmesinden yahut da Allah'ın bunu İbrahim'e -aleyhisselâm- ve karısına tahsis etmesinden kaynaklanabilir. Meleklerin { رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ عَلَيْكُمْ } [Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizdedir] sözü, her iki şaşkınlığın da ortadan kalkmasını gerekçelendirmeyi sağlamıştır.
وَتَعْرِيفُ الْبَيْتِ تَعْرِيفُ حُضُورٍ، وَهُوَ الْبَيْتُ الْحَاضِرُ بَينهم الَّذِي جرفى فِيهِ هَذَا التَّحَاوُرُ، أَيْ بَيْتُ إِبْرَاهِيمَ- ﵇ وَالْمَعْنَى أَهْلُ هَذَا الْبَيْتِ.
{ الْبَيْتِ } lafzındaki mârifelik huzûrî mârifeliktir; bu da aralarında hazır bulunan ve bu konuşmanın içinde cereyan ettiği evdir, yani İbrahim'in -aleyhisselâm- evidir. Anlam ise 'ey bu evin ehli' demektir.
وَالْمَقْصُودُ مِنَ النِّدَاءِ التَّنْوِيهُ بِهِمْ وَيَجُوزُ كَوْنُهُ اخْتِصَاصًا لِزِيَادَةِ بَيَانِ الْمُرَادِ مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ.
Nidâdan maksat onların şanını yüceltmektir. Hitap zamirinden kastedileni daha da açıklamak üzere ihtisâs (övgüyle tahsis) olması da caizdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ تَعْلِيلٌ لِتَوَجُّهِ رَحْمَتِهِ وَبَرَكَاتِهِ إِلَيْهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَحْمَدُ مَنْ يُطِيعُهُ، وَبِأَنَّهُ مَجِيدٌ، أَيْ عَظِيمُ الشَّأْنِ لَا حَدَّ لِنِعَمِهِ فَلَا يَعْظُمُ عَلَيْهِ أَنْ يُعْطِيَهَا وَلَدًا، وَفِي اخْتِيَارِ وَصْفِ الْحَمِيدِ مِنْ بَيْنِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى كِنَايَةٌ عَنْ رِضَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِبْرَاهِيمَ- عَلَيْهِ
{ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ } [Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir] cümlesi, O'nun rahmet ve bereketlerinin onlara yönelmesinin gerekçesidir; zira Allah kendisine itaat edeni över (hamdeder) ve O Mecîddir, yani şanı pek yücedir, nimetlerinin sonu yoktur; dolayısıyla ona bir çocuk vermesi O'na güç gelmez. Esmâ-i Hüsnâ arasından el-Hamîd vasfının seçilmesinde, Yüce Allah'ın İbrahim'den -aleyhisselâm-
السّلام- وَأَهله.
ve ehlinden razı olduğuna dair bir kinâye vardır.
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٧٤ إِلَى ٧٦]
[Hûd Suresi (11): 74-76. Âyetler]
فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦)
{ فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْراهِيمَ الرَّوْعُ وَجاءَتْهُ الْبُشْرى يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) } “İbrahim'den korku gidip de kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı. (74) Doğrusu İbrahim çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve kendini tamamen Allah'a vermiş biriydi. (75) 'Ey İbrahim! Bundan vazgeç; doğrusu Rabbinin emri gelmiştir ve şüphesiz onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir!' (76)”
التَّعْرِيفُ فِي الرَّوْعُ وَفِي الْبُشْرى تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّكْرِيِّ، وَهُمَا الْمَذْكُورَانِ آنِفًا، فَالرَّوْعُ: مُرَادِفُ الْخِيفَةِ.
{ الرَّوْعُ } ve { الْبُشْرى } kelimelerindeki belirteç takısı (harf-i tarif) zikrî ahd içindir ve bunlar az önce zikredilen iki husustur; rav' (الرَّوْعُ), korku (el-hıyfe) ile eş anlamlıdır.
وَقَوْلُهُ: يُجادِلُنا هُوَ جَوَاب فَلَمَّا صِيغَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ الْعَجِيبَةِ كَقَوْلِهِ: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] . وَالْمُجَادَلَةُ: الْمُحَاوَرَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ:
{ يُجادِلُنا } [Bizimle tartışıyordu] buyruğu, { فَلَمَّا } edatının cevabıdır; şaşırtıcı ve dikkat çekici durumu zihinde canlandırmak (istihzâr) için { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” [Hûd: 38] ayetinde olduğu gibi muzâri sîgasıyla getirilmiştir. Mücadele (الْمُجَادَلَةُ); karşılıklı konuşmak, tartışmak demektir. Bu husus daha önce,
وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hıyanet edenleri savunma”
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٧] .
Nisâ Suresi'ndeki [107] buyrukta geçmişti.
وَقَوْلُهُ: فِي قَوْمِ لُوطٍ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ فِي عِقَابِ قَوْمِ لُوطٍ. وَهَذَا مِنْ تَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِاسْمِ الذَّاتِ، وَالْمُرَادُ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِهَا يُعَيِّنُهُ الْمَقَامُ، كَقَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] أَيْ أَكْلُهَا.
{ فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Lut kavmi hakkında] buyruğu takdirî bir muzâfa dayanmaktadır; yani 'Lût kavminin cezalandırılması hususunda' demektir. Bu durum, hükmün zât ismine bağlanması (ta'lîku'l-hukm bi'smi'z-zât) kabilindendir ki murad edilen, { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } “Leş size haram kılındı” [Mâide: 3] yani 'onun yenmesi [haram kılındı]' buyruğunda olduğu gibi makamın belirlediği o zâta ait bir durumdur.
وَالْمُجَادَلَةُ هُنَا: دُعَاءٌ وَمُنَاجَاةٌ سَأَلَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ- ﵇ رَبَّهُ الْعَفْوَ عَنْ قَوْمِ لُوطٍ خَشْيَةَ إِهْلَاكِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ.
Buradaki mücadele; İbrahim'in -aleyhisselâm- içlerindeki müminlerin helak olmasından endişe ederek Lût kavmini bağışlamasını Rabbinden niyaz ettiği bir dua ve münacattır.
وَقَدْ تَكُونُ الْمُجَادَلَةُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ. وَعُدِّيَتْ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جِدَالِ الْمَلَائِكَةِ التَّعَرُّضُ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ بِصَرْفِ الْعَذَابِ عَنْ قَوْمِ لُوطٍ.
Mücadelenin meleklerle yapılmış olması da muhtemeldir. Bu ifadenin celâlet zamirine ({ يُجادِلُنا } [Bizimle tartışıyordu]) yöneltilmesinin sebebi; meleklerle yapılan tartışmadan maksadın, azabın Lût kavminden savılması hususunda Allah'ın emrine yönelmek olmasıdır.
وَالْحَلِيمُ الْمَوْصُوفُ بِالْحِلْمِ وَهُوَ صِفَةٌ تَقْتَضِي الصَّفْحَ وَاحْتِمَالَ الْأَذَى.
Halîm (الْحَلِيمُ), hilim sıfatıyla nitelenmiş kimsedir; bu ise affetmeyi ve eziyetlere katlanmayı gerektiren bir vasıftır.
وَالْأَوَّاهُ أَصْلُهُ الَّذِي يُكْثِرُ التَّأَوُّهَ، وَهُوَ قَوْلُ: أَوِّهِ. وَأَوِّهِ: اسْمُ فِعْلٍ نَائِبٍ مَنَابَ أَتَوَجَّعُ، وَهُوَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنْ شِدَّةِ اهْتِمَامِهِ بِهُمُومِ النَّاسِ.
