Binûn

11- Hûd Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ.

{ وَلَقَدْ راوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنا أَعْيُنَهُمْ } “Andolsun ki onlar onun misafirlerinden murad almaya kalkıştılar, biz de onların gözlerini silme kör ettik.”

وَجُمْلَةُ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ مُبَيِّنَةٌ لِإِجْمَالِ جُمْلَةِ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ، فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ فَلَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ عَطْفِ الْبَيَانِ.

{ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } cümlesi, { إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ } cümlesindeki kapalılığı açıklayıcı mahiyettedir; bu yüzden atf-ı beyân mesabesinde olduğu için atfedilmeyip fasledilmiştir.

وَتَفْرِيعُ الْأَمْرِ بِالسُّرَى عَلَى جُمْلَةِ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ لِمَا فِي حَرْفِ لَنْ مِنْ ضَمَانِ سَلَامَتِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كُلِّهِ. فَلَمَّا رَأَى ابْتِدَاءَ سَلَامَتِهِ مِنْهُمْ بِانْصِرَافِهِمْ حَسُنَ أَنْ يُبَيِّنَ لَهُ وَجْهَ سَلَامَتِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ مِنْهُمْ بِاسْتِئْصَالِهِمْ وَبِنَجَاتِهِ، فَذَلِكَ مَوْقِعُ فَاءِ التَّفْرِيعِ.

Geceleyin yola çıkma (sirayet/sürâ) emrinin { لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ } cümlesine tafri' edilmesi (fa ile bağlanması), { لَنْ } edatının geleceğin tamamında onun selametini garanti altına almasından dolayıdır. Onların dönüp gitmesiyle kendisinin onlardan selamet bulmasının başlangıcını görünce, onların kökünün kazınması ve kendisinin kurtuluşuyla gelecekte onlardan nasıl selamet bulacağının keyfiyetinin açıklanması uygun düşmüştür; tafri' fâ'sının [fe-] konumu işte budur.

وَ (أَسْرِ) أَمْرٌ بِالسُّرَى- بِضَمِّ السِّينِ وَالْقَصْرِ-. وَهُوَ اسْمُ مَصْدَرٍ لِلسَّيْرِ فِي اللَّيْلِ إِلَى الصَّبَاحِ. وَفِعْلُهُ: سَرَى يُقَالُ بِدُونِ هَمْزَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَيُقَالُ: أَسْرَى بِالْهَمْزَةِ.

{ أَسْرِ } lafzı, sîn harfinin zammesi ve kasr ile okunan es-sürâ (السُّرَى) fiilinden bir emirdir; bu da geceleyin sabaha kadar yürümek anlamında bir isim-masdardır. Fiili serâ (سَرَى) olup başında hemze olmadan da söylenir, hemzeyle esrâ (أَسْرَى) şeklinde de söylenir.

قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ- بِهَمْزَةِ وَصْلٍ- عَلَى أَنَّهُ أَمْرٌ مِنْ سَرَى. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَسْرَى.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer, serâ (سَرَى) fiilinin emri kabul ederek bunu vasıl hemzesiyle okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise esrâ (أَسْرَى) fiilinden kabul ederek kat' hemzesiyle okumuşlardır.

وَقَدْ جَمَعُوهُ فِي الْأَمْرِ مَعَ أَهْلِهِ لِأَنَّهُ إِذَا سَرَى بِهِمْ فَقَدْ سَرَى بِنَفْسِهِ إِذْ لَوْ بَعَثَ أَهْلَهُ وَبَقِيَ هُوَ لَمَا صَحَّ أَنْ يُقَالَ: أَسْرِ بِهِمْ لِلْفَرْقِ بَيْنَ أَذْهَبْتُ زَيْدًا وَبَيْنَ ذَهَبْتُ بِهِ.

Emre ailesiyle birlikte onu da dâhil etmişlerdir; zira o ailesini geceleyin yola çıkardığında bizzat kendisi de geceleyin yola çıkmış olur. Çünkü şayet ailesini gönderip kendisi kalsaydı, "Onları geceleyin götür" denmesi doğru olmazdı; nitekim ezheb-tu Zeyden (Zeyd'i gönderdim) ile zeheb-tu bihî (Onunla beraber gittim/onu alıp gittim) arasındaki fark böyledir.

وَالْقِطْعُ- بِكَسْرِ الْقَافِ-: الْجُزْءُ مِنَ اللَّيْلِ.

Kıt' (الْقِطْعُ) -kāf harfinin kesresiyle-; gecenin bir parçası/vakti demektir.

وَجُمْلَةُ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُسْتَثْنَى وَالْمُسْتَثْنَى مِنْهُ. وَالِالْتِفَاتُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الِالْتِفَاتُ إِلَى الْمَكَانِ الْمَأْمُورِ بِمُغَادَرَتِهِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ.

{ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } cümlesi, müstesnâ ile müstesnâ minh arasına giren bir ara cümledir (itirâziyyedir). Nehyedilen arkaya bakmak (iltifât), karinenin de gösterdiği üzere terk edilmesi emredilen yere dönüp bakmaktır.

وَسَبَبُ النَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ التَّقَصِّي فِي تَحْقِيقِ مَعْنَى الْهِجْرَةِ غَضَبًا لِحُرُمَاتِ اللَّهِ بِحَيْثُ يَقْطَعُ التَّعَلُّقَ بِالْوَطَنِ وَلَوْ تَعَلُّقَ الرُّؤْيَةَ. وَكَانَ تَعْيِينُ اللَّيْلِ لِلْخُرُوجِ كَيْلَا يُلَاقِي مُمَانَعَةً مِنْ قَوْمِهِ أَوْ مِنْ زَوْجِهِ فَيَشُقُّ عَلَيْهِ دِفَاعُهُمْ.

Arkaya bakmanın nehyedilmesinin sebebi, Allah'ın hürmetlerinin çiğnenmesine duyulan öfkeyle hicretin manasını tam olarak gerçekleştirmek ve sadece bakış düzeyinde olsa bile vatanla olan bağı büsbütün koparmaktır. Çıkış için gecenin tayin edilmesi ise kavminden veya karısından bir engelle karşılaşmaması ve onlara karşı koymanın kendisine zor gelmemesi içindir.

وَ (إِلَّا امْرَأَتَكَ) اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَهْلِكَ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ اعْتِبَارًا بِأَنَّهُ مُسْتَثْنَى مِنْ أَهْلِكَ وَذَلِكَ كَلَامٌ مُوجَبٌ، وَالْمَعْنَى: لَا تَسْرِ بِهَا، أُرِيدَ أَنْ لَا يُعْلِمَهَا بِخُرُوجِهِ لِأَنَّهَا كَانَتْ مُخْلِصَةً لِقَوْمِهَا فَتُخْبِرُهُمْ عَنْ زَوْجِهَا. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو- بِرَفْعِ- امْرَأَتَكَ عَلَى أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَحَدٌ الْوَاقِعِ فِي سِيَاقِ النَّهْيِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى النَّفْيِ. قِيلَ: إِنَّ امْرَأَتَهُ خَرَجَتْ مَعَهُمْ ثُمَّ الْتَفَتَتْ إِلَى الْمَدِينَةِ فَحَنَّتْ إِلَى قَوْمِهَا فَرَجَعَتْ إِلَيْهِمْ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُ نَهَاهُمْ عَنِ الِالْتِفَاتِ فَامْتَثَلُوا وَلَمْ تَمْتَثِلِ امْرَأَتُهُ لِلنَّهْيِ فَالْتَفَتَتْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ النَّهْيُ. وَالتَّقْدِيرُ: فَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَّا امْرَأَتَكَ

{ إِلَّا امْرَأَتَكَ } ifadesi { أَهْلِكَ } kelimesinden yapılan bir istisnadır. { أَهْلِكَ } lafzından yapılan bir istisna ve kelamın da müspet (olumlu emir) olduğu kabul edildiği için cumhurun kıraatinde mansuptur; anlamı da: "Onu geceleyin yola çıkarma" demektir. Çıkışından onu haberdar etmemesi istenmiştir, zira o kavmine bağlıydı ve kocasının durumunu onlara haber verirdi. İbn Kesîr ve Ebû Amr ise nehiy bağlamında geçen -ki nefiy anlamındadır- { أَحَدٌ } kelimesinden istisna kabul ederek { امْرَأَتُكَ } lafzını merfu okumuşlardır. Denilmiştir ki: Karısı onlarla birlikte çıkmış, sonra şehre doğru dönüp bakmış, kavmine özlem duyarak onların yanına geri dönmüştür. Anlam şudur: Lût onlara arkalarına bakmamalarını emretti, onlar da bu emre uydular; ancak karısı yasağa uymayıp arkasına baktı. Bu veche göre istisna, nehyin delalet ettiği takdirî bir kelamdan yapılmıştır. Takdiri şöyledir: "Hiçbiri dönüp bakmaz, sadece karın...

تَلْتَفِتُ.

...dönüp bakar."

وَجُمْلَةُ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنِ الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُقَدَّرِ.

{ إِنَّهُ مُصِيبُها مَا أَصابَهُمْ } cümlesi, takdir edilen kelamdan yapılan istisnadan doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir.

وَفِي قَوْلِهِ: مَا أَصابَهُمْ اسْتِعْمَالُ فِعْلِ الْمُضِيِّ فِي مَعْنَى الْحَالِ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: مَا يُصِيبُهُمْ، فاستعمال فعل المضيء لِتَقْرِيبِ زَمَنِ الْمَاضِي مِنَ الْحَالِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] الْآيَةَ، أَوْ فِي مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] .

