وَذِكْرُ حَرْفِ (عَلَى) مَعَ الْإِجْرَامِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ الْإِجْرَامَ مُؤَاخَذٌ بِهِ كَمَا تَقْتَضِيهِ مَادَّةُ الْإِجْرَامِ.
İcram ile birlikte { عَلَى } harf-i cerinin zikredilmesi, icram kökünün gerektirdiği üzere suçun sorumluluk doğuracağını bildirmektedir.
وَالْإِجْرَامُ: اكْتِسَابُ الْجُرْمِ وَهُوَ الذَّنْبُ، فَهُوَ يَقْتَضِي الْمُؤَاخَذَةَ لَا مَحَالَةَ.
İcram (الْإِجْرَامُ): Günah demek olan cürmü irtikâp etmektir; dolayısıyla bu, kaçınılmaz olarak cezalandırılmayı (muahezeyi) iktiza eder.
وَجُمْلَةُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، فَهِيَ ابْتِدَائِيَّةٌ.
{ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ } “ben sizin işlediğiniz suçtan uzağım” cümlesi, şart ve ceza cümlesine matuftur; dolayısıyla yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir.
وَظَاهِرُهَا أَنَّهَا تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ وَتَأْيِيدُهُ بِمُقَابِلِهِ، أَيْ فَإِجْرَامِي عَلَيَّ لَا عَلَيْكُمْ كَمَا أَنَّ إِجْرَامَكُمْ لَا تَنَالُنِي مِنْهُ تَبِعَةٌ. وَلَا حَاجَةَ إِلَى تَقْدِيرِ الْمُضَافِ فِي قَوْلِهِ: مِمَّا تُجْرِمُونَ أَيْ تَبِعَتِهِ وَإِنَّمَا هُوَ تَقْدِيرُ مَعْنَى لَا تَقْدِيرَ إِعْرَابٍ، وَالشَّيْءُ يُؤَكَّدُ بِضِدِّهِ كَقَوْلِهِ: لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ [الْكَافِرُونَ: ٢، ٣] .
Zahir olan, bunun sözün bir fezlekesi (tezyîli) ve zıddıyla desteklenmesi olduğudur; yani «Benim suçum benim aleyhimedir, sizin aleyhinize değildir; nitekim sizin suçunuzdan da bana bir sorumluluk dokunmaz». { مِمَّا تُجْرِمُونَ } sözünde yani «onun sorumluluğundan» şeklinde bir tamlanan (muzâf) takdir etmeye gerek yoktur; bu sadece irab takdiri değil mana takdiridir. Bir şey zıddıyla teyit edilir; nitekim: { لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ } “Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Siz de benim taptığıma tapacak değilsiniz” [Kâfirûn: 2, 3] buyrulmuştur.
وَفِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ تَوْجِيهٌ بَدِيعٌ وَهُوَ إِفَادَةُ تَبْرِئَةِ نَفْسِهِ مِنْ أَنْ يَفْتَرِيَ الْقُرْآنَ فَإِنَّ افْتِرَاءَ الْقُرْآنِ دَعْوًى بَاطِلَةً ادَّعَوْهَا عَلَيْهِ فَهِيَ إِجْرَامٌ مِنْهُمْ عَلَيْهِ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى وَأَنَا بَرِيءٌ مِنْ قَوْلِكُمُ الَّذِي تُجْرِمُونَهُ عليّ بَاطِلا.
Bu cümlede harika bir tevcih (anlam boyutu) vardır; o da kişinin kendisini Kur'an'ı uydurmaktan tenzih etmesidir. Çünkü Kur'an'ın uydurulduğu iddiası, ona isnat ettikleri bâtıl bir iddiadır ve bu, onların ona karşı işledikleri bir suçtur (icramdır). Bu takdirde mana: «Ben, bana bâtıl yere suç olarak isnat ettiğiniz o sözünüzden uzağım» şeklinde olur.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٣٦]
[Hûd Suresi (11): Ayet 36]
وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦)
{ وَأُوحِيَ إِلى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلاَّ مَنْ قَدْ آمَنَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Nûh'a vahyolundu ki: «Kavminden, daha önce iman etmiş olanlar dışında hiç kimse asla iman etmeyecek. Artık onların yapmakta oldukları şeylerden ötürü kederlenme!»” (36)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا [هود: ٣٢] أَيْ بَعْدَ ذَلِكَ أُوحِيَ إِلَى نُوحٍ- ﵇ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ.
{ قالُوا يَا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا } [Hûd: 32] cümlesine matuftur; yani bundan sonra Nûh'a -aleyhisselâm- «Kavminden, daha önce iman etmiş olanlar dışında hiç kimse iman etmeyecek» diye vahyolundu.
وَاسْمُ (أَنَّ) ضَمِيرُ الشَّأْنِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ بَعْدَهُ أَمْرُهُمْ خَطِيرٌ لِأَنَّهَا تَأْيِيسٌ لَهُ مِنْ إِيمَانِ بَقِيَّةِ قَوْمِهِ كَمَا دَلَّ حَرْفُ لَنْ الْمُفِيدُ تَأْبِيدَ النَّفْيِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَذَلِكَ شَدِيدٌ عَلَيْهِ
{ أَنَّ } edatının ismi şe'n zamiridir; bu da kendisinden sonraki cümlenin ve durumlarının çok vahim olduğuna delalet eder. Çünkü bu, gelecekteki olumsuzluğu ebedîleştiren { لَنْ } edatının delalet ettiği üzere kavminin geri kalanının iman etmesinden onu ümitsiz kılmaktır; bu da ona pek ağır gelmiştir.
وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِتَسْلِيَتِهِ بِجُمْلَةِ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ فَالْفَاءُ لِتَفْرِيعِ التَّسْلِيَةِ عَلَى الْخَبَرِ الْمُحْزِنِ.
Bu sebeple hemen ardından { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “Artık onların yapmakta oldukları şeylerden ötürü kederlenme!” cümlesiyle ona teselli verilmiştir; fâ harfi (fâ-i tefrî‘), tesellinin bu üzücü habere bağlanması içindir.
وَالِابْتِئَاسُ افْتِعَالٌ مِنَ الْبُؤْسِ وَهُوَ الْهَمُّ وَالْحَزَنُ، أَيْ لَا تَحْزَنْ.
İbtiâs (الِابْتِئَاسُ): Gam ve hüzün demek olan be's (الْبُؤْس) kelimesinden iftiâl kalıbındadır; yani «üzülme» demektir.
وَمَعْنَى الِافْتِعَالِ هُنَا التَّأَثُّرِ بِالْبُؤْسِ الَّذِي أَحْدَثَهُ الْخَبَر الْمَذْكُور. بِما كانُوا يَفْعَلُونَ هُوَ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَاعْتِرَاضُهُمْ عَنِ النَّظَرِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى وَقْتِ أَنْ
Buradaki iftiâl babının anlamı, zikredilen haberin meydana getirdiği üzüntüden etkilenmektir. { بِما كانُوا يَفْعَلُونَ } “yapmakta oldukları şeyler” ifadesi, küfürdeki ısrarları ve
أُوحِيَ إِلَيْهِ هَذَا.
bu vahiy kendisine gelinceye kadar daveti etraflıca düşünmekten yüz çevirmeleridir.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُ: فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً [نوح: ٦، ٧] .
Yüce Allah ondan naklen şöyle buyurmuştur: { فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعائِي إِلَّا فِراراً وَإِنِّي كُلَّما دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْباراً } “Fakat benim davetim, onların sadece kaçışını artırdı. Doğrusu ben onları bağışlaman için ne zaman çağırdıysam, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler” [Nûh: 6, 7].
وَتَأْكِيدُ الْفِعْلِ بِ قَدْ فِي قَوْلِهِ: مَنْ قَدْ آمَنَ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مَنْ حَصَلَ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ يَقِينًا دُونَ الَّذين ترددوا.
{ مَنْ قَدْ آمَنَ } “daha önce iman etmiş olanlar” buyruğunda fiilin { قَدْ } ile teyit edilmesi; tereddüt edenler değil, kendilerinden kesin olarak iman sadır olmuş kimselerin kastedildiğini açıkça belirtmek (nass kılmak) içindir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٣٧]
[Hûd Suresi (11): Ayet 37]
وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧)
{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنا وَوَحْيِنا وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Gözetimimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır!” (37)
لَمَّا كَانَ نَهْيُهُ عَنِ الِابْتِئَاسِ بِفِعْلِهِمْ مَعَ شِدَّةِ جُرْمِهِمْ مُؤْذِنًا بِأَنَّ اللَّهَ يَنْتَصِرُ لَهُ، أَعْقَبَهُ بِالْأَمْرِ بِصُنْعِ الْفُلْكِ لِتَهْيِئَةِ نَجَاتِهِ وَنَجَاةِ مَنْ قَدْ آمَنَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِقَوْمِهِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُ فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ [الْقَمَر: ١٠، ١١] الْآيَةَ، فَجُمْلَةُ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَلا تَبْتَئِسْ [هود: ٣٦] وَهِيَ بِذَلِكَ دَاخِلَةٌ فِي الْمُوحَى بِهِ فَتَدُلُّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ كَيْفِيَّةَ صُنْعِ الْفُلْكِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Suçlarının büyüklüğüne rağmen onların yaptıklarına üzülmekten nehyedilmesi, Allah'ın onun intikamını alacağını bildirdiğinden; hemen ardından, Allah'ın kavmi için takdir ettiği azaptan kendisinin ve iman edenlerin kurtuluşunu hazırlamak üzere gemi yapma emri gelmiştir. Nitekim Allah onun hakkında şöyle anlatmıştır: { فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ } “Bunun üzerine Rabbine: «Ben yenik düştüm, bana yardım et!» diye yalvardı. Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık” [Kamer: 10, 11] ayeti. { وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } “gemiyi yap” cümlesi, { فَلا تَبْتَئِسْ } [Hûd: 36] cümlesine matuftur ve böylece vahyedilen hususların kapsamına girmektedir. Bu da Allah'ın ona geminin yapılış tarzını vahyettiğine delalet eder; nitekim şu buyruğu da buna delildir:
وَوَحْيِنا، وَلِذَلِكَ فَنُوحٌ- ﵇ أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ الْفُلْكَ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَعْرُوفًا لِلْبَشَرِ، وَكَانَ ذَلِكَ مُنْذُ قُرُونٍ لَا يُحْصِيهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يُعْتَدُّ بِمَا يُوجَدُ فِي الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ مِنْ إِحْصَاءِ قُرُونِهَا.
{ وَوَحْيِنا } “ve vahyimizle”. Bu sebeple Nûh -aleyhisselâm- gemi yapan ilk kişidir ve bu durum insanlarca bilinmiyordu. Bu olay, ancak Yüce Allah'ın sayısını bilebileceği nice asırlar önce gerçekleşmiştir; İsrâiliyyât'ta bu asırların sayımına dair yer alan bilgilere ise itibar edilmez.
وَالْفُلْكُ اسْمٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُفْرَدُ وَالْجَمْعُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
Fülk (الْفُلْكُ), tekili de çoğulu da aynı olan bir isimdir. Bakara Suresi'ndeki { وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ } [Bakara: 164] ayetinde buna dair açıklama geçmişti.
وَالْبَاءُ فِي بِأَعْيُنِنا لِلْمُلَابَسَةِ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ (اصْنَعِ) .
{ بِأَعْيُنِنا } ifadesindeki bâ harfi mülâbese (beraberlik) içindir ve { اصْنَعِ } fiilindeki fail zamirinden hâl konumundadır.
وَالْأَعْيُنُ اسْتِعَارَةٌ لِلْمُرَاقَبَةِ وَالْمُلَاحَظَةِ. وَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي بِأَعْيُنِنا بِمَعْنَى الْمُثَنَّى، أَيْ بِعَيْنَيْنَا، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] . وَالْمُرَادُ الْكِنَايَةُ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ عَنْ لَازِمِهِ وَهُوَ الْحِفْظُ مِنَ الْخَلَلِ وَالْخَطَأِ فِي الصُّنْعِ.
A'yün (الْأَعْيُنُ), gözetim ve muhafaza için bir istiâredir. { بِأَعْيُنِنا } lafzındaki çoğul kalıbı tesniye (ikil) anlamındadır, yani «iki gözümüzle» demektir; tıpkı: { وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Rabbinin hükmüne sabret; çünkü sen gözetimimiz altındasın” [Tûr: 48] ayetinde olduğu gibi. Kastedilen, mecazi mana ile onun lazımı olan «yapım esnasında kusurdan ve hatadan korunmak» manasını kinaye etmektir.
وَالْمُرَادُ بِالْوَحْيِ هُنَا الْوَحْيُ الَّذِي بِهِ وَصَفَ كَيْفِيَّةَ صُنْعِ الْفُلْكِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ عَطْفُهُ عَلَى الْمَجْرُورِ بِبَاءِ الْمُلَابَسَةِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْأَمْرِ بِالصُّنْعِ.
Buradaki vahiyden kasıt, yapma emrine taalluk eden mülâbese bâ'sıyla mecrur kelimeye atfedilmesinin de delalet ettiği üzere, geminin yapılış şeklini tarif eden vahiydir.
وَدَلَّ النَّهْيُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا، عَلَى أَنَّ كُفَّارَ قَوْمِهِ سَيَنْزِلُ بِهِمْ عِقَابٌ عَظِيمٌ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْمُخَاطَبَةِ الْمَنْهِيِّ عَنْهَا الْمُخَاطَبَةُ الَّتِي تَرْفَعُ عِقَابَهُمْ فَتَكُونُ لِنَفْعِهِمْ كَالشَّفَاعَةِ، وَطَلَبِ تَخْفِيفِ الْعِقَابِ لَا مُطْلَقَ الْمُخَاطَبَةِ. وَلَعَلَّ هَذَا تَوْطِئَةٌ لِنَهْيِهِ عَنْ مُخَاطَبَتِهِ فِي شَأْنِ ابْنِهِ الْكَافِرِ قَبْلَ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِ نُوحٍ- ﵇ سُؤَالُ نَجَاتِهِ حَتَّى يَكُونَ الرَّدُّ عَلَيْهِ حِينَ السُّؤَالِ أَلْطَفَ.
{ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme” buyruğundaki nehiy, kavminin kâfirlerinin başına büyük bir azabın geleceğine delalet etmiştir. Zira nehyedilen hitaptan maksat, mutlak olarak konuşmak değil; şefaat ve azabın hafifletilmesini talep etmek gibi onların azabını kaldıracak ve menfaatlerine olacak hitaptır. Bu, muhtemelen Nûh'un -aleyhisselâm- aklına kâfir oğlunun kurtuluşunu isteme düşüncesi gelmeden önce, ona oğlu hakkında hitapta bulunmasını yasaklayarak, talep anında ona verilecek cevabın daha latif olmasını sağlamak için bir ön hazırlıktır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ إِخْبَارٌ بِمَا سَيَقَعُ وَبَيَانٌ لِسَبَبِ الْأَمْرِ بِصُنْعِ الْفُلْكِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِثَالٌ لِتَخْرِيجِ الْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِتَنْزِيلِ غَيْرِ السَّائِلِ الْمُتَرَدِّدِ مَنْزِلَةَ السَّائِلِ إِذَا قَدَّمَ إِلَيْهِ من الْكَلَام مَا يُلَوِّحُ إِلَى جِنْسِ الْخَبَرِ فَيَسْتَشْرِفُهُ لِتَعْيِينِهِ اسْتِشْرَافًا يُشْبِهُ اسْتِشْرَافَ السَّائِلِ عَنْ عين الْخَبَر.
{ إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır” cümlesi, vuku bulacak şeyi bir haber verme ve gemi yapma emrinin gerekçesini bir açıklamadır. Bu ayette haberin tekit harfiyle pekiştirilmesi; muhataba haberin cinsini ima eden bir söz sunulduğunda onun haberi bizzat soran bir kimsenin iştiyakı gibi merakla beklemesi sebebiyle, tereddütlü soru sormayan kimsenin soru soran makamına oturtulup kelamın zâhirin muktezâsının aksine sevk edilmesine bir örnektir.
[٣٨، ٣٩]
[38, 39]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٣٨ إِلَى ٣٩]
[Hûd Suresi (11): Ayetler 38-39]
وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩)
{ وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَما تَسْخَرُونَ (٣٨) فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٣٩) } “Gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelen bir topluluk yanına her uğradığında onunla alay ediyordu. O da dedi ki: «Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz! (38) Kendisini rezil rüsvay edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini yakında bileceksiniz!» (39)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ [هود: ٣٧] ، أَيْ أُوحِيَ إِلَيْهِ اصْنَعِ الْفُلْكَ، وَصَنَعَ الْفُلْكَ. وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ صُنْعِهِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ لِتَخْيِيلِ السَّامِعِ أَنَّ نُوحًا- ﵇ بِصَدَدِ الْعَمَلِ، كَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [فاطر:
{ وَاصْنَعِ الْفُلْكَ } [Hûd: 37] cümlesine matuftur; yani «Ona 'Gemiyi yap!' diye vahyedildi, o da gemiyi yaptı» [demektir]. Onun yapmasını muzâri (şimdiki/geniş zaman) sîgasıyla ifade etmesi, Nûh'un -aleyhisselâm- yapım işiyle meşgul olduğunu dinleyenin zihninde canlandırmak suretiyle durumu göz önüne getirmek (istihzâru'l-hâl) içindir; tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın şu buyruklarında olduğu gibi: { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır” [Fâtır: 9]
٩] وَقَوْلِهِ: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] .
[ve] { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle tartışıyordu” [Hûd: 74].
وَجُمْلَةُ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَصْنَعُ.
{ وَكُلَّما مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ } cümlesi, { يَصْنَعُ } fiilinin zamirinden hâldir.
وكُلَّما كَلِمَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ (كُلَّ) وَ (مَا) الظَّرْفِيَّةِ الْمَصْدَرِيَّةِ، وَانْتَصَبَتْ (كُلَّ) عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّهَا اكْتَسَبَتِ الظَّرْفِيَّةَ بِالْإِضَافَةِ إِلَى الظَّرْفِ، وَهُوَ مُتَعَلِّقُ سَخِرُوا، وَهُوَ جَوَابُهُ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى. وَالْمَعْنَى: وَسَخِرَ مِنْهُ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ فِي كُلِّ زَمَنِ مرورهم عَلَيْهِ.
Külle-mâ (كُلَّمَا) kelimesi, (كُلَّ) ile zarf ve masdar olan (مَا) kelimelerinden mürekkeptir. (كُلَّ) kelimesi zarfa muzâf olmasıyla zarflık kazandığı için zarf olarak nasb edilmiştir; o da { سَخِرُوا } fiilinin müteallakıdır ve diğer bir yönden onun cevabıdır. Anlamı şudur: «Kavminden ileri gelen bir topluluk ona her uğradıklarında onunla alay ettiler.»
و (لما) فِي (كُلَّمَا) مِنَ الْعُمُومِ مَعَ الظَّرْفِيَّةِ أُشْرِبَتْ مَعْنَى الشَّرْطِ مِثْلُ (إِذَا) فَاحْتَاجَتْ إِلَى جَوَابٍ وَهُوَ سَخِرُوا مِنْهُ.
{ كُلَّمَا } içindeki (mâ/لما), zarflıkla birlikte umûmîlik ifade ettiği için (izâ/إِذَا) gibi şart manası içermiştir; bu yüzden bir cevaba ihtiyaç duymuştur ki o da { سَخِرُوا مِنْهُ } cümlesidir.
وَجُمْلَةُ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا حِكَايَةٌ لِمَا يُجِيبُ بِهِ سُخْرِيَتَهُمْ، أُجْرِيَتْ عَلَى طَرِيقَةِ
{ قالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا } cümlesi, onların alaylarına verdiği cevabın hikâyesidir; karşılıklı konuşma (muhâvere) bağlamında yer alan kavil fiili üslubu üzere sevk edilmiştir,
فِعْلِ الْقَوْلِ إِذَا وَقَعَ فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ، لِأَنَّ جُمْلَةَ سَخِرُوا تَتَضَمَّنُ أَقْوَالًا تَنْبَنِي عَنْ سُخْرِيَتِهِمْ أَوْ تُبِينُ عَنْ كَلَامٍ فِي نُفُوسِهِمْ.
çünkü { سَخِرُوا } cümlesi, onların alaylarından kaynaklanan sözleri veya içlerinde gizledikleri kelamı ortaya koyan sözleri içermektedir.
وَجَمْعُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: مِنَّا يُشِيرُ إِلَى أَنَّهُمْ يَسْخَرُونَ مِنْهُ فِي عَمَلِ السَّفِينَةِ وَمِنَ الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ إِذْ كَانُوا حَوْلَهُ وَاثِقِينَ بِأَنَّهُ يَعْمَلُ عَمَلًا عَظِيمًا، وَكَذَلِكَ جَمْعُهُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ.
{ مِنَّا } buyruğundaki zamirin çoğul olması, onların hem gemiyi yapması sebebiyle kendisiyle hem de onun etrafında bulunup büyük bir iş yaptığına güvenen müminlerle alay ettiklerine işaret etmektedir; aynı şekilde { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } buyruğundaki zamirin çoğul olması da böyledir.
وَالسُّخْرِيَةُ: الِاسْتِهْزَاءُ، وَهُوَ تَعَجُّبٌ بِاحْتِقَارٍ وَاسْتِحْمَاقٍ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Suhriye (السُّخْرِيَة): İstehzâ (alay etmek) demektir; o da küçümseme ve ahmak sayma ile karışık bir hayret etmektir. Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٠] ، وَفِعْلُهَا يَتَعَدَّى بِ (مِنْ) .
{ فَحاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ } [En'âm: 10] suresinin başında geçmişti; bunun fiili (min/مِنْ) ile müteaddî olur.
وَسُخْرِيَتُهُمْ مِنْهُ حَمْلُ فِعْلِهِ عَلَى الْعَبَثِ بِنَاءً عَلَى اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ مَا يَصْنَعُهُ لَا يَأْتِي بِتَصْدِيقِ مُدَّعَاهُ.
Onların onunla alay etmesi; yaptığı şeyin iddia ettiği şeyi doğrulamayacağı inancına dayanarak, onun bu fiilini beyhude bir iş olarak görmeleridir.
وَسُخْرِيَةُ نُوحٍ- ﵇ وَالْمُؤْمِنِينَ، مِنَ الْكَافِرِينَ مِنْ سَفَهِ عُقُولِهِمْ وَجَهْلِهِمْ بِاللَّهِ وَصِفَاتِهِ. فَالسُّخْرِيَتَانِ مُقْتَرِنَتَانِ فِي الزَّمَنِ.
Nûh'un -aleyhisselâm- ve müminlerin kâfirlerle alay etmesi ise onların akıllarının kıtlığı, Allah'ı ve sıfatlarını bilmeyişleri sebebiyledir. Dolayısıyla iki alay etme zaman bakımından birbirine eşlik etmektedir.
وَبِذَلِكَ يَتَّضِحُ وَجْهُ التَّشْبِيهِ فِي قَوْلِهِ: كَما تَسْخَرُونَ فَهُوَ تَشْبِيهٌ فِي السَّبَبِ الْبَاعِثِ عَلَى السُّخْرِيَةِ، وَإِنْ كَانَ بَيْنَ السَّبَبَيْنِ بَوْنٌ.
Böylece { كَما تَسْخَرُونَ } buyruğundaki benzetmenin yönü açıklığa kavuşmaktadır; bu, iki sebep arasında derin bir fark olsa da alaya sevk eden sebepteki bir benzetmedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَجْعَلَ كَافَ التَّشْبِيهِ مُفِيدَةً مَعْنَى التَّعْلِيلِ كَالَّتِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٩٨] فَيُفِيدُ التَّفَاوُتَ بَيْنَ السُّخْرِيَتَيْنِ، لِأَنَّ السُّخْرِيَةَ الْمُعَلَّلَةَ أَحَقُّ مِنَ الْأُخْرَى، فَالْكُفَّارُ سَخِرُوا مِنْ نُوحٍ- ﵇ لِعَمَلٍ يَجْهَلُونَ غَايَتَهُ، وَنُوحٌ- ﵇ وَأَتْبَاعُهُ سَخِرُوا مِنَ الْكُفَّارِ لِعِلْمِهِمْ بِأَنَّهُمْ جَاهِلُونَ فِي غُرُورٍ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
Teşbih kâf'ının, Yüce Allah'ın { وَاذْكُرُوهُ كَما هَداكُمْ } “O'nu, sizi doğru yola eriştirdiği gibi anın” [Bakara: 198] ayetindeki gibi ta'lil (gerekçe) manası ifade ettiğini kabul etmek de caizdir; bu durumda iki alay arasındaki farkı ifade eder. Çünkü gerekçelendirilmiş alay diğerine göre daha haklıdır. Zira kâfirler amacını bilmedikleri bir iş yüzünden Nûh -aleyhisselâm- ile alay etmişlerdir; Nûh -aleyhisselâm- ve tabileri ise kâfirlerin bir aldanış içinde câhil olduklarını bildikleri için onlarla alay etmişlerdir; nitekim şu buyruğu da buna delalet etmektedir:
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ فَهُوَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ أَيْ سَيَظْهَرُ مَنْ هُوَ الْأَحَقُّ بِأَنْ يُسْخَرَ مِنْهُ.
{ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ } Bu, { فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ } cümlesi üzerine bir tefridir; yani alay edilmeye kimin daha layık olduğu yakında ortaya çıkacaktır.
وَفِي إِسْنَادِ (الْعِلْمِ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ دُونَ الضَّمِيرِ الْمُشَارِكِ بِأَنْ يُقَالَ: فَسَوْفَ نَعْلَمُ، إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ هُمُ الْأَحَقُّ بِعِلْمِ ذَلِكَ. وَهَذَا يُفِيدُ أَدَبًا شَرِيفًا بِأَنَّ الْوَاثِقَ بِأَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ لَا يُزَعْزِعُ ثِقَتَهُ مُقَابَلَةُ السُّفَهَاءِ أَعْمَالَهُ النَّافِعَةَ بِالسُّخْرِيَةِ، وَأَنَّ عَلَيْهِ وَعَلَى أَتْبَاعِهِ أَنْ يَسْخَرُوا مِنَ السَّاخِرِينَ.
«Yakında bileceğiz» denilmeyip de bilmenin ortaklık zamirine değil de muhataplar zamirine isnad edilmesinde, bunu bilmeye asıl muhatapların muhtaç/layık olduğuna bir ima vardır. Bu da pek yüce bir edep ifade etmektedir: Hak üzere olduğuna güvenen kimsenin bu güvenini, sefihlerin onun faydalı işlerini alayla karşılaması sarsmaz; bilakis ona ve tabilerine düşen, alay edenlerle alay etmektir.
وَالْخِزْيُ: الْإِهَانَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ آلَ عِمْرَانَ [١٩٢] .
Hizy (الْخِزْيُ): Horlanmak ve rezil olmak demektir. Âl-i İmrân suresinin sonundaki { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu muhakkak rezil etmişsindir” [192] ayetinde geçmişti.
وَالْعَذَابُ الْمُقِيمُ: عَذَابُ الْآخِرَةِ، أَيْ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابُ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَالْعَذَابُ الْخَالِدُ فِي الْآخِرَةِ.
Sürekli azap ise ahiret azabıdır; yani dünya hayatında rezil edici azabın kime geleceğini ve ahirette de ebedî azabın kime ineceğini [bileceksiniz demektir].
ومَنْ اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُعَلِّقَةٌ لِفِعْلِ الْعِلْمِ عَنِ الْعَمَلِ، وَحُلُولُ الْعَذَابِ: حُصُولُهُ شَبَّهَ الْحُصُولَ بِحُلُولِ الْقَادِمِ إِلَى الْمَكَانِ وَهُوَ إِطْلَاقٌ شَائِعٌ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَة.
{ مَنْ } istifhamiyedir ve bilme fiilini amelden ta'lik etmiştir (askıya almıştır). Azabın hulûlü (حُلُولُ الْعَذَابِ), onun vuku bulması demektir; vuku bulmayı bir mekâna gelen kimsenin oraya konaklamasına benzetmiştir; bu, mecaz-ı mürsel olup hakikat derecesine ulaşacak kadar yaygın bir kullanımdır.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٤٠]
[Hûd Suresi (11): Ayet 40]
حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠)
{ حَتَّى إِذا جاءَ أَمْرُنا وَفارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلاَّ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلاَّ قَلِيلٌ (٤٠) } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynayınca dedik ki: «Her cinsten birer çifti, aleyhinde hüküm verilmiş olanlar müstesna aileni ve iman edenleri gemiye yükle!» Zaten onunla birlikte pek az kimse iman etmişti. (40)”
حَتَّى غَايَةٌ لِ يَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] أَيْ يَصْنَعُهُ إِلَى زَمَنِ مَجِيءِ أَمْرِنَا، فَ إِذا ظَرْفٌ مُضَمَّنٌ مَعْنَى الشَّرْطِ وَلِذَلِكَ جِيءَ لَهُ بِجَوَابٍ. وَهُوَ جُمْلَةُ قُلْنَا احْمِلْ.
{ حَتَّى }, { يَصْنَعُ الْفُلْكَ } [Hûd: 38] ifadesinin gayesidir (son sınırıdır); yani «emrimizin gelme vaktine kadar onu yapıyordu» demektir. { إِذا } ise şart manası içeren bir zarftır; bu yüzden ona bir cevap getirilmiştir ki o da { قُلْنَا احْمِلْ } cümlesidir.
وَجَعَلَ الشَّرْطَ وَجَوَابَهُ غَايَةً بِاعْتِبَارِ مَا فِي حَرْفِ الشَّرْطِ مِنْ مَعْنَى الزَّمَانِ وَإِضَافَتِهِ إِلَى جُمْلَةِ الشَّرْطِ، فَحَصَلَ مَعْنَى الْغَايَةِ عِنْدَ حُصُولِ مَضْمُونِ جُمْلَةِ الْجَزَاءِ، وَهُوَ نَظْمٌ بَدِيعٌ بِإِيجَازِهِ.
Şart edatındaki zaman manası ve onun şart cümlesine muzâf olması dikkate alınarak şart ve cevabı gaye (son sınır) kılınmıştır; böylece ceza cümlesinin içeriği gerçekleştiğinde gaye manası hasıl olmuştur ki bu, vecizliğiyle bedî (harikulade) bir nazımdır.
وحَتَّى ابْتِدَائِيَّةٌ.
{ حَتَّى } ibtidâiyyedir.
وَالْأَمْرُ هُنَا يَحْتَمِلُ أَمْرَ التَّكْوِينِ بِالطُّوفَانِ، وَيَحْتَمِلُ الشَّأْنَ وَهُوَ حَادِثُ الْغَرَقِ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ لِتَهْوِيلِهِ بِأَنَّهُ فَوْقَ مَا يَعْرِفُونَ.
Buradaki emir (الْأَمْرُ), tufanın tekvinî emri olma ihtimalini de taşır, boğulma hadisesi olan iş/durum manasına gelme ihtimalini de taşır. Onun celâlet ismine (Allah'a) izâfe edilmesi, bildiklerinin çok fevkinde olduğunu belirterek dehşetini vurgulamak içindir.
وَمَجِيءُ الْأَمْرِ: حُصُولُهُ.
Emrin gelmesi, onun vuku bulması demektir.
وَالْفَوَرَانُ: غَلَيَانُ الْقِدْرِ، وَيُطْلِقُ عَلَى نَبْعِ الْمَاءِ بِشِدَّةٍ، تَشْبِيهًا بِفَوَرَانِ مَاءٍ فِي الْقِدْرِ إِذَا غَلِيَ، وَحَمَلُوهُ عَلَى مَا جَاءَ فِي آيَاتٍ أُخْرَى مِنْ قِصَّةِ نُوحٍ- ﵇ مِثْلَ قَوْلِهِ:
Feverân (الْفَوَرَانُ): Tencerenin kaynamasıdır. Kaynadığı zaman tenceredeki suyun kaynayıp fışkırmasına benzetilerek suyun şiddetle fışkırması için de kullanılır. Bunu Nûh'un -aleyhisselâm- kıssasından diğer ayetlerde geçen şu buyruk gibi ifadelere hamletmişlerdir:
وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً [الْقَمَر: ١٢] . وَلِذَلِكَ لَمْ يَتَّضِحْ لَهُمْ إِسْنَادُهُ إِلَى التَّنُّورِ، فَإِنَّ التَّنُّورَ هُوَ الْمَوْقِدُ الَّذِي يَنْضَجُ فِيهِ الْخُبْزُ، فَكَثُرَتِ الْأَقْوَالُ فِي تَفْسِيرِ التَّنُّورِ، بَلَغَتْ نِسْبَةُ أَقْوَالٍ مِنْهَا مَا لَا يَنْبَغِي قَبُولُهُ. وَمِنْهَا مَا لَهُ وَجْهٌ وَهُوَ مُتَفَاوِتٌ.
{ وَفَجَّرْنَا الْأَرْضَ عُيُوناً } “Yeryüzünü pınarlar halinde fışkırttık” [Kamer: 12]. Bu sebeple feverânın tennûra isnad edilmesi onlara tam açık gelmemiştir; zira tennûr (التَّنُّورُ), içinde ekmeğin piştiği ocaktır (tandır). Bu yüzden tennûrun tefsiri hakkında görüşler çoğalmış, bunlardan bir kısmı kabul edilmemesi gereken derecelere varmıştır. Bir kısmının ise bir vechi vardır ancak birbirlerinden farklıdır.
فَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ أَبْقَى التَّنُّورَ عَلَى حَقِيقَتِهِ، فَجَعَلَ الْفَوَرَانَ خُرُوجَ الْمَاءِ مِنْ أَحَدِ التَّنَانِيرِ وَأَنَّهُ عَلَامَةٌ جَعَلَهَا اللَّهُ لِنُوحٍ- ﵇ إِذَا فَارَ الْمَاءُ مِنْ تَنُّورِهِ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ مَبْدَأَ الطُّوفَانِ فَرَكِبَ الْفُلْكَ وَأَرْكَبَ مَنْ مَعَهُ.
Müfessirlerden kimisi tennûru hakikat anlamında bırakmış, feverânı da tandırların birinden suyun çıkması olarak kabul etmiştir; [onlara göre] bu, Allah'ın Nûh -aleyhisselâm- için koyduğu bir alamettir ki tandırından su fışkırdığı zaman tufanın başlangıcı olduğunu bilip gemiye binmiş ve beraberindekileri de bindirmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ التَّنُّورَ عَلَى الْمَجَازِ الْمُفْرَدِ فَفَسَّرَهُ بِسَطْحِ الْأَرْضِ، أَيْ فَارَ الْمَاءُ مِنْ جَمِيعِ الْأَرْضِ حَتَّى صَارَ بِسَطْحِ الْأَرْضِ كَفُوَّهَةِ التَّنُّورِ. وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهُ بِأَعْلَى الْأَرْضِ.
Kimisi de tennûru müfred mecaza hamlederek onu yeryüzü olarak tefsir etmiştir; yani su bütün yeryüzünden öyle fışkırdı ki yeryüzü tandırın ağzı gibi oldu. Kimisi de onu yeryüzünün en yüksek yeri diye tefsir etmiştir.
وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ فارَ والتَّنُّورُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَأَخْرَجَ الْكَلَامَ مَخْرَجَ التَّمْثِيلِ لِاشْتِدَادِ الْحَالِ، كَمَا يُقَالُ: حَمِيَ الْوَطِيسُ. وَقَعَ حِكَايَةُ ذَلِكَ فِي
Kimisi de { فارَ } ve { التَّنُّورُ } kelimelerini hakikate hamletmiş ve durumu, «hamiye'l-vatîs / tandır kızıştı (savaş kızıştı)» denildiği gibi durumun şiddetlenmesini anlatan bir temsil yoluyla sevk etmiştir. Bunun nakli şu eserlerde yer almıştır:
تَفْسِيرُ ابْنِ عَطِيَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي الْكَشَّافِ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ: وَأَنْشَدَ الطَّبَرْسِيُّ قَوْلَ الشَّاعِرِ. وَهُوَ النَّابِغَةُ الْجَعْدِيُّ:
İbn Atıyye'nin bu ayetteki tefsirinde ve Keşşâf'ın Mü'minûn suresi tefsirinde yer almıştır. Tabersî de şairin -ki o Nâbiğa el-Ca'dî'dir- şu beytini inşad etmiştir:
تَفُورُ عَلَيْنَا قِدْرُهُمْ فَنُدِيمُهَا ... وَنَفْثَأُهَا عَنَّا إِذَا قِدْرُهَا غَلَى
«Tencereleri üzerimize kaynar da biz onu devam ettiririz... Tencereleri kaynadığında ise onu kendimizden dindiririz.»
يُرِيدُ بِالْقِدْرِ الْحَرْبَ، وَنَفْثَأُهَا، أَيْ نُسَكِّنُهَا، يُقَالُ: فَثَأَ الْقِدْرُ إِذَا سَكَنَ غَلَيَانُهَا بِصَبِّ الْمَاءِ فِيهَا. وَهَذَا أَحْسَنُ مَا حُكِيَ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ.
Tencere ile savaşı kastetmektedir; «nefse'uhâ» ise onu teskin ederiz, dindiririz demektir. İçine su dökülerek kaynaması durduğunda «fese'et'il-kıdru» denir. Bu, müfessirlerden nakledilenlerin en güzelidir.
وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَفارَ التَّنُّورُ مَثَلٌ لِبُلُوغِ الشَّيْءِ إِلَى أَقْصَى مَا يُتَحَمَّلُ مِثْلُهُ، كَمَا يُقَالُ: بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى، وَامْتَلَأَ الصَّاعُ، وَفَاضَتِ الْكَأْسُ وَتَفَاقَمَ.
Bana zahir olan şudur ki { وَفارَ التَّنُّورُ } sözü; «sel tepeyi aştı», «ölçek doldu», «bardak taştı ve iş çığırından çıktı» denildiği gibi, bir şeyin tahammül edilebilecek en son noktaya ulaşmasını anlatan bir meseldir.
وَالتَّنُّورُ: مَحْفِلُ الْوَادِي، أَيْ ضَفَّتُهُ، فَيَكُونُ مِثْلَ طَمَا الْوَادِي مِنْ قَبِيلِ بَلَغَ السَّيْلُ الزُّبَى. وَالْمَعْنَى: بِأَنَّ نَفَاذَ أَمْرِنَا فِيهِمْ وَبَلَغُوا مِنْ طُولِ مُدَّةِ الْكُفْرِ مَبْلَغًا لَا يُغْتَفَرُ لَهُمْ بَعْدُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ [الزخرف: ٥٥] .
Tennûr (التَّنُّورُ): Vadinin toplanma yeri, yani kıyısı demektir; dolayısıyla bu, «sel tepeyi aştı» kabilinden «vadi taştı» gibi olur. Anlamı şudur: «Onlar hakkındaki emrimiz kesinleştiğinde ve küfürdeki sürelerinin uzunluğu bakımından artık kendileri için bağışlanamaz bir sınıra ulaştıklarında...» Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “Onlar bizi gazaplandırınca kendilerinden intikam aldık” [Zuhruf: 55].
وَالتَّنُّورُ: اسْمٌ لِمَوْقِدِ النَّارِ لِلْخُبْزِ. وَزَعَمَهُ. اللَّيْثُ مِمَّا اتَّفَقَتْ فِيهِ اللُّغَاتُ، أَيْ كَالصَّابُونِ وَالسَّمُّورِ. وَنَسَبَ الْخَفَاجِيُّ فِي شِفَاءِ الْغَلِيلِ هَذَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ أَبُو مَنْصُورٍ: كَلَامُ اللَّيْثِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ أَعْجَمِيٌّ.
Tennûr (التَّنُّورُ): Ekmek pişirmek için ateş yakılan ocağın ismidir. Leys, onun sabun ve samur gibi dillerin ittifak ettiği kelimelerden olduğunu iddia etmiştir. Hafâcî Şifâü'l-Ğalîl'de bunu İbn Abbâs'a nispet etmiştir. Ebû Mansûr ise: «Leys'in sözü, onun aslen yabancı kökenli olduğuna delalet eder» demiştir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ فَعُّولٌ مِنْ تَنَرَ وَلَا نَعْرِفُ تَنَرَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِأَنَّهُ مُهْمَلٌ، وَقَالَ غَيْرُهُ: لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ نُونٌ قَبْلَ رَاءٍ فَإِنَّ نَرْجِسَ مُعَرَّبٌ أَيْضًا. وَقَدْ عُدَّ فِي الْأَلْفَاظِ الْمُعَرَّبَةِ الْوَاقِعَةِ فِي الْقُرْآنِ. وَنَظَمَهَا ابْنُ السُّبْكِيِّ فِي شَرْحِهِ عَلَى مُخْتَصَرِ ابْنِ الْحَاجِبِ الْأَصْلِيِّ وَنَسَبَ ذَلِكَ إِلَى ابْنِ دُرَيْدٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَزْنُهُ فَعَّولٌ. وَعَنْ ثَعْلَبٍ أَنَّهُ عَرَبِيٌّ، قَالَ: وَزْنُهُ تَفْعُولٌ مِنَ النُّورِ (أَيْ فَالتَّاءُ زَايِدَةٌ) وَأَصْلُهُ تَنُوُورٌ بِوَاوَيْنِ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ الْأُولَى هَمْزَةً لِانْضِمَامِهَا ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ تَخْفِيفًا ثُمَّ شُدِّدَتِ النُّونُ عِوَضًا عَمَّا حُذِفَ أَيْ مِثْلَ قَوْلِهِ: تَقَضَّى الْبَازِيُّ بِمَعْنَى تَقَضَّضَ.
Bunun delili, onun tenera (تَنَرَ) kökünden fa'ûl (فَعُّول) vezninde olmasıdır; oysa Arap kelamında tenera (تَنَرَ) kökünü bilmiyoruz çünkü مهمل (kullanılmayan) bir köktür. Başkası ise şöyle demiştir: «Arap kelamında râ'dan önce nûn harfi bulunmaz; zira nergis kelimesi de muarrebdir (Arapçalaşmıştır).» Bu kelime Kur'an'da geçen muarreb lafızlar arasında sayılmıştır. İbnü's-Sübkî, Muhtasaru İbni'l-Hâcib el-Aslî şerhinde bunu nazmetmiş ve bu görüşü İbn Düreyd'e nispet etmiştir. Ebû Ali el-Fârisî: «Bunun vezni fa'ûldür (فَعَّول)» demiştir. Sa'leb'den ise onun Arapça olduğu rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: «Vezni tef'ûldür (تَفْعُول), nûrdan (النُّور) türemiştir (yani tâ harfi zâiddir). Aslı iki vâv ile tenvûrdur (تَنُوُور); zammeli olduğu için birinci vâv hemzeye dönüştürülmüş, sonra tahfif için hemze hazfedilmiş, ardından hazfedilenin yerine nûn şeddeli kılınmıştır; yani tıpkı 'takaddada' manasında 'takaddâ el-bâzî' denilmesi gibidir.»
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ بِإِضَافَةِ كُلٍّ إِلَى زَوْجَيْنِ.
Cumhur, { مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ } ifadesini (küll) kelimesini (zevcyn) kelimesine muzâf kılarak [tenvinsiz] okumuştur.
وَالزَّوْجُ: شَيْءٌ يَكُونُ ثَانِيًا لِآخَرَ فِي حَالِةٍ. وَأَصْلُهُ اسْمٌ لِمَا يَنْضَمُّ إِلَى فَرْدٍ فَيَصِيرُ زَوْجًا لَهُ، وَكُلٌّ مِنْهُمَا زَوْجٌ للْآخر. وَالْمرَاد ب زَوْجَيْنِ هُنَا الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى مِنَ النَّوْعِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِضَافَةُ كُلٍّ إِلَى زَوْجَيْنِ، أَيِ احْمِلْ فِيهَا مِنْ أَزْوَاجِ جَمِيعِ الْأَنْوَاعِ.
Zevc (الزَّوْجُ): Bir durumda başkasının ikincisi olan şeydir. Aslı, bir ferde katılıp onunla çift oluşturan şeyin ismidir; her ikisi de diğerinin zevcidir (eşidir). Buradaki zevceyn (زَوْجَيْنِ) kelimesinden maksat, (küll) kelimesinin (zevcyn) kelimesine izâfe edilmesinin de gösterdiği üzere, her türün erkeği ve dişisidir; yani «bütün türlerin eşlerinden oraya yükle» demektir.
ومِنْ تَبْعِيضِيَّةٌ، واثْنَيْنِ مَفْعُولُ احْمِلْ، وَهُوَ بَيَانٌ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ أَنْ يَحْمِلَ كُلَّ زَوْجَيْنِ وَاحِدًا مِنْهُمَا لِأَنَّ الزَّوْجَ هُوَ وَاحِدٌ مِنِ اثْنَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ مِنْ } teb'îziyyedir (bir kısmını ifade eder); { اثْنَيْنِ } ise { احْمِلْ } fiilinin mef'ûlüdür. Her çiftten yalnız birini yükleyeceği zannedilmesin diye bu bir açıklamadır; zira zevc, birbiriyle bağlantılı iki şeyden biridir, nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٣] . وَلِئَلَّا يَحْمِلَ أَكْثَرَ مِنَ اثْنَيْنِ مِنْ نَوْعٍ لِتَضِيقَ السَّفِينَةُ وَتَثْقُلَ.
En'âm suresindeki { ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ } “sekiz çift” [143] ayetinde geçmişti. Ayrıca gemi daralıp ağırlaşmasın diye bir türden ikiden fazla yüklemesin [diye de böyle buyrulmuştur].
وَقَرَأَهُ حَفْصٌ مِنْ كُلٍّ بِتَنْوِينِ كُلٍّ فَيَكُونُ تَنْوِينَ عِوَضٍ عَنْ مُضَافٍ إِلَيْهِ، أَيْ مِنْ كُلِّ الْمَخْلُوقَاتِ، وَيَكُونُ زَوْجَيْنِ مَفْعُولَ احْمِلْ، وَيَكُونُ اثْنَيْنِ صِفَةً لِ زَوْجَيْنِ أَيْ لَا تَزِدْ عَلَى اثْنَيْنِ.
Hafs ise bunu (küll) kelimesini tenvinli olarak { مِنْ كُلٍّ } şeklinde okumuştur; bu durumda tenvin, muzâfun ileyhten ıvaz (bedel) tenvini olur, yani «bütün yaratılmışlardan» demektir. { زَوْجَيْنِ } kelimesi { احْمِلْ } fiilinin mef'ûlü, { اثْنَيْنِ } kelimesi de { زَوْجَيْنِ } kelimesinin sıfatı olur, yani «ikiden fazla artırma» [demektir].
وَأَهْلُ الرَّجُلِ قَرَابَتُهُ وَأَهْلُ بَيْتِهِ وَهُوَ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ. وَزَوْجُهُ أَوَّلُ مَنْ يُبَادَرُ مِنَ اللَّفْظِ، وَيُطْلَقُ لَفْظُ الْأَهْلِ عَلَى امْرَأَةِ الرَّجُلِ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ [الْقَصَص: ٢٩] ، وَقَالَ: وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ [آل عمرَان: ١٢١] أَيْ مِنْ عِنْدِ عَائِشَةَ- ﵂.
Kişinin ehli (أَهْلُ الرَّجُلِ), onun akrabaları ve ev halkıdır; tekili olmayan bir cemi ismidir. Lafızdan ilk akla gelen onun eşidir. Ehl lafzı erkeğin hanımı için de kullanılır; nitekim Yüce Allah: { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ } “Mûsâ süreyi tamamlayıp ailesiyle yola çıkınca” [Kasas: 29] buyurmuş, yine: { وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ } “Hani sen ailenden erkenden ayrılmıştın” [Âl-i İmrân: 121] buyurmuştur; yani Âişe'nin -radıyallâhu anhâ- yanından [demektir].
ومَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ أَيْ مَنْ مَضَى قَوْلُ اللَّهِ عَلَيْهِ، أَيْ وَعِيدُهُ. فَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَوْلُ لِلْعَهْدِ، يَعْنِي إِلَّا مَنْ كَانَ مِنْ أهلك كَافِرًا.، وَمَا صدق هَذَا إِحْدَى امْرَأَتَيْهِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ التَّحْرِيمِ وَابْنُهُ مِنْهَا الْمَذْكُورُ فِي آخِرِ هَذِهِ الْقِصَّةِ. وَكَانَ لِنُوحٍ- ﵇ امْرَأَتَانِ.
{ مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } yani aleyhinde Allah'ın sözü, yani tehdidi geçmiş olan kimse demektir. { الْقَوْلُ } kelimesindeki belirlilik ahid içindir; yani «ailenden kâfir olanlar müstesna» demektir. Bunun masadakı (karşılığı), Tahrîm suresinde zikredilen iki hanımından biri ve bu kıssanın sonunda zikredilen ondan doğma oğludur. Zira Nûh'un -aleyhisselâm- iki hanımı vardı.
وَعُدِّيَ سَبَقَ بِحَرْفِ عَلَى لِتَضْمِينِ سَبَقَ مَعْنَى: حَكَمَ، كَمَا عُدِّيَ بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ [الصافات: ١٧١] لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الِالْتِزَامِ النَّافِعِ.
{ سَبَقَ } fiili, 'hükmetti' manasını tazammun ettiği için (alâ/عَلَى) harf-i cerri ile müteaddî kılınmıştır; nitekim { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki peygamber kullarımıza sözümüz geçmişti” [Sâffât: 171] ayetinde faydalı bir taahhüt manasını tazammun ettiği için lâm harfi ile müteaddî kılınmıştır.
وَ (مَنْ آمَنَ) كُلُّ الْمُؤْمِنِينَ.
{ وَمَنْ آمَنَ } bütün müminlerdir.
وَجُمْلَةُ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ اعْتِرَاضٌ لِتَكْمِيلِ الْفَائِدَةِ مِنَ الْقِصَّةِ فِي قِلَّةِ الصَّالِحِينَ. قِيلَ: كَانَ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ بِهِ مِنْ أَهْلِهِ وَغَيْرِهِمْ نَيِّفًا وَسَبْعِينَ بَيْنَ رِجَالٍ وَنِسَاءٍ، فَكَانَ مُعْظَمُ حُمُولَةِ السَّفِينَةِ من الْحَيَوَان.
{ وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } cümlesi, sâlih kimselerin azlığı hususunda kıssadan çıkarılacak faydayı tamamlamak için bir itiraziyedir (ara cümledir). Ailesinden ve başkalarından ona iman edenlerin tamamının kadınlı erkekli yetmiş küsur kişi olduğu, dolayısıyla geminin asıl yükünün hayvanlardan oluştuğu söylenmiştir.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٤١]
[Hûd Suresi (11), Âyet 41]
وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١)
{ وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “[Nûh] dedi ki: «Ona binin! Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.»” (41)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْنَا احْمِلْ فِيها [هود: ٤٠] أَيْ قُلْنَا لَهُ ذَلِكَ. وَقَالَ نُوحٌ- ﵇ لِمَنْ أُمِرَ بِحَمْلِهِ ارْكَبُوا.
{ قُلْنَا احْمِلْ فِيها } “Dedik ki: «Ona yükle...»” [Hûd: 40] cümlesine matuftur; yani ona böyle dedik, Nûh da -aleyhisselâm- bindirilmesi emredilen kimselere «Binin!» dedi [demektir].
وَضَمِيرُ فِيها لَمَفْهُومٍ مِنَ الْمَقَامِ، أَيِ السَّفِينَةِ كَقَوْلِهِ: وَحَمَلْناهُ عَلى ذاتِ أَلْواحٍ
{ فِيها } lafzındaki zamir, makamdan anlaşılan şeye, yani gemiye racidir; nitekim Yüce Allah'ın:
وَدُسُرٍ
{ وَدُسُرٍ } “ve çivilerle [bağlanmış gemiye]”
[الْقَمَر: ١٣] أَيْ سَفِينَةٍ.
“Onu levhalar ve çivilerle yapılmış [gemiye] bindirdik” [Kamer: 13] yani bir gemiye [bindirdik] buyruğunda olduğu gibidir.
وَعُدِّيَ فِعْلُ ارْكَبُوا بِ (فِي) جَرْيًا عَلَى الْفَصِيحِ فَإِنَّهُ يُقَالُ: رَكِبَ الدَّابَّةَ إِذَا عَلَاهَا.
{ ارْكَبُوا } fiili, fasih kullanıma uygun olarak (fî/فِي) harf-i cerri ile müteaddî kılınmıştır. Zira binek hayvanına binildiğinde üzerine çıkıldığı için «رَكِبَ الدَّابَّةَ» denir.
وَأَمَّا رُكُوبُ الْفلك فيعدّى ب (فِي) لِأَنَّ إِطْلَاقَ الرُّكُوبِ عَلَيْهِ مَجَازٌ، وَإِنَّمَا هُوَ جُلُوسٌ وَاسْتِقْرَارٌ فَلَا يُقَالُ: رَكِبَ السَّفِينَةَ، فَأَرَادُوا التَّفْرِقَةَ بَيْنَ الرُّكُوبِ الْحَقِيقِيِّ وَالرُّكُوبِ الْمُشَابِهِ لَهُ، وَهِيَ تَفْرِقَةٌ حَسَنَةٌ.
Gemiye binmeye gelince, bu (fî/فِي) ile müteaddî kılınır; çünkü ona 'binme' lafzının ıtlak edilmesi mecazdır, zira o sadece bir oturma ve yerleşmedir. Bu yüzden [harf-i cersiz olarak] «رَكِبَ السَّفِينَةَ» denmez. Böylece hakiki biniş ile ona benzeyen biniş arasını ayırmak istemişlerdir ki bu da güzel bir ayrımdır.
وَالْبَاء فِي بِسْمِ اللَّهِ لِلْمُلَابَسَةِ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ الْبَسْمَلَةِ، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ ارْكَبُوا أَيْ مُلَابِسِينَ لِاسْمِ اللَّهِ، وَهِيَ مُلَابَسَةُ الْقَوْلِ لِقَائِلِهِ، أَيْ قَائِلِينَ:
{ بِسْمِ اللَّهِ } ibaresindeki (bâ) harfi, besmelenin tefsirinde geçtiği üzere mülâbese (birliktelik/beraberlik) içindir. Bu ibare { ارْكَبُوا } fiilinin zamirinden hâl konumundadır; yani «Allah'ın ismine mülâbis olarak (beraberinde anarak)», bu da sözün söyleyene mülâbesesidir; yani şöyle diyerek:
بِاسْمِ اللَّهِ.
«Bismillâh» [diyerek binin].
ومَجْراها وَمُرْساها- بِضَمِّ الْمِيمَيْنِ فِيهِمَا- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَهُمَا مَصْدَرَا، أَجْرَى السَّفِينَةَ إِذَا جَعَلَهَا جَارِيَةً، أَيْ سَيَّرَهَا بِسُرْعَةٍ، وَأَرْسَاهَا إِذَا جَعَلَهَا رَاسِيَةً، أَيْ وَاقِفَةً عَلَى الشاطئ. يُقَال: رما إِذَا ثَبَتَ فِي الْمَكَانِ.
Cumhurun kıraatinde { مَجْراها وَمُرْساها } her iki kelimede de mîm harflerinin zammesi (ötresi) iledir. Bu ikisi; gemiyi akıttığında yani hızla yürüttüğünde kullanılan «أَجْرَى السَّفِينَةَ» fiili ile onu demirlettiğinde yani sahilde durdurduğunda kullanılan «أَرْسَاهَا» fiilinin masdarlarıdır. Bir yerde sabit durduğunda «رَسَا» denir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٍ «مَجْرَاهَا» فَقَطْ- بِفَتْحِ الْمِيمِ- عَلَى أَنَّهُ مَفْعَلٌ لِلْمَصْدَرِ أَوِ الزَّمَانِ أَوِ الْمَكَانِ. وَأَمَّا مُرْساها- فَبِضَمِّ الْمِيمِ- مِثْلَ الْجُمْهُورِ، لِأَنَّهُ لَا يُقَالُ: مَرْسَاهَا- بِفَتْحِ الْمِيمِ-. وَالْعُدُولُ عَنِ الْفَتْحِ فِي مُرْساها فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مَعَ أَنَّهُ فِي الْقِيَاسِ مُمَاثِلُ (مَجْرَاهَا) وَجْهُهُ دَفْعُ اللَّبْسِ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ بِاسْمِ الْمَرْسَى الَّذِي هُوَ الْمَكَانُ الْمُعَدُّ لِرُسُوِّ السُّفُنِ.
Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise masdar, zaman veya mekân ismi olarak «mef'al» vezninde yalnızca { مَجْرَاهَا } kelimesini mîm'in fethasıyla okumuşlardır. { مُرْساها } kelimesine gelince, o cumhur gibi mîm'in zammesi iledir; çünkü mîm'in fethasıyla «مَرْسَاهَا» denmez. { مُرْساها } kelimesinde kıyasa göre (mecrâhâ) gibi olmasına rağmen fethadan udûl edilmesinin (vazgeçilmesinin) Arapların kelamındaki sebebi, gemilerin demirlemesi için hazırlanan yer anlamına gelen 'mersâ' (liman) ismiyle karışmaması için iltibasın giderilmesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَجْراها وَمُرْساها فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِالنِّيَابَةِ عَنْ ظَرْفِ الزَّمَانِ، أَيْ وَقْتَ إِجْرَائِهَا وَوَقْتَ إِرْسَائِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ بِالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ لِمَا فِيهِ مِنْ مَعْنَى الْفِعْلِ، وَهُوَ رَأْيُ نُحَاةِ الْكُوفَةِ، وَمَا هُوَ بِبَعِيدٍ.
{ مَجْراها وَمُرْساها } kelimelerinin zaman zarfına nâib olarak nasb mahallinde olması câizdir; yani «onun akıp gitmesi vaktinde ve demirlemesi vaktinde» demektir. Fiil manası taşıdığı için câr ve mecrûr ile fâillik üzere ref mahallinde olması da câizdir ki bu Kûfe nahivcilerinin görüşüdür ve [doğrudan] uzak değildir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالرُّكُوبِ الْمُقَيَّدِ بِالْمُلَابَسَةِ لِذِكْرِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَفِي التَّعْلِيلِ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ رَمْزٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُ بِنَجَاتِهِمْ، وَذَلِكَ مِنْ غُفْرَانِهِ وَرَحْمَتِهِ. وَأَكَّدَ بِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ تَحْقِيقًا لِأَتْبَاعِهِ بِأَنَّ اللَّهَ رَحِمَهُمْ بِالْإِنْجَاءِ مِنَ الْغَرَقِ.
{ إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } cümlesi, Yüce Allah'ın isminin anılmasıyla kayıtlanan binme emrinin gerekçesidir (ta'lîlidir). Mağfiret ve rahmet ile gerekçelendirilmesinde, Allah'ın ona onların kurtuluşunu vadettiğine dair bir işaret vardır; bu da O'nun mağfiretinden ve rahmetindendir. Allah'ın onları boğulmaktan kurtararak kendilerine merhamet ettiğini onun tâbilerine tekit etmek amacıyla { إِنَّ } ve ibtida lâmı ile pekiştirilmiştir.
[٤٢، ٤٣]
[42, 43]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٤٢ الى ٤٣]
[Hûd Suresi (11), Âyetler 42-43]
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣)
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ (٤٢) قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürüyordu. Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna: «Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!» diye seslendi. (42) [Oğlu]: «Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım» dedi. [Nûh]: «Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimselerden başkası için O'nun emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur» dedi. Derken aralarına dalga girdi de o da boğulanlardan oldu. (43)”
وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ.
{ وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبالِ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürüyordu.”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ دَعَا إِلَى اعْتِرَاضِهَا هُنَا ذِكْرُ (مُجْرَاهَا) إِتْمَامًا لِلْفَائِدَةِ وَصْفًا لِعِظَمِ الْيَوْمِ وَعَجِيبِ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَيْسِيرِ نَجَاتِهِمْ.
Bu, araya giren bir itirâziye (ara cümle)dir. Burada itiraz olarak gelmesini gerektiren sebep, faydayı tamamlamak, o günün dehşetini ve Yüce Allah'ın onların kurtuluşunu kolaylaştırmasındaki harika sanatını tavsif etmek amacıyla (mecrâhâ) ifadesinin zikredilmesidir.
وَقُدِّمَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ لِتَقَوِّي الْحُكْمِ وَتَحْقِيقِهِ.
Hükmü pekiştirmek ve kesinleştirmek için müsnedün ileyh, fiilî haberin önüne geçirilmiştir.
وَعَدَلَ عَنِ الْفِعْلِ الْمَاضِي إِلَى الْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [فاطر: ٩] .
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır” [Fâtır: 9] buyruğunda olduğu gibi, hâlin zihinde canlandırılması (istihzâr-ı hâl) için mazi fiilden muzari fiile dönülmüştür.
وَالْمَوْجُ: مَا يَرْتَفِعُ مِنَ الْمَاءِ عَلَى سَطْحِهِ عِنْدَ اضْطِرَابِهِ، وَتَشْبِيهُهُ بِالْجِبَالِ فِي ضَخَامَتِهِ. وَذَلِكَ إِمَّا لِكَثْرَةِ الرِّيَاحِ الَّتِي تَعْلُو الْمَاءَ وَإِمَّا لِدَفْعِ دَفَقَاتِ الْمَاءِ
Mevc (مَوْج), çalkalandığı sırada suyun yüzeyinden yükselen kısımdır; büyüklüğü bakımından dağlara benzetilmiştir. Bu da ya suyun üzerine çıkan rüzgârların çokluğundan ya da sellerden gelen su dalgalarının itişi
الْوَارِدَةِ مِنَ السُّيُولِ وَالْتِقَاءِ الْأَوْدِيَةِ الْمَاءَ السَّابِقَ لَهَا، فَإِنَّ حَادِثَ الطُّوفَانِ مَا كَانَ إِلَّا عَنْ مِثْلِ زَلَازِلَ تَفَجَّرَتْ بِهَا مِيَاهُ الْأَرْضِ وَأَمْطَارٌ جَمَّةٌ تَلْتَقِي سُيُولُهَا مَعَ مِيَاهِ الْعُيُونِ فَتَخْتَلِطُ وَتَجْتَمِعُ وَتَصُبُّ فِي الْمَاءِ الَّذِي كَانَ قَبْلَهَا حَتَّى عَمَّ الْمَاءُ جَمِيعَ الْأَرْضِ الَّتِي أَرَادَ اللَّهُ إِغْرَاقَ أَهْلِهَا، كَمَا سَيَأْتِي.
ve vadilerin kendisinden önceki suyla kavuşması sebebiyledir. Zira Tufan hadisesi, ancak yerin sularının fışkırdığı depremler benzeri hadiselerden ve selleri kaynak sularıyla birleşip karışan, toplanan ve kendisinden önceki suya dökülen bol yağmurlardan ibaretti; nihayetinde su, ileride geleceği üzere, Allah'ın halkını boğmak istediği bütün yeryüzünü kapladı.
وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) .
{ وَنادى نُوحٌ ابْنَهُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ قالَ سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ قالَ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) } “Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna: «Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!» diye seslendi. [Oğlu]: «Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım» dedi. [Nûh]: «Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimselerden başkası için O'nun emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur» dedi. Derken aralarına dalga girdi de o da boğulanlardan oldu. (43)”