Evvâh (الْأَوَّاهُ) kelimesinin aslı, çokça ah edip inleyen kimsedir; bu da “evveh” (أَوِّهِ) sözünden gelir. “Evveh” (أَوِّهِ) ise, “acı çekiyorum/sızlanıyorum” (أَتَوَجَّعُ) fiilinin yerine geçen bir isim-fiildir. Buradaki kullanımı ise, İbrahim'in insanların dertlerini son derece dert edinmesinden kinayedir.
وَالْمُنِيبُ مَنْ أَنَابَ إِذَا رَجَعَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّوْبِ وَهُوَ النُّزُولُ. وَالْمُرَادُ التَّوْبَةُ مِنَ التَّقْصِيرِ، أَيْ مُحَاسِبٌ نَفْسَهُ عَلَى مَا يَحْذَرُ مِنْهُ.
Münîb (الْمُنِيبُ), dönen kimsedir; inip konmak manasındaki nevb (النَّوْبِ) kökünden türemiştir. Burada kastedilen kusurdan tövbe etmektir, yani sakındığı hususlarda nefsini hesaba çeken kimsedir.
وَحَقِيقَةُ الْإِنَابَةِ: الرُّجُوعُ إِلَى الشَّيْءِ بَعْدَ مُفَارَقَتِهِ وَتَرْكِهِ.
İnâbenin (الْإِنَابَةِ) hakikati: Bir şeyi ayrılıp terk ettikten sonra ona geri dönmektir.
وَجُمْلَةُ يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا مَقُولُ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ وَهُوَ مِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ، وَهُوَ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ- ﵇، أَوْ جَوَابُ الْمَلَائِكَةِ إِبْرَاهِيمَ- عَلَيْهِ
{ يَا إِبْراهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا } [Ey İbrahim! Bundan vazgeç] cümlesi, makamın delalet ettiği mahzuf bir sözün mukavvelidir (söylenen sözüdür) ve bu, harikulade bir îcaz (özlü anlatım) örneğidir. Bu hitap, Allah'tan İbrahim'e -aleyhisselâm- bir vahiy ya da meleklerin İbrahim'e -aleyhisselâm- verdikleri bir cevaptır.
السَّلَامُ- فَإِذَا كَانَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ فَقَوْلُهُ: أَمْرُ رَبِّكَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِإِدْخَالِ الرَّوْعِ فِي ضَمِيرِ السَّامِعِ.
Eğer Allah'ın kelamından ise, { أَمْرُ رَبِّكَ } [Rabbinin emri] buyruğu, dinleyicinin kalbine dehşet ve ürperti salmak amacıyla zamir makamında açık isim zikretmek (izhâr fî makâmi'l-idmâr) kabilindendir.
وَأمر اللَّهِ قَضَاؤُهُ، أَيْ أَمر تكوينه.
Allah'ın emri O'nun kazası, yani tekvînî emridir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٧٧]
[Hûd Suresi (11): 77. Âyet]
وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧)
{ وَلَمَّا جاءَتْ رُسُلُنا لُوطاً سِيءَ بِهِمْ وَضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً وَقالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) } “Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı, onlardan dolayı içi daraldı ve 'Bu, çok çetin bir gündür!' dedi. (77)”
قَدْ عُلِمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ ذَاهِبُونَ إِلَى قَوْمِ لُوطٍ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هود:
Meleklerin Lût kavmine gittikleri, { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lût kavmine gönderildik” [Hûd:
٧٠] . فَالتَّقْدِيرُ: فَفَارَقُوا إِبْرَاهِيمَ وَذَهَبُوا إِلَى لُوطٍ- ﵉ فَلَمَّا جَاءُوا لُوطًا، فَحَذَفَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ إِيجَازًا قُرْآنِيًّا بَدِيعًا.
70] ayetinden anlaşılmıştı. Buna göre takdirî anlam şöyledir: 'İbrahim'den ayrılıp Lût'a -aleyhimesselâm- gittiler. Lût'a geldiklerinde ise...' Böylece harika bir Kur'an îcazı ile makamın gösterdiği kısımlar hazfedilmiştir.
وَقَدْ جَاءُوا لُوطًا كَمَا جَاءُوا إِبْرَاهِيمَ- ﵉ فِي صُورَةِ الْبَشَرِ، فَظَنَّهُمْ نَاسًا وَخَشِيَ أَنْ يَعْتَدِيَ عَلَيْهِمْ قَوْمُهُ بِعَادَتِهِمُ الشَّنِيعَةِ، فَلِذَلِكَ سِيءَ بِهِمْ.
Melekler, İbrahim'e -aleyhimesselâm- geldikleri gibi Lût'a da insan suretinde geldiler. Lût onları insan zannetti ve kavminin o çirkin adetleriyle onlara saldırıp tecavüz etmesinden korktu; işte bu yüzden onlar yüzünden fenalaştı ({ سِيءَ بِهِمْ }).
وَمَعْنَى ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً ضَاقَ ذَرْعَهُ بِسَبَبِهِمْ، أَيْ بِسَبَبِ مَجِيئِهِمْ فَحَوَّلَ الْإِسْنَادَ إِلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ وَجَعَلَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ تَمْيِيزًا لِأَنَّ إِسْنَادَ الضِّيقِ إِلَى صَاحِبِ الذَّرْعِ أَنْسَبُ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ، وَهُوَ أَشْبَهُ بِتَجْرِيدِ الِاسْتِعَارَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ.
{ ضاقَ بِهِمْ ذَرْعاً } ifadesinin anlamı; onlar yüzünden, yani onların gelmesi sebebiyle gücü takati daraldı demektir. Burada isnat muzâfun ileyhe aktarılmış ve müsnedün ileyh temyiz kılınmıştır; zira daralmanın bizzat güç/takat sahibine isnat edilmesi mecazi anlama daha uygundur ve bu, temsilî istiarenin tecrid edilmesine daha çok benzemektedir.
وَالذَّرْعُ: مَدُّ الذِّرَاعِ فَإِذَا أُسْنِدَ إِلَى الْآدَمِيِّ فَهُوَ تَقْدِيرُ الْمَسَافَةِ. وَإِذَا أُسْنِدَ إِلَى الْبَعِيرِ فَهُوَ مَدُّ ذِرَاعَيْهِ فِي السَّيْرِ عَلَى قَدْرِ سَعَةِ خُطْوَتِهِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ: ضَاقَ ذَرْعًا
Zer' (الذَّرْعُ): Kolun uzatılmasıdır. İnsana isnat edildiğinde mesafenin ölçülmesi demektir. Deveye isnat edildiğinde ise yürüyüş sırasında adımının genişliğine göre ön ayaklarını uzatmasıdır. Dolayısıyla { ضَاقَ ذَرْعًا } [gücü daraldı] ifadesinin;
تَمْثِيلًا بِحَالِ الْإِنْسَانِ الَّذِي يُرِيدُ مَدَّ ذِرَاعِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُ مَدَّهَا كَمَا يُرِيدُ فَيَكُونُ ذَرْعُهُ أَضْيَقَ مِنْ مُعْتَادِهِ.
kolunu uzatmak isteyip de dilediği gibi uzatamayan ve böylece kol mesafesi alışılmışından daha dar olan insanın durumuna bir temsil olması caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَمْثِيلًا بِحَالِ الْبَعِيرِ الْمُثْقَلِ بِالْحِمْلِ أَكْثَرَ مِنْ طَاقَتِهِ فَلَا يَسْتَطِيعُ مَدَّ ذِرَاعَيْهِ كَمَا اعْتَادَهُ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ لِحَالِ مَنْ لَمْ يَجِدْ حِيلَةً فِي أَمر يُرِيد علمه؟
Aynı şekilde, gücünün üzerinde ağır bir yük yüklenip de kollarını her zamanki gibi açıp uzatamayan devenin durumuna bir temsil olması da caizdir. Hangisi olursa olsun bu ifade, yapmak istediği bir işte hiçbir çare bulamayan kimsenin halinin,
بِحَالِ الَّذِي لَمْ يَسْتَطِعْ مَدَّ ذِرَاعِهِ كَمَا يَشَاءُ.
kolunu dilediği gibi uzatamayan kimsenin haline benzetildiği bir temsilî istiaredir.
