وَجُمْلَةُ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ حَالٌ مِنْ فِرْعَوْنَ.
{ وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi” cümlesi, Firavun'dan hâldir.
وَالرَّشِيدُ: فَعِيلٌ مِنْ رَشَدَ مِنْ بَابِ نَصَرَ وَفَرِحَ، إِذَا اتَّصَفَ بِإِصَابَةِ الصَّوَابِ. يُقَالُ:
Reşîd (الرَّشِيدُ); doğruyu bulma niteliğine sahip olduğunda, nasara ve feriha babından raşede fiilinden türemiş faîl veznindedir. Nitekim şöyle denir:
أَرْشَدَكَ اللَّهُ. وَأُجْرِيَ وَصْفُ رَشِيدٍ عَلَى الْأَمْرِ مَجَازًا عَقْلِيًّا. وَإِنَّمَا الرَّشِيدُ الْآمِرُ مُبَالَغَةً فِي اشْتِمَالِ الْأَمْرِ عَلَى مَا يَقْتَضِي انْتِفَاءُ الرُّشْدِ فَكَأَنَّ الْأَمْرَ هُوَ الْمَوْصُوفُ
"Allah seni doğruya iletsin (erşedekellâh)". Reşîd vasfının emre verilmesi aklî mecazdır. Zira reşîd olan aslında emredendir; ancak emrin rüşdün (doğruluğun) yokluğunu gerektiren unsurları fazlasıyla barındırması sebebiyle mübalağa yapılarak adeta emrin kendisi
بِعَدَمِ الرُّشْدِ.
rüşdün yokluğu ile nitelenmiştir.
وَالْمَقْصُودُ أَنَّ أَمْرَ فِرْعَوْنَ سَفَهٌ إِذْ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الرُّشْدِ وَالسَّفَهِ. وَلَكِنْ عَدَلَ عَنْ وَصْفِ أَمْرِهِ بِالسَّفِيهِ إِلَى نَفْيِ الرُّشْدِ عَنْهُ تَجْهِيلًا لِلَّذِينِ اتَّبَعُوا أَمْرَهُ لِأَنَّ شَأْنَ الْعُقَلَاءِ أَنْ يَتَطَلَّبُوا الِاقْتِدَاءَ بِمَا فِيهِ صَلَاحٌ وَأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا لَيْسَ فِيهِ أَمَارَةٌ عَلَى سَدَادِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ لِأَنْ يُتَّبَعَ فَمَاذَا غرّهم باتباعه.
Kastedilen, Firavun'un emrinin akılsızlık (sefeh) olduğudur; çünkü rüşd ile sefeh arasında bir vasıta yoktur. Ancak onun emrini "sefih" (akılsızca) olarak nitelemek yerine, emrinden rüşdü nefyetme yoluna gidilmiştir; bu da onun emrine uyanları cahillikle nitelemek içindir. Zira akıllı kimselerin şiarı, içinde salah ve doğruluk bulunan şeylere uymayı talep etmektir; oysa onlar, içinde doğru ve uymaya layık olduğuna dair hiçbir alamet bulunmayan bir şeye uymuşlardır; öyleyse ona uymakla neye aldanmışlardır!
[٩٨، ٩٩]
[98, 99]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٩٨ إِلَى ٩٩]
[Hûd Sûresi (11), Âyetler 98-99]
يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩)
{ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) } “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür. Götürüldükleri o yer ne kötü bir varış yeridir! Onlar burada da lanete uğratıldılar, kıyamet gününde de! Verilen o bağış ne kötü bir bağıştır!” (98-99)
جُمْلَةُ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ من فِرْعَوْنَ [هود: ٩٧] الْمَذْكُورِ فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا.
{ يَقْدُمُ قَوْمَهُ } “Kavminin önüne düşer” cümlesinin, bir önceki cümlede zikredilen { فِرْعَوْنَ } [Hûd: 97] isminden hâl konumunda olması caizdir. Bir istînâf-ı beyânî olması da caizdir.
وَالْإِيرَادُ: جَعْلُ الشَّيْءِ وَارِدًا، أَيْ قَاصِدًا الْمَاءَ، وَالَّذِي يُورِدُهُمْ هُوَ الْفَارِطُ، وَيُقَالُ لَهُ: الْفَرْطُ.
Îrâd (الْإِيرَادُ); bir şeyi vârid kılmak, yani suya yöneltmektir. Onları suya götüren kişiye fârit (önden giden) denir, ona fert de denilir.
وَالْوِرْدُ- بِكَسْرِ الْوَاوِ-: الْمَاءُ الْمَوْرُودُ، وَهُوَ فِعْلٌ بِمَعْنَى مفعول، مثل دبح. وَفِي قَوْلِهِ: فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ اسْتِعَارَةُ الْإِيرَادِ إِلَى التَّقَدُّمِ بِالنَّاسِ إِلَى الْعَذَابِ، وَهِيَ تَهَكُّمِيَّةٌ لِأَنَّ الْإِيرَادَ يَكُونُ لِأَجْلِ الِانْتِفَاعِ بِالسَّقْيِ وَأَمَّا التَّقَدُّمُ بِقَوْمِهِ إِلَى النَّارِ فَهُوَ ضِدُّ ذَلِكَ.
Vird (الْوِرْدُ) -vâv harfinin kesresiyle-; varılan, içilen sudur. Zibh (ذبح) kelimesi gibi mef'ûl manasında bir masdardır (fi'l vezninde). { فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } sözünde insanları azaba doğru önden götürmek için îrâd (suya götürme) lafzının istiaresi vardır; bu istiare alay yolludur (tehekkümiyye). Çünkü suya götürmek su içip faydalanmak içindir; kavminin önünde ateşe gitmek ise bunun tam zıddıdır.
ويَقْدُمُ مُضَارِعُ قَدَمَ- بِفَتْحِ الدَّالِ- بِمَعْنَى تَقَدَّمَ الْمُتَعَدِّي إِذَا كَانَ مُتَقَدِّمًا غَيْرَهُ.
{ يَقْدُمُ } kelimesi, bir kimse başkasının önüne geçtiğinde kullanılan geçişli anlamdaki dâl harfinin fethasıyla kademe fiilinin muzarisidir.
وَإِنَّمَا جَاءَ فَأَوْرَدَهُمُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى تَحْقِيقِ وُقُوعِ ذَلِكَ الْإِيرَادِ وَإِلَّا
{ فَأَوْرَدَهُمُ } fiilinin mazi sığasıyla gelmesi, bu varışın kesinlikle gerçekleşeceğini bildirmek içindir; aksi takdirde
فَقَرِينَةُ قَوْلِهِ: يَوْمَ الْقِيامَةِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَقَعْ فِي الْمَاضِي:
{ يَوْمَ الْقِيامَةِ } ifadesinin karinesi, bunun geçmişte vuku bulmadığına delalet eder.
وَجُمْلَةُ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالضَّمِيرُ الْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ الْمَحْذُوفِ هُوَ الرَّابِطُ وَهُوَ تَجْرِيدٌ لِلِاسْتِعَارَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: بِئْسَ الشَّرابُ [الْكَهْف: ٢٩] ، لِأَنَّ الْوِرْدَ الْمُشَبَّهَ بِهِ لَا يَكُونُ مَذْمُومًا.
{ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } cümlesi hâl konumundadır. Hazfedilmiş olan mahsûs bi'l-zem zamiri de bağlaçtır (râbıt). Bu, Yüce Allah'ın { بِئْسَ الشَّرابُ } “O ne kötü bir içecektir!” [Kehf: 29] buyruğunda olduğu gibi istiarenin tecrididir; çünkü kendisine benzetilen (müşebbehün bih olan) vird (su kaynağı) kınanacak bir şey değildir.
وَالْإِتْبَاعُ: الْإِلْحَاقُ.
İtbâ' (الْإِتْبَاعُ); peşine takmak, eriştirmektir.
وَاللَّعْنَةُ: هِيَ لَعْنَةُ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ.
Lanet ise dünyadaki ve ahiretteki azap lanetidir.
