عُطِفَتْ جُمْلَةُ وَنادى عَلَى أَعْلَقِ الْجُمَلِ بِهَا اتِّصَالًا وَهِيَ وَقالَ ارْكَبُوا فِيها [هود: ٤١] لِأَنَّ نِدَاءَهُ ابْنَهُ كَانَ قَبْلَ جَرَيَانِ السَّفِينَةِ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ، إِذْ يَتَعَذَّرُ إِيقَافُهَا بَعْدَ جَرْيِهَا لِأَنَّ الرَّاكِبِينَ كُلُّهُمْ كَانُوا مُسْتَقِرِّينَ فِي جَوْفِ السَّفِينَةِ.
{ وَنادى } cümlesi, kendisiyle irtibatı en kuvvetli olan { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها } [Hûd: 41] cümlesine matuftur; zira oğluna seslenmesi, geminin dağlar gibi dalgalar arasında akıp gitmesinden önce idi; çünkü gemi hareket ettikten sonra onu durdurmak imkânsızdı, zira binenlerin hepsi geminin içine yerleşmiş durumdaydılar.
وَابْنُ نُوحٍ هَذَا هُوَ ابْنٌ رَابِعٌ فِي أَبْنَائِهِ مِنْ زَوْجٍ ثَانِيَةٍ لِنُوحٍ كَانَ اسْمُهَا (وَاعِلَةَ) غَرِقَتْ، وَأَنَّهَا الْمَذْكُورَةُ فِي آخِرِ سُورَةِ التَّحْرِيمِ. قِيلَ كَانَ اسْمُ ابْنِهِ (يَامَا) وَقِيلَ اسْمُهُ (كَنْعَانُ) وَهُوَ غَيْرُ كَنْعَانَ بْنِ حَامٍ جَدِّ الْكَنْعَانِيِّينَ. وَقَدْ أَهْمَلَتِ التَّوْرَاةُ الْمَوْجُودَةُ الْآنَ ذِكْرَ هَذَا الِابْنِ وَقَضِيَّةِ غَرَقِهِ وَهَلْ كَانَ ذَا زَوْجَةٍ أَوْ كَانَ عَزَبًا.
Nûh'un bu oğlu, onun boğulan ve adı 'Vâile' olan ikinci eşinden doğan dördüncü oğludur; Tahrîm suresinin sonunda zikredilen kadın da odur. Oğlunun adının 'Yâm' olduğu, 'Ken'ân' olduğu da söylenmiştir; o, Ken'ânîlerin atası olan Hâm oğlu Ken'ân'dan başkasıdır. Şu an mevcut olan Tevrat bu oğuldan, onun boğulma hadisesinden ve evli mi yoksa bekâr mı olduğundan bahsetmemiştir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ حَالٌ مِنِ ابْنَهُ. وَالْمَعْزِلُ: مَكَانُ الْعُزْلَةِ أَيِ الِانْفِرَادِ، أَيْ فِي مَعْزِلٍ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِمَّا لِأَنَّهُ كَانَ لَمْ يُؤْمِنْ بِنُوحٍ- ﵇ فَلَمْ يُصَدِّقْ بِوُقُوعِ الطُّوفَانِ، وَإِمَّا لِأَنَّهُ ارْتَدَّ فَأَنْكَرَ وُقُوعَ الطُّوفَانِ فَكَفَرَ بِذَلِكَ لِتَكْذِيبِهِ الرَّسُولَ.
{ وَكانَ فِي مَعْزِلٍ } cümlesi, { ابْنَهُ } lafzından hâldir. Ma'zil (مَعْزِل), inziva yani tek başına durma yeridir; yani müminlerden uzakta bir yerdeydi. Bu da ya Nûh'a -aleyhisselâm- iman etmediği için Tufan'ın gerçekleşeceğine inanmamasından ya da irtidat edip Tufan'ın vukuunu inkâr ettiği ve böylece elçiyi yalanlaması sebebiyle kâfir olduğu içindir.
وَجُمْلَةُ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا بَيَانٌ لِجُمْلَةِ نَادَى وَهِيَ إِرْشَادٌ لَهُ وَرِفْقٌ بِهِ.
{ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنا } cümlesi, { نَادَى } cümlesinin beyanıdır; bu ona bir yol gösterme ve şefkatle yaklaşmadır.
وَأَمَّا جُمْلَةُ وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ فَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ ارْكَبْ مَعَنا لِإِعْلَامِهِ بِأَنَّ إِعْرَاضَهُ عَنِ الرُّكُوبِ يَجْعَلُهُ فِي صَفِّ الْكُفَّارِ إِذْ لَا يَكُونُ إِعْرَاضُهُ عَنِ الرُّكُوبِ إِلَّا أَثَرًا لِتَكْذِيبِهِ بِوُقُوعِ الطُّوفَانِ. فَقَوْلُ نُوحٍ- ﵇ لَهُ ارْكَبْ مَعَنا كِنَايَةٌ عَنْ دَعْوَتِهِ إِلَى الْإِيمَانِ بِطَرِيقَةِ الْعَرْضِ وَالتَّحْذِيرِ. وَقَدْ زَادَ ابْنَهُ دَلَالَةً عَلَى عَدَمِ تَصْدِيقِهِ بِالطُّوفَانِ قَوْلُهُ مُتَهَكِّمًا سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ.
{ وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ } cümlesine gelince, bu { ارْكَبْ مَعَنا } cümlesine matuftur; binmekten yüz çevirmesinin onu kâfirlerin safına koyacağını bildirmek içindir, zira onun binmekten kaçınması ancak Tufan'ın gerçekleşmesini yalanlamasının bir sonucudur. Nûh'un -aleyhisselâm- ona { ارْكَبْ مَعَنا } demesi, teklif ve uyarı yoluyla onu imana davetten kinayedir. Oğlunun Tufan'ı tasdik etmediğine, alaycı bir tavırla söylediği { سَآوِي إِلى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } sözü daha da delalet etmiştir.
و (بنيّ) تَصْغِيرُ (ابْنٍ) مُضَافًا إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَتَصْغِيرُهُ هُنَا تَصْغِيرُ شَفَقَةٍ بِحَيْثُ يُجْعَلُ كَالصَّغِيرِ فِي كَوْنِهِ مَحَلَّ الرَّحْمَةِ وَالشَّفَقَةِ. فَأَصْلُهُ بُنَيْو، لِأَنَّ أَصْلَ ابْنٍ بَنْو، فَلَمَّا حَذَفُوا مِنْهُ الْوَاوَ لِثِقَلِهَا فِي آخِرِ كَلِمَةٍ ثُلَاثِيَّةٍ نَقَصَ عَنْ ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فَعَوَّضُوهُ هَمْزَةَ وَصْلٍ فِي أَوَّلِهِ، وَمَهْمَا عَادَتْ لَهُ الْوَاوُ الْمَحْذُوفَةُ لِزَوَالِ دَاعِي الْحَذْفِ طُرِحَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ، ثُمَّ لَمَّا أُرِيدَ إِضَافَةُ الْمُصَغَّرِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ لَزِمَ كَسْرُ الْوَاوِ لِيَصِيرَ بُنَيْوِي، فَلَمَّا وَقَعَتِ الْوَاوُ بَيْنَ عَدُوَّتَيْهَا الْيَاءَيْنِ قُلِبَتْ يَاءً وَأُدْغِمَتْ فِي يَاءِ التَّصْغِيرِ فَصَارَ بُنَيَّي بِيَاءَيْنِ فِي آخِرِهِ أُولَاهُمَا مُشَدَّدَةٌ، وَلَمَّا كَانَ الْمُنَادَى الْمُضَافُ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ يَجُوزُ حَذْفُ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ مِنْهُ وَإِبْقَاءُ الْكَسْرَةِ صَارَ بُنَيَّ- بِكَسْرِ الْيَاءِ مُشَدَّدَةً- فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ بُنَيَّ بِفَتْحِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُضَافِ إِلَيْهَا لِأَنَّهَا يَجُوزُ فَتْحُهَا فِي النِّدَاءِ، أَصله يَا بُنَيِّيَ بِيَاءَيْنِ أُولَاهُمَا مَكْسُورَةٌ مُشَدَّدَةٌ وَهِيَ يَاءُ التَّصْغِيرِ مَعَ لَامِ الْكَلِمَةِ الَّتِي أَصْلُهَا الْوَاوُ ثُمَّ اتَّصَلَتْ بِهَا يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ وَحُذِفَتِ الْيَاءُ الْأَصْلِيَّةُ.
(Büneyy / بُنَيَّ) kelimesi, mütekellim yâ'sına izafe edilmiş olan (ibn / ابْن) kelimesinin ism-i tasğîridir (küçültme ismidir). Buradaki tasğîr şefkat tasğîridir; öyle ki merhamet ve şefkat mahalli olması bakımından küçük bir çocuk gibi kabul edilir. Aslı (buneyv / بُنَيْو) idi; çünkü (ibn) kelimesinin aslı (benv / بَنْو)dur. Üç harfli bir kelimenin sonundaki ağırlığından dolayı vâv harfini hazfettiklerinde kelime üç harften az kaldı ve bunun yerine başına bir vasıl hemzesi getirdiler. Hazfetme sebebi ortadan kalkıp hazfedilen vâv geri döndüğünde vasıl hemzesi atıldı. Ardından musağğar (küçültülmüş kelime) mütekellim yâ'sına izafe edilmek istendiğinde vâv'ın kesrelenmesi gerekti ve (buneyvî / بُنَيْوِي) oldu. Vâv harfi iki düşmanı olan iki yâ arasında kalınca yâ harfine dönüştürüldü ve tasğîr yâ'sına idğam edildi; böylece sonu iki yâ'lı olup ilki şeddeli olan (buneyyî / بُنَيَّي) haline geldi. Mütekellim yâ'sına izafe edilen münâdâdan mütekellim yâ'sının hazfedilip kesrenin bırakılması câiz olduğu için, cumhurun kıraatinde -şeddeli yâ'nın kesresiyle- { بُنَيِّ } olmuştur. Âsım ise nidadaki mütekellim yâ'sının fethalanması câiz olduğu için, kendisine izafe edilen mütekellim yâ'sının fethasıyla { بُنَيَّ } şeklinde okumuştur. Aslı iki yâ ile (yâ buneyyiye / يَا بُنَيِّيَ) olup ilki meksûr ve şeddelidir; o da aslı vâv olan lâmu'l-kelime ile birlikteki tasğîr yâ'sıdır, ardından ona mütekellim yâ'sı bitişmiş ve asıl yâ hazfedilmiştir.
وَفُصِلَتْ جُمْلَةُ قالَ سَآوِي وَجُمْلَةُ قالَ لَا عاصِمَ لِوُقُوعِهِمَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ.
{ قالَ سَآوِي } cümlesi ile { قالَ لَا عاصِمَ } cümlesi, karşılıklı konuşma (muhavere) bağlamında yer aldıkları için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَقَوْلُهُ: سَآوِي إِلى جَبَلٍ قَدْ كَانَ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ الْمَاءُ أعالي الْجبَال. و (آوي) :
{ سَآوِي إِلى جَبَلٍ } sözü, sular dağların tepelerine ulaşmadan önceydi. Âvî (آوِي):
أَنْزِلُ، وَمَصْدَرُهُ: الْأُوِيُّ- بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ-.