وَقَوْلُهُ: هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ قَالَهُ فِي نَفْسِهِ كَمَا يُنَاجِي الْمَرْءُ نَفْسَهُ إِذَا اشْتَدَّ عَلَيْهِ أَمْرٌ.
{ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ } [Bu, çok çetin bir gündür!] buyruğunu, bir kimsenin işi çıkmaza girdiğinde kendi kendine fısıldaması gibi içinden söylemiştir.
وَالْعَصِيبُ: الشَّدِيدُ فِيمَا لَا يُرْضِي. يُقَالُ: يَوْمٌ عَصِيبٌ إِذَا حَدَثَ فِيهِ أَمْرٌ عَظِيمٌ مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ أَوْ أَحْوَالِ الْجَوِّ كَشِدَّةِ الْبَرْدِ وَشِدَّةِ الْحَرِّ. وَهُوَ بِزِنَةِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ وَإِنَّمَا يُقَالُ: اعْصَوْصَبَ الشَّرُّ اشْتَدَّ. قَالُوا: هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ قَوْلِكَ:
Asîb (الْعَصِيبُ), hoşa gitmeyen şeylerdeki şiddetli ve çetin durumdur. İnsanların hallerinde veya havanın aşırı soğuk ya da aşırı sıcak olması gibi hava şartlarında büyük ve ağır bir hadise meydana geldiğinde “yevmun asîb” (çetin bir gün) denir. Bu kelime, fâil (etken) anlamında fa'îl veznindedir; mücerred (üç harfli yalın) bir fiili bilinmemektedir, sadece kötülüğün şiddetlenmesi anlamında “i'savsabe'ş-şerru” (اعْصَوْصَبَ الشَّرُّ) denir. Dilciler bu kelimenin,
عَصَبْتَ الشَّيْءَ إِذَا شَدَدْتَهُ. وَأَصْلُ هَذِهِ الْمَادَّة يُفِيد الشدّة وَالضَّغْطَ، يُقَالُ: عَصَبَ الشَّيْءَ إِذَا لَوَاهُ، وَمِنْهُ الْعِصَابَةُ. وَيُقَالُ: عَصَبَتْهُمُ السُّنُونُ إِذَا أَجَاعَتْهُمْ. وَلَمْ أَقِفْ عَلَى فِعْلٍ مُجَرَّدٍ
bir şeyi sımsıkı bağladığında söylediğin “asabtu'ş-şey'e” (عَصَبْتَ الشَّيْءَ) sözünden türediğini söylemişlerdir. Bu kökün aslı şiddet ve baskı ifade eder. Bir şeyi büktüğünde “asabe'ş-şey'e” (عَصَبَ الشَّيْءَ) denir; bandaj/sargı bezi anlamındaki isâbe (الْعِصَابَةُ) de bundandır. Kıtlık yılları insanları aç bıraktığında “asabethumu's-sinûn” (عَصَبَتْهُمُ السُّنُونُ) denir. Ancak günün 'asîb' olarak nitelenmesinde
لِوَصْفِ الْيَوْمِ بِعَصِيبٍ. وَأَرَادَ: أَنَّهُ سَيَكُونُ عَصِيبًا لِمَا يَعْلَمُ مِنْ عَادَةِ قَوْمِهِ السَّيِّئَةِ وَهُوَ مُقْتَضٍ أَنَّهُمْ جَاءُوهُ نَهَارًا.
mücerred bir fiile rastlamadım. [Lût] kavminin kötü huyunu bildiği için günün çetin geçeceğini kastetmiştir; bu da onların gündüz vakti geldiklerini gerektirir.
وَمِنْ بَدِيعِ تَرْتِيبِ هَذِهِ الْجُمَلِ أَنَّهَا جَاءَتْ عَلَى تَرْتِيبِ حُصُولِهَا فِي الْوُجُودِ، فَإِنَّ أَوَّلَ مَا يَسْبِقُ إِلَى نَفْسِ الْكَارِهِ لِلْأَمْرِ أَنْ يُسَاءَ بِهِ وَيَتَطَلَّبُ الْمُخَلِّصَ مِنْهُ، فَإِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَا مُخَلِّصَ مِنْهُ ضَاقَ بِهِ ذَرْعًا، ثُمَّ يُصْدِرُ تَعْبِيرًا عَنِ الْمَعَانِي وَتَرْتِيبًا عَنْهُ كَلَامًا يُرِيحُ بِهِ نَفْسَهُ.
Bu cümlelerin harika tertibinden biri de bunların dış dünyada meydana geliş sırasına göre gelmiş olmasıdır; nitekim bir durumdan hoşlanmayan kimsenin nefsine ilk gelen şey, ondan dolayı içinin kararması ve kurtuluş yolu aramasıdır. Kurtuluş yolu olmadığını anlayınca içi daralır (gücü tükenir), ardından da bu manaları ifade eden ve durumunu ortaya koyarak içini rahatlatacak bir söz söyler.
وَتَصْلُحُ هَذِهِ الْآيَةُ لِأَنْ تَكُونَ مِثَالًا لِإِنْشَاءِ الْمُنْشِئِ إِنْشَاءَهُ عَلَى حَسَبِ تَرْتِيبِ الْحُصُولِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، هَذَا أَصْلُ الْإِنْشَاءِ مَا لَمْ تَكُنْ فِي الْكَلَامِ دَوَاعِي التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ وَدَوَاعِي الْحَذف وَالزِّيَادَة.
Bu ayet, bir söz yazarının sözünü hadisenin bizzat gerçekleşme sırasına göre dizayn etmesine bir örnek olmaya elverişlidir. Sözde takdim-tehir, hazif veya ziyade gerektiren sebepler bulunmadığı sürece söz diziminin aslı budur.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٧٨]
[Hûd Suresi (11): 78. Âyet]
وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨)
{ وَجاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ قالَ يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) } “Kavmi koşarak ona geldiler. Zaten önceden de kötülükler yapıyorlardı. [Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir. Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında hiç mi adam yok?' (78)”
أَيْ جَاءَهُ بَعْضُ قَوْمِهِ. وَإِنَّمَا أُسْنِدَ الْمَجِيءُ إِلَى الْقَوْمِ لِأَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ الْمَجِيءِ دأبهم وَقد تمالؤوا عَلَى مِثْلِهِ، فَإِذَا جَاءَ بَعْضُهُمْ فَسَيَعْقُبُهُ مَجِيءُ بَعْضٍ آخَرَ فِي وَقْتٍ آخَرَ. وَهَذَا مِنْ إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى الْقَبِيلَةِ إِذا فعله بَعْضهَا، كَقَوْلِ الْحَارِثِ بن وَعْلَةَ الْجَرْمِيِّ:
Yani kavminin bir kısmı ona geldi. Gelme eyleminin kavmin bütününe isnat edilmesi; böyle bir gelişin onların genel adeti olması ve bu tür şeylerde birbirleriyle anlaşmış bulunmaları sebebiyledir. Zira bir kısmı geldiğinde arkasından başka bir vakitte diğer bir kısmı gelecektir. Bu, bir kabilenin bir kısmı bir fiili işlediğinde o fiilin kabilenin tamamına isnat edilmesi kabilindendir; nitekim Hâris b. Va'le el-Cermî şöyle demiştir:
قَوْمِي هُمْ قَتَلُوا أُمَيْمَةَ أَخِي ... فَإِذَا رَمَيْتُ يُصِيبُنِي سَهْمِي
Kavmimdir öldüren kardeşim Ümeyme'yi... / Oklarsam onları, kendime değer okum.