ويَوْمَ الْقِيامَةِ مُتَعَلق ب فَاتَّبَعُوا، فَعُلِمَ أَنَّهُمْ أُتْبِعُوا لَعْنَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ اللَّعْنَةَ الْأُولَى قُيِّدَتْ بِالْمَجْرُورِ بِحَرْفِ فِي الظَّرْفِيَّةِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْإِتْبَاعَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِلَعْنَةٍ أُخْرَى.
{ يَوْمَ الْقِيامَةِ } ifadesi { فَاتَّبَعُوا } fiiline taalluk etmektedir. Böylece onların kıyamet gününde de bir lanete uğratıldıkları anlaşılmıştır. Zira birinci lanet zarfiyet bildiren fî (فِي) harfiyle mecrur olarak sınırlandırılmıştı; bu durumda kıyamet günündeki tabi tutulmanın başka bir lanetle olması zorunlu hale gelmiştir.
وَجُمْلَةُ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْشَاءِ ذَمِّ اللَّعْنَةِ. وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ ذِكْرُ اللَّعْنَةِ، أَيْ بِئْسَ الرِّفْدُ هِيَ.
{ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ } cümlesi ise laneti yermek amacıyla getirilmiş müste'nef bir cümledir. Mahsûs bi'z-zem (yerilen şey), lanetin zikredilmiş olmasının delaletiyle hazfedilmiştir; yani "O [lanet] ne kötü bir bağıştır!" demektir.
وَالرِّفْدُ- بِكَسْرِ الرَّاءِ- اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فِعْلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلَ ذِبْحٍ، أَيْ مَا يُرْفَدُ بِهِ.
Rifd (الرِّفْدُ) -râ harfinin kesresiyle-; zibh (ذِبْح) gibi mef'ûl manasında fi'l (فِعْل) vezninde bir isimdir, yani kendisine bağışta bulunulan şey demektir.
أَيْ يُعْطَى. يُقَالُ: رَفَدَهُ إِذَا أَعْطَاهُ مَا يُعِينُهُ بِهِ مِنْ مَالٍ وَنَحْوِهِ.
Yani verilen şeydir. Bir kimseye mal ve benzeri yardımcı olacak bir şey verdiğinde "onu destekledi, ona bağışta bulundu" anlamında رَفَدَهُ denir.
وَفِي حَذْفِ الْمَخْصُوصِ بِالْمَدْحِ إِيجَازٌ لِيَكُونَ الذَّمُّ مُتَوَجِّهًا لِإِحْدَى اللَّعْنَتَيْنِ لَا عَلَى التَّعْيِينِ لِأَنَّ كِلْتَيْهِمَا بَئِيسٌ.
Mahsûs bi'z-zemmin hazfedilmesinde bir îcâz (kısa ve öz anlatım) vardır; ta ki yergi, her ikisi de pek kötü olduğu için belirli bir tanesine değil, iki lanetten herhangi birine yönelsin.
وَإِطْلَاقُ الرِّفْدِ عَلَى اللَّعْنَةِ اسْتِعَارَةٌ تَهَكُّمِيَّةٌ، كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكَرِبَ:
Rifd kelimesinin lanet için kullanılması, Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi tehekkümî (alay yollu) bir istiaredir:
تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ وَالْمَرْفُودُ: حَقِيقَتُهُ الْمُعْطَى شَيْئًا. وَوُصِفَ الرِّفْدُ بِالْمَرْفُودِ لِأَنَّ كِلْتَا اللَّعْنَتَيْنِ مَعْضُودَةٌ بِالْأُخْرَى، فَشُبِّهَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ بِمَنْ أُعْطِيَ عَطَاءً فَهِيَ مَرْفُودَةٌ. وَإِنَّمَا أُجْرِيَ الْمَرْفُودُ عَلَى التَّذْكِيرِ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ أُطْلِقَ عَلَيْهِ رفد.
"Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir darbedir." Merfûd (الْمَرْفُودُ) kelimesinin gerçek anlamı kendisine bir şey verilendir. Rifd kelimesinin merfûd ile nitelenmesi, iki lanetten her birinin diğeriyle desteklenmiş olmasındandır; böylece her biri kendisine bağış verilmiş kimseye benzetilmiştir ve merfûddur (bağışlanandır). Merfûd kelimesinin müzekker olarak getirilmesi ise ona rifd adının verilmiş olması bakımındandır.
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ١٠٠ إِلَى ١٠١]
[Hûd Suresi (11): 100-101. Ayetler]
ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١)
{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْقُرى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) } “İşte bunlar, sana anlattığımız o memleketlerin haberlerindendir. Onlardan kimi hâlâ ayakta durmakta, kimi de biçilmiş ekin gibidir. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendi kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde, Allah’ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve ziyanlarını artırmaktan başka bir işe yaramadı.” (100-101)
اسْتِئْنَافٌ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْأَنْبَاءِ الَّتِي مَرَّ ذِكْرُهَا.
Zikri geçen haberlerin şanını yüceltmek için yapılmış bir istînâftır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِلَى الْمَذْكُورِ كُلِّهِ مِنَ الْقَصَصِ مِنْ قِصَّةِ نُوحٍ- ﵇ وَمَا بَعْدَهَا.
İşaret ismi, Nûh -aleyhisselâm- kıssasından ve sonrasından zikredilen kıssaların tamamına yöneliktir.
وَالْأَنْبَاءُ: جَمْعُ نَبَأٍ، وَهُوَ الْخَبَرُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٤] فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ. وَجُمْلَةُ نَقُصُّهُ عَلَيْكَ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَعَبَّرَ بِالْمُضَارِعِ مَعَ أَنَّ الْقَصَصَ مَضَى لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ هَذَا الْقَصَصِ الْبَلِيغِ.
El-Enbâ' (الْأَنْبَاءُ); haber demek olan nebe' (نَبَأ) kelimesinin çoğuludur ve En'âm Suresi'nde [34] geçen { وَلَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da geldi” buyruğunda geçmişti. { نَقُصُّهُ عَلَيْكَ } cümlesi işaret isminden hâldir. Kıssalar geçmişte kalmış olmasına rağmen bu beliğ anlatımın durumunu zihinde canlandırmak için muzari fiille ifade edilmiştir.
وَجُمْلَةُ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ مُعْتَرِضَةٌ. حَالٌ مِنَ الْقُرى.
{ مِنْها قائِمٌ وَحَصِيدٌ } cümlesi mu'tarıza (ara) cümlesidir. { الْقُرى } kelimesinden hâldir.
وقائِمٌ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ عَطْفُ وَحَصِيدٌ، وَالْمَعْنَى: مِنْهَا زَرْعٌ قَائِمٌ وَزَرْعٌ حَصِيدٌ، وَهَذَا تَشْبِيهٌ بَلِيغٌ.
{ قائِمٌ } kelimesi, { وَحَصِيدٌ } atfının delalet ettiği mahzuf bir mevsûfun sıfatıdır. Manası: "Onlardan ayakta duran ekin de vardır, biçilmiş ekin de vardır" şeklindedir ve bu beliğ bir teşbihtir.
وَالْقَائِمُ: الزَّرْعُ الْمُسْتَقِلُّ عَلَى سُوقِهِ. وَالْحَصِيدُ: الزَّرْعُ الْمَحْصُودُ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ. وَكِلَاهُمَا مُشَبَّهٌ بِهِ لِلْبَاقِي مِنَ الْقُرَى وَالْعَافِي. وَالْمُرَادُ بِالْقَائِمِ مَا كَانَ مِنَ الْقُرَى الَّتِي قَصَّهَا اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ قُرًى قَائِمًا بَعْضُهَا كَآثَارِ بَلَدِ فِرْعَوْنَ كَالْأَهْرَامِ وَبَلْهُوبَةَ (وَهُوَ الْمَعْرُوفُ بِأَبِي الْهَوْلِ) وَهَيْكَلِ الْكَرْنَكِ بِمِصْرَ، وَمِثْلَ آثَارِ نِينَوَى بَلَدِ قَوْمِ يُونُسَ، وَأَنْطَاكِيَّةَ قَرْيَةِ الْمُرْسَلِينَ الثَّلَاثَةِ، وَصَنْعَاءَ بَلَدِ قَوْمِ تُبَّعٍ، وَقُرًى بَائِدَةٍ مِثْلَ دِيَارِ عَادٍ، وَقُرَى قَوْمِ لُوطٍ، وَقَرْيَةِ مَدْيَنَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْقُرَى الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ خَاصَّةً. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ الِاعْتِبَارُ.
Kâim (الْقَائِمُ); sapları üzerinde dimdik duran ekindir. Hasîd (الْحَصِيدُ) ise biçilmiş ekindir, mef'ûl manasında faîl veznindedir. Her ikisi de memleketlerin geriye kalan ve yok olup giden kısımları için kendisine benzetilendir (müşebbehün bih). Kâim ile kastedilen, Allah'ın Kur'an'da anlattığı memleketlerden Mısır'daki ehramlar, Belhûbe (Ebü'l-Hevl [Sfenks] olarak bilinen) ve Karnak Tapınağı gibi Firavun memleketinin kalıntıları, Yûnus'un kavminin memleketi Ninova kalıntıları, üç elçinin gönderildiği Antakya kasabası ve Tübba' kavminin memleketi San'a gibi bazı kısımları ayakta kalan memleketlerdir. Âd kavminin yurtları, Lût kavminin memleketleri ve Medyen kasabası gibi tamamen yok olmuş memleketler de [hasîd kapsamındadır]. Kastedilen yalnızca bu surede zikredilen memleketler değildir. Bu cümleden maksat ibret almaktır.
وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي ظَلَمْناهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْقُرى بِاعْتِبَارِ أَهْلِهَا لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ.
{ ظَلَمْناهُمْ } ifadesindeki gâib zamiri, asıl kastedilen onlar olduğu için halkı bakımından { الْقُرى } lafzına dönmektedir.
وَإِنَّمَا لَمْ يَظْلِمْهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لِأَنَّ مَا أَصَابَهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ جَزَاءً عَنْ سُوءِ أَعْمَالِهِمْ فَكَانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ إِذْ جَرُّوا لِأَنْفُسِهِمُ الْعَذَابَ.
Yüce Allah'ın onlara zulmetmemiş olması, başlarına getirdiği azabın onların kötü amellerinin bir karşılığı olmasındandır; dolayısıyla azabı kendi başlarına sarmak suretiyle kendi kendilerine zulmedenler bizzat kendileri olmuştur.
وَفَرَّعَ عَلَى ظُلْمِهِمْ أَنْفُسِهِمِ انْتِفَاءَ إِغْنَاءِ آلِهَتِهِمْ عَنْهُمْ شَيْئًا، وَوَجْهُ ذَلِكَ التَّرَتُّبُ وَالتَّفْرِيعُ أَنَّ ظُلْمَهُمْ أَنْفُسَهُمْ مَظْهَرُهُ فِي عِبَادَتِهِمُ الْأَصْنَامَ، وَهُمْ لَمَّا عَبَدُوهَا كَانُوا يَعْبُدُونَهَا لِلْخَلَاصِ مِنْ طَوَارِقِ الْحَدَثَانِ وَلِتَكُونَ لَهُمْ شُفَعَاءَ عِنْدَ اللَّهِ وَكَانُوا فِي أَمْنٍ مِنْ أَنْ يَنَالَهُمْ بَأْسٌ فِي الدُّنْيَا اعْتِمَادًا عَلَى دَفْعِ أَصْنَامِهِمْ عَنْهُمْ فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُهُمْ بِضِدِّ ذَلِكَ كَانَ ذَلِكَ الضِّدُّ مُضَادًّا لِتَأْمِيلِهِمْ وَتَقْدِيرِهِمْ.
Kendi kendilerine zulmetmelerinin bir sonucu olarak ilahlarının kendilerine hiçbir fayda sağlamadığı belirtilmiştir. Bu tertip ve sonucun sebebi şudur: Onların kendilerine zulmetmeleri putlara tapmalarında tezahür etmiştir. Onlar putlara taptıklarında, zamanın getirdiği felaketlerden kurtulmak ve Allah katında kendilerine şefaatçi olmaları için tapıyorlardı; putlarının kendilerinden [belaları] savacağına güvenerek dünyada başlarına bir musibet gelmesinden yana güvendeydiler. Başlarına gelen ilahi emir bunun tam tersi olarak tecelli edince, bu durum onların umut ve beklentilerinin tamamen zıddı olmuştur.
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا التَّفْرِيعِ التَّعْرِيضُ بِتَحْذِيرِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ مِنَ الِاعْتِمَادِ عَلَى نَفْعِ الْأَصْنَامِ، فَقَدْ أَيْقَنَ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ أُولَئِكَ الْأُمَمَ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ كَيْفَ وَهَؤُلَاءِ اقْتَبَسُوا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ مِنَ الْأُمَمِ السَّابِقِينَ وَأَيْقَنُوا أَنَّهُمْ قَدْ حَلَّ بِهِمْ مِنَ الِاسْتِئْصَالِ مَا
Bu neticelendirmeden maksat, putların fayda sağlayacağına güvenme hususunda Arap müşriklerine üstü kapalı bir uyarıda bulunmaktır. Zira müşrikler o ümmetlerin putlara taptıklarını kesin olarak biliyorlardı; nitekim kendileri de putperestliği önceki ümmetlerden almışlardı. Ayrıca onların köklerini kazıyan öyle bir helake uğradıklarını da kesin olarak biliyorlardı ki,
شَاهَدُوا آثَارَهُ، فَذَلِكَ مَوْعِظَةٌ لَهُمْ لَوْ كَانُوا مُهْتَدِينَ.
onun kalıntılarını bizzat görmüşlerdi. Eğer doğru yolu bulacak olsalardı bu onlar için bir öğüttü.
وَجُمْلَةُ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ عِلَاوَةً وَارْتِقَاءً عَلَى عَدَمِ نَفْعِهِمْ عِنْدَ الْحَاجَةِ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ شَأْنُهُمْ عَدَمَ الْإِغْنَاءِ عَنْهُمْ فَحَسْبُ وَلَكِنَّهُمْ زَادَتْهُمْ تَتْبِيبًا وَخُسْرَانًا، أَيْ زَادَتْهُمْ أَسْبَابَ الْخُسْرَانِ.
{ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } cümlesi, ihtiyaç anında putların fayda vermemesi durumuna bir ilave ve daha ileri bir derece bildirmektedir; zira onların durumu sadece fayda sağlamamaktan ibaret kalmamış, bilakis onların hüsran ve ziyanını artırmış, yani helak olma sebeplerini çoğaltmıştır.
وَالتَّتْبِيبُ: مَصْدَرُ تَبَبَهُ إِذَا أَوْقَعَهُ فِي التِّبَابِ وَهُوَ الْخَسَارَةُ. وَظَاهِرُ هَذَا أَنَّ أَصْنَامَهُمْ زَادَتْهُمْ تَتْبِيبًا لَمَّا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ، لِأَنَّهُ عُطِفَ عَلَى الْفِعْل المقيّد ب لَمَّا التَّوْقِيتِيَّةِ الْمُفِيدَةِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي وَقْتِ مَجِيءِ أَمْرِ اللَّهِ وَهُوَ حُلُولُ الْعَذَابِ بِهِمْ.
Tetbîb (التَّتْبِيبُ); bir kimseyi ziyan demek olan tebâb (تِّبَاب) içine düşürdüğünde kullanılan tebbebehu fiilinin masdarıdır. Bunun zahiri anlamı, Allah'ın emri geldiğinde putlarının onların ziyanını artırdığı şeklindedir; çünkü vakit bildiren { لَمَّا } edatıyla kayıtlanmış olan fiile atfedilmiştir, bu da söz konusu durumun Allah'ın emrinin geldiği, yani azabın onların başına indiği vakitte olduğunu ifade eder.
وَوَجْهُ زِيَادَتِهِمْ إِيَّاهُمْ تَتْبِيبًا حِينَئِذٍ أَنَّ تَصْمِيمَهُمْ عَلَى الطَّمَعِ فِي إِنْقَاذِهِمْ إِيَّاهُمْ مِنَ الْمَصَائِبِ حَالَتْ دُونَهُمْ وَدُونَ التَّوْبَةِ عِنْدَ سَمَاعِ الْوَعِيدِ بِالْعَذَابِ.