{ مَا أَصابَهُمْ } ifadesinde mazi fiil şimdiki zaman (hâl) anlamında kullanılmıştır; zahir olan { مَا يُصِيبُهُمْ } denilmesidir. Mazi fiilin kullanılması, tıpkı Allah Teâlâ'nın { إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } “Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” [Mâide: 6] âyetinde olduğu gibi mazi zamanını hâle yaklaştırmak içindir; yahut Allah Teâlâ'nın { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] âyetinde olduğu gibi vuku bulmasının kesinliğini bildirmek üzere gelecek zaman anlamındadır.

وَجُمْلَةُ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ قُطِعَتْ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا اهْتِمَامًا وَتَهْوِيلًا.

{ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } cümlesi, konunun önemine ve dehşetine dikkat çekmek maksadıyla kendisinden önceki cümleden fasledilmiş (bağlantısız getirilmiş) bir isti'nâf-ı ibtidâîdir.

وَالْمَوْعِدُ: وَقْتُ الْوَعْدِ. وَالْوَعْدُ أَعَمُّ مِنَ الْوَعِيدِ فَيُطْلَقُ عَلَى تَعْيِينِ الشَّرِّ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَالْمُرَادُ بِالْمَوْعِدِ هُنَا مَوْعِدُ الْعَذَاب الَّذِي عمله لُوطٌ- ﵇ إِمَّا بِوَحْيٍ سَابِقٍ، وَإِمَّا بِقَرِينَةِ الْحَالِ، وَإِمَّا بِإِخْبَارٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ طَوَتْهُ الْآيَةُ هُنَا إِيجَازًا، وَبِهَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ صَحَّ تَعْرِيفُ الْوَعْدِ بِالْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِهِمْ.

Mev'id (الْمَوْعِدُ); vaat vaktidir. Vaad (söz verme) kelimesi tehdit (vaîd) kelimesinden daha genel olup gelecekteki kötülüğün vaktinin belirlenmesi için de kullanılır. Buradaki mev'id ile kastedilen; ya önceki bir vahiyle ya hâl karinesiyle ya da meleklerin o makamda bildirmesiyle -ki âyet îcaz kabilinden bunu burada zikretmemiştir- Lût'un -aleyhisselâm- bildiği azap vaktidir. Bu değerlendirmelere binaen vaat kelimesinin onların zamirine izafe edilerek marife yapılması sahih olmuştur.

وَجُمْلَةُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ صَدَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ جَوَابًا عَن سُؤال بِجَيْش فِي نَفْسِهِ مِنِ اسْتِبْطَاءِ نُزُولِ الْعَذَابِ.

{ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ } cümlesi, [Lût'un] içini kemiren ve azabın inişini gecikmiş bulmasından kaynaklanan zihnî bir soruya melekler tarafından verilmiş bir cevap mahiyetinde isti'nâf-ı beyânîdir.

وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ، وَلِذَلِكَ يَقَعُ فِي مَثَلِهِ التَّقْرِيرُ عَلَى النَّفْيِ إِرْخَاءً لِلْعِنَانِ مَعَ الْمُخَاطَبِ الْمُقَرَّرِ لِيَعْرِفَ خَطَأَهُ. وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ فِي أوّل اللَّيْل.

İstifham takrirîdir (onaylatma amaçlıdır). Bu sebeple böylesi durumlarda, muhatabın hatasını anlamasını sağlamak için ona müsamaha gösterilerek nefy üzerinden takrirde bulunulur. Melekler bunu gecenin ilk vaktinde söylemişlerdi.

[٨٢، ٨٣]

[82, 83]

[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٨٢ إِلَى ٨٣]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 82-83]

فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣)

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَما هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) } “Emrimiz geldiği zaman oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilip istif edilmiş taşları sağanak hâlinde yağdırdık. (82) [O taşlar] Rabbinin katında işaretlenmişti. Onlar zalimlerden hiç de uzak değildir. (83)”

تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا.

{ فَلَمَّا جاءَ أَمْرُنا } ifadesinin benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ تَعَودُ الضَّمَائِرُ الثَّلَاثَةُ الْمَجْرُورَةُ بِالْإِضَافَةِ وَبِحَرْفِ (عَلَى) عَلَى الْقَرْيَةِ الْمَفْهُومَةِ مِنَ السِّيَاقِ.

{ جَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْها حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } buyruğundaki tamlama (izâfet) ve { عَلَى } harf-i cerri ile mecrûr olan üç zamir, bağlamdan anlaşılan şehre (karyeye) dönmektedir.

وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقَرْيَةَ انْقَلَبَتْ عَلَيْهِمِ انْقِلَابَ خَسْفٍ حَتَّى صَارَ عَالِيَ الْبُيُوتِ سَافِلًا، أَيْ وَسَافِلُهَا عَالِيًا، وَذَلِكَ مِنَ انْقِلَابِ الْأَرْضِ بِهِمْ.

Anlam şudur: Şehir, yerin dibine batırılarak (hasf yoluyla) tersyüz edilmiş, öyle ki evlerin üstü altı -yani altı da üstü- olmuştur; bu da yerin onlarla birlikte altüst olmasından ileri gelmiştir.

وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى ذِكْرِ جَعْلِ الْعَالِي سَافِلًا لِأَنَّهُ أَدْخَلُ فِي الْإِهَانَةِ.

Üstünün alt yapıldığının zikriyle yetinilmesi, alçaltma ve rezil etme [vurgusuna] daha uygun olmasındandır.

وَالسِّجِّيلُ: فُسِّرَ بِوَادٍ نَارٍ فِي جَهَنَّمَ يُقَالُ: سِجِّيلٌ بِاللَّامِ، وَسَجِّينٌ بِالنُّونِ. ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ، وَهُوَ تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ، أَيْ بِحِجَارَةٍ كَأَنَّهَا مِنْ سِجِّيلِ جَهَنَّمَ، كَقَوْلِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Siccil (السِّجِّيلُ); cehennemde ateşten bir vadi olarak tefsir edilmiştir. Lâm harfiyle siccîl, nûn harfiyle de siccîn denilir. { مِنْ } harfi teb'îziyedir (kısmîlik bildirir) ve bu beliğ bir teşbihtir; yani sanki cehennemin siccîlindenmiş gibi taşlarla [yağdırdık demektir]. Nitekim Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:

وَجِلْدُهَا مِنْ أَطُومِ الْبَيْتِ وَقَدْ جَاءَ فِي التَّوْرَاةِ: أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ كِبْرِيتًا وَنَارًا مِنَ السَّمَاءِ. وَلَعَلَّ الْخَسْفَ فَجَّرَ مِنَ الْأَرْضِ بَرَاكِينَ قَذَفَتْ عَلَيْهِمْ حِجَارَةَ مَعَادِنٍ مُحْرِقَةٍ كَالْكِبْرِيتِ، أَوْ لَعَلَّ بُرْكَانًا كَانَ قَرِيبًا مِنْ مُدُنِهِمُ انْفَجَرَ بِاضْطِرَابَاتٍ أَرْضِيَّةٍ ثُمَّ زَالَ مِنْ ذَلِكَ

«Ve onun derisi evin etûmundandır (deniz kaplumbağasındandır)». Tevrat'ta, Allah'ın onların üzerine gökten kükürt ve ateş gönderdiği yer almaktadır. Muhtemelen yerin batması, topraktan kükürt gibi yakıcı maden taşları püskürten volkanları patlatmıştır; yahut şehirlerinin yakınında bulunan bir volkan yer sarsıntılarıyla infilak etmiş, sonra oradan

الْمَكَانِ بِحَوَادِثَ تَعَاقَبَتْ فِي الْقُرُونِ، أَوْ طَمَى عَلَيْهِ الْبَحْرُ وَبَقِيَ أَثَرُ الْبَحْرِ عَلَيْهَا حَتَّى الْآنَ، وَهُوَ الْمُسَمَّى بُحَيْرَةَ لُوطٍ أَوِ الْبَحْرَ الْمَيِّتَ.

yüzyıllar boyunca birbirini takip eden hadiselerle yok olup gitmiştir veya üzerini deniz kaplamış ve denizin eseri günümüze kadar varlığını korumuştur; bu da Lût Gölü veya Ölü Deniz olarak adlandırılan yerdir.

وَقِيلَ: سِجِّيلٌ مُعَرَّبُ (سَنْكَ جِيلَ) عَنِ الْفَارِسِيَّةِ أَيْ حَجَرٌ مَخْلُوطٌ بِطِينٍ.

Siccîl kelimesinin, Farsçadaki «seng-i gil» (taş ve çamur) terkibinden Arapçalaşmış olduğu, yani çamurla karışık taş anlamına geldiği de söylenmiştir.

وَالْمَنْضُودُ: الْمَوْضُوعُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ. وَالْمَعْنَى هُنَا أَنَّهَا مُتَتَابِعَةٌ مُتَتَالِيَةٌ فِي النُّزُولِ لَيْسَ بَيْنَهَا فَتْرَةٌ. وَالْمُرَادُ وَصْفُ الْحِجَارَةِ بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الْحِجَارَةَ لَمَّا جُعِلَتْ مِنْ سِجِّيلٍ، أُجْرِيَ الْوَصْفُ عَلَى سِجِّيلٍ وَهُوَ يُفْضِي إِلَى وَصْفِ الْحِجَارَةِ لِأَنَّهَا مِنْهُ.