ويُهْرَعُونَ- بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى صِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ- فَسَّرُوهُ بِالْمَشْيِ الشَّبِيهِ بِمَشْيِ الْمَدْفُوعِ، وَهُوَ بَيْنَ الْخَبَبِ وَالْجَمْزِ، فَهُوَ لَا يَكُونُ إِلَّا مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ لِأَنَّ أَصْلَهُ مَشْيُ الْأَسِيرِ الَّذِي يُسْرَعُ بِهِ. وَهَذَا الْبِنَاءُ يَقْتَضِي أَنَّ الْهَرْعَ هُوَ دَفْعُ الْمَاشِي حِينَ مَشْيِهِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ تُنُوسِيَ، وَبَقِيَ أَهْرَعَ بِمَعْنَى سَارَ سَيْرًا كَسَيْرِ الْمَدْفُوعِ، وَلِذَلِكَ قَالَ جَمْعٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ: إِنَّهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الَّتِي الْتَزَمُوا فِيهَا صِيغَةَ الْمَفْعُولِ لِأَنَّهَا فِي الْأَصْلِ مُسْنَدَةٌ إِلَى فَاعِلٍ غَيْرِ مَعْلُومٍ. وَفَسَّرَهُ فِي «الصِّحَاح» و «الْقَامُوس» بِأَنَّهُ الِارْتِعَادُ مِنْ غَضَبٍ أَوْ خَوْفٍ، وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَجُمْلَةُ يُهْرَعُونَ حَالٌ.
Yâ'nın zammesi ve râ'nın fethasıyla meçhul sîgada okunan { يُهْرَعُونَ } kelimesini, itilen birinin yürüyüşüne benzeyen, tırıs (habeb) ile sıçrama (cemz) arası bir yürüyüş olarak tefsir etmişlerdir. Bu fiil ancak meçhul sîgada kullanılır; zira aslı, acele ettirilen esirin yürüyüşüdür. Bu bina şekli, her' (الْهَرْعَ) kökünün yürüyen kimsenin yürüyüşü esnasında itilmesi anlamına geldiğini gerektirir; ancak bu mana zamanla unutulmuş ve ehre'a (أَهْرَعَ), itilen birinin yürüyüşü gibi yürümek anlamında kalmıştır. Bu sebeple dilcilerden bir grup şöyle demiştir: Bu fiil, aslında fâili meçhul birine isnat edildiği için meçhul kalıbına girilmesi zorunlu kılınan fiillerdendir. es-Sıhâh ve el-Kâmûs'ta ise öfkeden ya da korkudan titremek olarak tefsir edilmiştir. Her iki ihtimale göre de { يُهْرَعُونَ } cümlesi hâldir.
وَقَدْ طَوَى الْقُرْآنُ ذِكْرَ الْغَرَض الَّذِي جاؤوا لِأَجْلِهِ مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ فَقَدْ صَارَتْ لَهُمْ دَأْبًا لَا يَسْعَوْنَ إِلَّا لِأَجْلِهِ.
Kur'an, { وَمِنْ قَبْلُ كانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ } “Zaten önceden de kötülükler yapıyorlardı” buyruğuyla işaret etmekle birlikte, gelme amaçlarını açıkça zikretmeyip kapalı tutmuştur; zira bu kötülükler onların adeti haline gelmişti ve sadece bu amaç uğruna koşuyorlardı.
وَجُمْلَةُ قالَ يَا قَوْمِ إِلَخْ مُسْتَأْنَفَةٌ بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ جُمْلَةِ وَجاءَهُ قَوْمُهُ، إِذْ قَدْ عَلِمَ السَّامِعُ غَرَضَهُمْ مِنْ مَجِيئِهِمْ، فَهُوَ بِحَيْثُ يَسْأَلُ عَمَّا تَلَقَّاهُمْ بِهِ.
{ قالَ يَا قَوْمِ } [Dedi ki: Ey kavmim...] cümlesi, { وَجاءَهُ قَوْمُهُ } [Kavmi ona geldi] cümlesinden doğan bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü dinleyici onların geliş amacını bildiğinden, Lût'un onları neyle karşıladığını soracak durumdadır.
وَبَادَرَهُمْ لُوطٌ- ﵇ بِقَوْلِهِ: يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ. وَافْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِالنِّدَاءِ وَبِأَنَّهُمْ قَوْمُهُ تَرْقِيقٌ لِنُفُوسِهِمْ عَلَيْهِ، لِأَنَّهُ يَعْلَمُ تَصَلُّبَهُمْ فِي عَادَتِهِمُ الْفَظِيعَةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ: لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ [هود: ٧٩] ، كَمَا سَيَأْتِي.
Lût -aleyhisselâm- derhal söze girerek { يَا قَوْمِ هؤُلاءِ بَناتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } “Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir” dedi. Söze nida ile ve onların kendi kavmi olduğunu belirterek başlaması, kalplerini kendisine karşı yumuşatmak içindir; zira ileride geleceği üzere onların, { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ } “Sen de pekala bilirsin ki bizim senin kızlarında bir hakkımız yoktur” [Hûd: 79] şeklindeki sözlerinin gösterdiği gibi, bu çirkin adetlerinde ne denli katı ve inatçı olduklarını bilmekteydi.
وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى بَناتِي. وبَناتِي بَدَلٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالْإِشَارَةُ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْعَرْضِ، وَالتَّقْدِيرُ: فَخُذُوهُنَّ.
{ هؤُلاءِ } [şunlar] ile yapılan işaret { بَناتِي } [kızlarım] kelimesinedir. { بَناتِي } kelimesi işaret isminden bedeldir; işaret ise teklif ve takdim anlamında kullanılmıştır, takdiri: 'Öyleyse onları alın' demektir.
وَجُمْلَةُ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ تَعْلِيلٌ لِلْعَرْضِ. وَمَعْنَى هُنَّ أَطْهَرُ أَنَّهُنَّ حَلَالٌ لَكُمْ يَحُلْنَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْفَاحِشَةِ، فَاسْمُ التَّفْضِيلِ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ قُصِدَ بِهِ قُوَّةُ الطَّهَارَةِ.
{ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Onlar sizin için daha temizdir] cümlesi bu teklifin gerekçesidir. { هُنَّ أَطْهَرُ } [onlar daha temizdir] ifadesinin anlamı; 'onlar sizin için helaldir, sizinle fuhşiyat arasına engel olurlar' demektir. Dolayısıyla ism-i tafdîl, karşılaştırma (mufâdala) anlamından soyutlanmış olup bununla temizliğin/helalliğin kesinliği kastedilmiştir.