O esnada onların ziyanlarını artırmalarının gerekçesi şudur: Putların kendilerini musibetlerden kurtaracağına dair besledikleri körü körüne umut, azap tehdidini işittiklerinde tövbe etmelerine engel olmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْعَطْفُ لِمُجَرَّدِ الْمُشَارِكَةِ فِي الصِّفَةِ دُونَ قَيْدِهَا، أَيْ زَادُوهُمْ تَتْبِيبًا قَبْلَ مَجِيءِ أَمْرِ اللَّهِ بِأَنْ زَادَهُمُ اعْتِقَادُهُمْ فِيهَا انْصِرَافًا عَنِ النَّظَرِ فِي آيَاتِ
Bu atfın, zaman kaydı olmaksızın sadece vasıfta ortaklık için olması da caizdir; yani Allah'ın emri gelmeden önce de onların ziyanını artırmışlardı; şöyle ki, putlara olan inançları onların peygamberlerin delillerini
الرُّسُلِ وَزَادَهُمْ تَأْمِيلُهُمُ الْأَصْنَامَ، وَقَدْ كَانَتْ خُرَافَاتُ الْأَصْنَامِ وَمَنَاقِبُهَا الْبَاطِلَةُ مُغْرِيَةً لَهُمْ بِارْتِكَابِ الْفَوَاحِشِ وَالضَّلَالِ وَانْحِطَاطِ الْأَخْلَاقِ وَفَسَادِ التَّفْكِيرِ جُرْأَةً عَلَى رُسُلِ اللَّهِ حَتَّى حَقَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُ اللَّهِ الْمُسْتَوْجِبُ حُلُولَ عَذَابه بهم.
düşünmekten uzaklaşmalarını artırmış ve putlara bağladıkları umutları çoğaltmıştı. Putlara dair uydurulan hurafeler ve batıl meziyetler, Allah'ın elçilerine karşı cüret göstererek onları fuhşiyata, sapıklığa, ahlaki çöküntüye ve düşünce bozukluğuna sevk etmiş; nihayetinde üzerlerine azabının inmesini gerektiren Allah'ın gazabı hak olmuştur.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ١٠٢]
[Hûd Suresi (11): 102. Ayet]
وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢)
{ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) } “Halkı zalim olan memleketleri yakaladığı zaman, Rabbinin yakalaması işte böyledir! Şüphesiz O’nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” (102)
الْإِشَارَة إِلَى الْمَذْكُورَة مِنِ اسْتِئْصَالِ تِلْكَ الْقُرَى. وَهُوَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَخْذُ رَبِّكَ. وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَلِكَ الْأَخْذُ الَّذِي أَخَذْنَا بِهِ تِلْكَ الْقُرَى أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى.
İşaret, o memleketlerin kökünün kazınması şeklinde zikredilen hususadır. { أَخْذُ رَبِّكَ } ifadesinin delalet ettiği mana da budur. Takdiri şöyledir: "O memleketleri yakaladığımız o yakalama gibi, Rabbinin memleketleri yakaladığı zamanki yakalaması da böyledir."
وَالتَّشْبِيهُ فِي الْكَيْفِيَّةِ وَالْعَاقِبَةِ.
Benzetme, keyfiyet (nitelik) ve akıbet (sonuç) bakımındandır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّذْيِيلِ تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدِ مُشْرِكِي الْعَرَبِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهَا.
Bu fezleke/tamamlayıcı ifadeden (tezyîl) maksat, Mekke ehli ve diğer Arap müşriklerini üstü kapalı bir şekilde tehdit etmektir.
وَالظُّلْمُ: الشِّرْكُ. وَجُمْلَةُ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ فِي مَوْضِعِ الْبَيَانِ لِمَضْمُونِ وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ. وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى وَجه الشّبه.
Zulüm, şirktir. { إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ } cümlesi, { وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ } ifadesinin içeriğini açıklama (beyan) konumundadır. Bunda benzerlik yönüne (vech-i şebeh) de bir işaret vardır.
[١٠٣، ١٠٤]
[103, 104]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ١٠٣ إِلَى ١٠٤]
[Hûd Suresi (11): 103-104. Ayetler]
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤)
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خافَ عَذابَ الْآخِرَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَما نُؤَخِّرُهُ إِلاَّ لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) } “Şüphesiz bunda, ahiret azabından korkan kimse için kesin bir ibret vardır. O, bütün insanların bir araya toplanacağı bir gündür ve o, herkesin hazır bulunacağı bir gündür. Biz onu, sadece sayılı bir süreye kadar erteleriz.” (103-104)
بَيَانٌ لِلتَّعْرِيضِ وَتَصْرِيحٌ بَعْدَ تَلْوِيحٍ. وَالْمَعْنَى: وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبك فَاحْذَرُوهُ وحذروا مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ وَهُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْأَخْذِ الْمُتَقَدِّمِ. وَفِي هَذَا تَخْلُصٌ إِلَى مَوْعِظَةِ الْمُسْلِمِينَ وَالتَّعْرِيضِ بِمَدْحِهِمْ بِأَنَّ مِثْلَهُمْ مَنْ يَنْتَفِعُ بِالْآيَاتِ وَيَعْتَبِرُ بِالْعِبْرِ كَقَوْلِهِ:
Üstü kapalı ifadenin bir açıklaması ve kinayeli anlatımdan sonra gelen açık bir ifadedir. Manası şudur: "Rabbinin yakalaması işte böyledir; o halde O'ndan sakının ve bundan daha şiddetli olan ahiret azabından da sakının." İşaret, daha önce geçen yakalamayadır. Bunda Müslümanlara öğüt vermeye ve ayetlerden yararlanan ve ibretlerden ders çıkaran kimselerin onlar gibi olduğunu beyan ederek onları üstü kapalı bir şekilde övmeye bir geçiş vardır; nitekim Allah şöyle buyurmuştur:
وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] .
{ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Onları ancak ilim sahipleri akleder.” [Ankebût: 43].
وَجَعَلَ عَذَابَ الدُّنْيَا آيَةً دَالَّةً عَلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ لِأَنَّ الْقُرَى الظَّالِمَةَ تَوَعَّدَهَا اللَّهُ بِعَذَابِ الدُّنْيَا وَعَذَابِ الْآخِرَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ [الطّور: ٤٧] فَلَمَّا عَايَنُوا عَذَابَ الدُّنْيَا كَانَ تَحَقُّقُهُ أَمَارَةً عَلَى تَحَقُّقِ الْعَذَابِ الْآخَرِ.
Dünya azabını ahiret azabına delalet eden bir alamet (ayet) kılmıştır; zira Yüce Allah zalim memleketleri, Yüce Allah'ın { وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذاباً دُونَ ذلِكَ } “Şüphesiz o zulmedenlere bundan başka bir azap da vardır” [Tûr: 47] buyruğunda olduğu gibi hem dünya azabıyla hem de ahiret azabıyla tehdit etmiştir. Onlar dünya azabını bizzat gözleriyle gördüklerinde, bunun gerçekleşmesi diğer azabın da gerçekleşeceğinin bir alameti olmuştur.
وَجُمْلَةُ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ مُعْتَرِضَةٌ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ هَذَا الْيَوْمِ حَتَّى أنّ المتكلّم يبتدىء كَلَامًا لِأَجْلِ وَصفه.
{ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } cümlesi, bu günün şanını yüceltmek için getirilmiş bir mu'tarıza (ara) cümlesidir; öyle ki konuşan kimse sırf onu vasfetmek için yeni bir söze başlamaktadır.
وَالْإِشَارَة ب ذلِكَ إِلَى الْآخِرَة لأنّ مَا صدقهَا يَوْمُ الْقِيَامَةِ، فَتَذْكِيرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ مُرَاعَاةٌ لِمَعْنَى الْآخِرَةِ.
{ ذلِكَ } ile yapılan işaret ahiretedir; çünkü onun gerçek karşılığı (mâsadakı) kıyamet günüdür. İşaret isminin müzekker kılınması, ahiret kelimesinin [gün] manasını gözetmek içindir.
وَاللَّامُ فِي مَجْمُوعٌ لَهُ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ مَجْمُوعٌ النَّاسُ لِأَجْلِهِ.
{ مَجْمُوعٌ لَهُ } ifadesindeki lâm (ل) harfi illet bildiren lâmdır; yani insanlar o gün için toplanmıştır.
وَمَجِيءُ الْخَبَرِ جُمْلَةً اسْمِيَّةً فِي الْإِخْبَارِ عَنِ الْيَوْمِ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى الثَّبَاتِ، أَيْ ثَابِتٌ جَمْعُ اللَّهِ النَّاسَ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَيَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنِ تَعَلُّقِ الْجَمْعِ بِالنَّاسِ وَتَمَكُّنِ كَوْنِ ذَلِكَ الْجَمْعِ لِأَجْلِ الْيَوْمِ حَتَّى لُقِّبَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ [التغابن: ٩] .
Günden haber verilirken haberin isim cümlesi olarak gelmesi sebat manasına delalet eder; yani Allah'ın insanları o gün için toplaması kesin ve sabittir. Bu da toplamanın insanlara taallukunun ve o toplamanın o gün için gerçekleşmesinin ne kadar muhkem olduğunu gösterir; hatta o gün, Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } “Toplanma günü için sizi bir araya getireceği gün” [Teğâbün: 9] buyruğunda olduğu gibi "Yevmü'l-Cem'" (Toplanma Günü) olarak isimlendirilmiştir.
وَعَطْفُ جُمْلَةِ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ عَلَى جُمْلَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ لِزِيَادَةِ التَّهْوِيلِ لِلْيَوْمِ بِأَنَّهُ يُشْهَدُ. وَطُوِيَ ذِكْرُ الْفَاعِلِ إِذِ الْمُرَادُ يَشْهَدُهُ الشَّاهِدُونَ، إِذْ لَيْسَ الْقَصْدُ إِلَى شَاهِدِينَ مُعَيَّنِينَ. وَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ يَشْهَدُونَهُ شُهُودًا خَاصًّا وَهُوَ شُهُودُ الشَّيْءِ الْمَهُولِ، إِذْ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنْ لَا يَقْصِدَ الْإِخْبَارَ عَنْهُ بِمُجَرَّدِ كَوْنِهِ مَرْئِيًّا لَكِنَّ الْمُرَادَ كَوْنُهُ مَرْئِيًّا رُؤْيَةً خَاصَّةً.
{ وَذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } cümlesinin { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } cümlesine atfedilmesi, o günün bizzat müşahede edilecek olmasıyla korkunçluğunu artırmak içindir. Belirli şahitler kastedilmediği, aksine şahitlik edenlerin onu müşahede edeceği kastedildiği için failin zikri gizli tutulmuştur. Ondan bu şekilde haber verilmesi, onların onu özel bir müşahede ile, yani korkunç bir şeye şahit olma şeklinde müşahede edeceklerini bildirir; zira malumdur ki ondan salt görülür olması bakımından haber vermek kastedilmemiştir, bilakis maksat özel bir görmeyle görülür olmasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَشْهُودُ بِمَعْنَى الْمُحَقَّقِ أَيْ مَشْهُودٌ بِوُقُوعِهِ، كَمَا يُقَالُ: حَقٌّ مَشْهُودٌ، أَيْ عَلَيْهِ شُهُودٌ لَا يُسْتَطَاعُ إِنْكَارُهُ، وَاضِحٌ لِلْعَيَانِ.
Meşhûd kelimesinin "kesinleşmiş/gerçekleşmiş" manasında olması da caizdir; yani vuku bulacağına şahitlik edilmiştir; nitekim gözle açıkça görülen ve inkârı mümkün olmayan durumlar için "şahitli hak" (üzerinde şahitler bulunan hak) denir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَشْهُودُ بِمَعْنَى كَثِيرِ الشَّاهِدِينَ إِيَّاهُ لِشُهْرَتِهِ، كَقَوْلِهِمْ: لِفُلَانٍ مَجْلِسٌ مَشْهُودٌ، كَقَوْلِ أُمِّ قَيْسٍ الضَّبِيَّةِ:
Meşhûd kelimesinin, şöhretinden ötürü "şahidi ve izleyicisi çok olan" manasında olması da caizdir; nitekim Ümmü Kays ed-Dabbiyye'nin şu sözünde olduğu gibi insanların "falancanın çok katılımlı/şahitli bir meclisi vardır" demeleri bu kabildendir:
وَمَشْهَدٌ قَدْ كَفَيْتُ النَّاطِقِينَ بِهِ ... فِي مَحْفَلٍ مِنْ نَوَاصِي الْخَيْلِ مَشْهُودِ
"Seçkin atların bulunduğu, herkesin hazır olduğu kalabalık bir mecliste, konuşanlara ben yettim."
فَيَكُونُ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا [النِّسَاء: ٤١، ٤٢] الْآيَةَ.
Bu durumda Yüce Allah'ın şu buyruğu türünden olur: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak? O gün küfredenler temenni ederler ki...” [Nisâ: 41-42] ayeti.
وَجُمْلَةُ وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَبَيْنَ جملَة يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ [هود: ١٠٥] إِلَخْ. وَالْمَقْصُودُ الرَّدُّ عَلَى الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ مُسْتَدِلِّينَ بِتَأْخِيرِ وُقُوعِهِ فِي حِينِ تَكْذِيبِهِمْ بِهِ يَحْسَبُونَ أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِهِ يَغِيظُ اللَّهَ تعَالَى فَيُعَجِّلُهُ لَهُمْ جَهْلًا مِنْهُمْ بِمَقَامِ الْإِلَهِيَّةِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ أَنَّ تَأْخِيرَهُ إِلَى أَجَلٍ حَدَّدَهُ اللَّهُ لَهُ مِنْ يَوْمِ خَلْقِ الْعَالَمِ كَمَا حَدَّدَ آجَالَ الْأَحْيَاءِ، فَيَكُونُ هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ [سبأ: ٢٩، ٣٠] .
{ وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } cümlesi, { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } cümlesi ile { يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } [Hûd: 105] cümlesi arasında yer alan bir mu'tarıza (ara) cümlesidir. Maksat, dirilişi inkâr edenlerin, kendileri onu yalanlarken vuku bulmasının ertelenmesini delil göstererek, yalanlamalarının Yüce Allah'ı öfkelendireceğini ve ilahlık makamını bilmediklerinden dolayı O'nun azabı kendilerine çabucak getireceğini sanmalarına cevap vermektir. Allah onlara, tıpkı canlıların ecellerini belirlediği gibi alemin yaratıldığı günden itibaren o gün için belirlediği sayılı bir süreye kadar onu ertelediğini açıklamıştır. Bu durum Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaad ne zaman?' derler. De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” [Sebe: 29-30].
وَالْأَجَلُ: أَصْلُهُ الْمُدَّةُ الْمُنْظَرُ إِلَيْهَا فِي أَمْرٍ، وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى نِهَايَةِ تِلْكَ الْمُدَّةِ، وَهُوَ الْمُرَادُ هُنَا بِقَرِينَةِ اللَّامِ، كَمَا أُرِيدَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ [الْأَعْرَاف: ٣٤] .
Ecel (الْأَجَلُ); aslen bir iş için beklenen süredir; bu sürenin sonu için de kullanılır. Lâm harfinin karinesiyle burada kastedilen de budur; nitekim Yüce Allah'ın { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ } “Ecelleri geldiği zaman...” [A'râf: 34] buyruğunda kastedilen de budur.
وَالْمَعْدُودُ: أَصْلُهُ الْمَحْسُوبُ، وَأُطْلِقَ هُنَا كِنَايَةً عَنِ الْمُعَيَّنِ الْمَضْبُوطِ بِحَيْثُ لَا يَتَأَخَّرُ وَلَا يَتَقَدَّمُ لِأَنَّ الْمَعْدُودَ يَلْزَمُهُ التَّعَيُّنُ، أَوْ كِنَايَةً عَن الْقرب.
Ma'dûd (الْمَعْدُودُ); aslen hesaplanmış/sayılmış olandır. Burada, ne gecikecek ne de öne geçecek şekilde belirlenmiş ve kesinleşmiş olmaktan kinaye olarak kullanılmıştır; zira sayılan şeyin belirlenmiş olması zorunludur. Ya da [zamanın] yakınlığından kinayedir.
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ١٠٥ إِلَى ١٠٨]
[Hûd Suresi (11), Ayetler: 105-108]
يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨)
{ يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٠٧) وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إِلاَّ مَا شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) } “O gün geldiğinde hiçbir nefis O'nun izni olmadan konuşamaz. Artık onlardan kimi bedbahttır (şakî), kimi de bahtiyardır (saîd). Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için acı bir soluk alıp verme (hırıltı ve feryat) vardır. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır. Bahtiyar kılınanlara gelince, onlar da cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça kesintisiz bir lütuf olarak orada ebedî kalacaklardır.”
جملَة يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ تَفْصِيلٌ لِمَدْلُولِ جُمْلَةِ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ [هود: ١٠٣] الْآيَةَ، وَبَيَّنَتْ عَظَمَةَ ذَلِكَ الْيَوْمِ فِي الشَّرِّ وَالْخَيْرِ تَبَعًا لذَلِك التَّفْصِيل. فالقصد الْأَوَّلُ مِنْ هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ قَوْلُهُ: فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ وَمَا بَعْدَهُ، وَأَمَّا مَا قَبْلَهُ فَتَمْهِيدٌ لَهُ أَفْصَحَ عَنْ عَظَمَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. وَقَدْ جَاءَ نَظْمُ الْكَلَامِ عَلَى تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ اقْتَضَاهُ وَضْعُ الِاسْتِطْرَادِ بِتَعْظِيمِ هَوْلِ الْيَوْمِ فِي مَوْضِعِ الْكَلَامِ الْمُتَّصِلِ لِأَنَّهُ أَسْعَدُ بِتَنَاسُبِ أَغْرَاضِ الْكَلَامِ، وَالظُّرُوفُ صَالِحَةٌ لِاتِّصَالِ الْكَلَامِ كَصَلَاحِيَّةِ الْحُرُوفِ الْعَاطِفَةِ وَأَدَوَاتِ الشَّرْطِ.
{ يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } cümlesi, { ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } [Hûd: 103] ayetinin delalet ettiği mananın bir detayıdır ve o günün şer ve hayır bakımından büyüklüğünü bu ayrıntıya bağlı olarak açıklamıştır. Bu cümleden asıl kastedilen { فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ } buyruğu ve devamıdır; öncesi ise o günün büyüklüğünü açıkça bildiren bir mukaddimedir. Sözün dizilişi, konunun akışına ve maksatların birbirine uyumuna daha elverişli olması sebebiyle, o günün dehşetini büyüten istidradın (ara sözün) kesintisiz devam eden söz konumuna yerleştirilmesini gerektiren bir takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) üzere gelmiştir. Zarflar da atıf harfleri ve şart edatları gibi sözün birbirine bağlanmasına elverişlidir.
ويَوْمَ مِنْ قَوْله: يَوْمَ يَأْتِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى (حِينَ) أَوْ (سَاعَةَ) ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ
{ يَوْمَ يَأْتِ } kavlindeki Yevm (يَوْمَ), 'o vakit' (حِينَ) veya 'o an' (سَاعَةَ) anlamında kullanılmıştır. Bu kullanım,
شَائِعٌ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ فِي لفظ (يَوْم) و (لَيْلَة) تَوَسُّعًا بِإِطْلَاقِهِمَا عَلَى جُزْءٍ مِنْ زَمَانِهِمَا إِذْ لَا يَخْلُو الزَّمَانُ مِنْ أَنْ يَقَعَ فِي نَهَارٍ أَوْ فِي لَيْلٍ فَذَلِكَ يَوْمٌ أَوْ لَيْلَة فَإِذا أطلقها هَذَا الْإِطْلَاقَ لَمْ يُسْتَفَدْ مِنْهُمَا إِلَّا مَعْنَى (حِينَ) دُونَ تَقْدِيرٍ بِمُدَّةٍ وَلَا بِنَهَارٍ وَلَا لَيْلٍ، أَلَا تَرَى قَوْلَ النَّابِغَةَ:
Arap kelâmında 'gün' (يَوْم) ve 'gece' (لَيْلَة) lafızlarının, kendi zamanlarının bir parçasına mecazen ıtlak edilmesiyle yaygın bir kullanımdır. Zira zaman ya gündüzde ya da gecede vuku bulmaktan hali kalmaz; dolayısıyla o ya bir gündür ya da bir gecedir. Bu lafızlar bu şekilde mutlak bırakıldığında, belli bir süre, gündüz veya gece ile sınırlandırılmaksızın sadece 'vakit' (حِينَ) manası ifade eder. Nâbiğa'nın şu sözünü görmez misin:
تَخَيَّرْنَ مِنْ أَنْهَارِ يَوْمِ حَلِيمَةٍ فَأَضَافَ (أَنْهَارَ) جَمْعَ نَهَارٍ إِلَى الْيَوْمِ. وَرُوِيَ: مِنْ أَزْمَانِ يَوْمِ حَلِيمَةٍ.
"Halîme gününün gündüzlerinden seçtiler." Burada 'nehâr'ın çoğulu olan 'enhâr' kelimesini 'el-yevm'e tamlama yapmıştır. "Halîme gününün zamanlarından..." şeklinde de rivayet edilmiştir.
وَقَوْلُ تَوْبَةَ بْنِ الْحُمَيْرِ:
Tevbe b. el-Humeyyir'in şu sözü de böyledir:
كَأَنَّ الْقَلْبَ لَيْلَةَ قِيلَ: يُغْدَى ... بِلَيْلَى الْأَخْيَلِيَّةِ أَوْ يُرَاحُ
"Sanki kalp, Leylâ el-Ahyeliyye ile sabahleyin veya akşamleyin yola çıkılacağı söylendiği gece..."
أَرَادَ سَاعَةَ، قِيلَ: يُغْدَى بِلَيْلَى، وَلِذَلِكَ قَالَ: يُغْدَى أَوْ يُرَاحُ، فَلَمْ يُرَاقِبْ مَا يُنَاسِبُ لَفْظَ لَيْلَةَ مِنَ الرَّوَاحِ.
[Şair burada] 'Leylâ ile yola çıkılacağı söylendiği anı/vakti' kastetmiştir; bu sebeple 'sabah veya akşam yola çıkılır' demiştir ve 'leyle' (gece) lafzına uygun olan 'revâh' (akşam vakti) ile yetinmeyip sabahı da zikretmiştir.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَأْتِ مَعْنَاهُ حِينَ يَأْتِي، وَضَمِيرُ (يَأْتِي) عَائِدٌ إِلَى يَوْمٌ مَشْهُودٌ [هود: ١٠٣] وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَالْمُرَادُ بِإِتْيَانِهِ وُقُوعُهُ وَحُلُولُهُ كَقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ [الزخرف: ٦٦] .
Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَأْتِ } buyruğunun manası: 'Geldiği vakit' demektir. { يَأْتِي } fiilindeki zamir, { يَوْمٌ مَشْهُودٌ } [Hûd: 103] ifadesine racidir ki o da kıyamet günüdür. Gelmesinden kasıt, Yüce Allah'ın { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ } “Onlar o saatin kendilerine gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” [Zuhruf: 66] buyruğunda olduğu gibi onun vuku bulması ve gerçekleşmesidir.
فَقَوله: يَوْمَ يَأْتِ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ.
{ يَوْمَ يَأْتِ } ifadesi, { لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ } buyruğuna müteallik bir zarftır.
وَجُمْلَةُ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ. قُدِّمَ الظَّرْفُ عَلَى فِعْلِهَا لِلْغَرَضِ الْمُتَقَدِّمِ.
{ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ } cümlesi müstakil bir ibtidâiyye (başlangıç) cümlesidir. Zarf, zikredilen gayeden ötürü fiilinden önce getirilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ حِينِ يَحُلُّ الْيَوْمُ الْمَشْهُودُ. وَالضَّمِيرُ فِي بِإِذْنِهِ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْمَفْهُومُ مِنَ الْمَقَامِ وَمِنْ ضمير نُؤَخِّرُهُ [هود: ١٠٤] . وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَتَكَلَّمُ أَحَدٌ إِلَّا بِإِذْنٍ مِنَ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النبأ: ٣٨] . وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا إِبْطَالُ اعْتِقَادِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ أَنَّ الْأَصْنَامَ لَهَا حَقُّ الشَّفَاعَةِ عِنْدَ اللَّهِ.
Takdiri şöyledir: 'O şahit olunan gün gerçekleştiği vakit hiçbir nefis konuşamaz.' { بِإِذْنِهِ } ifadesindeki zamir, makamdan ve { نُؤَخِّرُهُ } [Hûd: 104] kavlindeki zamirden anlaşılan Yüce Allah'a racidir. Anlamı şudur: Allah'ın izni olmadan hiç kimse konuşamaz; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } “Rûh'un ve meleklerin saf saf duracağı gün, Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyenden başkası konuşamaz.” [Nebe: 38]. Bundan maksat, Cahiliye ehlinin putların Allah katında şefaat hakkına sahip oldukları yönündeki inançlarını iptal etmektir.
ونَفْسٌ يَعُمُّ جَمِيعَ النُّفُوسِ لِوُقُوعِهِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَشَمَلَ النُّفُوسَ الْبَرَّةَ وَالْفَاجِرَةَ، وَشَمَلَ كَلَامَ الشَّافِعِ وَكَلَامَ الْمُجَادِلِ عَنْ نَفْسِهِ. وَفُصِّلَ عُمُومُ النُّفُوسِ بِاخْتِلَافِ أَحْوَالِهَا.
Nefs (نَفْسٌ) kelimesi, olumsuzluk siyakında yer aldığı için bütün nefisleri kapsar; dolayısıyla hem iyi (berre) hem de günahkâr (fâcire) nefisleri, hem şefaatçinin sözünü hem de kendi adına mücadele edip savunanın sözünü içine alır. Nefislerin genelliği, durumlarının farklılığı ile tafsil edilmiştir.
وَهَذَا التَّفْصِيلُ مُفِيدٌ تَفْصِيلَ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ: مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ [هود: ١٠٣] ، وَلَكِنَّهُ جَاءَ عَلَى هَذَا النَّسْجِ لِأَجْلِ مَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنْ شِبْهِ الِاعْتِرَاضِ بِقَوْلِهِ: وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ [هود: ١٠٤] إِلَى قَوْلِهِ: بِإِذْنِهِ وَذَلِكَ نَسِيجٌ بَدِيعٌ.
Bu tafsilat, { مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ } [Hûd: 103] kavlindeki insanların durumunu açıklamaya yaramaktadır; ancak { وَما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } [Hûd: 104] kavlinden { بِإِذْنِهِ } kavline kadar araya giren itiraz-ı şebih (ara cümle benzeri ifade) sebebiyle bu güzel ve bediî üslup üzere gelmiştir.
وَالشَّقِيُّ: فَعِيلٌ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ مِنْ شَقِيَ، إِذَا تَلَبَّسَ بِالشَّقَاءِ وَالشَّقَاوَةِ، أَيْ سُوءِ الْحَالَةِ
Şakî (الشَّقِيُّ); faîl vezninde, şekâvet ve bedbahtlığa bürünmüş yani hâlin kötülüğü,
وَشَرِّهَا وَمَا يُنَافِرُ طَبْعَ الْمُتَّصِفِ بِهَا.
şerri ve bu sıfatı taşıyanın tabiatına aykırı olan şeylerle kuşatılmış kimse için 'şakıye' (şakî oldu) fiilinden türemiş bir sıfat-ı müşebbehedir.
وَالسَّعِيدُ: ضِدَّ الشَّقِيِّ، وَهُوَ الْمُتَلَبِّسُ بِالسَّعَادَةِ الَّتِي هِيَ الْأَحْوَالُ الْحَسَنَةُ الْخَيِّرَةُ الْمُلَائِمَةُ لِلْمُتَّصِفِ بِهَا. وَالْمَعْنَى: فَمِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ مَنْ هُوَ فِي عَذَابٍ وَشِدَّةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ فِي نِعْمَةٍ وَرَخَاءٍ.
Saîd (السَّعِيدُ); şakînin zıddıdır ve saadetle yani bu sıfata sahip kişiye uygun olan güzel ve hayırlı hallerle vasıflanmış kimsedir. Anlamı şudur: O gün onlardan kimi azap ve şiddet içindedir, kimi de nimet ve refah içindedir.
وَالشَّقَاوَةُ وَالسَّعَادَةُ مِنَ الْمَوَاهِي الْمَقُولَةِ بِالتَّشْكِيكِ فَكِلْتَاهُمَا مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ مُتَفَاوِتَةٌ فِي قُوَّةِ الْوَصْفِ. وَهَذَا إِجْمَالٌ تَفْصِيلُهُ فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا إِلَى آخِرِهِ.
Şekavet ve saadet, dereceli kavramlardandır (el-mevâhî el-makûle bi't-teşkîk); her ikisi de vasfın şiddeti bakımından birbirinden farklı pek çok mertebeye sahiptir. Bu bir icmaldir (özettir); tafsilatı ise { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا } ayetinden sonuna kadar olandır.
وَالزَّفِيرُ: إِخْرَاجُ الْأَنْفَاسِ بِدَفْعٍ وَشِدَّةٍ بِسَبَبِ ضَغْطِ التَّنَفُّسِ. وَالشَّهِيقُ: عَكْسُهُ وَهُوَ اجْتِلَابُ الْهَوَاءِ إِلَى الصَّدْرِ بِشِدَّةٍ لِقُوَّةِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى التَّنَفُّسِ.
Zefîr (الزَّفِيرُ); nefes sıkışması sebebiyle nefesi şiddetle ve zorlanarak dışarı vermektir. Şehîk (الشَّهِيقُ) ise bunun aksidir; nefes alma ihtiyacının şiddetinden dolayı havayı zorlukla ve şiddetle göğse çekmektir.
وَخَصَّ بِالذِّكْرِ مِنْ أَحْوَالِهِمْ فِي جَهَنَّمَ الزَّفِيرَ وَالشَّهِيقَ تَنْفِيرًا مِنْ أَسْبَابِ الْمَصِيرِ إِلَى النَّارِ لِمَا فِي ذِكْرِ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ مِنَ التَّشْوِيهِ بِهِمْ وَذَلِكَ أَخْوَفُ لَهُمْ مِنَ الْأَلَمِ.
Cehennemdeki hallerinden özellikle zefîr ve şehîkin zikredilmesi, ateşe götüren sebeplerden nefret ettirmek içindir; zira bu iki halin anılmasında onlar için çirkin bir durum söz konusudur ve bu onlar için acıdan daha korkutucudur.
وَمَعْنَى مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ التَّأْيِيدُ لِأَنَّهُ جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ، وَإِلَّا فَإِنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ الْمَعْرُوفَةَ تَضْمَحِلُّ يَوْمَئِذٍ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ [إِبْرَاهِيم: ٤٨] أَوْ يُرَادُ سَمَاوَاتُ الْآخِرَةِ وَأَرْضُهَا.
{ مَا دامَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } ifadesinin manası, ebedîliktir (te'bid); çünkü bu ifade darb-ı mesel (deyim) gibi kullanılmıştır. Yoksa bilinen gökler ve yer o gün yok olacaktır; nitekim Yüce Allah: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّماواتُ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün...” [İbrâhîm: 48] buyurmuştur. Ya da bundan ahiretin gökleri ve yeri kastedilmektedir.
وإِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْأَزْمَانِ الَّتِي عَمَّهَا الظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: مَا دامَتِ أَيْ إِلَّا الْأَزْمَانُ الَّتِي شَاءَ اللَّهُ فِيهَا عَدَمَ خُلُودِهِمْ، وَيَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءُ بَعْضِ الْخَالِدِينَ تَبَعًا لِلْأَزْمَانِ. وَهَذَا بِنَاءً عَلَى غَالِبِ إِطْلَاقِ مَا الْمَوْصُولَةِ أَنَّهَا لِغَيْرِ الْعَاقِلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنْ ضَمِيرِ خالِدِينَ لِأَنَّ مَا تُطْلَقُ عَلَى الْعَاقِلِ كَثِيرًا، كَقَوْلِهِ: مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] . وَقَدْ تَكَرَّرَ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ فِي الْآيَةِ مَرَّتَيْنِ.
{ إِلَّا مَا شاءَ رَبُّكَ } ifadesi, { مَا دامَتِ } kavlindeki zarfın içine aldığı genel zamanlardan bir istisnadır; yani 'Allah'ın onların ebedî kalmamasını dilediği zamanlar müstesna' demektir. Zamanlara bağlı olarak bu durum, orada ebedî kalacak olanların bazısının istisna edilmesini de beraberinde getirir. Bu açıklama, 'mâ' (مَا) ism-i mevsulünün çoğunlukla gayr-ı âkile (akılsız varlıklara) tahsis edilmesine dayanır. 'Mâ' lafzının Yüce Allah'ın: { مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan size helal olanları...” [Nisâ: 3] kavlinde olduğu gibi akıllı varlıklar için de çokça kullanılması sebebiyle, { خالِدِينَ } kavlindeki zamirden bir istisna olması da caizdir. Bu istisna ayette iki defa tekrar edilmiştir.
فَأَمَّا الْأَوَّلُ مِنْهُمَا فَالْمَقْصُودُ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ مَرَاتِبُ فِي طُولِ الْمُدَّةِ فَمِنْهُمْ مَنْ يُعَذَّبُ ثُمَّ يُعْفَى عَنْهُ، مِثْلَ أَهْلِ الْمَعَاصِي مِنَ الْمُوَحِّدِينَ، كَمَا
Bunlardan birincisine gelince; maksat, cehennem ehlinin [orada kalış] süresinin uzunluğu bakımından dereceler halinde olmasıdır. Nitekim tevhid ehlinden olan günahkârlar gibi bir kısmına azap edilir, sonra da affedilirler; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: أَنَّهُمْ يُقَالُ لَهُمُ الْجُهَنَّمِيُّونَ فِي الْجَنَّةِ، وَمِنْهُمُ الْخَالِدُونَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْكُفَّارُ
hadiste şöyle buyrulmuştur: “Onlara cennette 'cehennemlikler' (cehennemiyyûn) denilir.” Bir kısmı da ebedî kalanlardır ki onlar da müşrikler ve kâfirlerdir.
. وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ نَاشِئ عَن الِاسْتِئْنَاف، لِأَنَّ إِجْمَالَ الْمُسْتَثْنَى يُنْشِئُ سُؤَالًا فِي نَفْسِ السَّامِعِ أَنْ يَقُولَ: مَا هُوَ تَعْيِينُ الْمُسْتَثْنى أَو لماذَا لَمْ يَكُنِ الْخُلُودُ عَامًّا. وَهَذَا مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ التَّفْوِيضِ إِلَى اللَّهِ.
{ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } cümlesi, bu istisnadan doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıç cümlesidir). Çünkü istisna edilenin müphem bırakılması dinleyicinin zihninde, 'İstisna edilen kimdir veya ebediyet niçin genel olmadı?' şeklinde bir soru doğurur. Bu da işi Allah'a havale etmenin (tefvizin) tezahürlerinden biridir.
وَأَمَّا الِاسْتِثْنَاءُ الثَّانِي الْوَاقِعُ فِي جَانِبِ الَّذِينَ سُعِدُوا فَيَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ:
Saadete erenler tarafında yer alan ikinci istisnaya gelince, iki anlama ihtimali vardır:
أَحَدُهُمَا أَنْ يُرَادَ: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ فِي أَوَّلِ أَزْمِنَةِ الْقِيَامَةِ، وَهِيَ الْمُدَّةُ الَّتِي يَدْخُلُ فِيهَا عُصَاةُ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ التَّائِبِينَ فِي الْعَذَابِ إِلَى أَنْ يَعْفُوَ اللَّهُ عَنْهُمْ بِفَضْلِهِ بِدُونِ شَفَاعَةٍ، أَوْ بِشَفَاعَةٍ كَمَا
Birincisi: Kıyamet zamanlarının başlangıcında -ki bu, tevbe etmemiş günahkâr müminlerin, Allah lütfuyla şefaatsiz veya şefaatle onları affedinceye kadar azaba girdikleri süredir- 'Rabbinin dilediği hariç' anlamının kastedilmiş olmasıdır; nitekim
فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ: «يَدْخُلُ نَاسٌ جَهَنَّمَ حَتَّى إِذَا صَارُوا كَالْحُمَمَةِ أُخْرِجُوا وَأُدْخِلُوا الْجَنَّةَ فَيُقَالُ: هَؤُلَاءِ الْجُهَنَّمِيُّونَ»
Sahîh'te Enes'in rivayet ettiği hadiste şöyle buyrulmuştur: «Birtakım insanlar cehenneme girer; nihayet kömür gibi olduklarında oradan çıkarılırlar ve cennete konulurlar. Onlar hakkında: 'Bunlar cehennemliklerdir (cehennemiyyûn)' denilir.»
. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقْصَدَ مِنْهُ التَّحْذِيرُ مِنْ تَوَهُّمُ اسْتِحْقَاقِ أَحَدٍ ذَلِكَ النَّعِيمَ حَقًّا عَلَى اللَّهِ بَلْ هُوَ مَظْهَرٌ مِنْ مَظَاهِرِ الْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ.
İkincisi ise: Hiç kimsenin bu nimeti Allah üzerinde bir hak olarak hak ettiği vehmine kapılmaması yönünde bir uyarı kastedilmiş olması muhtemeldir; aksine bu, lütuf ve merhametin bir tecellisidir.
وَلَيْسَ يَلْزَمُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُعَلَّقِ عَلَى الْمَشِيئَةِ وُقُوعُ الْمَشِيئَةِ بَلْ إِنَّمَا يَقْتَضِي أَنَّهَا لَوْ تَعَلَّقَتِ الْمَشِيئَةُ لَوَقَعَ الْمُسْتَثْنَى، وَقَدْ دَلَّتِ الْوُعُودُ الْإِلَهِيَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يَشَاءُ إِخْرَاجَ أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْهَا. وَأَيًّا مَا كَانَ فَهُمْ إِذَا أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ كَانُوا خَالِدِينَ فِيهَا فَلَا يَنْقَطِعُ عَنْهُمْ نَعِيمُهَا.
Meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlanan istisnadan, meşîetin mutlaka vuku bulacağı sonucu çıkmaz; bilakis bu ifade, şayet meşîet taalluk etseydi istisna edilenin gerçekleşeceğini gerektirir. İlâhî vaatler ise Allah'ın, cennet ehlini oradan çıkarmayı dilemeyeceğini göstermiştir. Her halükarda onlar cennete girdiklerinde orada ebedî kalacaklar ve cennet nimeti onlardan asla kesilmeyecektir.
وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ.
Yüce Allah'ın { عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } kavlinin manası da budur.
وَالْمَجْذُوذُ: الْمَقْطُوعُ.
Mecẕûẕ (الْمَجْذُوذُ); kesilmiş, kesintiye uğramış olandır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سُعِدُوا- بِفَتْحِ السِّينِ-، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ- بِضَمِّ السِّينِ- عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيٌّ لِلنَّائِبِ، وَإِنْ كَانَ أَصْلُ فِعْلِهِ قَاصِرًا لَا مَفْعُولَ لَهُ لَكِنَّهُ عَلَى مُعَامَلَةِ الْقَاصِرِ مُعَامَلَةَ الْمُتَعَدِّي فِي مَعْنَى فُعِلَ بِهِ مَا صَيَّرَهُ صَاحِبَ ذَلِكَ الْفِعْلِ، كَقَوْلِهِمْ: جُنَّ فُلَانٌ، إِذَا فُعِلَ بِهِ مَا صَارَ بِهِ ذَا جُنُونٍ فَ سُعِدُوا بِمَعْنَى أُسْعِدُوا.
Cumhur { سُعِدُوا } kelimesini sîn harfinin fethasıyla okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Halef ise mefulü olmayan lâzım (geçişsiz) bir fiil olmasına rağmen, o fiilin faili olmasını sağlayan bir muameleye maruz kalması manasında lâzımın müteaddî (geçişli) yerine konulması kabilinden nâib-i fâile mebni (edilgen) olarak sîn harfinin dammesiyle [sü'ıdû şeklinde] okumuşlardır. Nitekim delilik sebebi olan bir hale maruz kaldığında 'falanca delirdi/delirtildi' (cünne fulânun) denilmesi gibi { سُعِدُوا } da 'mutlu kılındılar' (üs'ıdû) manasındadır.