«Sığınırım/inerim» demektir; masdarı hemzenin zammesi, vâv'ın kesresi ve yâ'nın teşdidi ile (el-üviyy / الْأُوِيُّ)dür.
وَجُمْلَةُ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ إِمَّا صِفَةٌ لِ (جَبَلٍ) أَيْ جَبَلٍ عَال، وإمّا استيناف بَيَانِيٌّ، لِأَنَّهُ اسْتَشْعَرَ أَنَّ نُوحًا- ﵇ يسْأَل لماذَا يَأْوِي إِلَى جَبَلٍ إِذِ ابْنُهُ قَدْ سَمِعَهُ حِينَ يُنْذِرُ النَّاسَ بِطُوفَانٍ عَظِيمٍ فَظَنَّ الِابْنُ أَنَّ أَرْفَعَ الْجِبَالِ لَا يَبْلُغُهُ الْمَاءُ، وَأَنَّ أَبَاهُ مَا أَرَادَ إِلَّا بُلُوغ المَاء إِلَى غَالِبَ الْمُرْتَفَعَاتِ دُونَ الْجِبَالِ الشَّامِخَاتِ.
{ يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } cümlesi ya { جَبَلٍ } kelimesinin sıfatıdır, yani «yüksek bir dağ» demektir; ya da istînâf-ı beyânîdir. Çünkü oğlu, Nûh'un -aleyhisselâm- insanları büyük bir tufanla uyardığını işittiğinden, Nûh'un niçin bir dağa sığınacağını soracağını hissetmişti; zira oğul, en yüksek dağlara suyun ulaşamayacağını, babasının da yüce dağlara değil ancak çoğu tepelere suyun ulaşacağını kastettiğini zannetmişti.
وَلِذَلِكَ أَجَابَهُ نُوحٌ- ﵇ بِأَنَّهُ لَا عاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، أَيْ مَأْمُورِهِ
Bu sebeple Nûh -aleyhisselâm- ona Allah'ın emrinden, yani O'nun emrettiği şeyden
وَهُوَ الطُّوفَانُ إِلَّا مَنْ رَحِمَ.
-ki o da Tufan'dır- { إِلَّا مَنْ رَحِمَ } “merhamet ettiği kimseden başka” koruyacak hiçbir koruyucu olmadığını söyleyerek cevap verdi.
وَاسْتِثْنَاءُ مَنْ رَحِمَ مِنْ مَفْعُولٍ يَتَضَمَّنُهُ (عَاصِمَ) إِذِ الْعَاصِمُ يَقْتَضِي مَعْصُومًا وَهُوَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ. وَأَرَادَ بِ مَنْ رَحِمَ مَنْ قَدَّرَ اللَّهُ لَهُ النَّجَاةَ مِنَ الْغَرَقِ بِرَحْمَتِهِ. وَهَذَا التَّقْدِيرُ مُظْهِرُهُ الْوَحْيُ بِصُنْعِ الْفُلْكِ وَالْإِرْشَادِ إِلَى كَيْفِيَّةِ رُكُوبِهِ.
{ مَنْ رَحِمَ } istisnası, { عاصِمَ } lafzının içerdiği mef'ûlden yapılmıştır; zira âsım (koruyucu), bir ma'sûmu (korunanı) gerektirir ve müstesnâ minh de odur. { مَنْ رَحِمَ } ile Allah'ın rahmetiyle boğulmaktan kurtulmasını takdir ettiği kimseyi kastetmiştir. Bu takdirin tezahürü ise gemi yapımının vahyedilmesi ve ona nasıl binileceğinin gösterilmesidir.
وَالْمَوْجُ: اسْمُ جَمْعِ مَوْجَةٍ، وَهِيَ: مَقَادِيرُ مِنْ مَاءِ الْبَحْرِ أَوِ النَّهْرِ تَتَصَاعَدُ عَلَى سَطْحِ الْمَاءِ مِنَ اضْطِرَابِ الْمَاءِ بِسَبَبِ شِدَّةِ رِيَاحٍ، أَوْ تَزَايُدِ مِيَاهٍ تَنْصَبُّ فِيهِ، وَيُقَالُ: مَاجَ الْبَحْرُ إِذَا اضْطَرَبَ مَاؤُهُ. وَقَالُوا: مَاجَ الْقَوْمُ، تَشْبِيهًا لِاخْتِلَاطِ النَّاسِ وَاضْطِرَابِهِمْ بِاضْطِرَابِ الْبَحْرِ.
Mevc (الْمَوْج), mevcenin (مَوْجَة) ism-i cem'idir; o da şiddetli rüzgârlar veya içine dökülen suların artması sebebiyle suyun çalkalanmasından ötürü suyun yüzeyine yükselen deniz veya nehir suyu miktarlarıdır. Suyun çalkalanması durumunda «مَاجَ الْبَحْرُ» (deniz dalgalandı) denir. İnsanların birbirine karışmasını ve kargaşasını denizin çalkalanmasına benzeterek «مَاجَ الْقَوْمُ» (kavim dalgalandı/karıştı) demişlerdir.
وَحَيْلُولَةُ الْمَوْجِ بَيْنَهُمَا فِي آخِرِ الْمُحَاوَرَةِ يُشِيرُ إِلَى سُرْعَةِ فَيَضَانِ الْمَاءِ فِي حِينِ الْمُحَاوَلَةِ.
Konuşmanın sonunda dalganın aralarına girmesi, konuşma esnasında suyun taşmasının süratine işaret etmektedir.
وَأَفَادَ قَوْلُهُ: فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ أَنَّهُ غَرِقَ وَغَرِقَ مَعَهُ مَنْ تَوَعَّدَهُ بِالْغَرَقِ، فَهُوَ إيجاز بديع.
{ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } buyruğu, onun boğulduğunu ve kendisini boğulmakla tehdit eden kimselerle birlikte boğulduğunu ifade etmiştir; bu ise harika bir îcâzdır (veciz anlatımdır).
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٤٤]
[Hûd Suresi (11), Âyet 44]
وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)
{ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “«Ey yer, suyunu yut ve ey gök, [yağmurunu] tut!» denildi. Su çekildi, iş bitirildi ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu. «Zalimler topluluğu yok olsun!» denildi. (44)”
لَمَّا أَفَادَ قَوْلُهُ: فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ [هود: ٤٣] وُقُوعَ الْغَرَقِ الْمَوْعُودِ بِهِ عَلَى وَجْهِ الْإِيجَازِ كَمَا عَلِمْتَ انْتَقَلَ الْكَلَامُ إِلَى انْتِهَاءِ الطُّوفَانِ.
{ فَكانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } [Hûd: 43] buyruğu, bildiğin üzere îcâz yoluyla vadolunan boğulmanın gerçekleştiğini ifade edince, söz Tufan'ın sona ermesine intikal etmiştir.
وَبِنَاءُ فِعْلِ قِيلَ لِلْمَفْعُولِ هُنَا اخْتِصَارٌ لِظُهُورِ فَاعِلِ الْقَوْلِ، لِأَنَّ مِثْلَهُ لَا يَصْدُرُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ. وَالْقَوْلُ هُنَا أَمْرُ التَّكْوِينِ. وَخِطَابُ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ بِطَرِيقَةِ النِّدَاءِ وَبِالْأَمْرِ اسْتِعَارَةٌ لِتَعَلُّقِ أَمْرِ التَّكْوِينِ بِكَيْفِيَّاتِ أَفْعَالٍ فِي ذَاتَيْهِمَا وَانْفِعَالِهِمَا بِذَلِكَ كَمَا يُخَاطَبُ الْعَاقِلُ بِعَمَلٍ يَعْمَلُهُ فَيَقْبَلُهُ امْتِثَالًا وَخَشْيَةً. فَالِاسْتِعَارَةُ هُنَا فِي حَرْفِ النِّدَاءِ وَهِي تبعيّة.
Burada { قِيلَ } fiilinin meçhul olarak bina edilmesi, sözün fâilinin açık olması sebebiyle bir ihtisardır (kısaltmadır); çünkü böylesi bir söz ancak Allah'tan sâdır olur. Buradaki söz tekvînî emirdir. Yere ve göğe nida yoluyla ve emir kipiyle hitap edilmesi, akıllı bir kimseye yapacağı bir iş emredilip de onun bunu itaat ve korkuyla kabul etmesi gibi, tekvînî emrin onların zatlarındaki fiil keyfiyetlerine ve buna boyun eğmelerine taalluk etmesi için bir istiâredir. Buradaki istiâre nida harfindedir ve tebaîyyedir.
والبلغ حَقِيقَتُهُ اجْتِيَازُ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ إِلَى الْحَلْقِ بِدُونِ اسْتِقْرَارٍ فِي الْفَمِ. وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِإِدْخَالِ الشَّيْءِ فِي بَاطِنِ شَيْءٍ بِسُرْعَةٍ، وَمَعْنَى بَلْعِ الْأَرْضِ مَاءَهَا: دُخُولُهُ فِي بَاطِنِهَا بِسُرْعَةٍ كَسُرْعَةِ ازْدِرَادِ الْبَالِعِ بِحَيْثُ لَمْ يَكُنْ جَفَافُ الْأَرْضِ بِحَرَارَةِ شَمْسٍ أَوْ رِيَاحٍ بَلْ كَانَ بِعَمَلٍ أَرْضِيٍّ عَاجِلٍ. وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ بِإِحْدَاثِ اللَّهِ زَلَازِلَ وَخَسْفًا انْشَقَّتْ بِهِ طَبَقَةُ الْأَرْضِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ حَتَّى غَارَتِ الْمِيَاهُ الَّتِي كَانَتْ عَلَى سَطْحِ الْأَرْضِ.
Yutmanın (bel') hakiki anlamı, yiyecek ve içeceğin ağızda durmaksızın boğaza geçmesidir. Burada ise bir şeyi süratle başka bir şeyin içine sokmaktan istiâredir. Yerin suyunu yutmasının manası: Yutkunup boğazından geçiren kimsenin yutma sürati gibi, yerin kurumasının güneş sıcağı veya rüzgârlarla değil, hızlı bir yer faaliyetiyle olması neticesinde suyun yerin içine hızla girmesidir. Bu da Allah'ın yeryüzü tabakasının birçok yerde yarılmasına sebep olan depremler ve çökmeler yaratmasıyla gerçekleşmiş olabilir; öyle ki yeryüzünün yüzeyindeki sular yerin dibine çekilmiştir.
وَإِضَافَةُ الْماءُ إِلَى (الْأَرْضِ) لِأَدْنَى مُلَابسَة لكَونه فِي وَجْهِهَا.
Suyun yere izafe edilmesi, onun yüzeyinde bulunmasından ötürü en küçük bir mülâbese (alaka) sebebiyledir.
وَإِقْلَاعُ السَّمَاءِ مُسْتَعَارٌ لِكَفِّ نُزُولِ الْمَطَرِ مِنْهَا لِأَنَّهُ إِذَا كَفَّ نُزُولُ الْمَطَرِ لَمْ يُخَلِّفِ الْمَاءَ الَّذِي غَارَ فِي الْأَرْضِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْبَلْعِ لِأَنَّهُ السَّبَبُ الْأَعْظَمُ لِغَيْضِ الْمَاءِ.
Göğün tutması (iklâı), ondan yağmurun inmesinin kesilmesinden istiâredir; zira yağmurun inmesi kesilince, yerin dibine çekilen suyun yerini yenisi almamıştır. Bu sebeple yutma emri önce zikredilmiştir, çünkü suyun çekilmesinin en büyük sebebi odur.