وهؤُلاءِ إِشَارَةٌ إِلَى جَمْعٍ، إِذْ بُيِّنَ بِقَولِهِ: بَناتِي.
{ هؤُلاءِ } kelimesi, { بَناتِي } [kızlarım] sözüyle açıklandığı üzere bir çoğula işarettir.
وَقَدْ رُوِيَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلَّا ابْنَتَانِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ إِطْلَاقَ الْبَنَاتِ هُنَا مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ هَؤُلَاءِ نِسَاؤُهُنَّ كَبَنَاتِي. وَأَرَادَ نِسَاءً مِنْ قَوْمِهِ بِعَدَدِ الْقَوْمِ الَّذِينَ جَاءُوا يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ. وَهَذَا مَعْنَى مَا فَسَّرَ بِهِ مُجَاهِدٌ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِجَعْلِهِنَّ لِقَوْمِهِ إِذْ قَالَ: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ، فَإِنَّ قَوْمَهُ الَّذِينَ حَضَرُوا عِنْدَهُ كَثِيرُونَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: هَؤُلَاءِ النِّسَاءُ فَتَزَوَّجُوهُنَّ. وَهَذَا أَحْسَنُ الْمَحَامِلِ.
Lût'un sadece iki kızının bulunduğu rivayet edilmiştir; bu durumda 'kızlar' ifadesinin çoğul olarak kullanılması zahiren beliğ bir teşbih kabilindendir, yani 'şu kadınlar benim kızlarım gibidir' demektir. Bununla, kendisine doğru koşarak gelen kavmin sayısı kadar kendi kavminin kadınlarını kastetmiştir. Mücâhid, İbn Cübeyr ve Katâde'nin yaptığı tefsirin anlamı da budur. { هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Onlar sizin için daha temizdir] buyurarak onları kavmine takdim etmesine uygun düşen de budur; zira yanında toplanan kavmi çok kalabalıktı. Buna göre mana: 'İşte şu kadınlar, onlarla evlenin' şeklinde olur. En güzel yorum da budur.
وَقِيلَ: أَرَادَ بَنَاتِ صُلْبِهِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ قَتَادَةَ. وَإِذْ كَانَ الْمَشْهُورُ أَنَّ لُوطًا- ﵇ لَهُ ابْنَتَانِ صَارَ الْجَمْعُ مُسْتَعْمَلًا فِي الِاثْنَيْنِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الِاثْنَيْنِ تُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الْجَمْعِ فِي الْكَلَامِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] .
Bununla kendi öz kızlarını kastettiği de söylenmiştir ki bu da Katâde'den gelen bir rivayettir. Lût'un -aleyhisselâm- iki kızı olduğu meşhur olduğuna göre çoğul kalıbı, Yüce Allah'ın { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “İkinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4] buyruğunda olduğu gibi, kelamda ikiye çoğul muamelesi yapılması esasına dayanılarak ikil yerine kullanılmış olur.
وَقِيلَ: كَانَ لَهُ ثَلَاثُ بَنَاتٍ.
Üç kızı olduğu da söylenmiştir.
وَتَعْتَرِضُ هَذَا الْمَحْمَلَ عَقَبَتَانِ:
Bu yoruma iki engel çıkmaktadır:
الْأُولَى: أَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا عَدَدًا كَثِيرًا فَكَيْفَ تَكْفِيهِمْ بِنْتَانِ أَوْ ثَلَاثٌ؟!.
Birincisi: Kavim sayıca çok kalabalıktı, peki iki veya üç kız onlara nasıl yetecekti?!
الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: هؤُلاءِ بَناتِي عَرْضٌ عَلَيْهِمْ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، فَكَيْفَ كَانَتْ صِفَةُ هَذِهِ التَّخْلِيَةِ بَيْنَ الْقَوْمِ وَبَيْنَ الْبَنَاتِ وَهُمْ عَدَدٌ كَثِيرٌ، فَإِنْ كَانَ تَزْوِيجًا لَمْ يَكْفِينَ الْقَوْمَ وَإِنْ كَانَ غَيْرَ تَزْوِيجٍ فَمَا هُوَ؟.
İkincisi: Az önce bildiğin gibi { هؤُلاءِ بَناتِي } [İşte şunlar kızlarımdır] sözü onlara bir tekliftir; peki kavim çok kalabalık iken kızların kavme sunulmasının şekli nasıl olmuştur? Eğer bu bir evlilik ise kavme yetmezdi; evlilik dışı bir durum ise o nedir?
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَدَدُ الْقَوْم الَّذين جاؤوه بِقَدْرِ عَدَدِ بَنَاتِهِ أَوْ أَنْ يَكُونَ مَعَ بَنَاتِهِ حَتَّى مِنْ قَوْمِهِ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَصَرُّفَ
Birinciye cevap şudur: Gelen kavmin sayısının kızlarının sayısı kadar olması veya kızlarıyla beraber kavminden kadınların da bulunması muhtemeldir. İkinciye cevap ise:
لُوطٍ- ﵇ فِي بَنَاتِهِ بِوَصْفِ الْأُبُوَّةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَصرفا بِوَصْف النبوءة بِالْوَحْيِ لِلْمَصْلَحَةِ
Lût'un -aleyhisselâm- kızları üzerindeki bu tasarrufunun babalık sıfatıyla olması caiz olduğu gibi, bir maslahat sebebiyle vahiyle nübüvvet sıfatıyla bir tasarruf olması da caizdir.
أَنْ يَكُونَ مِنْ شَرْعِ لُوطٍ- ﵇ إِبَاحَةُ تَمْلِيكِ الْأَبِ بَنَاتِهِ إِذَا شَاءَ، فَإِنْ كَانَ أُولَئِكَ الرَّهْطُ شُرَكَاءَ فِي مِلْكِ بَنَاتِهِ كَانَ اسْتِمْتَاعُ كُلِّ وَاحِدٍ بِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ حَلَالًا فِي شَرِيعَتِهِ عَلَى نَحْوِ مَا كَانَ الْبِغَاءُ مِنْ بَقَايَا الْجَاهِلِيَّةِ فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ أَنْ يُنْسَخَ.
Babanın dilediği takdirde kızlarının mülkiyetini başkasına devretmesinin Lût'un -aleyhisselâm- şeriatında mubah olması muhtemeldir; şayet o topluluk kızların mülkiyetine ortak idiyse, neshedilmeden önce İslam'ın ilk dönemlerinde Câhiliye kalıntısı olan fahişelik uygulamasında olduğu gibi, onların her birinin o kadınların her biriyle birlikte olması kendi şeriatında helal kılınmış olabilir.