Mendûd (الْمَنْضُودُ); birbiri üstüne konulmuş olandır. Buradaki anlamı ise, inişinde aralıksız birbiri ardınca gelen ve kesintisi olmayandır. Kastedilen, taşları bu özellikle nitelemektir; fakat taşlar siccîlden kılınınca bu niteleme siccîl kelimesine verilmiştir; bu da neticede taşların nitelemesine varır, zira [taşlar] ondan meydana gelmiştir.

وَالْمُسَوَّمَةُ: الَّتِي لَهَا سِيمَا، وَهِيَ الْعَلَامَةُ. وَالْعَلَامَاتُ تُوضَعُ لِأَغْرَاضٍ، مِنْهَا عَدَمُ الِاشْتِبَاهِ، وَمِنْهَا سُهُولَةُ الْإِحْضَارِ، وَهُوَ هُنَا مُكَنَّى بِهِ عَنِ الْمُعَدَّةِ الْمُهَيَّئَةِ لِأَنَّ الْإِعْدَادَ مِنْ لَوَازِمَ التَّوْسِيمِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: عِنْدَ رَبِّكَ لِأَنَّ تَسْوِيمَهَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ تَقْدِيرُهُ إِيَّاهَا لَهُمْ.

Müsevvime (الْمُسَوَّمَةُ); kendisinde sîmâ, yani alâmet (işaret) bulunandır. Alâmetler; karışıklığı önlemek veya kolayca getirilmesini sağlamak gibi amaçlarla konulur. Burada ise hazırlanmış, hazır kılınmış olandan kinayedir; zira hazırlama, işaret koymanın gereklerindendir. Bunun karinesi { عِنْدَ رَبِّكَ } ifadesidir; çünkü onların Allah katında işaretlenmiş olması, O'nun bu taşları onlar için takdir etmiş olması demektir.

وَضَمِيرُ وَما هِيَ يَصْلُحُ لِأَنْ يَعُودَ إِلَى مَا عَادَتْ إِلَيْهِ الضَّمَائِرُ الْمَجْرُورَةُ قَبْلَهُ وَهِيَ الْمَدِينَةُ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى وَمَا تِلْكَ الْقرْيَة بِبَعِيد من الْمُشْرِكِينَ، أَيِ الْعَرَبِ، فَمَنْ شَاءَ فَلْيَذْهَبْ إِلَيْهَا فَيَنْظُرُ مَصِيرَهَا، فَالْمُرَادُ الْبُعْدُ الْمَكَانِيُّ. وَيَصْلُحُ لِأَنْ يَعُودَ إِلَى الْحِجَارَةِ، أَيْ وَمَا تِلْكَ الْحِجَارَةُ بِبَعِيدٍ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَرْمِيَ الْمُشْرِكِينَ بِمِثْلِهَا. وَالْبُعْدُ بِمَعْنَى تَعَذُّرِ الْحُصُولِ وَنَفْيِهِ بِإِمْكَانِ حُصُولِهِ. وَهَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ مَعَ صِحَّةِ الْمَعْنَيَيْنِ وَهُوَ بَعِيدٌ.

{ وَما هِيَ } ifadesindeki zamir, kendisinden önceki mecrûr zamirlerin döndüğü yere, yani şehre dönmeye elverişlidir. Bu takdirde mana: «O şehir, müşriklerden -yani Araplardan- uzak değildir; öyleyse dileyen oraya gidip akıbetini görsün» şeklinde olur ve mekânsal uzaklık kastedilmiş olur. Taşlara dönmeye de elverişlidir; yani «o taşlar [onlardan] uzak değildir; zira Allah, müşriklerin üzerine de benzerini fırlatmaya kādirdir» [demektir]. Uzaklık, gerçekleşmenin imkânsızlığı ve bunun nefyi de gerçekleşmesinin mümkün olması anlamındadır. Bu, iki mananın da sahih olmasıyla birlikte tevcîhli (çok yönlü) bir kelamdır ve [şehir ihtimaline nispetle] zayıftır.

وَجُرِّدَ بَعِيدٍ عَنْ تَاءِ التَّأْنِيثِ مَعَ كَوْنِهِ خَبَرًا عَنِ الْحِجَارَةِ وَهِيَ مُؤَنَّثٌ لَفْظًا، وَمَعَ كَوْنِ بَعِيدٍ هُنَا بِمَعْنَى فَاعِلٍ لَا بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، فَالشَّأْنُ أَنْ يُطَابِقَ مَوْصُوفَهُ فِي تَأْنِيثِهِ، وَلَكِنَّ الْعَرَبَ قَدْ يُجْرُونَ فَعِيلًا الَّذِي بِمَعْنَى فَاعِلٍ مَجْرَى الَّذِي بِمَعْنَى مَفْعُولٍ إِذَا جَرَى عَلَى مُؤَنَّثٍ غَيْرِ حَقِيقِيِّ التَّأْنِيثِ زِيَادَةً فِي التَّخْفِيفِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَاف [٥٦] إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَقَوْلِهِ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً [الْأَحْزَاب:

{ بَعِيدٍ } kelimesi, lafzan müennes olan taşların haberi olmasına ve buradaki ba'îd kelimesinin mef'ûl değil fâil manasında bulunmasına rağmen te'nis tâ'sından arındırılmıştır. Asıl olan [sıfatın] müenneslikte mevsûfuna uymasıdır; fakat Araplar, hafifletmeyi artırmak amacıyla, fâil manasındaki fa'îl kalıbını hakiki müennes olmayan bir isme sıfat olduğunda mef'ûl manasındaki gibi kullanabilirler. Nitekim A'râf Sûresi'nde Allah Teâlâ: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } [56] ve { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً } [Ahzâb:

٦٣] وَقَوْلِهِ: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [يس: ٧٨] . وَقِيلَ:

63] ile { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } [Yâsîn: 78] buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir:

إِنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا [مَرْيَم: ٢٨] مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ، أَيْ بَاغِيَةٌ. وَقِيلَ: أَصْلُهُ فَعُولٌ بَغُويٌ فَوَقَعَ إِبْدَالٌ وَإِدْغَامٌ. وَتَأَوَّلَ الزَّمَخْشَرِيُّ مَا هُنَا عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ، أَيْ بِمَكَانٍ بَعِيدٍ، أَوْ بِشَيْء بعيد عَن الِاحْتِمَالَيْنِ فِي مُعَادِ ضمير هِيَ.

{ وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } [Meryem: 28] âyeti de bu kabildendir, yani «bâğiyeten» (iffetsiz bir kadın) demektir. Aslının fa'ûl vezninde «bağuvv» olup ibdâl ve idğâm meydana geldiği de söylenmiştir. Zemahşerî buradaki ifadeyi mahzuf bir ismin sıfatı olarak tevil etmiştir; yani { هِيَ } zamirinin merciine dair iki ihtimale binaen «uzak bir mekânda» veya «uzak bir şey» takdirindedir.

[٨٤- ٨٦]

[84-86]

[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٨٤ إِلَى ٨٦]

[Hûd Sûresi (11), Âyetler 84 ilâ 86]

وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦)

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً قالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَلا تَنْقُصُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ وَالْمِيزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Şüphesiz ben sizi bir hayır (bolluk ve refah) içinde görüyorum; fakat gerçekten sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum. (84) Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tastamam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın. (85) Eğer mümin iseniz Allah'ın bıraktığı [helal kazanç] sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi değilim.' (86)”

قَوْلُهُ: وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً- إِلَى قَوْلِهِ- مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ نَظِيرُ قَوْلِهِ: وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً [هود: ٦١] إِلَخْ.

{ وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } ifadesinden { مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } sözüne kadar olan kısım, { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [Hûd: 61] âyetinin benzeridir.

أَمَرَهُمْ بِثَلَاثَةِ أُمُورٍ:

Onlara üç şeyi emretmiştir:

أَحَدُهَا: إِصْلَاحُ الِاعْتِقَادِ، وَهُوَ مِنْ إِصْلَاحِ الْعُقُولِ وَالْفِكْرِ.

Birincisi: İnancın ıslah edilmesidir ki bu, akılların ve düşüncenin ıslahındandır.

وَثَالِثُهَا: صَلَاحُ الْأَعْمَالِ وَالتَّصَرُّفَاتِ فِي الْعَالَمِ بِأَنْ لَا يُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ.

Üçüncüsü: Yeryüzünde fesat çıkarmamak suretiyle dünyadaki amellerin ve davranışların düzeltilmesidir.

وَوَسَّطَ بَيْنَهُمَا الثَّانِي: وَهُوَ شَيْءٌ مِنْ صَلَاحِ الْعَمَلِ خُصَّ بِالنَّهْيِ لِأَنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَيْهِ كَانَ فَاشِيًا فِيهِمْ حَتَّى نَسُوا مَا فِيهِ مِنْ قُبْحٍ وَفَسَادٍ، وَهَذَا هُوَ الْكَفُّ عَنْ نَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ.

Bu ikisinin arasına ikinciyi yerleştirmiştir ki o da amelî ıslahın bir parçasıdır; onlara bu hususun yasaklanması özellikle vurgulanmıştır, çünkü bu fiili işlemeleri aralarında o kadar yaygındı ki onun çirkinliğini ve fesadını unutmuşlardı. Bu da ölçü ve tartıyı eksik yapmaktan el çekmektir.