وَفِي قِرَانِ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ، وَفِي مُقَابَلَةِ (ابْلَعِي) بِ أَقْلِعِي مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ.
Yer ile göğün bir arada zikredilmesinde tıbâk sanatı, { ابْلَعِي } ile { أَقْلِعِي } kelimelerinin karşılıklı getirilmesinde ise cinâs sanatı vardır.
وغِيضَ الْماءُ مُغْنٍ عَنِ التَّعَرُّضِ إِلَى كَوْنِ السَّمَاءِ أَقْلَعَتْ وَالْأَرْضِ بَلَعَتْ، وَبُنِيَ فِعْلُ غِيضَ الْماءُ لِلنَّائِبِ لِمِثْلِ مَا بُنِيَ فُعِلَ وَقِيلَ بِاعْتِبَارِ سَبَبِ الْغَيْضِ، أَوْ لِأَنَّهُ لَا فَاعِلَ لَهُ حَقِيقَةً لِأَن حُصُوله حُصُول مُسَبَّبٌ عَنْ سَبَبٍ وَالْغَيْضُ: نُضُوبُهُ فِي الْأَرْضِ.
{ وَغِيضَ الْماءُ } buyruğu, göğün tuttuğunu ve yerin yuttuğunu ayrıca zikretmeye gerek bırakmamıştır. { غِيضَ الْماءُ } fiili, çekilme sebebine binaen veya hakikatte bir fâili olmadığı için -çünkü onun meydana gelmesi bir sebepten kaynaklanan müsebbebin meydana gelmesidir- nâib-i fâil için (meçhul olarak) bina edilmiştir; gayz (الْغَيْض) ise suyun yerin dibine çekilmesidir.
وَالْمُرَادُ: الْمَاءُ الَّذِي نَشَأَ بِالطُّوفَانِ زَائِدًا عَلَى بِحَارِ الْأَرْضِ وَأَوْدِيَتِهَا. وَقَضَاءُ الْأَمْرِ:
Kastedilen, yeryüzünün denizlerine ve vadilerine ilaveten Tufan ile ortaya çıkan sudur. İşin bitirilmesi (kadâü'l-emr) ise:
إِتْمَامُهُ. وَبِنَاءُ الْفِعْلِ لِلنَّائِبِ لِلْعِلْمِ بِأَنَّ فَاعِلَهُ لَيْسَ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى.
Onun tamamlanmasıdır. Fiilin nâib-i fâil için (meçhul) kurulması, failinin Yüce Allah'tan başkası olmadığının bilinmesindendir.
وَالِاسْتِوَاءُ: الِاسْتِقْرَارُ.
İstivâ (الِاسْتِوَاءُ) ise yerleşip durmaktır (istikrar).
وَالْجُودِيُّ: اسْمُ جَبَلٍ بَيْنَ الْعِرَاقِ وَأَرْمِينَا، يُقَالُ لَهُ الْيَوْمَ (أَرَارَاطُ) . وَحِكْمَةُ إِرْسَائِهَا عَلَى جَبَلٍ أَنَّ جَانِبَ الْجَبَلِ أَمْكَنُ لِاسْتِقْرَارِ السَّفِينَةِ عِنْدَ نُزُولِ الرَّاكِبِينَ لأنّها تخف عِنْد مَا يَنْزِلُ مُعْظَمُهُمْ فَإِذَا مَالَتِ اسْتَنَدَتْ إِلَى جَانِبِ الْجَبَلِ.
el-Cûdî (الْجُودِيُّ): Irak ile Ermenistan arasında bir dağın adıdır; günümüzde ona (Ararat) denir. Geminin bir dağın üzerine oturtulmasındaki hikmet ise binenlerin inişi sırasında dağın yamacının geminin sabit durması için daha elverişli olmasıdır; zira çoğunluğu indiğinde gemi hafifler ve şayet yatarsa dağın yamacına yaslanır.
وبُعْداً مَصْدَرُ (بَعُدَ) عَلَى مِثَالِ كَرُمَ وَفَرِحَ، مَنْصُوبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ. وَهُوَ نَائِبٌ عَنِ الْفِعْلِ كَمَا هُوَ الِاسْتِعْمَالُ فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ وَنَحْوِهِ، كَالْمَدْحِ وَالذَّمِّ مِثْلَ: تَبًّا لَهُ، وَسُحْقًا، وَسُقْيًا، وَرَعْيًا، وَشُكْرًا. وَالْبُعْدُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّحْقِيرِ بِلَازِمِ كَرَاهِيَةِ الشَّيْءِ، فَلِذَلِكَ يُقَالُ: بَعُدَ أَوْ نَحْوُهُ لِمَنْ فُقِدَ، إِذَا كَانَ مَكْرُوهًا كَمَا هُنَا. وَيُقَالُ: نَفْيُ الْبُعْدِ لِلْمَرْغُوبِ فِيهِ وَإِنْ كَانَ قَدْ بَعُدَ، فَيُقَالُ لِلْمَيِّتِ الْعَزِيزِ كَمَا قَالَ مَالِكُ بْنُ الرَّيْبِ:
{ بُعْداً } kelimesi, kâruma (كَرُمَ) ve feriha (فَرِحَ) veznindeki baude (بَعُدَ) fiilinin masdarı olup mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur. Dua ve benzeri makamlarda, övgü ve yergide tıpkı "tebben leh", "suhkan", "sukyen", "ra'yen" ve "şükran" ifadelerinde olduğu gibi fiilin yerine nâibdir. Bu'd (uzaklık), bir şeyden hoşlanmamanın gereği olarak aşağılamadan kinayedir. Bu sebeple, burada olduğu gibi nefret edilen bir kimse yok olduğunda "baude" veya benzeri söylenir. Sevilen kimse için ise, fiilen uzaklaşmış olsa bile uzaklığın nefyedilmesi söylenir; nitekim Mâlik b. er-Reyb'in dediği gibi değerli bir ölü için şöyle denir:
يَقُولُونَ لَا تَبْعُدْ وَهُمْ يَدْفِنُونِي ... وَأَيْنَ مَكَانُ الْبُعْدِ إِلَّا مَكَانِيَا
"Beni defnederlerken 'Uzaklaşma!' derler, / Oysa benim yerimden başka uzaklık mekânı neresidir ki!"
وَقَالَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ الْأَحْجَمِ:
Fâtıma bintü'l-Ahcem de şöyle demiştir:
إِخْوَتِي لَا تَبْعُدُوا أَبَدًا ... وَبَلَى وَاللَّهِ قَدْ بَعُدُوا
"Kardeşlerim, asla uzaklaşmayın! / Bilakis, vallahi onlar uzaklaştılar."
وَالْأَكْثَرُ أَنْ يُقَالَ (بَعِدَ) بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْبُعْدِ الْمَجَازِيِّ بِمَعْنَى الْهَلَاك وَالْمَوْت، و (بعد) الْمَضْمُومُ الْعَيْنِ فِي الْبُعْدِ الْحَقِيقِيِّ.
Çoğunlukla helak ve ölüm manasındaki mecazi uzaklık için ayn harfinin kesresiyle ba'ide (بَعِدَ), hakiki uzaklık için ise ayn harfinin dammesiyle ba'ude (بَعُدَ) kullanılır.
وَالْقَوْمُ الظَّالِمُونَ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَغَرِقُوا. وَالْقَائِلُ (بُعْدًا) قَدْ يَكُونُ مِنْ قَوْلِ اللَّهِ جَرْيًا
{ الْقَوْمُ الظَّالِمُونَ } ise inkâr edip boğulan kimselerdir. { بُعْدًا } sözünü söyleyen ise,
عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِهِ: وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَهُ
{ وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } “'Ey yer! Suyunu yut!' dendi” buyruğunun üslubu üzere Allah'ın sözü olabilir; ayrıca bunu
الْمُؤْمِنُونَ تَحْقِيرًا لِلْكُفَّارِ وَتَشَفِّيًا مِنْهُمْ وَاسْتِرَاحَةً، فَبُنِيَ فِعْلُ وَقِيلَ إِلَى الْمَجْهُولِ لِعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَى مَعْرِفَةِ قَائِلِهِ.
müminlerin kâfirleri aşağılamak, onlardan intikam duygusunu tatmin etmek ve rahatlamak maksadıyla söylemiş olmaları da mümkündür; dolayısıyla { وَقِيلَ } fiili, söyleyenini bilmeye ihtiyaç duyulmadığı için meçhule bina edilmiştir.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ نُكَتًا مِمَّا أَتَيْنَا عَلَى أَكْثَرِهِ «وَلَمَّا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَعَانِي وَالنُّكَتِ اسْتَفْصَحَ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ هَذِهِ الْآيَةَ ورقصوا لَهَا رؤوسهم لَا لِتَجَانُسِ الْكَلِمَتَيْنِ ابْلَعِي وأَقْلِعِي وَإِنْ كَانَ لَا يُخْلِي الْكَلَامَ مِنْ حُسْنٍ فَهُوَ كَغَيْرِ الْمُلْتَفَتِ إِلَيْهِ بِإِزَاءِ تِلْكَ الْمَحَاسِنِ الَّتِي هِيَ اللُّبُّ وَمَا عَدَاهَا قُشُورٌ» اه.
el-Keşşâf müellifi, çoğuna değindiğimiz incelikleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Zikrettiğimiz bu mana ve inceliklerden ötürü beyan âlimleri bu ayeti son derece fasih bulmuşlar ve ona hayranlıkla baş sallamışlardır; bu, { ابْلَعِي } ve { أَقْلِعِي } kelimelerinin cinasından dolayı değildir; her ne kadar bu da söze bir güzellik katsa bile, asıl öz olan ve dışındakilerin kabuk kaldığı o güzelliklerin yanında neredeyse iltifat edilmeyecek mesabededir.»
وَقَدْ تَصَدَّى السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» فِي بَحْثِ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ لِبَيَانِ بَعْضِ خَصَائِصِ الْبَلَاغَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، تَقْفِيَةً عَلَى كَلَامِ «الْكَشَّافِ» فِيمَا نَرَى فَقَالَ:
Sekkâkî de el-Miftâh'ta belagat ve fesahat bahsinde, gördüğümüz kadarıyla el-Keşşâf'ın sözünü takip ederek bu ayetteki bazı belagat özelliklerini açıklamaya girişmiş ve şöyle demiştir:
«وَالنَّظَرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَرْبَعِ جِهَاتٍ، مِنْ جِهَةِ عِلْمِ الْبَيَانِ، وَمِنْ جِهَةِ عِلْمِ الْمَعَانِي ... وَمِنْ جِهَةِ الْفَصَاحَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ وَمِنْ جِهَةِ الْفَصَاحَةِ اللَّفْظِيَّةِ. أَمَّا النَّظَرُ فِيهَا مِنْ جِهَةِ عِلْمِ الْبَيَانِ ... فَنَقُولُ: إِنَّهُ ﷿ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ مَعْنًى أَرَدْنَا أَنْ نَرُدَّ مَا انْفَجَرَ مِنَ الْأَرْضِ إِلَى بَطْنِهَا ... وَأَنْ نَقْطَعَ طُوفَانَ السَّمَاءِ ... وَأَنْ نُغِيضَ الْمَاءَ.. وَأَنْ نَقْضِيَ أَمْرَ نُوحٍ- ﵇ وَهُوَ إِنْجَازُ مَا كُنَّا وَعَدْنَا مِنْ إِغْرَاقِ قَوْمِهِ.. وَأَنْ نُسَوِّيَ السَّفِينَةَ عَلَى الْجُودِيِّ.. وَأَبْقَيْنَا الظَّلَمَةَ غَرْقَى بُنِيَ الْكَلَامُ عَلَى تَشْبِيهِ الْمُرَادِ بِالْمَأْمُورِ ... وَتَشْبِيهِ تَكْوِينِ الْمُرَادِ بِالْأَمْرِ.. وَأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ ... تَابِعَةٌ لِإِرَادَتِهِ ... كَأَنَّهَا عُقَلَاءُ مُمَيِّزُونَ ...
«Bu ayete dört yönden bakılır: Beyan ilmi yönünden, meâni ilmi yönünden... manevi fesahat yönünden ve lafzi fesahat yönünden. Beyan ilmi yönünden bakışa gelince... Şöyle deriz: O azze ve celle; yerden fışkıranı tekrar onun karnına döndürmek, göğün tufanını kesmek, suyu çekmek, Nûh'un -aleyhisselâm- işini yani kavminin boğulmasına dair vaat ettiğimiz şeyi gerçekleştirmeyi tamamlamak, gemiyi Cûdî üzerine oturtmak istediğimiz ve zalimleri boğulmuş halde bıraktığımız manasını açıklamak isteyince, söz murad edilenin emredilene benzetilmesi, murad edilenin yaratılmasının emre benzetilmesi ve gökler ile yerin akıl ve temyiz sahibi kimselermiş gibi O'nun iradesine tabi olması esası üzerine kurulmuştur...»
ثُمَّ بَنَى عَلَى تَشْبِيهِهِ هَذَا نَظْمُ الْكَلَامِ فَقَالَ جَلَّ وَعَلَا: قِيلَ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ عَنِ الْإِرَادَةِ الْوَاقِعِ بِسَبَبِهَا قَوْلُ الْقَائِلِ، وَجَعَلَ قَرِينَةَ الْمَجَازِ الْخِطَابَ لِلْجَمَادِ ... فَقَالَ: يَا أَرْضُ- وَيا سَماءُ ... ثُمَّ اسْتَعَارَ لِغَوْرِ الْمَاءِ فِي الأَرْض البلغ.. لِلشَّبَهِ بَيْنَهُمَا وَهُوَ الذَّهَابُ إِلَى مَقَرٍّ خَفِيٍّ، ثُمَّ اسْتَعَارَ الْمَاءَ لِلْغِذَاءِ اسْتِعَارَةً بِالْكِنَايَةِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالْغِذَاءِ لِتَقَوِّي الْأَرْضِ بِالْمَاءِ فِي الْإِنْبَاتِ ... تَقَوِّيَ الْآكِلِ بِالطَّعَامِ، وَجَعَلَ قَرِينَةَ الِاسْتِعَارَةِ لَفْظَةَ (ابْلَعِي) ... ثُمَّ أَمَرَ عَلَى
Sonra bu benzetmesi üzerine sözün dizilişini (nazm) kurdu ve O celle ve alâ; söyleyenin sözünün meydana gelmesine sebep olan iradeden mecaz yoluyla { قِيلَ } buyurdu. Cansız varlığa hitap etmeyi mecazın karinesi kılarak... { يَا أَرْضُ } ve { وَيَا سَمَاءُ } dedi... Sonra, aralarındaki benzerlik -ki o da gizli bir yere gitmektir- sebebiyle suyun yerin dibine çekilmesi için yutma (bel‘) fiilini istiâre yoluyla kullandı. Ardından, yiyen kimsenin yemekle güçlenmesi gibi yerin de bitki bitirmede su ile güçlenmesi sebebiyle suyu gıdaya benzeterek gıda için istiâre-i bi’l-kinâye yaptı... Ve { ابْلَعِي } lafzını istiârenin karinesi kıldı... Sonra [şunun] üzerine emretti:
سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ لِلشَّبَهِ الْمُقَدَّمِ ذِكْرُهُ، وَخَاطَبَ فِي الْأَمْرِ تَرْشِيحًا لِاسْتِعَارَةِ النِّدَاءِ، ثُمَّ قَالَ ماءَكِ بِإِضَافَةِ الْمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ تَشْبِيهًا لِاتِّصَالِ الْمَاءِ بِالْأَرْضِ بِاتِّصَالِ الْمِلْكِ بِالْمَالِكِ وَاخْتَارَ ضَمِيرَ الْخِطَابِ لِأَجْلِ التَّرْشِيحِ. ثُمَّ اخْتَارَ لِاحْتِبَاسِ الْمَطَرِ الْإِقْلَاعَ الَّذِي هُوَ تَرْكُ الْفَاعِلِ الْفِعْلَ لِلشَّبَهِ بَيْنَهُمَا فِي عَدَمِ مَا كَانَ، ثُمَّ أَمَرَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ وَخَاطَبَ فِي الْأَمْرِ قَائِلًا أَقْلِعِي لِمِثْلِ مَا تَقَدَّمَ فِي ابْلَعِي، ثُمَّ قَالَ: وَغِيضَ الْماءُ
...zikri geçen benzerlik sebebiyle istiâre yoluyla emretmiş ve nida istiâresini pekiştirmek (terşîh) için emirde hitap sigasını kullanmıştır. Sonra suyun yerle irtibatını mülkün mâlike irtibatına benzeterek mecaz yoluyla suyu yere izafe edip { ماءَكِ } demiş ve terşîh amacıyla muhatap zamirini seçmiştir. Daha sonra yağmurun durması için, faalin fiili terk etmesi demek olan 'iklâ'ı, daha önce var olanın yok olması yönündeki benzerlikten ötürü seçmiş; sonra istiâre yoluyla emredip { ابْلَعِي } lafzındaki gerekçeyle { أَقْلِعِي } diyerek hitapta bulunmuştur. Ardından { وَغِيضَ الْماءُ }
وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ. وَقِيلَ بُعْداً فَلَمْ يُصَرِّحْ بِمَنْ غَاضَ الْمَاءَ، وَلَا بِمَنْ قَضَى الْأَمْرَ وَسَوَّى السَّفِينَةَ وَقَالَ بُعْداً، كَمَا لَمْ يُصَرِّحْ بِقَائِلِ يَا أَرْضُ وَيَا سَماءُ فِي صَدْرِ الْآيَةِ، سُلُوكًا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ ذَلِكَ لِسَبِيلِ الْكِنَايَةِ أَنَّ تِلْكَ الْأُمُورَ الْعِظَامَ لَا تَتَأَتَّى إِلَّا مِنْ ذِي قُدْرَةٍ لَا يُكْتَنَهُ قَهَّارٍ لَا يُغَالَبُ، فَلَا مَجَالَ لِذَهَابِ الْوَهْمِ إِلَى أَنْ يَكُونَ غَيْرُهُ جَلَّتْ عَظَمَتُهُ قَائِلًا يَا أَرْضُ وَيَا سَماءُ، وَلَا غَائِضًا مَا غَاضَ، وَلَا قَاضِيًا مِثْلَ ذَلِكَ الْأَمْرِ الْهَائِلِ، أَوْ أَنْ تَكُونَ تَسْوِيَةُ السَّفِينَةِ وَإِقْرَارُهَا بِتَسْوِيَةِ غَيْرِهِ وَإِقْرَارِهِ.
{ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْداً } buyurmuş; suyu çekenin, emri yerine getirenin, gemiyi yerleştirenin ve { بُعْداً } diyenin kim olduğunu açıkça belirtmemiştir; tıpkı ayetin başında { يَا أَرْضُ } ve { وَيَا سَماءُ } diyen kimseyi açıkça belirtmediği gibi. Bu durumların her birinde kinaye yoluna başvurulmuştur; çünkü bu muazzam işler ancak künhüne vakıf olunamayan ve mağlup edilemeyen bir kudret ve kahiriyet sahibinden sâdır olabilir. Dolayısıyla, azameti yüce olan O'ndan başkasının { يَا أَرْضُ } ve { وَيَا سَماءُ } dediği, çekilen suyu çektiği, böylesi dehşetli bir işi hükme bağladığı veya geminin düzeltilip yerleştirilmesinin O'ndan başkasının yerleştirmesiyle olduğu vehmine kapılmaya mahal yoktur.
ثُمَّ خَتَمَ الْكَلَامَ بِالتَّعْرِيضِ تَنْبِيهًا لِسَالِكِي مَسْلَكِهِمْ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ ظُلْمًا لِأَنْفُسِهِمْ لَا غَيْرَ خَتْمَ إِظْهَارٍ لِمَكَانِ السُّخْطِ وَلِجِهَةِ اسْتِحْقَاقِهِمْ إِيَّاهُ وَأَنَّ قِيَامَةَ الطُّوفَانِ وَتِلْكَ الصُّورَةَ الْهَائِلَةَ إِنَّمَا كَانَتْ لِظُلْمِهِمْ.
Sonra sözü, yalnızca kendi nefislerine zulmederek peygamberleri yalanlama yolunu tutan kimseleri uyarmak üzere tariz ile bitirmiştir; bu bitiriş, gazabın yerini ve onların buna müstahak oluş gerekçesini, tufan kıyametinin ve o dehşetli tablonun sadece onların zulmü sebebiyle gerçekleştiğini ortaya koyan bir bitiriştir.
وَأَمَّا النَّظَرُ فِيهَا مِنْ حَيْثُ عِلْمِ الْمَعَانِي، وَهُوَ النَّظَرُ فِي إِفَادَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ فِيهَا، وَجِهَةُ كُلِّ تَقْدِيمٍ وَتَأْخِيرٍ فِيمَا بَيْنَ جُمَلِهَا، لِذَلِكَ أَنَّهُ اخْتِيرَ يَا دُونَ سَائِرِ أَخَوَاتِهَا لِكَوْنِهَا أَكْثَرَ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى بُعْدِ الْمُنَادَى الَّذِي يَسْتَدْعِيهِ مَقَامُ إِظْهَارِ الْعَظَمَةِ.. وَهُوَ تَبْعِيدُ الْمُنَادَى الْمُؤْذِنُ بِالتَّهَاوُنِ بِهِ ...
Meâni ilmi açısından bakışa gelince -ki bu, ayetteki her bir kelimenin ifade ettiği anlama ve cümleleri arasındaki her takdim ve tehirin gerekçesine bakmaktır-: Kullanımda en yaygın olması ve azamet izharı makamının gerektirdiği üzere münâdânın (seslenilenin) uzaklığına delalet etmesi sebebiyle diğer nida harfleri yerine { يَا } seçilmiştir; bu da münâdâyı uzaklaştırmak suretiyle ona ehemmiyet verilmediğini bildirmektir...
وَاخْتِيرَ ابْلَعِي عَلَى ابْتَلِعِي لِكَوْنِهِ أَخْصَرَ، وَلِمَجِيءِ حَظِّ التَّجَانُسِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَقْلِعِي أَوْفَرَ. وَقِيلَ ماءَكِ بِالْإِفْرَادِ دُونَ الْجَمْعِ لِمَا كَانَ فِي الْجَمْعِ مِنْ صُورَةِ الِاسْتِكْثَارِ الْمُتَأَتِّي عَنْهَا مَقَامُ إِظْهَارِ الْكِبْرِيَاءِ وَالْجَبَرُوتِ.. وَإِنَّمَا لَمْ يَقُلِ ابْلَعِي بِدُونِ الْمَفْعُولِ أَنْ لَا يَسْتَلْزِمَ تَرْكَهُ مَا لَيْسَ بِمُرَادٍ مِنْ تَعْمِيمِ الِابْتِلَاعِ
Daha muhtasar olması ve { أَقْلِعِي } ile arasındaki cinas payının daha zengin gerçekleşmesi için { ابْتَلِعِي } yerine { ابْلَعِي } seçilmiştir. Çoğulda kibriya ve ceberut izharı makamından kaynaklanan bir çokluk görüntüsü bulunacağı için çoğul değil, tekil olarak { ماءَكِ } denilmiştir. Mef'ûl olmaksızın sadece { ابْلَعِي } denmemiştir ki, onun terk edilmesi yutmanın...
لِلْجِبَالِ وَالتِّلَالِ وَالْبِحَارِ وَسَاكِنَاتِ الْمَاءِ بِأَسْرِهِنَّ نَظَرًا إِلَى مقَام ولأرود أَمر الَّذِي هُوَ مَقَامُ عَظَمَةٍ وَكِبْرِيَاءٍ.
azamet ve kibriya makamı olan emrin vürûdu makamına binaen dağları, tepeleri, denizleri ve bütün su canlılarını içine alacak şekilde kastedilmeyen bir genellemeye yol açmasın.
ثُمَّ إِذْ بَيَّنَ الْمُرَادَ اخْتَصَرَ الْكَلَامَ مَعَ أَقْلِعِي احْتِرَازًا عَنِ الْحَشْوِ الْمُسْتَغْنَى عَنْهُ، وَهُوَ الْوَجْهُ فِي أَنْ لَمْ يَقُلْ: قِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ فَبَلَعَتْ، وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي فَأَقْلَعَتْ..
Sonra murad açıklanınca, ihtiyaç duyulmayan lafız fazlalığından (haşiv) sakınmak için { أَقْلِعِي } ile birlikte söz muhtasar tutulmuştur. Nitekim: «Ey yer suyunu yut dendi, o da yuttu; ey gök tut dendi, o da tuttu» denmemesinin gerekçesi de budur.
وَكَذَا الْأَمْرُ دُونَ أَنْ يُقَالَ: أَمْرُ نُوحٍ- ﵇ وَهُوَ إِنْجَازُ مَا كَانَ اللَّهُ وَعَدَ نُوحًا- ﵇ مِنْ إِهْلَاكِ قَوْمِهِ لِقَصْدِ الِاخْتِصَارِ وَالِاسْتِغْنَاءِ بِحَرْفِ التَّعْرِيفِ عَنْ ذَلِكَ.
Aynı şekilde, kısaltma kastıyla ve harf-i tarifin (el-) buna kâfi gelmesi sebebiyle 'Nûh'un -aleyhisselâm- işi, yani Allah'ın kavmini helak etme hususunda Nûh'a -aleyhisselâm- vaat ettiği şeyin gerçekleşmesi' denilmeyip sâdece { الْأَمْرُ } denilmiştir.
ثُمَّ قِيلَ: بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ دُونَ أَنْ يُقَالَ: لِيَبْعَدِ الْقَوْمُ، طَلَبًا لِلتَّأْكِيدِ مَعَ الِاخْتِصَارِ وَهُوَ نُزُولُ بُعْداً مَنْزِلَةَ لِيَبْعَدُوا بُعْدًا، مَعَ فَائِدَةٍ أُخْرَى وَهِيَ اسْتِعْمَالُ اللَّامِ مَعَ (بُعْدًا) الدَّالِّ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْبُعْدَ يَحِقُّ لَهُمْ.
Sonra 'kavim uzaklaşsın' denilmeyip, kısaltmayla birlikte pekiştirme (tekit) talebiyle { بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } denilmiştir; bu da { بُعْداً } lafzının 'uzaklaştıkça uzaklaşsınlar' derecesinde olmasıdır. Bununla birlikte bir diğer fayda da uzaklığın onlara hak olduğunu gösteren lâm harfinin { بُعْداً } ile birlikte kullanılmasıdır.
ثُمَّ أَطْلَقَ الظُّلْمَ لِيَتَنَاوَلَ كُلَّ نَوْعٍ حَتَّى يَدْخُلَ فِيهِ ظُلْمُهُمْ أَنْفُسَهُمْ لِزِيَادَةِ التَّنْبِيهِ عَلَى
Sonra zulüm mutlak bırakılmıştır ki her türü kapsasın, hatta kendilerine zulmetmeleri de buna dâhil olsun; böylece...
فَظَاعَةِ سُوءِ اخْتِيَارِهِمْ فِي تَكْذِيبِ الرُّسُلِ.
...peygamberleri yalanlamadaki kötü tercihlerinin vahametine daha fazla dikkat çekilmiş olsun.
وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ النَّظَرِ إِلَى تَرْتِيبِ الْجُمَلِ، فَذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ قَدَّمَ النِّدَاءَ عَلَى الْأَمْرِ، فَقِيلَ:
Cümlelerin sıralanışı açısından bakışa gelince; nida emirden öne alınmış ve şöyle denilmiştir:
يَا أَرْضُ ابْلَعِي وَيا سَماءُ أَقْلِعِي دُونَ أَنْ يُقَالَ: ابْلَعِي يَا أَرْضُ وَأَقْلِعِي يَا سَمَاءُ، جَرْيًا عَلَى مُقْتَضَى اللَّازِمِ فِيمَنْ كَانَ مَأْمُورًا حَقِيقَةً مِنْ تَقْدِيمِ التَّنْبِيهِ لِيَتَمَكَنَ الْأَمْرُ الْوَارِدُ عَقِيبَهُ فِي نَفْسِ الْمُنَادَى قَصْدًا بِذَلِكَ لِمَعْنَى التَّرْشِيحِ.
'Yut ey yer ve tut ey gök' denilmeyip, terşîh manasını kastetmek üzere hakiki muhatap olan kimsede gereken kurala uyularak, ardından gelen emrin seslenilenin zihninde tam yer etmesi için uyarının öne alınması gereğince { يَا أَرْضُ ابْلَعِي وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } denilmiştir.
ثُمَّ قَدَّمَ أَمْرَ الْأَرْضِ عَلَى أَمْرِ السَّمَاءِ وَابْتُدِئَ بِهِ لِابْتِدَاءِ الطُّوفَانِ مِنْهَا، وَنُزُولِهَا لِذَلِكَ فِي الْقِصَّةِ مَنْزِلَةَ الْأَصْلِ، وَالْأَصْلُ بِالتَّقْدِيمِ أَوْلَى، ثُمَّ أَتْبَعَهَا قَوْلُهُ: وَغِيضَ الْماءُ لِاتِّصَالِهِ بِغَيْضِيَّةِ الْمَاءِ وَأَخْذِهِ بِحُجْزَتِهَا، أَلَا تَرَى أَصْلَ الْكَلَامِ: قِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ فَبَلَعَتْ مَاءَهَا وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي عَنْ إِرْسَالِ الْمَاءِ فَأَقْلَعَتْ عَنْ إِرْسَالِهِ، وَغِيضَ الْمَاءُ النَّازِلُ مِنَ السَّمَاءِ فَغَاضَ، ثُمَّ أَتْبَعَهُ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقِصَّةِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُضِيَ الْأَمْرُ أَيْ أُنْجِزَ الْمَوْعُودُ.. ثُمَّ أَتْبَعَهُ حَدِيثُ السَّفِينَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ، ثُمَّ خُتِمَتِ الْقِصَّةُ بِمَا خُتِمَتْ ...
Sonra yerin emri göğün emrinden öne alınmış ve tufan ondan başladığı, dolayısıyla kıssada asıl konumunda olduğu ve aslın da öne alınmaya daha layık bulunduğu için onunla başlanmıştır. Ardından suyun çekilmesiyle olan irtibatı ve onunla doğrudan kenetlenmiş olması sebebiyle { وَغِيضَ الْماءُ } buyruğu getirilmiştir; görmez misin ki sözün aslı şöyledir: 'Ey yer suyunu yut dendi, o da suyunu yuttu; ey gök su göndermekten vazgeç dendi, o da göndermekten vazgeçti; gökten inen suyun çekilmesi murad edildi ve su çekildi.' Sonra buna kıssanın asıl maksadı olan Yüce Allah'ın { وَقُضِيَ الْأَمْرُ } yani 'vaat edilen gerçekleşti' buyruğu eklenmiştir... Ardından { وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ } buyruğu ile geminin haberi eklenmiş, sonra da kıssa bittiği şekilde noktalanmıştır...
وَأَمَّا النَّظَرُ فِيهَا مِنْ جَانِبِ الْفَصَاحَةِ الْمَعْنَوِيَّةِ فَهِيَ كَمَا تَرَى نَظْمٌ لِلْمَعَانِي لِطَيْفٌ وَتَأْدِيَةٌ لَهَا مُلَخَّصَةٌ مُبَيَّنَةٌ، لَا تَعْقِيدَ يُعَثِّرُ الْفِكْرَ فِي طَلَبِ الْمُرَادِ. وَلَا الْتِوَاءَ يُشِيكُ الطَّرِيقَ إِلَى الْمُرْتَادِ، بَلْ إِذَا جَرَّبْتَ نَفْسَكَ عِنْدَ اسْتِمَاعِهَا وجدت ألفاظها تطابق مَعَانِيهَا ومعانيها تطابق أَلْفَاظَهَا.
Manevi fesahat yönünden bakışa gelince: Gördüğün üzere o, manaların latif bir dizilişi, özet ve açık bir edasıdır; kastedileni ararken zihni tökezletecek bir karmaşıklık, arayana yolu dikenli kılacak bir dolambaç yoktur; bilakis onu dinlerken kendini yoklasan lafızlarının manalarına, manalarının da lafızlarına tam denk geldiğini görürsün.
وَأَمَّا النَّظَرُ فِيهَا مِنْ جَانِبِ الْفَصَاحَةِ اللَّفْظِيَّةِ فَأَلْفَاظُهَا عَلَى مَا تَرَى عَرَبِيَّةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ جَارِيَةٌ عَلَى قَوَانِينِ اللُّغَةِ، سَلِيمَةٌ عَنِ التَّنَافُرِ، بَعِيدَةٌ عَنِ الْبَشَاعَةِ، عَذْبَةٌ على العذبات، سلسلة عَلَى الْأَسَلَاتِ ... » . هَذِهِ نِهَايَةُ كَلَام الْمِفْتَاح.
Lafzi fesahat yönünden bakışa gelince: Gördüğün üzere lafızları Arapça, yaygın kullanılan, dil kurallarına uygun, tenâfürden (telaffuz güçlüğünden) uzak, çirkinlikten beri, tatlı dillerde tatlı, dil uçlarında akıcıdır...» el-Miftâh'ın sözü burada bitmektedir.
[٤٥- ٤٧]
[45-47]
[سُورَة هود (١١) : الْآيَات ٤٥ إِلَى ٤٧]
[Hûd Suresi (11), Ayetler 45-47]
وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧)
{ وَنادى نُوحٌ رَبَّهُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ (٤٥) قالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ (٤٦) قالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلاَّ تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٤٧) } “Nûh Rabbine seslenip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir. Senin vaadin elbette haktır ve sen hüküm verenlerin en adilisin.' [Allah] buyurdu ki: 'Ey Nûh! O asla senin ailenden değildir; çünkü o sâlih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz ben sana cahillerden olmamanı öğütlerim.' [Nûh] dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.'”
مَوْقِعُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ نِدَاءَ نُوحٍ- ﵇ هَذَا كَانَ بَعْدَ اسْتِوَاءِ السَّفِينَةِ عَلَى الْجُودِيِّ نِدَاءً دَعَاهُ إِلَيْهِ دَاعِيَ الشَّفَقَةِ فَأَرَادَ بِهِ نَفْعَ ابْنِهِ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ الْيَأْسِ مِنْ نَجَاتِهِ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمَهُ أَنَّهُ لَا نَجَاةَ إِلَّا لِلَّذِينَ يَرْكَبُونَ السَّفِينَةَ، وَلِأَنَّ نُوحًا- ﵇ لَمَّا دَعَا ابْنَهُ إِلَى رُكُوبِ السَّفِينَةِ فَأَبَى وَجَرَتِ السَّفِينَةُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا وَسِيلَةَ إِلَى نَجَاتِهِ فَكَيْفَ
Ayetin konumu, Nûh'un -aleyhisselâm- bu nidasının geminin Cûdî üzerine oturmasından sonra gerçekleştiğini iktiza etmektedir. Bu, şefkat saikinin kendisini sevk ettiği bir nida idi; dünyada kurtuluşundan ümidi kestikten sonra bununla oğluna ahirette fayda sağlamak istemişti. Çünkü Allah ona gemiye binenlerden başkası için kurtuluş olmadığını bildirmişti ve Nûh -aleyhisselâm- oğlunu gemiye binmeye çağırdığında o yüz çevirip gemi yol alınca onun kurtuluşuna hiçbir çare olmadığını bilmişti. Durum böyleyken...
يَسْأَلُهَا مِنَ اللَّهِ فَتَعَيَّنَ أَنَّهُ سَأَلَ لَهُ الْمَغْفِرَةَ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ كَمَا سَيَأْتِي.
...bunu Allah'tan nasıl isteyebilirdi? Dolayısıyla onun için mağfiret talep ettiği kesinlik kazanmaktadır. Nitekim ileride geleceği üzere Yüce Allah'ın { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” buyruğu da buna delalet etmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ دُعَاءُ نُوحٍ- ﵇ هَذَا وَقَعَ قَبْلَ غَرَقِ النَّاسِ، أَيْ نَادَى رَبَّهُ أَنْ يُنَجِّيَ ابْنَهُ مِنَ الْغَرَقِ.
Nûh'un -aleyhisselâm- bu duasının insanların boğulmasından önce vuku bulmuş olması da caizdir; yani oğlunu boğulmaktan kurtarması için Rabbine seslenmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ غَرَقِ مَنْ غَرِقُوا، أَيْ نَادَى رَبَّهُ أَنْ يَغْفِرَ لِابْنِهِ وَأَنْ لَا يُعَامِلَهُ مُعَامَلَةَ الْكَافِرِينَ فِي الْآخِرَةِ.
Boğulanların boğulmasından sonra olması da caizdir; yani oğlunu bağışlaması ve ahirette ona kâfirlere yapılan muameleyi yapmaması için Rabbine seslenmiştir.
وَالنِّدَاءُ هَنَا نِدَاءُ دُعَاءٍ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَدَعَا نُوحٌ رَبَّهُ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ يَصْدُرُ بِالنِّدَاءِ غَالِبًا، وَالتَّعْبِيرُ عَنِ الْجَلَالَةِ بِوَصْفِ الرَّبِّ مُضَافًا إِلَى نُوحٍ- ﵇ تَشْرِيفٌ لِنُوحٍ وَإِيمَاءٌ إِلَى رَأْفَةِ اللَّهِ بِهِ وَأَنَّ نَهْيَهُ الْوَارِدَ بَعْدَهُ نَهْيُ عِتَابٍ.
Buradaki nida dua nidasıdır; sanki 'Ve Nûh Rabbine dua etti' denilmiş gibidir; zira dua çoğunlukla nida ile başlar. Lafza-i Celâl'in Nûh'a -aleyhisselâm- izafe edilerek 'Rab' vasfıyla ifade edilmesi, Nûh için bir teşrif, Allah'ın ona olan şefkatine ve ardından gelen yasağın bir sitem (itap) yasağı olduğuna bir işarettir.
وَجُمْلَةُ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي بَيَانٌ لِلنِّدَاءِ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ لَا تُعْطَفَ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ كَمَا لَمْ يُعْطَفِ الْبَيَانُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مَرْيَم: ٣، ٤] ، وَخُولِفَ ذَلِكَ هُنَا. وَوَجَّهَ فِي «الْكَشَّافِ» اقْتِرَانَهُ بِالْفَاءِ بِأَنَّ فِعْلَ نَادَى مُسْتَعْمَلٌ فِي إِرَادَةِ النِّدَاءِ، أَيْ مِثْلَ فِعْلِ (قُمْتُمْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] الْآيَةَ، يُرِيدُ أَنَّ ذَلِكَ إِخْرَاجٌ لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فَإِنَّ وُجُودَ الْفَاءِ فِي الْجُمْلَةِ الَّتِي هِيَ بَيَانٌ لِلنِّدَاءِ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ فِعْلَ نَادَى مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى إِرَادَةِ النِّدَاءِ، أَيْ أَرَادَ نِدَاءَ رَبِّهِ فَأَعْقَبَ إِرَادَتَهُ بِإِصْدَارِ النِّدَاءِ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ أَرَادَ النِّدَاءَ فَتَرَدَّدَ فِي الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ لِمَا عَلِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ [هود: ٤٠] فَلَمْ يَطُلْ تَرَدُّدُهُ لَمَّا غَلَبَتْهُ الشَّفَقَةُ عَلَى ابْنِهِ فَأَقْدَمَ عَلَى نِدَاءِ، رَبِّهِ، وَلِذَلِكَ قَدَّمَ الِاعْتِذَارَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي. فَقَوْلُهُ: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الِاعْتِذَارِ وَالتَّمْهِيدِ لِأَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسْأَلَ سُؤَالًا لَا يَدْرِي قَبُولَهُ وَلَكِنَّهُ اقْتَحَمَهُ لِأَنَّ الْمَسْئُولَ لَهُ مِنْ أَهْلِهِ فَلَهُ عُذْرُ الشَّفَقَةِ عَلَيْهِ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ.
{ فَقالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } cümlesi nidanın beyanıdır. Zâhirin gereği, Yüce Allah'ın: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّا قالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } [Meryem: 3-4] “Hani o Rabbine gizlice yalvarmıştı. Şöyle demişti: 'Rabbim! Gerçekten benim kemiklerim gevşedi...'” buyruğunda beyanın atfedilmediği gibi burada da ta'kîb/tefrî' fâ'sı ile atfedilmemesiydi; ancak burada buna muhalefet edilmiştir. el-Keşşâf müellifi fâ ile bitişmesini, { نَادَى } fiilinin nida iradesi manasında kullanılmasıyla açıklamıştır; yani Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ } [el-Mâide: 6] “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman yüzlerinizi yıkayın...” ayetindeki { قُمْتُمْ } fiili gibidir. Müellif bunun, sözün zâhirin gereğinin hilafına sevk edilmesi olduğunu kastetmektedir; zira nidanın beyanı olan cümlede fâ'nın bulunması, { نَادَى } fiilinin nida iradesi manasına istiâre edildiğine bir karinedir; yani Rabbine seslenmek istedi ve bu iradesinin hemen ardından nidayı gerçekleştirdi. Bu da onun nida etmek istediğine, ancak Yüce Allah'ın { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } [Hûd: 40] “Hakkında hüküm verilmiş olanlar müstesna” buyruğundan bildiği şey sebebiyle buna girişmekte tereddüt ettiğine işarettir. Fakat oğluna duyduğu şefkat baskın gelince tereddüdü uzun sürmedi ve Rabbine seslenmeye girişti. İşte bu sebeple { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” diyerek mazeretini öne sürdü. Dolayısıyla onun { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } sözü, özür beyan etme ve zemin hazırlama makamında kullanılmış bir haberdir; zira o kabul edilip edilmeyeceğini bilmediği bir talepte bulunmak istemiş, fakat hakkında talepte bulunulan kimse ailesinden olduğu için ona şefkat duyma mazeretine dayanarak buna cüret etmiştir. Haberin { إِنَّ } ile pekiştirilmesi ise konuya verilen önemden ötürüdür.
وَكَذَلِكَ جُمْلَةُ وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي لَازِمِ الْفَائِدَةِ. وَهُوَ أَنَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ.
Aynı şekilde { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } cümlesi de lâzım-ı fâide (muhatabın bildiğini bildirme) makamında kullanılmış bir haberdir; o da Allah'ın vaadinin hak olduğunu bildiğidir.
وَالْمُرَادُ بِالْوَعْدِ مَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٣٧] إِذْ أَفَادَ ذَلِكَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِهِ قَدْ سَبَقَ
Vaatten maksat Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } [el-Mü'minûn: 37] “İçlerinden haklarında önceden hüküm verilmiş olanlar müstesna. Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma; çünkü onlar boğulacaklardır!” buyruğundaki ifadedir; zira bu,
مِنَ اللَّهِ تَقْدِيرٌ بِأَنَّهُ لَا يَرْكَبُ السَّفِينَةَ. وَهَذَا الْمَوْصُولُ مُتَعَيِّنٌ لِكَوْنِهِ صَادِقًا عَلَى ابْنِهِ إِذْ لَيْسَ غَيْرُهُ مِنْ أَهْلِهِ
ailesinden bazılarının gemiye binmeyeceğine dair Allah'tan bir takdirin önceden geçtiğini ifade etmiştir. Bu ism-i mevsûlün (من), onun oğluna tatbik edildiği kesindir; zira ailesinden onun dışında...
طَلَبَ مِنْهُ رُكُوبَ السَّفِينَةِ وَأَبَى، وَأَنَّ مَنْ سَبَقَ عِلْمُ اللَّهِ بِأَنَّهُ لَا يَرْكَبُ السَّفِينَةَ مِنَ النَّاسِ فَهُوَ ظَالِمٌ، أَيْ كَافِرٌ، وَأَنَّهُ مُغْرَقٌ، فَكَانَ عَدَمُ رُكُوبِهِ السَّفِينَةَ وَغَرَقُهُ أَمَارَةً أَنَّهُ كَافِرٌ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ نُوحًا- ﵇ لَا يَجْهَلُ أَنَّ ابْنَهُ كَافِرٌ، وَلِذَلِكَ فَسُؤَالُ الْمَغْفِرَةِ لَهُ عَنْ عِلْمٍ بِأَنَّهُ كَافِرٌ، وَلَكِنَّهُ يَطْمَعُ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ لِأَجْلِ قَرَابَتِهِ بِهِ، فَسُؤَالُهُ لَهُ الْمَغْفِرَةُ بِمَنْزِلَةِ الشَّفَاعَةِ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ أَخْذٌ بِأَقْصَى دَوَاعِي الشَّفَقَةِ وَالرَّحْمَةِ بِابْنِهِ.
...gemiye binmesi istenip de reddeden başka kimse olmamıştır. İnsanlardan Allah'ın ilminde gemiye binmeyeceği önceden takdir edilen kimse zalimdir yani kâfirdir ve boğulacaktır; dolayısıyla onun gemiye binmemesi ve boğulması kâfir olduğunun bir alameti olmuştur. Buna göre mana şudur: Nûh -aleyhisselâm- oğlunun kâfir olduğunu bilmezlikten gelmemektedir; bu sebeple onun için mağfiret dilemesi kâfir olduğunu bilerek vaki olmuştur; ancak kendisine olan akrabalığı sebebiyle Allah'ın onu affedeceğini ummuştur. Dolayısıyla onun için mağfiret dilemesi, Yüce Allah katında onun adına şefaatte bulunma mesabesindedir ve bu da oğluna duyduğu şefkat ve merhamet duygusunun son sınırına tutunmaktır.
وَقَرِينَةُ ذَلِكَ كُلِّهِ قَوْلُهُ: وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ الْمُفِيدُ أَنَّهُ لَا رَادَّ لِمَا حَكَمَ بِهِ وَقَضَاهُ، وَأَنَّهُ لَا دَالَّةَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ، وَلَكِنَّهُ مَقَامُ تَضَرُّعٍ وَسُؤَالِ مَا لَيْسَ بِمُحَالٍ.
Bütün bunların karinesi, O'nun hükmettiği ve takdir ettiği şeyi geri çevirecek hiçbir merci bulunmadığını ve yarattıklarından hiçbirinin O'na karşı bir naz ve hak iddia edemeyeceğini ifade eden { وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } sözüdür; ancak bu, bir yalvarış ve imkânsız olmayan bir şeyi isteme makamıdır.
وَقَدْ كَانَ نُوحٌ- ﵇ غَيْرَ مَنْهِيٍّ عَنْ ذَلِكَ، وَلَمْ يَكُنْ تَقَرَّرَ فِي شَرْعِهِ الْعِلْمُ بِعَدَمِ الْمَغْفِرَةِ لِلْكَافِرِينَ، فَكَانَ حَالُ نُوحٍ- ﵇ كَحال النبيء ﷺ حِينَ
Nûh -aleyhisselâm- bundan nehyedilmiş değildi ve kâfirlerin bağışlanmayacağı bilgisi onun şeriatında henüz yerleşmiş bir hüküm değildi. Dolayısıyla Nûh'un -aleyhisselâm- durumu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem
قَالَ لِأَبِي طَالِبٍ «لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ»
Ebû Tâlib'e: «Senin hakkında menedilmedikçe senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim»
قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كَانَ للنبيء وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَة: ١١٣] الْآيَةَ.
dediği andaki durumu gibidir; bu, Yüce Allah'ın: { مَا كَانَ للنبيء وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ } [et-Tevbe: 113] “Peygamberin ve iman edenlerin müşrikler için mağfiret dilemeleri olacak şey değildir...” ayeti inmeden önceydi.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى هَذِهِ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ فِي مَقَامِ الدُّعَاءِ تَعْرِيضٌ بِالْمَطْلُوبِ لِأَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْهُ، وَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنْ ضُرُوبِ التَّأَدُّبِ وَالتَّرَدُّدِ فِي الْإِقْدَامِ عَلَى الْمَسْئُولِ اسْتِغْنَاءً بِعِلْمِ الْمَسْئُولِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَسْأَلُكَ أَمْ أَتْرُكُ، كَقَوْلِ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ:
Dua makamında bu üç cümleyle yetinilmesi, talep edilen şeyi açıkça anmadığı için ona tarizde bulunmaktır. Bu da kendisine başvurulan zâtın (Allah'ın) ilmine güvenerek istenen şeye doğrudan girişmekteki edep ve tereddüt türlerinden biridir; adeta 'Senden isteyeyim mi yoksa bırakayım mı?' der gibidir; nitekim Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şöyle dediği gibi:
أَأَذْكُرُ حَاجَتِي أَمْ قَدْ كَفَانِي ... حَيَاؤُكَ أَنَّ شِيمَتَكَ الْحَيَاءُ
"İhtiyacımı anayım mı, yoksa senin hayân bana yetti mi? / Zira senin tabiatın hayâdır."
وَمَعْنَى أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ أَشَدُّهُمْ حُكْمًا. وَاسْمُ التَّفْضِيلِ يَتَعَلَّقُ بِمَاهِيَّةِ الْفِعْلِ، فَيُفِيدُ أَنَّ حكمه لَا يجوز وَأَنَّهُ لَا يُبْطِلُهُ أَحَدٌ.
{ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ } ifadesinin anlamı, hükmü en kesin ve sağlam olan demektir. İsm-i tafdil fiilin mahiyetiyle ilgilidir; dolayısıyla O'nun hükmünün haksız ve adaletsiz olamayacağını ve O'nun hükmünü hiç kimsenin bozamayacağını ifade eder.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ نَفْيُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَهْلِ دِينِهِ وَاعْتِقَادِهِ، فَلَيْسَ ذَلِكَ إِبْطَالًا لِقَوْلِ نُوحٍ- ﵇: إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَلَكِنَّهُ إِعْلَامٌ بِأَنَّ قَرَابَةَ الدِّينِ بِالنِّسْبَةِ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ هِيَ الْقَرَابَةُ، وَهَذَا الْمَعْنَى شَائِعٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O kesinlikle senin ailenden değildir” buyruğunun anlamı, onun [Nûh'un] din ve inanç ehlinden olduğunu nefyetmektir (reddetmektir). Dolayısıyla bu, Nûh'un -aleyhisselâm-: { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” sözünü iptal etme / geçersiz kılma değil; aksine iman ehli açısından asıl akrabalığın din akrabalığı olduğunu bildirmedir. Bu anlam [Arap dilinin] kullanımında yaygındır.
قَالَ النَّابِغَةُ يُخَاطِبُ عُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ:
Nâbiğa, Uyeyne b. Hısn'a hitaben şöyle demiştir:
إِذَا حَاوَلْتَ فِي أَسَدٍ فُجُورًا ... فَإِنِّي لَسْتُ مِنْكَ وَلَسْتَ مِنِّي
“Esed [kabilesi] hakkında bir kötülük/haksızlık yapmaya kalkışırsan, / Artık ben senden değilim, sen de benden değilsin.”
وَقَالَ تَعَالَى: وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ [التَّوْبَة:
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَما هُمْ مِنْكُمْ وَلكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ } [et-Tevbe:
٥٦] .
56] “Onlar kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler. Halbuki onlar sizden değillerdir; fakat onlar korkak bir topluluktur.”
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ لِتَحْقِيقِهِ لِغَرَابَتِهِ.
Haberin [inne ile] tekit edilmesi, garipliğinden ötürü onu kesinleştirmek / pekiştirmek içindir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ تَعْلِيلٌ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ فَ (إِنَّ) فِيهِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ.
{ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ } “Çünkü o sâlih olmayan bir ameldir” cümlesi, { إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ } “O kesinlikle senin ailenden değildir” cümlesinin içeriğinin gerekçesidir. Buradaki { إِنَّ } (inne) ise sırf öneme binaendir.
وعَمَلٌ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَتَنْوِينِ اللَّامِ- مَصْدَرٌ أَخْبَرَ بِهِ لِلْمُبَالَغَةِ وَبِرَفْعِ غَيْرُ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ (عَمَلٌ) . وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ عَمَلٌ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَبِنَصْبِ غَيْرُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ لِفِعْلِ (عَمِلَ) . وَمَعْنَى الْعَمَلِ غَيْرِ الصَّالِحِ الْكُفْرُ، وَأُطْلِقَ عَلَى الْكُفْرِ (عَمَلٌ) لِأَنَّهُ عَمَلُ الْقَلْبِ، وَلِأَنَّهُ يَظْهَرُ أَثَرُهُ فِي عَمَلِ صَاحِبِهِ كَامْتِنَاعِ ابْنِ نُوحٍ مِنَ الرُّكُوبِ الدَّالِّ عَلَى تَكْذِيبِهِ بِوَعِيدِ الطُّوفَانِ.
Cumhurun kıraatinde { عَمَلٌ } -mîm'in fethası ve lâm'ın tenviniyle- mübalağa amacıyla haber kılınmış bir masdardır; { غَيْرُ } kelimesi de { عَمَلٌ } kelimesinin sıfatı olarak merfûdur. Kisâî ve Ya'kûb ise mazi fiil sîgasıyla -mîm'in kesresiyle- { عَمِلَ } şeklinde ve { غَيْرَ } kelimesini de { عَمِلَ } fiilinin mef'ûlü olarak mansub okumuşlardır. Sâlih olmayan amelin anlamı küfürdür. Küfre amel denilmesi, onun kalbin bir ameli olması ve Nûh'un oğlunun [gemiye] binmekten kaçınması gibi sahibinin amellerinde izinin görülmesi sebebiyledir; zira bu kaçınma, onun tufan tehdidini yalanladığını göstermektedir.
وَتَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ نَهْيُهُ أَنْ يَسْأَلَ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ نَهْيَ عِتَابٍ، لِأَنَّهُ لَمَّا قِيلَ لَهُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ بِسَبَبِ تَعْلِيلِهِ بِأَنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ، سَقَطَ مَا مَهَّدَ بِهِ لِإِجَابَةِ سُؤَالِهِ، فَكَانَ حَقِيقًا بِأَنْ لَا يَسْأَلَهُ وَأَنْ يَتَدَبَّرَ مَا أَرَادَ أَنْ يَسْأَلَهُ مِنَ اللَّهِ.
Buna bağlı olarak, hakkında bilgisi olmayan şeyi istemekten bir sitem nehyi (yasaklaması) ile nehyedilmesi hükmü doğmuştur. Çünkü sâlih olmayan bir amel olduğu gerekçesiyle kendisine: “O senin ailenden değildir” denilince, duasının kabulü için öne sürdüğü zemin düşmüş oldu; dolayısıyla [artık] bunu istememesi ve Allah'tan dilemek istediği şeyi iyice düşünmesi gerekirdi.
وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ «فَلَا تَسْأَلَنِّي» - بِتَشْدِيدِ النُّونِ- وَهِيَ نُونُ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةُ وَنُونُ الْوِقَايَةِ أُدْغِمَتَا. وَأَثْبَتَ يَاءَ الْمُتَكَلِّمِ مَنْ عَدَا ابْنَ كَثِيرٍ مِنْ هَؤُلَاءِ. أَمَّا ابْنُ كَثِيرٍ فَقَرَأَ «فَلَا تسألنّ» - بنُون مشدة مَفْتُوحَةٍ-. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer bu kelimeyi -nûn'un şeddesiyle- «فَلَا تَسْأَلَنِّي» şeklinde okumuşlardır; bu da tekit nûnu ile vikaye nûnunun birbirine idgam edilmesidir. Bunlardan İbn Kesîr dışındakiler mütekellim yâ'sını sabit kılmışlardır. İbn Kesîr ise -fethalı şeddeli nûn ile- «فَلَا تَسْأَلَنَّ» şeklinde okumuştur. Ebû Amr, Âsım, Hamza, Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise
«فَلَا تَسْأَلْنِ» - بِسُكُونِ اللَّامِ وَكَسْرِ النُّونِ مُخَفَّفَةً- عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُؤَكَّدٍ بِنُونِ التَّوْكِيدِ وَمُعَدَّى إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ.
«فَلَا تَسْأَلْنِ» -lâm'ın sükûnu ve şeddesiz nûn'un kesresiyle- tekit nûnu ile tekit edilmemiş ve mütekellim yâ'sına geçişli (müteaddî) olarak okumuşlardır.
وَأَكْثَرُهُمْ حَذَفَ الْيَاءَ فِي حَالَةِ الْوَصْلِ، وَأَثْبَتَهَا فِي الْوَصْلِ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَأَبُو عَمْرٍو.
Onların çoğu vasıl (bağlantı) hâlinde yâ harfini hazfetmişler, Nâfi'den rivayetle Verş ile Ebû Amr ise vasıl hâlinde onu sabit bırakmışlardır.
ثُمَّ إِنْ كَانَ نُوحٌ- ﵇ لَمْ يَسْبِقْ لَهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ بِأَنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ لِلْمُشْرِكِينَ فِي الْآخِرَةِ كَانَ نَهْيُهُ عَنْ أَنْ يَسْأَلَ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ، نَهْيَ تَنْزِيهٍ لِأَمْثَالِهِ لِأَن دَرَجَة النبوءة تَقْتَضِي أَنْ لَا يُقْدِمَ عَلَى سُؤَالِ رَبِّهِ سُؤْلًا لَا يَعْلَمُ إِجَابَتَهُ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ [سبأ: ٢٣] وَقَوْلِهِ: لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً [النبإ: ٣٨] ، وَإِنْ كَانَ قَدْ أُوحِيَ إِلَيْهِ بِذَلِكَ مِنْ قَبْلُ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ، وَكَانَ سُؤَالُهُ الْمَغْفِرَةَ لِابْنِهِ طَلَبًا تَخْصِيصَهُ مِنَ الْعُمُومِ. وَكَانَ نَهْيُهُ نَهْيَ لَوْمٍ وَعِتَابٍ حَيْثُ لَمْ يَتَبَيَّنْ مِنْ رَبِّهِ جَوَازَ ذَلِكَ.
Şayet Nûh'a -aleyhisselâm- daha önce Allah'ın ahirette müşrikleri bağışlamayacağına dair bir vahiy gelmemiş idiyse, hakkında bilgisi olmayan şeyi istemekten nehyedilmesi, onun gibiler için bir tenzih nehyidir. Zira peygamberlik makamı, kabul edilip edilmeyeceğini bilmediği bir şeyi Rabbinden istemeye cüret etmemeyi gerektirir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } [Sebe: 23] “O'nun huzurunda, izin verdiği kimseden başkasına şefaat fayda vermez” ve { لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَقالَ صَواباً } [en-Nebe: 38] “Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz” buyrukları gibidir. Eğer bundan önce bu durum kendisine vahyedilmiş idiyse -ki: { وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ } “Senin vaadin elbette haktır” sözü buna delalet etmektedir- oğlu için bağışlanma dilemesi, onu genel hükümden istisna tutma (tahsîs) talebiydi. Bu durumda nehyedilmesi ise, bunun caiz olup olmadığını Rabbinden iyice öğrenip açıklığa kavuşturmadığı için bir kınama ve sitem nehyi olur.
وَكَانَ قَوْلُهُ: مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ مُحْتَمِلًا لِظَاهِرِهِ، وَمُحْتَمِلًا لِأَنْ يَكُونَ كِنَايَةً عَنِ الْعِلْمِ بِضِدِّهِ، أَيْ فَلَا تَسْأَلْنِي مَا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا يَقَعُ.
{ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Hakkında bilgin olmayan şeyi” sözü, zahiri anlamına da onun zıddını bilmekten kinaye olmasına da muhtemeldir; yani “vuku bulmayacağını bildiğin şeyi benden isteme” demektir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ قَوْلُ نُوحٍ- ﵇ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي إِلَى آخِرِهِ تَعْرِيضًا بِالْمَسْئُولِ كَانَ النَّهْيُ فِي قَوْله: فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ نَهْيًا عَنِ الْإِلْحَاحِ أَوِ الْعَوْدِ إِلَى سُؤَالِهِ وَإِنْ كَانَ قَوْلُ نُوحٍ- ﵇ مُجَرَّدَ تَمْهِيدٍ لِلسُّؤَالِ لِاخْتِبَارِ حَالِ إِقْبَالِ اللَّهِ عَلَى سُؤَالِهِ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَسْئَلْنِ نَهْيًا عَنِ الْإِفْضَاءِ بِالسُّؤَالِ الَّذِي مَهَّدَ لَهُ بِكَلَامِهِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ النَّهْيِ تَنْزِيهُهُ عَنْ تَعْرِيضِ سُؤَالِهِ لِلرَّدِّ.
Ayrıca eğer Nûh'un -aleyhisselâm- { إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي } “Şüphesiz oğlum benim ailemdendir” sözü ve devamı, istenen şeye yapılan bir tariz (dolaylı istek) idiyse, { فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “Öyleyse hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” buyruğundaki nehiy, ısrar etmekten veya talebini tekrarlamaktan bir nehiy olur. Eğer Nûh'un -aleyhisselâm- sözü, Allah'ın bu talebe yöneliş/kabul durumunu sınamak için duaya sırf bir zemin hazırlama idiyse, Yüce Allah'ın { فَلا تَسْئَلْنِ } “Benden isteme!” buyruğu, sözleriyle zemin hazırladığı o talebi açıkça dile getirmekten menediştir. Bu nehiyle amaçlanan şey, duasının geri çevrilmeye maruz kalmasından onu tenzih etmektir.
وَعَلَى كُلِّ الْوُجُوهِ فَقَوْلُهُ: إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ مَوْعِظَةٌ عَلَى تَرْكِ التَّثَبُّتِ قَبْلَ الْإِقْدَامِ.
Her ihtimale göre O'nun: { إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğu, bir işe girişmeden önce iyice tahkik ve teyit etmeyi terk etme hususunda bir öğüttür.
وَالْجَهْلُ فِيهِ ضِدُّ الْعِلْمِ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِمُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ: مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ.
Buradaki cehl (cahillik) ilmin zıddıdır; { مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ } “hakkında bilgin olmayan şey” ifadesiyle karşılıklı getirilmesine uygun düşen de budur.
فَأَجَابَ نُوحٌ- ﵇ كَلَامَ رَبِّهِ بِمَا يَدُلُّ عَلَى التَّنَصُّلِ مِمَّا سَأَلَ فَاسْتَعَاذَ أَنْ يَسْأَلَ مَا لَيْسَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ، فَإِنْ كَانَ نُوحٌ- ﵇ أَرَادَ بِكَلَامِهِ الْأَوَّلِ التَّعْرِيضَ بِالسُّؤَالِ فَهُوَ أَمْرٌ قَدْ وَقَعَ فَالِاسْتِعَاذَةُ تَتَعَلَّقُ بِتَبِعَةِ ذَلِكَ أَوْ بِالْعَوْدِ إِلَى مِثْلِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَإِنْ كَانَ إِنَّمَا أَرَادَ التَّمْهِيدَ لِلسُّؤَالِ فَالِاسْتِعَاذَةُ ظَاهِرَةٌ، أَيِ الِانْكِفَافُ عَنِ الْإِفْضَاءِ بِالسُّؤَالِ.
Bunun üzerine Nûh -aleyhisselâm-, istediği şeyden vazgeçtiğini gösteren bir ifadeyle Rabbine cevap verdi ve hakkında bilgisi olmayan şeyi istemekten [Allah'a] sığındı. Eğer Nûh -aleyhisselâm- önceki sözüyle dolaylı bir talepte bulunmayı kastetmiş idiyse bu vuku bulmuş bir durumdur; dolayısıyla sığınma, bunun getireceği sorumluluktan veya gelecekte bir benzerine dönmekten sığınmadır. Yok eğer sadece talebe zemin hazırlamayı kastetmiş idiyse sığınmanın anlamı açıktır; yani talebi açıkça dile getirmekten kaçınmaktır.
وَقَوْلُهُ: وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ ابْتِدَاءٌ لِأَنَّ التَّخْلِيَةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى التَّحْلِيَةِ ثُمَّ أَعْقَبَهَا بِطَلَبِ الرَّحْمَةِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ بِمَحَلِّ الرِّضَى مِنَ اللَّهِ كَانَ أَهْلًا لِلرَّحْمَةِ.
{ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخاسِرِينَ } “Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum” buyruğunda, mağfiret talebi önce gelmiştir; çünkü tahliye (arındırma), tahliyeden (süsleme/iyiliği elde etme) öncedir. Ardından bunu rahmet talebi izlemiştir; çünkü kul Allah'ın rızasına mazhar olduğunda rahmete de ehil olur.
وَقَدْ سَلَكَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِهِمْ هَذِهِ الْآيَاتِ مَسْلَكَ كَوْنِ سُؤَالِ نُوحٍ- ﵇ سُؤَالًا لِإِنْجَاءِ ابْنِهِ مِنَ الْغَرَقِ فَاعْتَرَضَتْهُمْ سُبُلٌ وَعْرَةٌ مُتَنَائِيَةٌ، وَلَقُوا عَنَاءً فِي الِاتِّصَالِ بَيْنَهَا، وَالْآيَةُ بِمَعْزِلٍ عَنْهَا، وَلَعَلَّنَا سَلَكْنَا الْجَادَّةَ فِي تَفْسِيرهَا.
Müfessirler bu ayetleri tefsir ederken, Nûh'un -aleyhisselâm- talebinin oğlunun boğulmaktan kurtarılması talebi olduğu yolunu tutmuşlar; bu sebeple karşılarına sarpa saran, uzak yollar çıkmış ve bunları birbiriyle irtibatlandırmakta büyük güçlük çekmişlerdir. Oysa ayet bu zorlamalardan uzaktır; umulur ki biz onun tefsirinde ana caddeyi (doğru yolu) tutmuşuzdur.
[سُورَة هود (١١) : آيَة ٤٨]
[Hûd Suresi (11), Âyet 48]
قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٨)
{ قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذابٌ أَلِيمٌ } (48) “Denildi ki: Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek ümmetlere bizden bir selamet ve bereketlerle [gemiden] in! Daha birtakım ümmetler de var ki onları [dünyada] faydalandıracağız, sonra onlara tarafımızdan elem dolu bir azap dokunacaktır.” (48)
فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلَمْ تُعْطَفْ لِوُقُوعِهَا فِي سِيَاقِ الْمُحَاوَرَةِ بَيْنَ نُوحٍ- ﵇ وَرَبِّهُ، فَإِنَّ نُوحًا- ﵇ لَمَّا أَجَابَ بِقَوْلِهِ: رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ [هود: ٤٧] إِلَى آخِرِهِ خَاطَبَهُ رَبُّهُ إِتْمَامًا لِلْمُحَاوَرَةِ بِمَا يُسَكِّنُ جَأْشَهُ.
Cümle, Nûh -aleyhisselâm- ile Rabbi arasındaki muhavere (karşılıklı konuşma) bağlamında vuku bulduğu için [atıf harfiyle] bağlanmayıp fasledilmiştir (müstakil getirilmiştir). Çünkü Nûh -aleyhisselâm-: { رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْئَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } [Hûd: 47] “Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım...” diyerek cevap verince, Rabbi muhavereyi tamamlamak üzere onun yüreğini teskin edecek şekilde ona hitap etmiştir.