وَأَمَّا لَحَاقُ النَّسَبِ فِي أَوْلَادِ مَنْ تَحْمِلُ مِنْهُنَّ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَلَدُ لَاحِقًا بِالَّذِي تَلِيطُهُ أُمُّهُ بِهِ مِنَ الرِّجَالِ الَّذِينَ دَخَلُوا عَلَيْهَا، كَمَا كَانَ الْأَمْرُ فِي الْبَغَايَا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ، وَيَجُوزُ أَنْ لَا يَلْحَقَ الْأَوْلَادُ بِآبَاءٍ فَيَكُونُوا لَاحِقِينَ بِأُمَّهَاتِهِمْ مثل ابْن الزِّنَى وَوَلَدِ اللِّعَانِ، وَيَكُونُ هَذَا التَّحْلِيلُ مُبَاحًا ارْتِكَابًا لِأَخَفِّ الضَّرَرَيْنِ، وَهُوَ مِمَّا يُشْرَعُ شَرْعًا مُؤَقَّتًا مِثْلَ مَا شُرِعَ نِكَاحُ الْمُتْعَةِ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ مُحَرَّمًا وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
Onlardan hamile kalan kadınların çocuklarının nesebine gelince; İslam'ın ilk dönemindeki fahişelerde olduğu gibi çocuğun, annesinin kendisiyle birlikte olan adamlardan işaret ettiği kişiye bağlanması caizdir; tıpkı zina çocuğu ve lian çocuğu gibi çocukların babalara nispet edilmeyip annelerine bağlanması da caizdir. Bu helal kılma iki zarardan daha hafifini işlemek kabilinden mubah olur ve bu, haram kılındığı görüşüne -ki cumhurun görüşü budur- göre İslam'ın başında müt'a nikahının meşru kılınması gibi geçici bir şeriat hükmüdür.
وَقَدِ اشْتَغَلَ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ تَحْرِيرِ هَذَا بِمَسْأَلَةٍ تَزْوِيجِ الْمُؤْمِنَاتِ بِالْكُفَّارِ وَهُوَ فُضُولٌ.
Müfessirler bu meseleyi tahkik etmek yerine mümin kadınların kâfirlerle evlendirilmesi meselesiyle meşgul olmuşlardır ki bu gereksizdir.
وَفَرَّعَ عَلَى قَوْلِهِ: هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ أَنْ أَمَرَهُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ لِأَنَّهُمْ إِذَا امْتَثَلُوا مَا عَرَضَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ فَاتَّقُوا اللَّهَ.
{ هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ } [Onlar sizin için daha temizdir] sözüne bağlı olarak onlara Allah'tan korkmalarını emretmiştir; çünkü kendilerine teklif edilen kadınlar hususundaki emre uyarlarsa Allah'tan korkup sakınmış olurlar.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلا تُخْزُونِ بِحَذْفِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا. وَأَثْبَتَهَا أَبُو عَمْرٍو.
Cumhur { وَلا تُخْزُونِ } lafzını hafifletmek maksadıyla mütekellim yâ'sını hazfederek okumuştur. Ebû Amr ise yâ harfini sabit bırakmıştır.
وَالْخِزْيُ: الْإِهَانَةُ وَالْمَذَلَّةُ. وَتَقَدَّمَ آنِفًا. وَأَرَادَ مَذَلَّتَهُ.
Hizy (الْخِزْيُ); aşağılanma ve zillettir. Az önce geçmişti. Bununla [Lût], kendisinin küçük düşürülmesini kastetmiştir.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ. جَعَلَ الضَّيْفَ كَالظَّرْفِ، أَيْ لَا تَجْعَلُونِي مَخْزِيًّا عِنْدَ ضَيْفِي إِذْ يَلْحَقُهُمْ أَذًى فِي ضِيَافَتِي، لِأَنَّ الضِّيَافَةَ جِوَارٌ عِنْدِ رَبِّ الْمَنْزِلِ، فَإِذَا لَحِقَتِ الضَّيْفَ إِهَانَةٌ كَانَتْ عَارًا عَلَى رَبِّ الْمَنْزِلِ.
[Buradaki] Fî (فِي) mecazi zarfiyet içindir; misafiri bir zarf (mekân/kap) gibi kılmıştır. Yani: "Benim misafirliğimdeyken onlara bir eziyet ulaşmasıyla beni misafirlerimin yanında rezil/küçük düşürmeyin." Zira misafirlik, ev sahibinin himayesi altındadır; dolayısıyla misafire bir aşağılanma isabet ederse, bu durum ev sahibi için bir utanç ve ayıp olur.
وَالضَّيْفٌ: الضَّائِفُ، أَيِ النَّازِلُ فِي مَنْزِلِ أَحَدٍ نُزُولًا غَيْرَ دَائِمٍ، لِأَجْلِ مُرُورٍ فِي سَفَرٍ أَوْ إِجَابَةِ دَعْوَةٍ.
Dayf (الضَّيْف), misafir olan (dâif) kimsedir; yani yolculuk esnasında uğramak veya bir davete icabet etmek amacıyla birinin evinde geçici olarak konaklayan kişidir.
وَأَصْلُ ضَيْفٍ مَصْدَرُ فِعْلِ ضَافَ يَضِيفُ، وَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَأَكْثَرَ، وَعَلَى الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ غَيْرِ الْمَصْدَرِ فَيُجْمَعُ كَمَا قَالَ عَمْرُو بْنُ كُلْثُومٍ:
Dayf (ضَيْف) kelimesinin aslı dâfe-yedîfu (ضَافَ يَضِيفُ) fiilinin masdarıdır. Bu sebeple tekil için de çoğul için de, müzekker için de müennes için de tek bir lafızla kullanılır. Bazen de masdar dışındaki kelimeler gibi muamele görüp çoğul yapılır; nitekim Amr b. Kulsûm şöyle demiştir:
نَزَلْتُمْ مَنْزِلَ الْأَضْيَافِ مِنَّا وَقَدْ ظَنَّ لُوطٌ- ﵇ الْمَلَائِكَةَ رِجَالًا مَارِّينَ بِبَيْتِهِ فَنَزَلُوا عِنْدَهُ لِلِاسْتِرَاحَةِ وَالطَّعَامِ وَالْمَبِيتِ.
"Bizim yanımızda misafirler makamına indiniz..." Lût -aleyhisselâm- melekleri evine uğrayan, dinlenmek, yemek yemek ve gecelemek için yanına inen adamlar zannetmişti.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ إِنْكَارٌ وَتَوْبِيخٌ لِأَنَّ إِهَانَةَ الضَّيْفِ مَسَبَّةٌ لَا
{ أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ } [İçinizde aklı başında bir adam yok mu?] sözündeki istifham inkâr ve azarlama içindir; zira misafiri aşağılamak öyle bir ayıptır ki bunu...
يَفْعَلُهَا إِلَّا أَهْلُ السَّفَاهَةِ.
...ancak sefih kimseler yapar.
وَقَوْلُهُ: مِنْكُمْ بِمَعْنَى بَعْضُكُمْ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ تَمَالُؤَهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ وَانْعِدَامِ رَجُلٍ رَشِيدٍ مِنْ بَيْنِهِمْ، وَهَذَا إِغْرَاءٌ لَهُمْ عَلَى التَّعَقُّلِ لِيَظْهَرَ فِيهِمْ مَنْ يَتَفَطَّنُ إِلَى فَسَادِ مَا هُمْ فِيهِ فَيَنْهَاهُمْ، فَإِنَّ ظُهُورَ الرَّشِيدِ فِي الْفِئَةِ الضَّالَّةِ يَفْتَحُ بَابَ الرَّشَادِ لَهُمْ. وَبِالْعَكْسِ تَمَالُؤُهُمْ عَلَى الْبَاطِلِ يَزِيدُهُمْ ضراوة بِهِ.
Ayetteki { مِنْكُمْ } ifadesi "içinizden birisi" anlamında olup batıl üzere dayanışma içine girmelerini ve aralarında doğruyu gören tek bir adamın bile bulunmayışını kınamıştır. Bu, içinde bulundukları durumun bozukluğunu fark edip onları bundan alıkoyacak bir kimsenin aralarından çıkması için onları aklı kullanmaya teşvik etmektir; zira sapkın bir toplulukta doğruyu gören (reşîd) birinin ortaya çıkması onlar için hidayet kapısını açar. Aksine batıl üzere dayanışmaları ise onların batıla olan hırslarını artırır.