فَابْتَدَأَ بِالْأَمْرِ بِالتَّوْحِيدِ لِأَنَّهُ أَصْلُ الصَّلَاحِ ثُمَّ أَعْقَبَهُ بِالنَّهْيِ عَنْ مَظْلَمَةٍ كَانَتْ مُتَفَشِّيَةً فِيهِمْ، وَهِيَ خِيَانَةُ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ

Islahın aslı olduğu için önce tevhidi emretmekle başlamış, ardından aralarında yaygın olan bir zulmü, yani ölçü ve tartıda hile yapmayı yasaklamıştır. Bu husus daha önce

الْأَعْرَافِ. وَهِيَ مَفْسَدَةٌ عَظِيمَةٌ لِأَنَّهَا تَجْمَعُ خَصْلَتَيِ السَّرِقَةِ وَالْغَدْرِ، لِأَنَّ الْمُكْتَالَ مُسْتَرْسِلٌ مُسْتَسْلِمٌ. وَنَهَاهُمْ عَنِ الْإِفْسَادِ فِي الْأَرْضِ وَعَنْ نَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ فَعَزَّزَهُ بِالْأَمْرِ بِضِدِّهِ وَهُوَ إِيفَاؤُهُمَا.

A'râf Sûresi'nde geçmişti. Bu büyük bir fesattır; çünkü hırsızlık ve hainlik huylarının ikisini birden barındırır, zira ölçtüren kişi [karşı tarafa] güvenmiş ve kendini teslim etmiştir. Onlara yeryüzünde fesat çıkarmayı ve ölçü ile tartıyı eksiltmeyi yasaklamış, ardından bunun zıddı olan her ikisini de tastamam yapmayı emrederek [yasağı] pekiştirmiştir.

وَجُمْلَةُ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْ نَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ أَنَّكُمْ بِخَيْرٍ. وَإِنَّمَا ذَكَرَ رُؤْيَتَهُ ذَلِكَ لِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ فَحَقٌّ عَلَيْهِمْ شُكْرُهَا. وَالْبَاءُ فِي بِخَيْرٍ لِلْمُلَابَسَةِ.

{ إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } cümlesi, ölçü ve tartıyı eksik yapma yasağının gerekçesidir. { إِنِّي أَراكُمْ بِخَيْرٍ } ifadesinden maksat, «siz bir hayır (refah) içindesiniz» demektir. Bunu kendi görüşü olarak zikretmesi, Allah'ın onların üzerindeki nimetine şahitlik etmesi manasında olduğu içindir; zira o nimete şükretmek onların üzerine bir haktır. { بِخَيْرٍ } ifadesindeki bâ harfi mülâbese (birliktelik/durum) içindir.

وَالْخَيْرُ: حُسْنُ الْحَالَةِ. وَيُطْلَقُ عَلَى الْمَالِ كَقَوْلِهِ: إِنْ تَرَكَ خَيْراً [الْبَقَرَة: ١٨٠] .

Hayr; hâlin güzel olmasıdır. Nitekim { إِنْ تَرَكَ خَيْراً } “Eğer bir hayır (mal) bırakırsa” [Bakara: 180] âyetinde olduğu gibi mal için de kullanılır.

وَالْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَيْهِ هُنَا لِيَكُونَ أَدْخَلَ فِي تَعْلِيلِ النَّهْيِ، أَيْ إِنَّكُمْ فِي غِنًى عَنْ هَذَا التَّطْفِيفِ بِمَا أُوتِيتُمْ مِنَ النِّعْمَةِ وَالثَّرْوَةِ. وَهَذَا التَّعْلِيلُ يَقْتَضِي قُبْحَ مَا يَرْتَكِبُونَهُ مِنَ التَّطْفِيفِ فِي نَظَرِ أَهْلِ الْمُرُوءَةِ وَيَقْطَعُ مِنْهُمُ الْعُذْرَ فِي ارْتِكَابِهِ. وَهَذَا حَثٌّ عَلَى وَسِيلَةِ بَقَاءِ النِّعْمَةِ.

Yasağın gerekçelendirilmesine daha uygun düşmesi için burada mal manasına hamledilmesi daha evladır; yani «size verilen nimet ve servet sebebiyle bu ölçü ve tartı hilesine ihtiyacınız yoktur» [demektir]. Bu gerekçelendirme, işledikleri eksik ölçüp tartma fiilinin mürüvvet ehli nezdindeki çirkinliğini ortaya koyar ve bunu işlemekteki mazeretlerini ortadan kaldırır. Bu aynı zamanda nimetin devamını sağlayacak vesileye bir teşviktir.

ثُمَّ ارْتَقَى فِي تَعْلِيلِ النَّهْيِ بِأَنَّهُ يَخَافُ عَلَيْهِمْ عَذَابًا يَحِلُّ بِهِمْ إِمَّا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِمَّا فِي الدُّنْيَا. وَلِصُلُوحِيَّتِهِ لِلْأَمْرَيْنِ أَجْمَلَهُ بِقَوْلِهِ: عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ. وَهَذَا تَحْذِيرٌ مِنْ عَوَاقِبِ كُفْرَانِ النِّعْمَةِ وَعِصْيَانِ وَاهِبِهَا.

Sonra, yasağın gerekçelendirilmesinde daha üst bir dereceye çıkarak, ya kıyamet gününde ya da dünyada başlarına gelecek bir azaptan onlar adına korktuğunu belirtmiştir. Her iki duruma da uygunluğu sebebiyle bunu { عَذابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ } sözüyle mücmel bırakmıştır. Bu, nimete nankörlük etmenin ve onu bahşedene isyan etmenin sonuçlarına karşı bir uyarıdır.

ومُحِيطٍ وصف ل يَوْمٍ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ، أَيْ مُحِيطٌ عَذَابُهُ، وَالْقَرِينَةُ هِيَ إِضَافَةُ الْعَذَابِ إِلَيْهِ.

{ مُحِيطٍ } kelimesi, aklî mecaz yoluyla { يَوْمٍ } kelimesinin sıfatıdır; yani «azabı kuşatıcı olan bir gün» demektir. Karinesi ise azabın o güne izafe edilmesidir.

وَإِعَادَةُ النِّدَاءِ فِي جُمْلَةِ وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ لِزِيَادَةِ الِاهْتِمَامِ بِالْجُمْلَةِ وَالتَّنْبِيهِ لِمَضْمُونِهَا، وَهُوَ الْأَمْرُ بِإِيفَاءِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ. وَهَذَا الْأَمْرُ تَأْكِيدٌ لِلنَّهْيِ عَنْ نَقْصِهِمَا.

{ وَيا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيالَ } cümlesinde nidanın tekrarlanması; cümlenin önemini artırmak ve muhtevasına, yani ölçü ve tartıyı tastamam yerine getirme emrine dikkat çekmek içindir. Bu emir, onları eksiltme yasağının bir tekitidir.

وَالشَّيْءُ يُؤَكَّدُ بِنَفْيِ ضِدِّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى [طه: ٧٩] . لِزِيَادَةِ التَّرْغِيبِ فِي الْإِيفَاءِ بِطَلَبِ حُصُولِهِ بَعْدَ النَّهْيِ عَنْ ضِدِّهِ.

Bir şey, zıddının nefyiyle pekiştirilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi” [Tâhâ: 79] buyurmuştur. Bu, zıddı yasaklandıktan sonra meydana gelmesi talep edilerek tastamam yapmaya yönelik rağbeti artırmak içindir.

وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِالْقِسْطِ لِلْمُلَابَسَةِ. وَهُوَ مُتَعَلق ب أَوْفُوا فَيُفِيدُ أَنَّ الْإِيفَاءَ

{ بِالْقِسْطِ } ifadesindeki bâ harfi mülâbese içindir. Bu ifade { أَوْفُوا } fiiline müteallıktır; dolayısıyla tastamam ifa etmenin

يُلَابِسُهُ الْقِسْطُ، أَيِ الْعَدْلُ تَعْلِيلًا لِلْأَمْرِ بِهِ، لِأَنَّ الْعَدْلَ مَعْرُوفٌ حَسَنٌ، وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ ضِدَّهُ ظُلْمٌ وَجُورٌ وَهُوَ قَبِيحٌ مُنْكَرٌ.

kıst ile, yani adaletle iç içe olduğunu bildirir. Bu, emredilen şeyin gerekçesidir; zira adalet bilinen ve güzel olan bir şeydir; ayrıca zıddının zulüm ve haksızlık olup çirkin ve münker olduğuna dikkat çekmektir.

وَالْقِسْطُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قائِماً بِالْقِسْطِ فِي آلِ عِمْرَانَ [١٨] .

Kıst (الْقِسْطُ) kelimesi, Âl-i İmrân Sûresi'ndeki { قائِماً بِالْقِسْطِ } [18] âyetinde daha önce geçmişti.

وَالْبَخْسُ: النَّقْصُ. وَتَقَدَّمَ فِي قِصَّتِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ مُفَسَّرًا. وَذِكْرُ ذَلِكَ بَعْدَ النَّهْيِ عَنْ نَقْصِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ تَذْيِيلٌ بِالتَّعْمِيمِ بَعْدَ تَخْصِيصٍ. لِأَنَّ التَّطْفِيفَ مِنْ بَخْسِ النَّاسِ فِي أَشْيَائِهِمْ، وَتَعْدِيَةُ تَبْخَسُوا إِلَى مَفْعُولَيْنِ بِاعْتِبَارِهِ ضِدَّ أَعْطَى فَهُوَ مِنْ بَابِ كَسَا.

Bahs (الْبَخْسُ); eksiltmektir. Âl-i İmrân ve A'râf sûrelerindeki kıssasında açıklanarak geçmişti. Bunun ölçü ve tartıyı eksiltme yasağından sonra zikredilmesi, tahsisten (özelleştirmeden) sonra ta'mîm (genelleştirme) yoluyla yapılan bir tezyîldir. Çünkü ölçüde hile yapmak, insanların eşyalarını eksiltmenin bir parçasıdır. { تَبْخَسُوا } fiilinin iki mef'ûle geçişli olması, «verdi» (a'tâ) fiilinin zıddı kabul edilmesindendir; dolayısıyla «giydirdi» (kesâ) babındandır.

وَالْعَثْيُ- بِالْيَاءِ- مِنْ بَابِ سَعَى وَرَمَى وَرَضِيَ، وَبِالْوَاوِ كَدَعَا، هُوَ: الْفَسَادُ. وَلِذَلِكَ فَقَوْلُهُ مُفْسِدِينَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِعَامِلِهَا مِثْلَ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ مُبَالَغَةً فِي النَّهْيِ عَنِ الْفَسَادِ.

A-s-y (الْعَثْيُ); yâ ile olunca «sa'â», «ramâ» ve «radiye» babından; vâv ile olunca «de'â» babından gelir ve fesat çıkarmak demektir. Bu sebeple { مُفْسِدِينَ } kelimesi, fesat yasağında mübalağa için lafzî tekit gibi kendi âmilini tekit eden bir hâldir.

وَالْمُرَادُ: النَّهْيُ عَنِ الْفَسَادِ كُلِّهِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فِي الْأَرْضِ الْمَقْصُودُ مِنْهُ تَعْمِيمُ أَمَاكِنِ الْفَسَادِ.

Kastedilen; fesadın mekânlarını genelleştirmeyi amaçlayan { فِي الْأَرْضِ } ifadesinin delalet ettiği üzere, fesadın tamamını yasaklamaktır.

وَالْفَسَادُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١] .

Fesat kavramı, Bakara Sûresi'nin başındaki { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } [11] âyetinde geçmişti.

وَقَدْ حَصَلَ النَّهْيُ عَنِ الْأَعَمِّ بَعْدَ النَّهْيِ عَنِ الْعَامِّ، وَبِهِ حَصَلَتْ خَمْسَةُ مُؤَكِّدَاتٍ:

Genel olanın yasaklanmasından sonra daha genel olanın da yasaklanması gerçekleşmiş ve bununla beş pekiştirme meydana gelmiştir:

بِالْأَمْرِ بَعْدَ النَّهْيِ عَنِ الْفَسَادِ الْخَاصِّ، ثُمَّ بِالتَّعْمِيمِ بَعْدَ التَّخْصِيصِ، ثُمَّ بِزِيَادَةِ التَّعْمِيمِ، ثُمَّ بِتَأْكِيدِ التَّعْمِيمِ الْأَعَمِّ بِتَعْمِيمِ الْمَكَانِ، ثُمَّ بِتَأْكِيدِهِ بِالْمُؤَكِّدِ اللَّفْظِيِّ.

Özel fesadın yasaklanmasının ardından emredilmesiyle, sonra tahsisten sonra ta'mîm ile, sonra ta'mîmin artırılmasıyla, sonra mekânın genelleştirilmesi suretiyle en genel ta'mîmin tekit edilmesiyle, sonra da lafzî müekkit ile tekit edilmesiyle [gerçekleşmiştir].

وَسَلَكَ فِي نَهْيِهِمْ عَنِ الْفَسَادِ مَسْلَكَ التَّدَرُّجِ فَابْتَدَأَهُ بنهيهم عَن نوح مِنَ الْفَسَادِ فَاشٍ فِيهِمْ وَهُوَ التَّطْفِيفُ. ثُمَّ ارْتَقَى فَنَهَاهُمْ عَنْ جِنْسِ ذَلِكَ النَّوْعِ وَهُوَ أَكْلُ أَمْوَالِ النَّاسِ. ثُمَّ ارْتَقَى فَنَهَاهُمْ عَنِ الْجِنْسِ الْأَعْلَى لِلْفَسَادِ الشَّامِلِ لِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ وَهُوَ الْإِفْسَادُ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُ. وَهَذَا مِنْ أَسَالِيبِ الْحِكْمَةِ فِي تَهْيِئَةِ النُّفُوسِ بِقَبُولِ الْإِرْشَادِ وَالْكَمَالِ.

Onları fesattan menederken tedricilik yolunu izlemiştir: Önce aralarında yaygın olan bir fesat türü olan ölçü ve tartıda hile yapmayı yasaklamakla başlamıştır. Sonra dereceyi yükseltip bu türün cinsini, yani insanların mallarını yemeyi yasaklamıştır. Sonra daha da yükseltip bütün fesat türlerini kapsayan fesadın en üst cinsini, yani topyekûn yeryüzünde fesat çıkarmayı yasaklamıştır. Bu, nefisleri irşadı ve kemali kabule hazırlamadaki hikmetli üsluplardandır.

وَإِذْ قَدْ كَانَتْ غَايَةُ الْمُفْسِدِ مِنَ الْإِفْسَادِ اجْتِلَابَ مَا فِيهِ نَفْعٌ عَاجِلٌ لَهُ مِنْ نَوَالِ مَا يُحِبُّهُ أَعْقَبَ شُعَيْبٌ مَوْعِظَتَهُ بِمَا ادَّخَرَهُ اللَّهُ مِنَ الثَّوَابِ عَلَى امْتِثَالِ أَمْرِهِ وَهُوَ النَّفْعُ الْبَاقِي هُوَ خَيْرٌ لَهُمْ مِمَّا يَقْتَرِفُونَهُ مِنَ الْمَتَاعِ العاجل.

Bozguncunun fesat çıkarmaktaki gayesi, sevdiği şeylere kavuşarak kendisi için peşin bir menfaat elde etmek olduğundan Şuayb, öğüdünün peşine Allah'ın O'nun emrine uymaya karşılık sakladığı sevabı eklemiştir ki bu baki menfaattir ve onların elde ettiği peşin dünyalıktan kendileri için daha hayırlıdır.

وَلَفظ بَقِيَّتُ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ لِمَعَانٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، مِنْهَا: الدَّوَامُ، وَمُؤْذِنَةٌ بِضِدِّهِ وَهُوَ الزَّوَالُ، فَأَفَادَتْ أَنَّ مَا يَقْتَرِفُونَهُ مَتَاعٌ زَائِلٌ، وَمَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ حَظٌّ بَاقٍ غَيْرُ زَائِلٍ، وَبَقَاؤُهُ دُنْيَوِيٌّ وَأُخْرَوِيٌّ.

Bekiyye (بَقِيَّتُ) lafzı, Arapların kelamında çeşitli anlamları toplayan bir kelimedir; bunlardan biri devamlılıktır ve zıddı olan yok oluşu da hissettirir. Dolayısıyla onların kazandıklarının geçici bir meta olduğunu, kendilerini çağırdığı şeyin ise yok olmayan kalıcı bir nasip olduğunu ifade etmiştir; bunun bekası hem dünyevî hem de uhrevîdir.

فَأَمَّا كَوْنُهُ دُنْيَوِيًّا فَلِأَنَّ الْكسْب الْحَلَال ناشىء عَنِ اسْتِحْقَاقٍ شَرْعِيٍّ فِطْرِيٍّ، فَهُوَ حَاصِلٌ مِنْ تَرَاضٍ بَيْنَ الْأُمَّةِ فَلَا يَحْنَقُ الْمَأْخُوذُ مِنْهُ عَلَى آخِذِهِ فَيُعَادِيهِ وَيَتَرَبَّصُ بِهِ الدَّوَائِرَ فَبِتَجَنُّبِ ذَلِكَ تَبْقَى الْأُمَّةُ فِي أَمْنٍ مِنْ تَوَثُّبِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنَ الْأَمْوَالَ بِالدِّمَاءِ فِي خُطْبَةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِذْ

Dünyevî olmasına gelince; çünkü helal kazanç fıtrî ve şer'î bir hak edișten doğar; bu da toplum arasındaki karşılıklı rızadan hasıl olur, böylece elinden malı alınan kimse alanı öfkeyle karşılamaz, ona düşmanlık beslemez ve başına felaketler gelmesini gözetlemez. Bundan sakınmakla toplum, fertlerinin birbirine saldırmasından emin kalır. Bundan dolayı Veda Haccı hutbesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem:

قَالَ النبيء ﷺ: «إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ»

«Şüphesiz kanlarınız ve mallarınız size haramdır» buyurarak malları canlarla birlikte zikretmiştir.

فَكَمَا أَنَّ إِهْرَاقَ الدِّمَاءِ بِدُونِ حَقٍّ يُفْضِي إِلَى التَّقَاتُلِ وَالتَّفَانِي بَيْنَ الْأُمَّةِ فَكَذَلِكَ انْتِزَاعُ الْأَمْوَالِ بِدُونِ وَجْهِهَا يُفْضِي إِلَى التَّوَاثُبِ وَالتَّثَاوُرِ فَتَكُونُ مُعَرَّضَةً لِلِابْتِزَازِ وَالزَّوَالِ. وَأَيْضًا فَلِأَنَّ نَوَالَهَا بِدُونِ رِضَى اللَّهِ عَنْ وَسَائِلِ أَخْذِهَا كُفْرَانٌ لِلَّهِ يُعَرِّضُ إِلَى تَسْلِيطِ عِقَابِهِ بِسَلْبِهَا مِنْ أَصْحَابِهَا. قَالَ ابْنُ عَطَاءِ اللَّهِ: «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النِّعَمَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِزَوَالِهَا وَمَنْ شَكَرَهَا فَقَدْ قَيَّدَهَا بِعِقَالِهَا» .

Nitekim haksız yere kan dökmek toplum içinde birbirini öldürmeye ve yok olmaya sevk ettiği gibi, malları haksız yollarla çekip almak da saldırganlığa ve ayaklanmaya sevk eder; böylece mal gasba ve yok olmaya maruz kalır. Ayrıca malları, kazanma yollarından Allah'ın razı olmadığı biçimde elde etmek Allah'a nankörlüktür ve o malların sahiplerinden çekilip alınması şeklindeki cezasını celbetmeye maruz bırakır. İbn Atâullah şöyle demiştir: «Nimetlere şükretmeyen kimse onların yok olmasına zemin hazırlamış olur; kim de onlara şükrederse onları bağıyla bağlamış olur».

وَأَمَّا كَوْنُهُ أُخْرَوِيًّا فَلِأَنَّ نَهْيَ اللَّهِ عَنْهَا مُقَارَنٌ لِلْوَعْدِ بِالْجَزَاءِ عَلَى تَرْكِهَا، وَذَلِكَ الْجَزَاءُ مِنَ النَّعِيمِ الْخَالِدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا [مَرْيَم: ٧٦] .

Uhrevî olmasına gelince; çünkü Allah'ın onu yasaklaması, terk edilmesine karşılık verilecek mükâfat vaadiyle birliktedir; o mükâfat ise Allah Teâlâ'nın { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا } “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, dönüş yeri olarak da daha hayırlıdır” [Meryem: 76] âyetinde olduğu gibi ebedî nimetlerdendir.

عَلَى أَنَّ لفظ (الْبَقِيَّة) يحْتَمل مَعْنًى آخَرَ مِنَ الْفَضْلِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَهُوَ مَعْنَى الْخَيْرِ

Bununla birlikte bekiyye (الْبَقِيَّة) lafzı, Arapların kelamında fazilet manalarından bir diğerini de taşır ki bu hayır

وَالْبَرَكَةِ لِأَنَّهُ لَا يَبْقَى إِلَّا مَا يَحْتَفِظُ بِهِ أَصْحَابُهُ وَهُوَ النَّفَائِسُ، وَلِذَلِكَ أُطْلِقَتِ (الْبَقِيَّةُ) عَلَى الشَّيْءِ النَّفِيسِ الْمُبَارَكِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ [الْبَقَرَة: ٢٤٨] ،

ve bereket anlamıdır; zira geriye ancak sahiplerinin özenle sakladığı kıymetli şeyler kalır. Bu sebeple bekiyye, değerli ve mübarek olan şey için kullanılmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسى وَآلُ هارُونَ } “İçinde Rabbinizden bir sekînet ve Mûsâ ailesiyle Hârûn ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı (bekiyye) vardır” [Bakara: 248] âyetinde de böyledir.

وَقَوْلُهُ: فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ [هود: ١١٦] وَقَالَ عَمْرُو بْنُ مَعْدِيكَرِبَ أَوْ رُوَيْشِدٌ الطَّائِيُّ:

Ve Allah Teâlâ'nın: { فَلَوْلا كانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُوا بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسادِ فِي الْأَرْضِ } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyacak akıl ve fazilet sahipleri (ulû bakiyye) bulunsaydı ya!” [Hûd: 116] âyetinde de böyledir. Amr b. Ma‘dîkerib -yahut Ruveyşid et-Tâî- şöyle demiştir:

إِنْ تُذْنِبُوا ثُمَّ تَأْتِينِي بَقِيَّتُكُمْ ... فَمَا عَلَيَّ بِذَنْبٍ مِنْكُمْ فَوْتٌ

Bir günah işler de sonra bana hayırlılarınız (bakiyyetüküm) gelirse ... artık sizin günahınız sebebiyle bir intikamı kaçırmış sayılmam.

قَالَ الْمَرْزُوقِيُّ: الْمَعْنَى ثُمَّ يَأْتِينِي خِيَارُكُمْ وَأَمَاثِلُكُمْ يُقِيمُونَ الْمَعْذِرَةَ وَهَذَا كَمَا يُقَالُ:

el-Merzûkî şöyle demiştir: Manası; "sonra sizin hayırlılarınız ve seçkinleriniz özür beyan etmek üzere bana gelirlerse" demektir. Nitekim şöyle de denir:

فُلَانٌ مِنْ بَقِيَّةِ أَهْلٍ، أَيْ مِنْ أَفَاضِلِهِمْ.

"Falanca bir ailenin hayırlılarındandır (min bakiyyeti ehlin)", yani onların en faziletlilerindendir.

وَفِي كَلِمَةِ (الْبَقِيَّةِ) مَعْنًى آخَرُ وَهُوَ الْإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ، وَالْعَرَبُ يَقُولُونَ عِنْدَ طَلَبِ الْكَفِّ عَنِ الْقِتَالِ: ابْقُوا عَلَيْنَا، وَيَقُولُونَ «الْبَقِيَّةَ الْبَقِيَّةَ» بِالنَّصْبِ عَلَى الْإِغْرَاءِ، قَالَ الْأَعْشَى:

Bekiyye (الْبَقِيَّة) kelimesinde bir diğer mana daha vardır ki o da onları sağ bırakmak, esirgemektir. Nitekim Araplar savaştan el çekilmesini istediklerinde: "Bizi sağ bırakın (ibkû aleynâ)" derler ve teşvik gayesiyle nasb üzere "Sağ bırakın, sağ bırakın! (el-bakiyyete el-bakiyyete)" derler. el-A‘şâ şöyle demiştir:

قَالُوا الْبَقِيَّةَ- وَالْهِنْدِيُّ يَحْصُدُهُمْ ... وَلَا بَقِيَّةَ إِلَّا الثَّارُ- وَانْكَشَفُوا

Hint kılıcı onları biçerken "Aman, sağ bırakın!" dediler ... Oysa intikamdan başka geriye kalacak bir şey (bakiyye) yoktu; böylece dağılıp gittiler.

وَقَالَ مِسْوَرُ بْنُ زِيَادَةَ الْحَارِثِيُّ:

Misver b. Ziyâde el-Hârisî de şöyle demiştir:

أُذَكَّرُ بِالْبُقْيَا عَلَى مَنْ أَصَابَنِي ... وَبُقْيَايَ أَنِّي جَاهِدٌ غَيْرُ مُؤْتَلِي

Bana zarar veren kimseyi esirgemem (bil-bukyâ) hatırlatılır bana ... Oysa benim esirgemem, gevşeklik göstermeksizin bütün gücümle çabalamamdır.

وَالْمَعْنَى إِبْقَاءُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَنَجَاتُكُمْ مِنْ عَذَابِ الِاسْتِئْصَالِ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ هَذِهِ الْأَعْرَاضِ الْعَاجِلَةِ السَّيِّئَةِ الْعَاقِبَةَ، فَيَكُونُ تَعْرِيضًا بِوَعِيدِ الِاسْتِئْصَالِ. وَكُلُّ هَذِهِ الْمَعَانِي صَالِحَةٌ هُنَا.

Buna göre mana: Allah'ın sizi hayatta bırakması ve kökünüzü kazıyacak azaptan kurtulmanız, akıbeti kötü olan bu geçici menfaatlerden sizin için daha hayırlıdır, şeklinde olur ki bu da kökten yok edici bir azap tehdidine üstü kapalı bir ima (ta‘rîz) niteliği taşır. Bütün bu manalar burada geçerlidir.

وَلَعَلَّ كَلَامَ شُعَيْبٍ- ﵇ قَدِ اشْتَمَلَ عَلَى جَمِيعِهَا فَحَكَاهُ الْقُرْآنُ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ الْجَامِعَةِ.

Muhtemeldir ki Şuayb'ın -aleyhisselâm- sözü bunların tamamını kapsamakta idi ve Kur'an da bu kapsamlı kelimeyle onu aktarmıştır.

وَإِضَافَةُ (بَقِيَّةٍ) إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى الْمَعَانِي كُلِّهَا جَمْعًا وَتَفْرِيقًا إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ وَتَيَمُّنٍ. وَهِيَ إِضَافَةٌ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ لِأَنَّ الْبَقِيَّةَ مِنْ فَضْلِهِ أَوْ مِمَّا أَمَرَ بِهِ.

Bekiyye (بَقِيَّة) kelimesinin lafza-i celâle tamlama yoluyla bağlanması (izafeti), bütün bu manalara göre -toplu veya ayrı ayrı ele alınsın- bir şereflendirme ve teyemmün (bereket umma) izafetidir. Bu, lâm (mülkiyet/aidiyet bildiren lâm) manasında bir izafettir; zira geride kalan o şey O'nun lütfundandır veya emrettiği hususlardandır.

وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ إِنْ كُنْتُمْ مُصَدِّقِينَ بِمَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ، لِأَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ مَفَاسِدَهُمْ وَيَرْتَكِبُونَ مَا أُمِرُوا بِهِ إِلَّا إِذَا صَدَّقُوا بِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَهُنَالِكَ تَكُونُ بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرًا لَهُمْ، فَمَوْقِعُ الشَّرْطِ هُوَ كَوْنُ الْبَقِيَّةِ خَيْرًا لَهُمْ، أَيْ لَا تَكُونُ الْبَقِيَّةُ خَيْرًا إِلَّا لِلْمُؤْمِنِينَ.

“Eğer mümin iseniz” ifadesinin manası; "eğer benim size tebliğ etmek üzere gönderildiğim şeyleri tasdik ediyorsanız" demektir. Zira onlar, bunların Allah katından geldiğini tasdik etmedikçe fesatlarını terk etmezler ve emrolundukları şeyleri yerine getirmezler; işte ancak o zaman Allah'ın bıraktığı helal kazanç kendileri için daha hayırlı olur. Dolayısıyla şartın konumu, geride kalanın onlar için daha hayırlı olması durumudur; yani geride kalan ancak müminler için hayırlıdır.

وَجَاءَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ حَقِيقَةٌ فِي الِاتِّصَافِ بِالْفِعْلِ فِي زَمَانِ الْحَالِ تَقْرِيبًا لِإِيمَانِهِمْ بِإِظْهَارِ الْحِرْصِ عَلَى حُصُولِهِ فِي الْحَالِ وَاسْتِعْجَالًا بِإِيمَانِهِمْ لِئَلَّا يَفْجَأَهُمُ الْعَذَابُ فَيَفُوتُ التَّدَارُكُ.

Şimdiki zamanda fiille nitelenme hususunda hakikat olan ism-i fâil kipiyle getirilmesi, imanın hemen o anda gerçekleşmesine duyulan arzuyu göstererek onları imana yaklaştırmak ve azap ansızın gelip de telafi etme imkânı elden kaçmasın diye iman etmekte acele etmelerini sağlamak içindir.

وَجُمْلَةُ وَما أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ اعْبُدُوا وَنَظَائِرِهِ، أَيِ

“Ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim” cümlesi, { اعْبُدُوا } “[kulluk edin]” ve benzeri fiillerin zamirinden hâl konumundadır, yani:

افْعَلُوا ذَلِكَ بِاخْتِيَارِكُمْ لِأَنَّهُ لِصَلَاحِكُمْ وَلَسْتُ مُكْرِهِكُمْ عَلَى فِعْلِهِ.

"Bunu kendi ihtiyarınızla yapın; zira bu sizin salahınız içindir, ben ise bunu yapmanız için sizi zorlayacak değilim" [demektir].

وَالْحَفِيظُ: الْمُجْبِرُ، كَقَوْلِهِ: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ [الشورى: ٤٨] وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠٧] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ اسْتِنْزَالُ طَائِرِهِمْ لِئَلَّا يَشْمَئِزُّوا مِنَ الْأَمْرِ. وَهَذَا اسْتِقْصَاءٌ فِي التَّرْغِيبِ وَحسن الْجِدَال.

Hafîz (حَفِيظ), zorba/zorlayıcı demektir; nitekim: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } “Eğer yüz çevirirlerse bilsinler ki biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir” [Şûrâ: 48] âyetinde de böyledir ve En‘âm Sûresi'ndeki { وَما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi kılmadık” [107] âyetinde de geçmişti. Bundan maksat, emirden ürküp kaçmasınlar diye onların öfke ve inatlarını yatıştırmaktır. Bu da teşvikte ve güzelce tartışmada ileri derecede bir üsluptur.

[سُورَة هود (١١) : آيَة ٨٧]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 87]

قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧)

{ قالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } “Dediler ki: «Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımız hususunda dilediğimiz gibi davranmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin!»”

كَانَتِ الصَّلَاةُ مِنْ عِمَادِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا. وَكَانَ الْمُكَذِّبُونَ الْمُلْحِدُونَ قد تمالؤوا فِي كُلِّ أُمَّةٍ عَلَى إِنْكَارِهَا وَالِاسْتِهْزَاءِ بِفَاعِلِهَا أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ [الذاريات: ٥٣] ، فَلَمَّا كَانَتِ الصَّلَاةُ أَخَصَّ أَعْمَالِهِ الْمُخَالِفَةِ لِمُعْتَادِهِمْ جَعَلُوهَا الْمُشِيرَةَ عَلَيْهِ بِمَا بَلَّغَهُ إِلَيْهِمْ مِنْ أُمُورٍ مُخَالِفَةٍ لِمُعْتَادِهِمْ- بِنَاءً عَلَى التَّنَاسُبِ بَيْنَ السَّبَبِ وَالْمُسَبِّبِ فِي مُخَالَفَةِ الْمُعْتَادِ- قَصْدًا لِلتَّهَكُّمِ بِهِ وَالسُّخْرِيَةِ عَلَيْهِ تَكْذِيبًا لَهُ فِيمَا جَاءَهُمْ بِهِ، فَإِسْنَادُ الْأَمْرِ إِلَى الصَّلَوَاتِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ إِذْ قَدْ عَلِمَ كُلُّ الْعُقَلَاءِ أَنَّ الْأَفْعَالَ لَا تَأْمُرُ. وَالْمَعْنَى أَنَّ صَلَاتَهُ تَأْمُرُهُ بِأَنَّهُمْ يَتْرُكُونَ، أَيْ تَأْمُرُهُ بِأَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى تَرْكِ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ. إِذْ مَعْنَى كَوْنِهِ مَأْمُورًا بِعَمَلِ غَيْرِهِ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالسَّعْيِ فِي ذَلِكَ بِأَنْ يَأْمُرَهُمْ بِأَشْيَاءَ.

Namaz bütün dinlerin direğindendir. Yalanlayan mülhidler ise her ümmette onu inkâr etmek ve kılan kimseyle alay etmek hususunda { أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ } “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur” [Zâriyât: 53] gereğince söz birliği etmişlerdi. Namaz, Şuayb'ın onların alışılageldik adetlerine aykırı olan en belirgin ameli olunca, alışılmışın dışına çıkma noktasında sebep ile müsebbib arasındaki uyuma dayanarak -onunla alay etmek, onu küçümsemek ve getirdiği şeyleri yalanlamak maksadıyla- onlara tebliğ ettiği bu aykırı hususları kendisine namazının telkin ettiğini ileri sürdüler. Dolayısıyla emretme fiilinin namaza isnat edilmesi mecazidir; zira bütün akıl sahipleri bilir ki fiiller emretmez. Bunun anlamı şudur: Namazı ona onların terk etmelerini emretmektedir, yani babalarının taptıklarını terk etmeye onları sevk etmesini emretmektedir. Çünkü bir kimsenin başkasının yapacağı bir işle emredilmiş olmasının manası, onlara birtakım şeyleri emretmek suretiyle o hususta çaba göstermekle emredilmiş olmasıdır.

وَ (مَا) فِي قَوْلِهِ: مَا يَعْبُدُ آباؤُنا مَوْصُولَةٌ صَادِقَةٌ عَلَى الْمَعْبُودَاتِ. وَمَعْنَى تَرَكِهَا تَرْكُ عِبَادَتِهَا كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ فِعْلُ يَعْبُدُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا مَصْدَرِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ: أَنْ نَتْرُكَ مِثْلَ عِبَادَةِ آبَائِنَا.

{ مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } “Babalarımızın taptıkları şeyleri” ifadesindeki mâ (مَا), tapılan varlıklara delalet eden bir ism-i mevsûldür. Onları terk etmenin manası ise { يَعْبُدُ } “tapıyor” fiilinin hissettirdiği üzere onlara ibadet etmeyi terk etmektir. Mâ'nın masdariyet bildirmesi ve "babalarımızın ibadeti gibi bir ibadeti terk etmemizi" şeklinde takdir edilmesi de caizdir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ «أَصَلَوَاتُكَ» بِصِيغَةِ جَمْعِ صَلَاةٍ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ، وَخَلَفٌ «أَصَلَاتُكَ» بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ.

Cumhur, salât kelimesinin çoğulu olarak «أَصَلَوَاتُكَ» şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî, Hafs ve Halef ise tekil sîga ile «أَصَلَاتُكَ» şeklinde okumuşlardır.

وأَوْ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا لِتَقْسِيمِ مَا يَأْمُرُهُمْ بِهِ لِأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَا يَتَّجِرُ فَلَا يُطَفِّفُ فِي الْكَيْلِ وَالْمِيزَانِ فَهُوَ قِسْمٌ آخَرُ مُتَمَيِّزٌ عَنْ بَقِيَّةِ الْأُمَّةِ بِأَنَّهُ مَأْمُورٌ بِتَرْكِ التَّطْفِيفِ. فَقَوْلُهُ: أَنْ نَفْعَلَ عَطْفٌ عَلَى مَا يَعْبُدُ آباؤُنا، أَيْ أَنْ نَتْرُكَ فِعْلَ مَا نَشَاءُ فِي أَمْوَالِنَا فَنَكُونَ طَوْعَ أَمْرِكَ نَفْعَلُ مَا تَأْمُرُنَا بِفِعْلِهِ وَنَتْرُكُ مَا تَأْمُرُنَا بِتَرْكِهِ.

{ أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا } “yahut mallarımızda dilediğimizi yapmamızı” ifadesindeki ev (أَوْ) edatı, kendilerine emrettiği şeyleri kısımlara ayırmak içindir; çünkü içlerinde ticaret yapmayan ve dolayısıyla ölçü ve tartıda hileye başvurmayan kimseler de vardı; bu kimseler hileli tartıyı terk etmekle emrolunma noktasında toplumun geri kalanından ayrılan ayrı bir kısımdır. Buna göre { أَنْ نَفْعَلَ } ifadesi, { مَا يَعْبُدُ آباؤُنا } ifadesine matuftur; yani "mallarımız hususunda dilediğimiz gibi davranmayı terk etmemizi ve böylece senin emrine boyun eğip bize yapmamızı emrettiğin şeyi yapıp terk etmemizi emrettiğin şeyi terk etmemizi [mi emrediyor?]" demektir.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنْ لَا دَاعِيَ إِلَى جَعْلِ أَوْ بِمَعْنَى وَاوِ الْجَمْعِ، كَمَا دَرَجَ عَلَيْهِ كَثِيرٌ مِنَ

Bununla anlaşılmaktadır ki, Beyzâvî ve Kevvâşî gibi pek çok

الْمُفَسِّرِينَ مِثْلَ الْبَيْضَاوِيُّ وَالْكَوَاشِيُّ وَجَعَلُوهُ عَطْفًا عَلَى نَتْرُكَ فَتَوَجَّسُوا عَدَمَ اسْتِقَامَةِ الْمَعْنَى كَمَا قَالَ الطَّبَرِيُّ. وَتَأَوَّلَهُ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا عَنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَالْآخَرُ عَنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، أَحَدُهُمَا مَبْنِيٌّ عَلَى تَقْدِيرِ مَحْذُوفٍ وَالْآخَرُ عَلَى تَأْوِيلِ فِعْلِ تَأْمُرُكَ وَكِلَاهُمَا تَكَلُّفٌ. وَأَمَّا الْأَكْثَرُ فَصَارُوا إِلَى صَرْفِ أَوْ عَنْ مُتَعَارَفِ مَعْنَاهَا وَقَدْ كَانُوا فِي سَعَةٍ عَنْ ذَلِكَ. وَسَكَتَ عَنْهُ كَثِيرٌ مِثْلُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» . وَأَوْمَأَ الْبَغَوِيُّ وَالنَّسَفِيُّ إِلَى مَا صَرَّحْنَا بِهِ.

müfessirin benimsediği ve { نَتْرُكَ } fiiline matuf kılarak Taberî'nin belirttiği üzere anlamın bozulmasından endişe ettikleri gibi ev (أَوْ) edatını toplama bildiren vâv (وَ) manasına hamletmeye gerek yoktur. Taberî bunu iki vecihle tevil etmiştir: Biri Basralılardan, diğeri Kûfelilerdendir; biri mahzuf bir takdire dayanmakta, diğeri ise { تَأْمُرُكَ } fiilinin teviline dayanmaktadır ve her ikisi de tekellüflüdür (zorlamadır). Müfessirlerin çoğunluğu ise ev edatını bilinen örfî manasından saptırma yoluna gitmişlerdir, oysa bundan müstağni kalabilecek bir genişlik içindeydiler. el-Keşşâf sahibi gibi pek çok kimse de bu hususta sükût etmiştir. Begavî ve Nesefî ise bizim açıkça belirttiğimiz manaya işaret etmişlerdir.

وَجُمْلَةُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ اسْتِئْنَافُ تَهَكُّمٍ آخَرَ. وَقَدْ جَاءَتِ الْجُمْلَةُ مُؤَكَّدَةٌ بِحَرْفِ (إِنَّ) وَلَامِ الْقَسَمِ، وَبِصِيغَةِ الْقَصْرِ فِي جُمْلَةِ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ فَاشْتَمَلَتْ عَلَى أَرْبَعَةِ مُؤَكِّدَاتٍ.

“Sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin” cümlesi, yeni bir alay ve istihzanın başlangıcıdır (istînâf). Bu cümle inne (إِنَّ) edatıyla ve kasem lâmı ile pekiştirilmiş, ayrıca { لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ } cümlesindeki kasr (hasr) sîgasıyla da tekit edilerek dört pekiştiriciyi birden içermiştir.

وَالْحَلِيمُ، زِيَادَةٌ فِي التَّهَكُّمِ: ذُو الْحِلْمِ أَيِ الْعَقْلِ، وَالرَّشِيدُ: الْحَسَنُ التَّدْبِيرِ فِي المَال.

İstihzayı daha da artırmak için söylenen el-Halîm; hilim sahibi, yani akıllı demektir; er-Reşîd ise mal hususunda güzel tedbir ve tasarruf sahibi olan kimsedir.

[سُورَة هود (١١) : آيَة ٨٨]

[Hûd Sûresi (11), Âyet 88]

قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨)

{ قالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقاً حَسَناً وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلاَّ الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَما تَوْفِيقِي إِلاَّ بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “[Şuayb] dedi ki: «Ey kavmim! Ne dersiniz, ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından güzel bir rızık vermişse? Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size muhalefet etmek istemiyorum. Ben gücüm yettiğince ıslah etmekten başka bir şey istemiyorum. Başarım ancak Allah'ın yardımıyladır. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim!»”

تَقَدَّمَ نَظِيرُ الْآيَةِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ وَقِصَّةِ صَالِحٍ- ﵉.

Bu âyetin benzeri daha önce Nûh ve Sâlih'in -aleyhimesselâm- kıssasında geçmişti.

وَالْمُرَادُ بِالرِّزْقِ الْحَسَنِ هُنَا مِثْلُ الْمُرَادِ مِنَ الرَّحْمَةِ فِي كَلَامِ نُوحٍ وَكَلَامِ صَالِحٍ- ﵉ وَهُوَ نعْمَة النبوءة، وَإِنَّمَا عَبَّرَ شُعَيْبٌ- ﵇ عَن النبوءة بِالرِّزْقِ عَلَى وَجْهِ التَّشْبِيهِ مُشَاكَلَةً لِقَوْلِهِمْ: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا [هود: ٨٧] لِأَنَّ الْأَمْوَالَ أَرْزَاقٌ. وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، أَوْ يَدُلُّ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي. وَالتَّقْدِيرُ: مَاذَا يَسَعُكُمْ فِي تَكْذِيبِي، أَوْ مَاذَا يُنْجِيكُمْ مِنْ عَاقِبَةِ تَكْذِيبِي، وَهُوَ تَحْذِيرٌ لَهُمْ عَلَى فَرْضِ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ صَادِقًا، أَيْ فَالْحَزْمُ أَنْ تَأْخُذُوا بِهَذَا الِاحْتِمَالِ، أَوْ فَالْحَزْمُ أَنْ تَنْظُرُوا فِي كُنْهِ مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ لِتَعْلَمُوا أَنَّهُ لِصَلَاحِكُمْ.

Buradaki güzel rızıktan kasıt, Nûh ile Sâlih'in -aleyhimesselâm- kelamındaki rahmetten kastedilen şeyle aynı olup o da peygamberlik nimetidir. Şuayb -aleyhisselâm- peygamberliği, onların: { أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا مَا نَشؤُا } “yahut mallarımız hususunda dilediğimiz gibi davranmaktan [vazgeçmemizi mi emrediyor?]” [Hûd: 87] sözlerine bir münasebet ve müşâkele kabilinden teşbih yoluyla rızık diye ifade etmiştir; zira mallar da rızıktır. Şartın cevabı mahzuftur; kelamın akışı veya { إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي } “Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem” ifadesi ona delalet etmektedir. Takdiri ise şöyledir: "Beni yalanlamakta elinize ne geçer?" yahut "Beni yalanlamanın akıbetinden sizi ne kurtarır?"; bu ise onun doğru sözlü olma ihtimali varsayımı üzerinden onlara bir uyarıdır; yani "İhtiyatlı olan, bu ihtimali dikkate almanızdır" yahut "İhtiyatlı olan, yasakladığım şeylerin mahiyetine bakıp bunların sizin salahınız için olduğunu bilmenizdir".

وَمَعْنَى وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ عِنْدَ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ من التّابعين فَمن بَعْدِهِمْ: مَا أُرِيدُ مِمَّا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ أَنْ أَمْنَعَكُمْ أَفْعَالًا وَأَنَا أَفْعَلُهَا، أَيْ لَمْ أَكُنْ لِأَنْهَاكُمْ عَنْ شَيْءٍ وَأَنَا أَفْعَلُهُ. وَبَيَّنَ فِي «الْكَشَّافِ» إِفَادَةَ التَّرْكِيبِ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ «يُقَالُ: خَالَفَنِي فُلَانٌ إِلَى كَذَا إِذَا قَصَدَهُ وَأَنْتَ مُوَلٍّ عَنْهُ ... وَيَلْقَاكَ الرَّجُلُ صَادِرًا عَنِ الْمَاءِ فَتَسْأَلُهُ عَنْ صَاحِبِهِ فَيَقُولُ: خَالَفَنِي إِلَى الْمَاءِ، يُرِيدُ أَنَّهُ قَدْ ذَهَبَ إِلَيْهِ وَارِدًا وَأَنَا ذَاهِبٌ عَنْهُ صَادِرًا» اه.

Tâbiîn ve sonrasındaki bütün müfessirlere göre { وَما أُرِيدُ أَنْ أُخالِفَكُمْ إِلى مَا أَنْهاكُمْ عَنْهُ } ifadesinin manası: "Sizi menettiğim hususlarda maksadım, sizi birtakım fiillerden alıkoyup da kendimin onları işlemesi değildir", yani "sizi bir şeyden sakındırıp da kendim onu yapacak değilim" demektir. el-Keşşâf'ta bu cümlenin söz konusu manayı ifade ettiği şu sözlerle açıklanmıştır: «Denilir ki: Bir kimse sen bir tarafa yönelmişken öbür tarafa yöneldiğinde: "Falanca bana muhalefet ederek şuraya gitti (hâlefenî ilâ kezâ)" denir... Bir kimse sudan dönerken seninle karşılaşır da ona arkadaşını sorarsan: "O benden ayrılarak suya gitti (hâlefenî ile'l-mâi)" der; bununla kendisi sudan ayrılıp dönerken diğerinin su almaya gittiğini kasteder» [ifade sonu].