[٧٩، ٨٠]
[79, 80]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٧٩ إِلَى ٨٠]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 79-80]
قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠)
{ قالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنا فِي بَناتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) } “Dediler ki: «Andolsun, senin kızlarında bizim hiçbir hakkımız (arzumuz) olmadığını pekâlâ biliyorsun ve şüphesiz sen ne istediğimizi de çok iyi biliyorsun.» [Lût] dedi ki: «Keşke size karşı bir gücüm olsaydı yahut sarp bir kaleye (sağlam bir desteğe) sığınabilseydim!»”
فُصِلَتْ جُمْلَةُ قالُوا عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِوُقُوعِهَا مَوْقِعَ الْمُحَاوَرَةِ مَعَ لُوطٍ- ﵇.
{ قالُوا } cümlesi, Lût -aleyhisselâm- ile karşılıklı konuşma konumunda yer aldığı için kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir [atıf harfi getirilmemiştir].
ولَقَدْ عَلِمْتَ تَأْكِيدٌ لِكَوْنِهِ يَعْلَمُ. فَأُكِّدَ بِتَنْزِيلِهِ مَنْزِلَةَ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّهُ يَعْلَمُ لِأَنَّ حَالَهُ فِي عَرْضِهِ بَنَاتِهِ عَلَيْهِمْ كَحَالِ مَنْ لَا يَعْلَمُ خُلُقَهُمْ، وَكَذَلِكَ التَّوْكِيدُ فِي وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ، وَكِلَا الْخَبَرَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ فَائِدَةِ الْخَبَرِ، أَيْ نَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا رَغْبَةٌ فِي بَنَاتِكَ وَإِنَّكَ تَعْلَمُ مُرَادَنَا.
{ لَقَدْ عَلِمْتَ } ifadesi, onun bunu bildiğini tekit etmektedir. Kızlarını onlara teklif etmesindeki durumu, onların ahlakını bilmeyen birinin durumu gibi olduğundan, bildiğini inkâr eden bir kimse konumuna indirilerek tekit edilmiştir. Aynı şekilde { وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ } ifadesindeki tekit de böyledir. Her iki haber cümlesi de haberin lazım-ı faidesi kabilinden kullanılmıştır; yani "Biz biliyoruz ki sen bizim kızlarında bir arzumuz olmadığını çok iyi biliyorsun ve sen bizim muradımızı da biliyorsun" demektir.
وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ حِكَايَةً عَنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٦٥] .
İbrahim'in kavminden hikâye edilen şu âyet de bunun gibidir: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } “Andolsun, bunların konuşmadığını pekâlâ biliyorsun.” [Enbiyâ: 65].
وَمَا الْأُولَى نَافِيَةٌ مُعَلِّقَةٌ لِفِعْلِ الْعِلْمِ عَنِ الْعَمَلِ، وَمَا الثَّانِيَةُ مَوْصُولَةٌ.
Birinci { مَا } [mâ] nefiy (olumsuzluk) edatı olup ilim fiilini amelden ta'lik etmiştir (askıya almıştır); ikinci { مَا } [mâ] ise ism-i mevsûldür.
وَالْحَقُّ: مَا يَحِقُّ، أَيْ يَجِبُ لِأَحَدٍ أَوْ عَلَيْهِ، فَيُقَالُ: لَهُ حَقٌّ فِي كَذَا، إِذَا كَانَ مُسْتَحِقًّا لَهُ، وَيُقَالُ: مَا لَهُ حَقٌّ فِي كَذَا، بِمَعْنَى لَا يَسْتَحِقُّهُ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ أُطْلِقَ هُنَا كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ التَّعَلُّقِ بِالشَّيْءِ وَعَنِ التَّجَافِي عَنْهُ. وَهُوَ إِطْلَاقٌ لَمْ أَرَ مثله، وَقد تحيّر الْمُفَسِّرُونَ فِي تَقْرِيرِهِ.
Hak (الْحَقُّ); hak edilen, yani bir kimse lehine veya aleyhine vacip olan şeydir. Bir kimse ona müstahak olduğunda "Falan şeyde onun hakkı var" denir; hak etmediğinde ise "Falan şeyde onun hakkı yoktur" denir. Görünen o ki burada bir şeye bağlı olmamaktan ve ondan yüz çevirmekten kinaye olarak kullanılmıştır. Bu, benzerini görmediğim bir kullanımdır ve müfessirler bunu açıklamakta tereddüde düşmüşlerdir.
وَالْمَعْنَى: مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ رَغْبَةٌ.
Anlam şudur: Bizim senin kızlarına hiçbir rağbetimiz (isteğimiz) yoktur.
وَجَوَابُهُ بِ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً جَوَابُ يَائِسٍ مِنِ ارْعِوَائِهِمْ.
[Lût'un] { لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً } [Keşke size yetecek bir gücüm olsaydı] şeklindeki cevabı, onların vazgeçmelerinden ümidini kesmiş bir kimsenin cevabıdır.
ولَوْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي التَّمَنِّي، وَهَذَا أَقْصَى مَا أَمْكَنَهُ فِي تَغْيِيرِ هَذَا الْمُنْكَرِ.
{ لَوْ } temenni için kullanılmıştır ve bu, bu münkeri değiştirmede onun yapabileceği en son noktadır.
وَالْبَاءُ فِي بِكُمْ لِلِاسْتِعْلَاءِ، أَيْ عَلَيْكُمْ. يُقَالُ: مَا لِي بِهِ قُوَّةٌ وَمَا لِي بِهِ طَاقَةٌ.
{ بِكُمْ } lafzındaki bâ harf-i cerri istilâ (üstünlük/aleyhine olma) içindir, yani aleykum (عَلَيْكُمْ) anlamındadır. Nitekim "Ona karşı bir gücüm yok" ve "Ona karşı bir takatim yok" denir.
وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ [الْبَقَرَة: ٢٤٩] .
Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { قالُوا لَا طاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجالُوتَ } “Bugün Câlût'a karşı koyacak takatimiz yoktur dediler.” [Bakara: 249].
وَيَقُولُونَ: مَا لِي بِهَذَا الْأَمْرِ يَدَانِ، أَيْ قُدْرَةٌ أَوْ حِيلَةٌ عَلَيْهِ.
[Araplar] "Bu işe karşı iki elim yoktur" derler ki; bu, ona karşı bir gücüm veya çarem yoktur demektir.
وَالْمَعْنَى: لَيْتَ لِي قُوَّةً أَدْفَعُكُمْ بِهَا، وَيُرِيدُ بِذَلِكَ قُوَّةَ أَنْصَارٍ لِأَنَّهُ كَانَ غَرِيبًا بَيْنَهُمْ.
Anlam şudur: "Keşke sizi kendisiyle defedebileceğim bir gücüm olsaydı!" Bununla yardımcıların gücünü kastetmektedir, zira o onların arasında bir yabancıydı.
وَمَعْنَى أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ أَوْ أَعْتَصِمُ بِمَا فِيهِ مَنَعَةٌ، أَيْ بِمَكَانٍ أَوْ ذِي سُلْطَانٍ يَمْنَعُنِي مِنْكُمْ.
{ أَوْ آوِي إِلى رُكْنٍ شَدِيدٍ } ifadesinin anlamı: Yahut koruyuculuğu olan sarp bir yere sığınsaydım; yani beni sizden koruyacak bir mekâna veya nüfuz/güç sahibine sığınsaydım demektir.
وَالرُّكْنُ: الشِّقُّ مِنَ الْجَبَلِ المتّصل بِالْأَرْضِ.
Rükn (الرُّكْن); dağın yerle birleşen sarp yamacı/kısmıdır.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٨١]
[Hûd Sûresi (11), Âyet 81]
قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١)
{ قالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلاَّ امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } “[Elçiler] dediler ki: «Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar (ulaşamazlar). Gecenin bir vaktinde ailenle birlikte yola çık; içinizden hiç kimse arkasına bakmasın, karın müstesna. Çünkü onlara isabet edecek olan (azap) ona da isabet edecektir. Onların helak vakti sabahtır. Sabah da yakın değil midir?»”
هَذَا كَلَامُ الْمَلَائِكَةِ لِلُوطٍ- ﵇ كَاشَفُوهُ بِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ مُرْسَلُونَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu, meleklerin Lût'a -aleyhisselâm- sözüdür; Allah Teâlâ tarafından gönderilmiş melekler olduklarını ona açıkça bildirmişlerdir.
وَإِذْ قَدْ كَانُوا فِي صُورَةِ الْبَشَرِ وَكَانُوا حَاضِرِي الْمُجَادَلَةِ حَكَى كَلَامَهُمْ بِمِثْلِ مَا تُحْكَى بِهِ الْمُحَاوَرَاتُ فَجَاءَ قَوْلُهُمْ بِدُونِ حَرْفِ الْعَطْفِ عَلَى نَحْوِ مَا حُكِيَ قَوْلُ: لُوطٍ- ﵇ وَقَوْلُ قَوْمِهِ. وَهَذَا الْكَلَامُ الَّذِي كَلَّمُوا بِهِ لُوطًا- ﵇ وَحْيٌ أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَى لُوطٍ- ﵇ بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَإِنَّهُ لَمَّا بَلَغَ بِلُوطٍ تَوَقُّعُ أَذَى ضَيْفِهِ مَبْلَغَ الْجَزَعِ وَنَفَادَ الْحِيلَةِ جَاءَهُ نَصْرُ اللَّهِ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ تَعَالَى مَعَ رُسُلِهِ حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا [يُوسُف: ١١٠] .
Melekler insan sûretinde oldukları ve tartışmaya bizzat şahit oldukları için onların sözleri de karşılıklı konuşmaların aktarıldığı biçimde aktarılmış, Lût'un -aleyhisselâm- ve kavminin sözlerinin aktarıldığı gibi onların sözü de atıf harfi olmaksızın gelmiştir. Meleklerin Lût'a -aleyhisselâm- söyledikleri bu söz, Allah'ın melekler vasıtasıyla Lût'a -aleyhisselâm- vahyettiği bir vahiydir. Zira Lût'un misafirlerine bir kötülük geleceği endişesi son hadde ulaşıp çareler tükendiğinde, Allah Teâlâ'nın peygamberlerine uyguladığı sünneti uyarınca Allah'ın yardımı ona gelmiştir: { حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip yalanlandıklarını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız ulaştı.” [Yûsuf: 110].
وَابْتَدَأَ الْمَلَائِكَةُ خِطَابَهُمْ لُوطًا- ﵇ بِالتَّعْرِيفِ بِأَنْفُسِهِمْ لِتَعْجِيلِ الطُّمَأْنِينَةِ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ عَلِمَ أَنَّهُمْ مَا نَزَلُوا إِلَّا لِإِظْهَارِ الْحَقِّ. قَالَ تَعَالَى: مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ [الْحجر: ٨] . ثُمَّ أَلْحَقُوا هَذَا التَّعْرِيفَ بِالْبِشَارَةِ بِقَوْلِهِمْ: لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ. وَجِيءَ بِحَرْفِ تَأْكِيدِ النَّفْيِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ خَاطَبُوهُ بِمَا يُزِيلُ الشَّكَّ مِنْ نَفْسِهِ. وَقَدْ صَرَفَ اللَّهُ الْكُفَّارَ عَنْ لُوطٍ- ﵇ فَرَجَعُوا مِنْ حَيْثُ أَتَوْا، وَلَوْ أَزَالَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ التَّشَكُّلَ بِالْأَجْسَادِ الْبَشَرِيَّةِ فَأَخْفَاهُمْ عَنْ عُيُونِ الْكُفَّارِ لَحَسِبُوا أَنَّ لُوطًا- ﵇ أَخْفَاهُمْ فَكَانُوا يُؤْذُونَ لُوطًا- ﵇. وَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ الْمَلَائِكَةُ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ وَلَمْ يَقُولُوا لَنْ يَنَالُوا، لِأَنَّ ذَلِكَ مَعْلُومٌ فَإِنَّهُمْ لَمَّا أَعْلَمُوا لُوطًا- ﵇ بِأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ مَا كَانَ يَشُكُّ فِي أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَنَالُونَهُمْ، وَلَكِنَّهُ يَخْشَى سَوْرَتَهُمْ أَنْ يَتَّهِمُوهُ بِأَنَّهُ أَخْفَاهُمْ.
Melekler, gönlüne hemen huzur vermek maksadıyla Lût'a -aleyhisselâm- hitaplarına kendilerini tanıtarak başladılar; çünkü o melek olduklarını bildiğinde onların ancak hakkı ortaya koymak için indiklerini de bilirdi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ } “Biz melekleri ancak hak ile indiririz; o zaman da kendilerine mühlet verilmez.” [Hicr: 8]. Sonra bu tanıtmanın peşine { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } [Sana asla dokunamazlar/ulaşamazlar] sözüyle müjdeyi eklediler. Gönlündeki şüpheyi tamamen giderecek bir ifadeyle hitap ettiklerini göstermek için nefyi (olumsuzluğu) tekit eden harf [len] getirilmiştir. Allah kâfirleri Lût'tan -aleyhisselâm- uzaklaştırmış, onlar da geldikleri yere geri dönmüşlerdir. Şayet Allah meleklerin insan bedenine bürünmüş şeklini giderip onları kâfirlerin gözlerinden gizleseydi, Lût'un -aleyhisselâm- onları sakladığını sanarak Lût'a -aleyhisselâm- eziyet ederlerdi. Bu sebeple melekler ona "Bize ulaşamazlar" demeyip { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } [Sana asla ulaşamazlar] demişlerdir; zira bu zaten bilinen bir şeydir, nitekim Lût'a melek olduklarını bildirdiklerinde o kâfirlerin meleklere erişemeyeceğinden şüphe etmezdi, fakat onların Lût'u misafirleri saklamakla itham edip hışımlarına uğramasından korkuyordu.
وَوَقَعَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ أَعْمَى أَبْصَارَ الْمُرَاوِدِينَ لُوطًا- ﵇ عَنْ
Tevrat'ta, Allah'ın Lût'u -aleyhisselâm- ...
ضَيْفِهِ حَتَّى قَالُوا: إِنَّ ضَيْفَ لُوطٍ سَحَرَةٌ فَانْصَرَفُوا. وَذَلِكَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي سُورَةِ الْقَمَرِ [٣٧]
...misafirlerinden vazgeçirmeye çalışanların gözlerini kör ettiği, bunun üzerine onların "Lût'un misafirleri büyücüdür" diyerek dönüp gittikleri yer almaktadır. Kamer Sûresi'ndeki [37] şu ayet-i kerimenin zahiri de buna işaret etmektedir: