[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦١]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 61]
قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١)
{ قالُوا سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ (٦١) } “Dediler ki: 'Onu babasından [izin alıp getirmek için] ikna etmeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.' (61)”
وَعْدٌ بِأَنْ يَبْذُلُوا قُصَارَى جُهْدِهِمْ فِي الْإِتْيَانِ بِأَخِيهِمْ وَإِشْعَارٌ بِصُعُوبَةِ ذَلِكَ. فَمَعْنَى سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ سَنُحَاوِلُ أَنْ لَا يَشِحَّ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ
Kardeşlerini getirmek için ellerinden gelen bütün çabayı göstereceklerine dair bir vaat ve bu işin zorluğuna dair bir hissettirmedir. { سَنُراوِدُ عَنْهُ أَباهُ } ifadesinin anlamı, babasının onu esirgememesi için uğraşacağız demektir. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinde daha önce geçmişti: { وَراوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ...
فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ [سُورَة يُوسُف: ٢٤] .
...فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ } [Yûsuf: 23] “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi”.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ عَطْفٌ عَلَى الْوَعْدِ بِتَحْقِيقِ الْمَوْعُودِ بِهِ، فَهُوَ فِعْلُ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ، وَأَكَّدُوا ذَلِكَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ وحرف التَّأْكِيد.
{ وَإِنَّا لَفاعِلُونَ } cümlesi, vaat edilen şeyin gerçekleştirileceğine dair vaade matuftur; bu da onlara emrettiği şeyi yapmaktır. Bunu isim cümlesi ve tekit harfi ile pekiştirmişlerdir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٢]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 62]
وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)
{ وَقالَ لِفِتْيانِهِ اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها إِذَا انْقَلَبُوا إِلى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) } “[Yûsuf] adamlarına dedi ki: 'Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki yine gelirler.' (62)”
قَرَأَ الْجُمْهُورُ لِفِتْيَتِهِ بِوَزْنِ فِعْلَةٍ جَمْعُ تَكْسِيرِ فَتًى مِثْلِ أَخٍ وَإِخْوَةٍ.
Cumhur, 'ah' (أخ) ve 'ihve' (إخوة) gibi fetâ (فتى) kelimesinin kuralsız çoğulu (cemi teksîr) olarak fi'letün (فِعْلَة) vezninde { لِفِتْيَتِهِ } şeklinde okumuştur.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَخَلَفٌ لِفِتْيانِهِ بِوَزْنِ إِخْوَانٍ.
Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Halef ise ihvân (إخوان) vezninde { لِفِتْيانِهِ } şeklinde okumuşlardır.
وَالْأَوَّلُ صِيغَةُ قِلَّةٍ وَالثَّانِي صِيغَةُ كَثْرَةٍ وَكِلَاهُمَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْآخَرِ. وَعَدَدُ الْفِتْيَانِ لَا يَخْتَلِفُ.
Birincisi azlık çoğulu (kıllet sigası), ikincisi ise çokluk çoğulu (kesret sigası) kalıbıdır ve her ikisi de birbiri yerine kullanılır. Hizmetçilerin sayısı ise değişmez.
وَالْفَتَى: مَنْ كَانَ فِي مَبْدَأِ الشَّبَابِ، وَمُؤَنَّثُهُ فَتَاةٌ، وَيُطْلَقُ عَلَى الْخَادِمِ تَلَطُّفًا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَخِفُّونَ بِالشَّبَابِ فِي الْخِدْمَةِ، وَكَانُوا أَكْثَرَ مَا يَسْتَخْدِمُونَ الْعَبِيدَ.
Fetâ (فَتَى): Gençliğinin başlangıcında olan kimsedir, müennesi fetât (فتاة) kelimesidir. Nezaket gereği hizmetkâra da bu isim verilir; zira hizmette gençlerden yararlanmayı yeğlerlerdi ve en çok da köleleri istihdam ederlerdi.
وَالْبِضَاعَةُ: الْمَالُ أَوِ الْمَتَاعُ الْمُعَدُّ لِلتِّجَارَةِ. وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الدَّرَاهِمُ الَّتِي ابْتَاعُوا بِهَا الطَّعَامَ كَمَا فِي التَّوْرَاةِ.
Bidâa (بِضَاعَة): Ticaret için hazırlanmış mal veya metadır. Burada kastedilen ise Tevrat'ta geçtiği üzere yiyeceği satın aldıkları dirhemlerdir (paralardır).
وَقَوْلُهُ: لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها رَجَاءَ أَنْ يَعْرِفُوا أَنَّهَا عَيْنُ بِضَاعَتِهِمْ إِمَّا بِكَوْنِهَا مَسْكُوكٌ سِكَّةَ بِلَادِهِمْ وَإِمَّا بِمَعْرِفَةِ الصُّرَرِ الَّتِي كَانَتْ مَصْرُورَةً فِيهَا كَمَا فِي التَّوْرَاةِ، أَيْ يَعْرِفُونَ أَنَّهَا وضعت هُنَالك قصدا عَطِيَّةٍ مِنْ عَزِيزِ مِصْرَ.
{ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَها } sözü; ya kendi memleketlerinin sikkesiyle basılmış olmasından ötürü ya da Tevrat'ta geçtiği gibi içine bağlandıkları keseleri tanımalarından dolayı bunun bizzat kendi sermayeleri olduğunu bilmelerini, yani Mısır azizi tarafından bir bağış olarak kasten oraya konulduğunu anlamalarını umma gayesi taşır.
وَالرِّحَالُ: جَمْعُ رَحْلٍ، وَهُوَ مَا يُوضَعُ عَلَى الْبَعِيرِ مِنْ مَتَاعِ الرَّاكِبِ، وَلِذَا سُمِّيَ الْبَعِيرُ رَاحِلَةً.
Rihâl (رِحَال): Rahl (رَحْل) kelimesinin çoğuludur; devenin üzerine konulan binici eşyasıdır. Bu sebeple binek devesine râhile (راحلة) denilmiştir.
وَالِانْقِلَابُ: الرُّجُوعُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فِي [سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: ١٤٤] .
İnkılâb (انْقِلَاب): Geri dönmektir. Âl-i İmrân Suresi [144. ayetteki] Yüce Allah'ın { انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye mi döneceksiniz?” kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ جَوَابٌ لِلْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ لِأَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالرُّجُوعِ اسْتَشْعَرَ بِنَفَاذِ رَأْيِهِ أَنَّهُمْ قَدْ يَكُونُونَ غَيْرَ وَاجِدِينَ بِضَاعَةً لِيَبْتَاعُوا بِهَا الْمِيرَةَ لِأَنَّهُ رَأَى مَخَايِلَ الضّيق عَلَيْهِم.
{ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } cümlesi, { اجْعَلُوا بِضاعَتَهُمْ فِي رِحالِهِمْ } “Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun” sözündeki emrin gerekçesidir; zira onlara dönmelerini emrettiğinde, keskin görüşüyle üzerlerindeki darlık ve sıkıntı emarelerini gördüğü için erzak satın alacak bir sermaye bulamayabileceklerini sezmişti.
[٦٣، ٦٤]
[63, 64]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٦٣ إِلَى ٦٤]
[Yûsuf Suresi (12), Ayetler 63-64]
فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)
{ فَلَمَّا رَجَعُوا إِلى أَبِيهِمْ قالُوا يَا أَبانا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٦٣) قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلاَّ كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) } “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Bize erzak ölçülmesi yasaklandı; kardeşimizi bizimle gönder de erzak alalım. Şüphesiz biz onu mutlaka koruyacağız.' (63) Dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? Artık Allah koruyucu olarak en hayırlıdır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.' (64)”
مَعْنَى مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ حِيلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْكَيْلِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، لِأَنَّ رُجُوعَهُمْ بِالطَّعَامِ الْمُعَبَّرِ عَنهُ بالجهاز قرينَة أَنَّ الْمَنْعَ مِنَ الْكَيْلِ يَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَلِأَنَّ تَرْكِيبَ مُنِعَ مِنَّا يُؤْذِنُ بِذَلِكَ، إِذْ جَعَلُوا الْكَيْلَ مَمْنُوعَ الِابْتِدَاءِ مِنْهُمْ لِأَنَّ مِنْ حَرْفُ ابْتِدَاءٍ.
{ مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ } ifadesinin anlamı, gelecekte bizimle ölçek arasına engel konuldu demektir; zira cihaz (erzak) ile ifade edilen yiyecekle geri dönmüş olmaları, ölçekten menedilmenin gelecekte vuku bulacağına bir karinedir. Ayrıca { مُنِعَ مِنَّا } yapısı da buna işaret eder; zira 'min' (مِنْ) başlangıç harfi olduğu için ölçeğin kendilerinden başlatılmasının engellendiğini ifade etmişlerdir.
وَالْكَيْلُ مَصْدَرٌ صَالِحٌ لِمَعْنَى الْفَاعِلِيَّةِ وَالْمَفْعُولِيَّةِ، وَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الْإِسْنَادِ إِلَى الْفَاعِلِ، أَيْ لَنْ نَكِيلَ، فَالْمَمْنُوعُ هُوَ ابْتِدَاءُ الْكَيْلِ مِنْهُمْ. وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ بِيَدِهِمْ مَا يُكَالُ تَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْكَيْلِ بِطَلَبِهِ، أَيْ مُنِعَ مِنَّا ذَلِكَ لِعَدَمِ الْفَائِدَةِ لِأَنَّنَا لَا نُمْنَحُهُ إِلَّا إِذَا وَفَّيْنَا بِمَا وَعَدْنَا مِنْ إِحْضَارِ أَخِينَا. وَلِذَلِكَ صَحَّ تَفْرِيعُ فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا عَلَيْهِ، فَصَارَ تَقْدِير الْكَلَامِ:
Keyl (كَيْل), hem fail (etken) hem de mef'ûl (edilgen) anlamına elverişli bir mastardır; burada faile isnat anlamındadır, yani 'biz ölçekle alamayacağız' demektir. Dolayısıyla menedilen şey, ölçeğin kendilerinden başlatılmasıdır. Ellerinde ölçülecek bir mal bulunmadığına göre keyl kelimesinin onu talep etmekle tevil edilmesi zorunlu olur; yani 'kardeşimizi getirme vaadimizi yerine getirmedikçe bize verilmeyeceği için bu talep bizden menedildi' demektir. Bu sebeple { فَأَرْسِلْ مَعَنا أَخانا } “Kardeşimizi bizimle gönder” sözünün buna bağlanması doğru olmuştur. Buna göre cümlenin takdiri şöyle olur:
مُنِعْنَا مِنْ أَنْ نَطْلُبَ الْكَيْلَ إِلَّا إِذَا حَضَرَ
'Kardeşimiz bizimle birlikte...
مَعَنَا أخونا. فَتعين أَنه حَكَوُا الْقِصَّةَ لِأَبِيهِمْ مُفَصَّلَةً وَاخْتَصَرَهَا الْقُرْآن لظُهُور المرد. وَالْمَعْنَى: إِنْ أَرْسَلْتَهُ مَعَنَا نَرْحَلْ لِلِاكْتِيَالِ وَنَطْلُبْهُ. وَإِطْلَاقُ الْمَنْعِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَجَازٌ، لِأَنَّهُمْ أُنْذِرُوا بِالْحِرْمَانِ فَصَارَ طَلَبُهُمْ مَمْنُوعًا مِنْهُمْ لِأَنَّ طَلَبَهُ عَبَثٌ.
...hazır bulunmadıkça ölçek talep etmekten menedildik.' Dolayısıyla kıssayı babalarına ayrıntılı olarak anlattıkları anlaşılmaktadır; maksat aşikâr olduğu için Kur'an bunu özetlemiştir. Mana şudur: 'Eğer onu bizimle gönderirsen erzak almak için yola çıkar ve onu talep ederiz.' Menetme (yasaklama) kelimesinin bu anlama ıtlak edilmesi mecazdır; zira mahrum bırakılacakları kendilerine bildirilmiş, böylece beyhude olacağı için onların talepte bulunmaları kendilerinden menedilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَكْتَلْ بِنُونِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ- بِتَحْتِيَّةٍ عِوَضَ النُّونِ- عَلَى أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى أَخانا أَيْ يَكْتَلْ مَعَنَا.
Cumhur { نَكْتَلْ } kelimesini mütekellim maagayr (biz) nûn'u ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise nûn yerine yâ ile [{ يَكْتَلْ }] okumuşlardır; bu da { أَخانا } ifadesine raci olup 'o bizimle birlikte erzak alsın' demektir.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَأَرْسِلْ. وَأَكَّدُوا حِفْظَهُ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الثَّبَاتِ وَبِحَرْفِ التَّوْكِيدِ.
{ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } cümlesi { فَأَرْسِلْ } cümlesine matuftur. Onu koruyacaklarını sebata delalet eden isim cümlesi ve tekit harfiyle pekiştirmişlerdir.
وَجَوَابُ أَبِيهِمْ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ: إِنِّي آمَنُكُمْ عَلَيْهِ كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ، وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مَاذَا أَفَادَ ائْتِمَانُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ حَتَّى آمَنَكُمْ عَلَيْهِ.
Babalarının cevabı, iki manaya da gelebilecek şekilde yönlendirilmiş bir sözdür: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi onun hakkında da size güvenir miyim?' yahut 'Daha önce kardeşine güvenmeniz ne fayda verdi ki şimdi onun hakkında size güveneyim?' manalarına muhtemeldir.
وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِيهِ مَعْنَى النَّفْيِ، فَهُوَ يَسْتَفْهِمُ عَنْ وَجْهِ التَّأْكِيدِ فِي قَوْلِهِمْ: وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ عَلَى احْتِمَالَيْهَا هُوَ التَّفْرِيعُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً [سُورَة يُوسُف: ٦٤] ، أَيْ خَيْرٌ حِفْظًا مِنْكُمْ، فَإِنْ حَفِظَهُ اللَّهُ سَلِمَ وَإِنْ لَمْ يَحْفَظْهُ لَمْ يَسْلَمْ كَمَا لَمْ يَسْلَمْ أَخُوهُ مِنْ قَبْلُ حِينَ أَمِنْتُكُمْ عَلَيْهِ.
Soru, inkârî olup nefy (olumsuzluk) anlamı taşır; dolayısıyla onların { وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz biz onu mutlaka koruyacağız” sözlerindeki pekiştirmenin gerekçesini sormaktadır. Cümlenin her iki ihtimale göre de asıl maksadı, { فَاللَّهُ خَيْرٌ حافِظاً } [Yûsuf: 64] “Artık Allah koruyucu olarak en hayırlıdır” yani 'O, koruma bakımından sizden daha hayırlıdır; Allah korursa o esenlik bulur, Allah korumazsa daha önce kardeşi hakkında size güvendiğimde selamet bulamadığı gibi o da kurtulamaz' buyruğundaki neticeye varmaktır.
وَهُمْ قَدِ اقْتَنَعُوا بِجَوَابِهِ وَعَلِمُوا مِنْهُ أَنَّهُ مُرْسِلٌ مَعَهُمْ أَخَاهُمْ، وَلِذَلِكَ لَمْ يُرَاجِعُوهُ فِي شَأْنه.
Onlar onun bu cevabıyla ikna oldular ve kardeşlerini kendileriyle birlikte göndereceğini anladılar; bu yüzden bu hususta onunla bir daha tartışmadılar.
وحافِظاً مَصْدَرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَحَفْصٌ حافِظاً عَلَى أَنَّهُ حَالٌ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَهِيَ حَال لَازِمَة.
{ حافِظاً } kelimesi, cumhurun kıraatinde temyiz olarak mensup bir mastardır. Hamza, Kisâî ve Hafs ise { حافِظاً } kelimesini lafza-i celâlden hâl olarak okumuşlardır ve bu lâzım (ayrılmaz) bir hâldir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٥]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 65]
وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥)
{ وَلَمَّا فَتَحُوا مَتاعَهُمْ وَجَدُوا بِضاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قالُوا يَا أَبانا مَا نَبْغِي هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَنَحْفَظُ أَخانا وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) } “Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler. 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz bize geri verilmiş. Ailemize yine erzak getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü de artırırız. Bu [aldığımız], az bir ölçektir' dediler. (65)”
أَصْلُ الْمَتَاعِ مَا يُتَمَتَّعُ بِهِ مِنَ الْعُرُوضِ وَالثِّيَابِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٠٢] . وَأُطْلِقَ هُنَا عَلَى أَعْدَالِ الْمَتَاعِ وَأَحْمَالِهِ مِنْ تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ الْحَالِّ فِيهِ.
Metâ (مَتَاع) kelimesinin aslı, ticaret eşyası ve elbiseler gibi kendisinden faydalanılan şeylerdir. Nisa Suresi'nde [102] Yüce Allah'ın: { لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ } “Silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olsanız” buyruğunda geçmişti. Burada ise, kabın içindeki şeyin adıyla adlandırılması kabilinden, eşyanın denkleri ve yükleri için kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ قالُوا يَا أَبانا مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِتَرَقُّبِ السَّامِعِ أَنْ يَعْلَمَ مَاذَا صَدَرَ مِنْهُمْ حِينَ فَجَأَهُمْ وِجْدَانُ بِضَاعَتِهِمْ فِي ضمن مَتَاعهمْ لِأَنَّهُ مُفَاجَأَةٌ غَرِيبَةٌ، وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ لَمْ يُعْطَفْ بِالْفَاءِ.
{ قالُوا يَا أَبانا } cümlesi, dinleyicinin yüklerinin arasında mallarını bulduklarında onlardan ne sadır olduğunu öğrenme beklentisinden dolayı istînâf-ı beyânîdir; çünkü bu şaşırtıcı bir sürprizdir. İşte bu nükteden ötürü fâ harfiyle atfedilmemiştir.
وَمَا فِي قَوْلِهِ: مَا نَبْغِي يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ بِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَطَلَّبُ مِنْهُمْ تَحْصِيلَ بُغْيَةٍ فَيُنْكِرُونَ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ بُغْيَةٌ أُخْرَى، أَيْ مَاذَا نَطْلُبُ بَعْدَ هَذَا. وَيَجُوزُ كَوْنُ مَا نَافِيَةً، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ.
{ مَا نَبْغِي } buyruğundaki { مَا }, muhatabın kendilerinden bir talep peşinde koşan kimse yerine konulmasıyla, başka bir talepleri olabileceğini inkâr ettikleri inkârî istifham olması caizdir; yani 'Bundan sonra daha ne isteriz?' demektir. { مَا }'nın nâfiye (olumsuzluk edatı) olması da caizdir; inkârî istifham da olumsuzluk anlamında olduğu için mana birdir.
وَجُمْلَةُ هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ مَا نَبْغِي عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ. وَإِنَّمَا عَلِمُوا أَنَّهَا رُدَّتْ إِلَيْهِمْ بِقَرِينَةِ وَضْعِهَا فِي الْعِدْلِ بَعْدَ وَضْعِ الطَّعَامِ وَهُمْ قَدْ كَانُوا دَفَعُوهَا إِلَى الْكَيَّالِينَ، أَوْ بِقَرِينَةِ مَا شَاهَدُوا فِي يُوسُفَ- ﵇ مِنَ الْعَطْفِ عَلَيْهِمْ، وَالْوَعْدِ بِالْخَيْرِ إِنْ هُمْ أَتَوْا بِأَخِيهِمْ إِذْ قَالَ لَهُمْ أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ [سُورَة يُوسُف: ٥٩] .
{ هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } cümlesi, her iki ihtimale göre de { مَا نَبْغِي } cümlesini açıklayıcıdır. Onu ölçekçilere teslim etmiş oldukları halde yiyeceğin konulmasından sonra denklerin içine konulması karinesiyle yahut Yûsuf'ta (aleyhisselâm) müşahede ettikleri şefkat ve kardeşlerini getirmeleri halinde kendilerine vaat edilen hayır karinesiyle kendilerine geri verildiğini bilmişlerdir; zira onlara: { أَلا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } [Yûsuf: 59] “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tastamam dolduruyorum ve ben konukseverlerin en hayırlısıyım” demişti.
وَجُمْلَةُ وَنَمِيرُ أَهْلَنا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا، لِأَنَّهَا فِي قُوَّةِ هَذَا ثَمَنُ مَا نَحْتَاجُهُ مِنَ الْمِيرَةِ صَارَ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ بِهِ أَهْلَنَا، أَيْ نَأْتِيهِمْ بِالْمِيرَةِ.
{ وَنَمِيرُ أَهْلَنا } cümlesi { هذِهِ بِضاعَتُنا رُدَّتْ إِلَيْنا } cümlesine matuftur; zira bu, 'İhtiyaç duyduğumuz erzakın bedeli elimize geçti, onunla ailemize yiyecek sağlarız' yani onlara erzak getiririz anlamı kuvvetindedir.
وَالْمِيرَةُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ بَعْدَهَا يَاءٌ سَاكِنَةٌ-: هِيَ الطَّعَامُ الْمَجْلُوبُ.
Mîre (مِيرَة) -mîm'in kesresi ve ardından gelen sakin yâ ile-, dışarıdan getirilen yiyecektir.
وَجُمْلَةُ وَنَحْفَظُ أَخانا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَنَمِيرُ أَهْلَنا، لِأَنَّ الْمَيْرَ يَقْتَضِي ارْتِحَالًا لِلْجَلْبِ، وَكَانُوا سَأَلُوا أَبَاهُمْ أَنْ يَكُونَ أَخُوهُمْ رَفِيقًا لَهُمْ فِي الارتحال الذُّكُور، فَكَانَت الْمُنَاسب بَيْنَ جُمْلَةِ وَنَمِيرُ أَهْلَنا وَجُمْلَةِ وَنَحْفَظُ أَخانا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ تَطْمِينًا لِخَاطِرٍ فِيهِمْ.
{ وَنَحْفَظُ أَخانا } cümlesi { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } cümlesine matuftur; çünkü erzak temini yola çıkmayı gerektirir ve onlar babalarından, zikredilen yolculukta kardeşlerinin kendilerine yoldaş olmasını istemişlerdi. Bu bakımdan { وَنَمِيرُ أَهْلَنا } cümlesi ile { وَنَحْفَظُ أَخانا } cümlesi arasındaki münasebet hasıl olmuş ve babalarının gönlünü rahatlatmak için bunu zikretmişlerdir.
وَجُمْلَةُ وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ زِيَادَةٌ فِي إِظْهَارِ حِرْصِهِمْ عَلَى سَلَامَةِ أَخِيهِمْ لِأَنَّ فِي
{ وَنَزْدادُ كَيْلَ بَعِيرٍ } cümlesi, kardeşlerinin selametine olan hırslarını göstermede bir ziyadeliktir; çünkü
سَلَامَتِهِ فَائِدَةً لَهُمْ بِازْدِيَادِ كَيْلِ بَعِيرٍ، لِأَنَّ يُوسُفَ- ﵇ لَا يُعْطِي الْمُمْتَارَ أَكْثَرَ مِنْ حِمْلِ بَعِيرٍ مِنَ الطَّعَامِ، فَإِذَا كَانَ أَخُوهُمْ مَعَهُمْ أَعْطَاهُ حِمْلَ بَعِيرٍ فِي عِدَادِ الْأُخْوَةِ. وَبِهِ تَظْهَرُ الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَالَّتِي قَبْلَهَا.
onun esenliğinde bir deve yükü [erzak] artırmak suretiyle kendileri için bir menfaat vardır. Çünkü Yûsuf (aleyhisselâm) erzak alana bir deve yükünden fazla yiyecek vermiyordu; kardeşleri yanlarında olduğunda ise kardeşler sayısınca ona da bir deve yükü verecekti. Bununla bu cümle ile bir önceki cümle arasındaki münasebet ortaya çıkar.
وَهَذِهِ الْجُمَلُ مُرَتَّبَةٌ تَرْتِيبًا بَدِيعًا لِأَنَّ بَعْضَهَا مُتَوَلِّدٌ عَنْ بَعْضٍ.
Bu cümleler, bir kısmı diğerinden doğduğu için eşsiz bir tertiple dizilmiştir.
وَالْإِشَارَةُ فِي ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ إِلَى الطَّعَامِ الَّذِي فِي مَتَاعِهِمْ. وَإِطْلَاقُ الْكَيْلِ عَلَيْهِ مِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْدَرِ عَلَى الْمَفْعُولِ بِقَرِينَةِ الْإِشَارَةِ.
{ ذلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ } buyruğundaki işaret, yüklerinin içindeki yiyeceğedir. Ona { كَيْلٌ } denilmesi, işaret karinesiyle masdarın mef'ûl yerine kullanılmasındandır.
قِيلَ: إِنَّ يَعْقُوبَ- ﵇ قَالَ لَهُمْ: لَعَلَّهُمْ نَسُوا الْبِضَاعَةَ فَإِذَا قَدِمْتُمْ عَلَيْهِمْ فَأَخْبِرُوهُمْ بِأَنَّكُمْ وَجَدْتُمُوهَا فِي رحالكُمْ.
Denildi ki: Ya‘kûb (aleyhisselâm) onlara: "Olur ki sermayeyi unutmuşlardır; onların yanına vardığınızda onu denklerinizde bulduğunuzu kendilerine haber verin" dedi.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٦]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 66]
قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)
{ قالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلاَّ أَنْ يُحاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } “[Ya‘kûb] dedi ki: 'Kuşatılıp çaresiz bırakılmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz vermedikçe onu sizinle asla göndermem.' Ona sağlam sözlerini verdiklerinde [Ya‘kûb]: 'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi. (66)”
اشْتَهَرَ الْإِيتَاءُ وَالْإِعْطَاءُ وَمَا يُرَادُ بِهِمَا فِي إِنْشَاءِ الْحَلِفِ لِيَطْمَئِنَّ بِصِدْقِ الْحَالِفِ غَيْرُهُ وَهُوَ الْمَحْلُوفُ لَهُ.
Îtâ (vermek) ve i‘tâ ile bu ikisiyle kastedilen şeyler, yemin edenin doğruluğuna başkasının yani adına yemin edilenin (yeminin muhatabının) güven duyması için yemin etme hakkında meşhur olmuştur.
وَفِي حَدِيثِ الْحَشْرِ «فَيُعْطِي اللَّهَ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ أَنْ لَا يَسْأَلَهُ غَيْرَهُ»
Haşir hadisinde şöyle geçer: «فَيُعْطِي اللَّهَ مِنْ عُهُودٍ وَمَوَاثِيقَ أَنْ لَا يَسْأَلَهُ غَيْرَهُ» “Ondan başka bir şey istemeyeceğine dair Allah'a ahitler ve sağlam sözler verir.”
، كَمَا أُطْلِقَ فِعْلُ الْأَخْذِ عَلَى تَلَقِّي الْمَحْلُوفِ لَهُ لِلْحَلِفِ، قَالَ تَعَالَى: وأخذنا مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً [سُورَة النِّسَاء: ٢١] وقَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ [سُورَة يُوسُف: ٨٠] .
Nitekim ahz (almak) fiili de yeminin muhatabının yemini kabul etmesi için kullanılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وأخذنا مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } [Nisâ: 21] “Ve sizden sağlam bir teminat almıştık” ve { وقَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقاً مِنَ اللَّهِ } [Yûsuf: 80] “Hâlbuki daha önce babanız sizden Allah adına sağlam bir söz almıştı.”
وَلَعَلَّ سَبَبَ إِطْلَاقِ فِعْلِ الْإِعْطَاءِ أَنَّ الْحَالِفَ كَانَ فِي الْعُصُورِ الْقَدِيمَةِ يُعْطِي الْمَحْلُوفَ لَهُ شَيْئًا تَذْكِرَةً لِلْيَمِينِ مِثْلَ سَوْطِهِ أَوْ خَاتَمِهِ، أَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَضَعُونَ عِنْدَ صَاحِبِ الْحَقِّ ضَمَانًا يَكُونُ رَهِينَةً عِنْدَهُ. وَكَانَتِ الْحمالَة طَريقَة للتوثق فَشَبَّهَ الْيَمِينَ بِالْحَمَالَةِ. وَأَثْبَتَ لَهُ الْإِعْطَاءَ وَالْأَخْذَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَكْنِيَّةِ، وَقَدِ اشْتُهِرَ ضِدُّ ذَلِكَ فِي إبِْطَال التَّوَثُّق يُقَالُ: رَدَّ عَلَيْهِ حِلْفَهُ.
İ‘tâ (verme) fiilinin kullanılmasının sebebi, belki de yemin edenin eski çağlarda adına yemin edilene kamçısı veya yüzüğü gibi yemini hatırlatacak bir şey vermesi yahut hak sahibinin yanına rehin olacak bir teminat bırakmaları idi. Kefalet de bir güvence yolu idi; bu yüzden yemini kefalete benzetmiş ve istiâre-i mekniyye yoluyla ona verme ve alma fiillerini isnat etmiştir. Güvenceyi iptal etmede de bunun zıddı meşhur olmuştur; nitekim "yeminini ona iade etti" denilir.
وَالْمَوْثِقُ: أَصْلُهُ مصدر ميمي للتوثّق، أُطْلِقَ هُنَا عَلَى الْمَفْعُولِ وَهُوَ مَا بِهِ التَّوَثُّقُ، يَعْنِي الْيَمِينَ.
Mevsik (مَوْثِق): Aslı güven duymak (tevessuk) için mîmî masdardır; burada mef'ûl yani kendisiyle güven sağlanan şey, yani yemin anlamında kullanılmıştır.
ومِنَ اللَّهِ صِفَةٌ لِ مَوْثِقاً، ومِنَ لِلِابْتِدَاءِ، أَيْ مَوْثِقًا صَادِرًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ مِنَ اللَّهِ } ifadesi { مَوْثِقاً } kelimesinin sıfatıdır; { مِنَ } ibtida (başlangıç) içindir, yani 'Allah Teâlâ'dan sadır olan bir teminat' demektir.
وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنْ يَجْعَلُوا اللَّهَ شَاهِدًا عَلَيْهِمْ فِيمَا وَعَدُوا بِهِ بِأَنْ يَحْلِفُوا بِاللَّهِ فَتَصِيرُ شَهَادَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ كَتَوَثُّقٍ صَادِرٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَا الِاعْتِبَارِ. وَذَلِكَ أَنْ يَقُولُوا: لَكَ مِيثَاقُ اللَّهِ أَوْ عَهْدُ
Bunun manası, Allah'a yemin etmek suretiyle vadettikleri şeyde Allah'ı kendilerine şahit kılmalarıdır; böylece Allah'ın onlara şahitliği bu itibarla Allah Teâlâ'dan sadır olan bir güvence gibi olur. Bu da onların: "Allah'ın ahdi veya yemini
اللَّهِ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ، وَبِهَذَا يُضَافُ الْمِيثَاقُ وَالْعَهْدُ إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ كَأَنَّ الْحَالِفَ اسْتَوْدَعَ اللَّهَ مَا بِهِ التَّوَثُّقُ لِلْمَحْلُوفِ لَهُ.
senin üzerinedir" yahut benzeri bir söz söylemeleridir. Bu sayede, sanki yemin eden kişi adına yemin edilen için güvence teşkil eden şeyi Allah'a emanet etmiş gibi, mîsâk ve ahid lafza-i celâle izafe edilir.
وَجُمْلَةُ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَوْثِقاً. وَهُوَ حِكَايَةٌ لِقَوْلٍ يَقُولُهُ أَبْنَاؤُهُ الْمَطْلُوبُ مِنْهُمْ إِيقَاعُهُ حِكَايَةً بِالْمَعْنَى عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ لِأَنَّهُمْ لَوْ نَطَقُوا بِالْقَسَمِ لَقَالُوا: لَنَأْتِيَنَّكَ بِهِ، فَلَمَّا حَكَاهُ هُوَ رَكَّبَ الْحِكَايَةَ بِالْجُمْلَةِ الَّتِي هِيَ كَلَامُهُمْ وَبِالضَّمَائِرِ الْمُنَاسِبَةِ لِكَلَامِهِ بِخِطَابِهِ إِيَّاهُمْ.
{ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ } cümlesi, { مَوْثِقاً } kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir yeminin cevabıdır. Bu, sözlerin nakledilmesi üslubuna göre mana ile nakil yoluyla, kendilerinden yerine getirilmesi istenen oğullarının söyleyeceği sözün bir naklidir; zira onlar yemini bizzat telaffuz etselerdi 'Onu sana mutlaka getireceğiz' derlerdi. [Ya‘kûb] bunu naklettiğinde, onların sözü olan cümleyi ve onlara hitabına uygun düşen zamirleri kullanarak nakli oluşturmuştur.
وَمِنْ هَذَا النَّوْعِ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ عِيسَى- ﵇ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [سُورَة الْمَائِدَة: ١١٧] ، وَإِنَّ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ: قُلْ لَهُمْ أَنْ يَعْبُدُوا رَبَّكَ وَرَبَّهُمْ.
Yüce Allah'ın Îsâ'dan (aleyhisselâm) naklen buyurduğu şu ayet de bu türdendir: { مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ } [Mâide: 117] “Onlara, bana emrettiğinden başkasını söylemedim: 'Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin' [dedim].” Halbuki Allah'ın ona emrettiği şey: 'Onlara senin ve onların Rabbine kulluk etmelerini söyle' şeklindedir.
وَمَعْنَى يُحاطَ بِكُمْ يُحِيطُ بِكُمْ مُحِيطٌ وَالْإِحَاطَةُ: الْأَخْذُ بِأَسْرٍ أَوْ هَلَاكٍ مِمَّا هُوَ خَارِجٌ عَنْ قُدْرَتِهِمْ، وَأَصْلُهُ إِحَاطَةُ الْجَيْشِ فِي الْحَرْبِ، فَاسْتُعْمِلَ مَجَازًا فِي الْحَالَةِ الَّتِي لَا يُسْتَطَاعُ التَّغَلُّبُ عَلَيْهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ [سُورَة يُونُس:
{ يُحاطَ بِكُمْ } ifadesinin anlamı, bir kuşatıcının sizi kuşatmasıdır. İhata (kuşatma); güçlerinin yetmeyeceği şekilde esir alınarak veya helak edilerek yakalanmaktır. Aslı savaşta ordunun kuşatılmasıdır; ardından güç yetirilemeyen durumlar için mecaz olarak kullanılmıştır. Yûnus Suresi'nde: { وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ } [Yûnus:
٢٢] .
22] “ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları [zaman]” buyruğunda geçmişti.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ عُمُومِ أَحْوَالٍ، فَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنْ مَعَ الْفِعْلِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَهُوَ كَالْإِخْبَارِ بِالْمَصْدَرِ فَتَأْوِيلُهُ: إِلَّا مُحَاطًا بِكُمْ.
{ إِلَّا أَنْ يُحاطَ بِكُمْ } buyruğundaki istisna, umumî hâllerden bir istisnadır. { أَنْ } ile fiilden tevil edilen masdar hâl konumundadır ve masdarla haber verme gibidir; takdiri ise: 'kuşatılmış olmanız müstesna' şeklindedir.
وَقَوْلُهُ: اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ تَذْكِيرٌ لَهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ رَقِيبٌ عَلَى مَا وَقَعَ بَيْنَهُمْ.
{ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } buyruğu, aralarında cereyan eden şeye Allah'ın gözetleyici olduğunu onlara bir hatırlatmadır.
وَهَذَا تَوْكِيدٌ لِلْحَلِفِ.
Bu da yemin için bir pekiştirmedir.
وَالْوَكِيلُ: فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مَوْكُولٍ إِلَيْهِ، وَتَقَدَّمَ فِي وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فِي سُورَةِ آل عمرَان [١٧٣] .
Vekil (الْوَكِيل): mef'ûl anlamında faîl veznindedir, yani kendisine iş havale edilen demektir. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } [173] “Ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir' dediler” ayetinde geçmişti.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٧]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 67]
وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧)
{ وَقالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) } “Ve dedi ki: 'Ey oğullarım! [Şehre] bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Bununla beraber, Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Ben O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnızca O'na tevekkül etsinler.' (67)”
وَقالَ يَا بَنِيَّ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ [يُوسُف: ٦٦] .
{ وَقالَ يَا بَنِيَّ } cümlesi, { قالَ اللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } [Yûsuf: 66] cümlesine matuftur.
وَإِعَادَةُ فِعْلِ قالَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى اخْتِلَافِ زَمَنِ الْقَوْلَيْنِ وَإِنْ كَانَا مَعًا مُسَبَّبَيْنِ عَلَى إِيتَاءِ مَوْثِقِهِمْ، لِأَنَّهُ اطْمَأَنَّ لِرِعَايَتِهِمُ ابْنَهُ وَظَهَرَتْ لَهُ الْمَصْلَحَةُ فِي سفرهم للإمتار، فَقَوْلُهُ: يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ صَادِرٌ فِي وَقْتِ إِزْمَاعِهِمُ الرَّحِيلَ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ حِكَايَةِ
{ قالَ } fiilinin tekrarlanması, her ikisi de sağlam söz vermelerine bağlı olmakla birlikte iki sözün zamanının farklılığına işaret etmek içindir; zira [Ya‘kûb] oğlunu koruyacakları hususunda tatmin olmuş ve erzak getirmek için yapacakları yolculukta maslahat görmüştür. Dolayısıyla onun: { يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ } sözü, yola çıkmaya azmettikleri vakitte sadır olmuştur. Onun
قَوْلِهِ هَذَا الْعِبْرَةُ بِقَوْلِهِ: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَخَّ.
bu sözünün nakledilmesindeki maksat, { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ilh. buyruğundan ibret alınmasıdır.
وَالْأَبْوَابُ: أَبْوَابُ الْمَدِينَةِ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْبَابِ آنِفًا. وَكَانَتْ مَدِينَةَ (مَنْفِيسَ) مِنْ أَعْظَمِ مُدُنِ الْعَالَمِ فَهِيَ ذَاتُ أَبْوَابٍ. وَإِنَّمَا نَهَاهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ خَشْيَةَ أَنْ يَسْتَرْعِيَ عَدَدُهُمْ أَبْصَارَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَحُرَّاسَهَا وَأَزْيَاؤُهُمْ أَزْيَاءُ الْغُرَبَاءِ عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ أَنْ يُوجِسُوا مِنْهُمْ خِيفَةً مِنْ تَجَسُّسٍ أَوْ سَرِقَةٍ فَرُبَّمَا سَجَنُوهُمْ
Kapılar, şehrin kapılarıdır. Kapı kelimesi az önce geçmişti. Menfis şehri dünyanın en büyük şehirlerindendi, dolayısıyla kapıları vardı. Onların şehre tek bir kapıdan girmelerini yasaklaması, sayıları ve kılık kıyafetleri şehir halkına yabancı olduğundan şehir halkının ve muhafızlarının dikkatini çekip casusluk veya hırsızlık endişesiyle onlardan şüphelenmeleri, bu yüzden onları belki hapse atmaları
أَوْ رَصَدُوا الْأَعْيُنَ إِلَيْهِمْ، فَيَكُونُ ذَلِكَ ضُرًّا لَهُمْ وَحَائِلًا دُونَ سُرْعَةِ وُصُولِهِمْ إِلَى يُوسُفَ- ﵇ وَدُونَ قَضَاءِ حَاجَتِهِمْ. وَقَدْ قِيلَ فِي الْحِكْمَةِ: «اسْتَعِينُوا عَلَى قَضَاءِ حَوَائِجِكُمْ بِالْكِتْمَانِ» .
yahut üzerlerine gözcüler dikmeleri endişesiyledir; bu da onlar için bir zarar olur, Yûsuf'a (aleyhisselâm) hızla ulaşmalarına ve ihtiyaçlarını görmelerine engel teşkil ederdi. Nitekim hikmetli sözde: «اسْتَعِينُوا عَلَى قَضَاءِ حَوَائِجِكُمْ بِالْكِتْمَانِ» “İhtiyaçlarınızı gidermede gizlilikle yardım isteyiniz” denilmiştir.
وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ إِقَامَةِ الْحُرَّاسِ وَالْأَرْصَادِ أَنْ تَكُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْمَدِينَةِ اقْتَصَرَ عَلَى تَحْذِيرِهِمْ مِنَ الدُّخُولِ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ دُونَ أَنْ يُحَذِّرَهُمْ مِنَ الْمَشْيِ فِي سِكَّةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ سِكَكِ الْمَدِينَةِ، وَوَثِقَ بِأَنَّهُمْ عَارِفُونَ بِسِكَكِ الْمَدِينَةِ فَلَمْ يَخْشَ ضَلَالَهُمْ فِيهَا، وَعَلِمَ أَنَّ (بِنْيَامِينَ) يَكُونُ فِي صُحْبَةِ أَحَدِ إِخْوَتِهِ لِئَلَّا يَضِلَّ فِي الْمَدِينَةِ.
Muhafızların ve gözetleyicilerin konuşlandırılması şehrin kapılarında olduğundan, şehir sokaklarından tek bir sokakta yürümelerini yasaklamayıp sadece tek bir kapıdan girmemeleri konusunda onları uyarmakla yetindi; zira onların şehir sokaklarını bildiklerine güveniyor ve orada yollarını kaybetmelerinden korkmuyordu. Ayrıca Bünyâmin'in şehirde kaybolmaması için kardeşlerinden birinin refakatinde olacağını biliyordu.
وَالْمُتَفَرِّقَةُ أَرَادَ بِهَا الْمُتَعَدِّدَةَ لِأَنَّهُ جَعَلَهَا فِي مُقَابَلَةِ الْوَاحِدِ. وَوَجْهُ الْعُدُولِ عَنِ الْمُتَعَدِّدَةِ إِلَى الْمُتَفَرِّقَةِ الْإِيمَاءُ إِلَى عِلَّةِ الْأَمْرِ وَهِيَ إِخْفَاءُ كَوْنِهِمْ جَمَاعَةً وَاحِدَةً.
{ الْمُتَفَرِّقَةُ } ile müteaddit (birden çok) kapıları kastetmiştir; çünkü onu birin karşılığı yapmıştır. 'Müteaddit' yerine 'müteferrika' lafzına yönelmenin gerekçesi ise, emrin illetine, yani tek bir grup olduklarını gizlemeye ima etmektir.
وَجُمْلَةُ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ، أَيْ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ بِوَصِيَّتِي هَذِهِ شَيْئًا. ومِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ أُغْنِي، أَيْ لَا يَكُونُ مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ مُغْنِيًا غَنَاءً مُبْتَدِئًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بَلْ هُوَ الْأَدَبُ وَالْوُقُوفُ عِنْدَ مَا أَمَرَ اللَّهُ، فَإِنْ صَادَفَ مَا قَدَّرَهُ فَقَدْ حَصَلَ فَائِدَتَانِ، وَإِنْ خَالَفَ مَا قَدَّرَهُ حَصَلَتْ فَائِدَةُ امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ وَاقْتِنَاعُ النَّفْسِ بِعَدَمِ التَّفْرِيطِ.
{ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } cümlesi, kelamın sonunda yer alan bir ara cümledir (mu‘terizadır); yani 'Bu tavsiyemle sizden hiçbir şeyi savamam' demektir. { مِنَ اللَّهِ } ifadesi { أُغْنِي } fiiline mütealliktir; yani 'Size emrettiğim şey, Allah katından başlayan bir koruma sağlamaz; bilakis bu, edeptir ve Allah'ın emrettiği şeyin yanında durmaktır. Eğer O'nun takdirine muvafık düşerse iki fayda hasıl olur; şayet takdirine muhalif düşerse O'nun emirlerine imtisal etme ve nefsin kusur işlemediğine kanaat getirmesi faydası hasıl olur.'
وَتَقَدَّمَ وَجْهُ تَرْكِيبِ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٤١] .
{ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } terkibinin izahı, Mâide Suresi'nde [41] Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } “Allah bir kimsenin fitneye düşmesini isterse, artık sen onun için Allah'tan hiçbir şeyi savamazsın” buyruğunda geçmişti.
وَأَرَادَ بِهَذَا تَعْلِيمَهُمُ الِاعْتِمَادَ عَلَى تَوْفِيقِ اللَّهِ وَلُطْفِهِ مَعَ الْأَخْذِ بِالْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ الظَّاهِرَةِ تَأَدُّبًا مَعَ وَاضِعِ الْأَسْبَابِ وَمُقَدِّرِ الْأَلْطَافِ فِي رِعَايَةِ الْحَالَيْنِ، لِأَنَّا لَا نَسْتَطِيعُ أَنْ نَطَّلِعَ عَلَى مُرَادِ اللَّهِ فِي الْأَعْمَالِ فَعَلَيْنَا أَنْ نَتَعَرَّفَهَا بِعَلَامَاتِهَا وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بِالسَّعْيِ لَهَا.
Bununla onlara, her iki duruma da riayet ederek sebepleri vazedene ve lütufları takdir edene karşı edep gereği, alışılagelmiş zahirî sebeplere sarılmakla birlikte Allah'ın muvaffak kılmasına ve lütfuna güvenmeyi öğretmek istemiştir. Çünkü biz, ameller hususunda Allah'ın muradına muttali olamayız; bu yüzden onları alametleriyle tanımamız gerekir, bu da ancak onlar için gayret göstermekle olur.
وَهَذَا سِرُّ مَسْأَلَةِ الْقَدَرِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ
Nitekim kader meselesinin sırrı da böyledir; buna
قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ «اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ»
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ» “Çalışın; çünkü herkes ne için yaratılmışsa kendisine o kolaylaştırılır” sözü işaret etmiştir.
،
,
وَفِي الْأَثَرِ «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا يَسَّرَ أَسْبَابَهُ»
Eserde de: «إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَمْرًا يَسَّرَ أَسْبَابَهُ» “Allah bir işi dilediğinde onun sebeplerini kolaylaştırır” [buyrulmuştur].
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى }
لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً
{ لَها سَعْيَها وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً } “...ona yaraşır bir gayretle çalışırsa ve mümin olursa, işte onların çalışmalarının karşılığı verilir.”
[سُورَة الْإِسْرَاء: ١٩] . ذَلِكَ أَنَّ شَأْنَ الْأَسْبَابِ أَنْ تَحْصُلَ عِنْدَهَا مُسَبَّبَاتُهَا. وَقَدْ يَتَخَلَّفُ ذَلِكَ بِمُعَارَضَةِ أَسْبَابٍ أُخْرَى مُضَادَّةٍ لِتِلْكَ الْأَسْبَابِ حَاصِلَةٍ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، أَوْ لِكَوْنِ السَّبَبِ الْوَاحِدِ قَدْ يَكُونُ سَبَبًا لِأَشْيَاءَ متضادة باعتبارات فيخطىء تَعَاطِيَ السَّبَبِ فِي مُصَادَفَةِ الْمُسَبَّبِ الْمَقْصُودِ، وَلَوْلَا نِظَامُ الْأَسْبَابِ وَمُرَاعَاتُهَا لَصَارَ الْمُجْتَمَعُ الْبَشَرِيُّ هَمَلًا وَهَمَجًا.
[İsrâ Suresi: 19]. Çünkü sebeplerin gereği, müsebbeblerinin (sonuçlarının) onların yanında meydana gelmesidir. Bu durum bazen, aynı anda ortaya çıkan ve o sebeplere zıt olan başka sebeplerin karşı koymasıyla veya tek bir sebebin farklı açılardan birbirine zıt şeylerin sebebi olabilmesi nedeniyle aksayabilir; böylece sebebi işleyen kimse, hedeflenen sonuca ulaşmakta yanılgıya düşer. Eğer sebepler düzeni ve onlara riayet olmasaydı, insan toplumu başıboş ve intizamsız bir güruha dönerdi.
وَالْإِغْنَاءُ: هُنَا مُشْتَقٌّ مِنَ الْغَنَاءِ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَبِالْمَدِّ-، وَهُوَ الْإِجْزَاءُ وَالِاضْطِلَاعُ وَكِفَايَةُ الْمُهِمِّ، وَأَصْلُهُ مُرَادِفُ الْغِنَى- بِكَسْرِ الْغَيْنِ وَالْقَصْرِ- وَهُمَا مَعًا ضِدُّ الْفَقْرِ، وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ الْغَنَاءِ الْمَفْتُوحِ الْمَمْدُودِ فِي الْإِجْزَاءِ وَالْكِفَايَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ لِأَنَّ مَنْ أَجْزَأَ وَكَفَى فَقَدْ أَذْهَبَ عَنْ نَفْسِهِ الْحَاجَةَ إِلَى الْمُغْنِينَ وَأَذْهَبَ عَمَّنْ أَجْزَأَ عَنْهُ الِاحْتِيَاجَ أَيْضًا، وَشَاعَ هَذَا الِاسْتِعْمَالُ الْمَجَازِيُّ حَتَّى غَلَبَ عَلَى هَذَا الْفِعْلِ، فَلِذَلِكَ كَثُرَ فِي الْكَلَامِ تَخْصِيصُ الْغَنَاءِ بِالْفَتْحِ وَالْمَدِّ بِهَذَا الْمَعْنَى، وَتَخْصِيصُ الْغِنَى- بِالْكَسْرِ وَالْقَصْرِ- فِي مَعْنَى ضِدِّ الْفَقْرِ وَنَحْوِهِ حَتَّى صَارَ الْغَنَاءُ الْمَمْدُودُ لَا يَكَادُ يُسْمَعُ فِي مَعْنَى ضِدِّ الْفَقْرِ. وَهِيَ تَفْرِقَةٌ حَسَنَةٌ مِنْ دَقَائِقِ اسْتِعْمَالِهِمْ فِي تَصَارِيفِ الْمُتَرَادِفَاتِ. فَمَا يُوجَدُ فِي كَلَامِ ابْنِ بِرِّيٍّ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الْغناء مصدر ناشىء عَنْ فِعْلِ أَغْنَى الْمَهْمُوزِ بِحَذْفِ الزَّائِدِ الْمُوهِمِ أَنَّهُ لَا فِعْلَ لَهُ مُجَرَّدٌ فَإِنَّمَا عَنَى بِهِ أَنَّ اسْتِعْمَالَ فِعْلِ غَنِيَ فِي هَذَا الْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ مَتْرُوكٌ مُمَاتٌ لَا أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ.
Buradaki 'iğnâ' (savmak/yetmek) kelimesi; 'el-ganâ'dan (الْغَنَاء) -gayn harfinin fethası ve med ile- türemiştir. Bu da yeterli gelmek, bir işi üstlenmek ve mühim olanı karşılamak demektir. Aslı ise 'el-gınâ' (الْغِنَى) -gayn harfinin kesresi ve kasr ile- ile eş anlamlı olup her ikisi de fakirliğin zıddıdır. Fethalı ve medli olan 'ganâ' kelimesi, mecaz-ı mürsel yoluyla kifayet ve yeterli olma anlamında çokça kullanılmıştır; çünkü kim yeterli gelir ve ihtiyacı karşılarsa, kendisinden zengin kılanlara duyulan ihtiyacı giderdiği gibi, yerine geçtiği kimseden de ihtiyacı gidermiş olur. Bu mecazi kullanım yaygınlaşarak bu fiile galip gelmiştir. Bu sebeple kelamda fethalı ve medli olan 'ganâ'nın bu anlama tahsis edilmesi, kesreli ve kasrlı olan 'gınâ'nın ise fakirliğin zıddı ve benzeri anlamlara tahsis edilmesi çoğalmış, öyle ki medli olan 'ganâ' fakirliğin zıddı anlamında neredeyse hiç duyulmaz olmuştur. Bu, onların eş anlamlıların çekimlerindeki ince kullanımlarından güzel bir ayrımdır. İbn Berrî'nin sözünde geçen: 'el-Ganâ, hemzeli 'ağnâ' fiilinden türemiş olup fazlalığın atılmasıyla oluşmuş bir mastardır' şeklindeki, sanki onun mücerred (üç harfli) bir fiili yokmuş vehmini veren ifadesiyle kastettiği şey, 'ganiye' fiilinin bu mecazi anlamda kullanımının terk edilmiş ve kullanım dışı kalmış olduğudur; yoksa onun mücerred bir fiilinin bulunmadığı demek değildir.
وَلِذَلِكَ فَمَعْنَى فِعْلِ (أَغْنَى) بِهَذَا الِاسْتِعْمَالِ مَعْنَى الْأَفْعَالِ الْقَاصِرَةِ، وَلَمْ يُفِدْهُ الْهَمْزُ تَعْدِيَةً، فَلَعَلَّ هَمْزَتَهُ دَالَّةٌ عَلَى الصَّيْرُورَةِ ذَا غِنًى، فَلِذَلِكَ كَانَ حَقُّهُ أَنْ لَا يَنْصِبَ الْمَفْعُولَ بِهِ بَلْ يَكُونُ فِي الْغَالِبِ مُرَادِفًا لِمَفْعُولٍ مُطْلَقٍ كَقَوْلِ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكَرِبَ:
Bu nedenle (أَغْنَى - ağnâ) fiilinin bu kullanımdaki anlamı, geçişsiz (lazım) fiillerin anlamı gibidir ve hemze ona geçişlilik kazandırmamıştır. Belki de buradaki hemze, zengin olma (sayruret) durumunu ifade etmektedir. Bu yüzden kural gereği mef‘ûlün bih almaması, bilakis çoğunlukla Amr b. Ma‘dîkerib'in şu sözünde olduğu gibi mef‘ûl-i mutlak ile eş anlamlı olması gerekirdi:
أُغْنِي غَنَاءَ الذَّاهِبِ ... ينَ أُعَدُّ لَلْحَدَثَانِ عَدًّا
Geçip gidenlerin sağladığı fayda gibi fayda sağlarım; [oysa ben] zamanın felaketleri için hazırlık olarak sayılırım.
وَيَقُولُونَ: أَغْنَى فُلَانٌ عَنْ فُلَانٍ، أَيْ فِي أَجْزَاهُ عِوَضَهُ وَقَامَ مَقَامَهُ، وَيَأْتُونَ بِمَنْصُوبٍ فَهُوَ تَرْكِيبٌ غَرِيبٌ، فَإِنَّ حَرْفَ (عَنْ) فِيهِ لِلْبَدَلِيَّةِ وَهِيَ الْمُجَاوَزَةُ الْمَجَازِيَّةُ. جَعَلَ الشَّيْءَ الْبَدَلَ عَنِ الشَّيْءِ مُجَاوِزًا لَهُ لِأَنَّهُ حَلَّ مَحَلَّهُ فِي حَالِ غَيْبَتِهِ فَكَأَنَّهُ جَاوَزَهُ فَسَمَّوْا هَذِهِ الْمُجَاوَزَةَ بَدَلِيَّةً وَقَالُوا: إِنَّ (عَنْ) تَجِيءُ لِلْبَدَلِيَّةِ كَمَا تَجِيءُ لَهَا الْبَاءُ. فَمَعْنَى مَا أُغْنِي عَنْكُمْ لَا أُجْزِي عَنْكُمْ، أَيْ لَا أَكْفِي بَدَلًا عَنْ إِجْزَائِكُمْ لِأَنْفُسِكُمْ.
Onlar: 'أَغْنَى فُلَانٌ عَنْ فُلَانٍ' (falanca falancanın yerine yetti) derler; yani onun bedeli olarak ona yetti ve onun makamına geçti demektir. Mansub bir öge getirmeleri ise garip bir terkiptir; çünkü buradaki (عَنْ - an) harfi bedeliyyet (yerine geçme) içindir ki bu da mecazi mücavezettir (aşmadır). Bir şeyin yerine geçen şeyi, gıyabında onun yerine geçtiği için sanki onu aşmış gibi kabul ederek o şeyi aşmış kılmışlar ve bu mücavezete 'bedeliyyet' adını vermişlerdir. Nitekim (عَنْ) harfinin, 'bâ' (بِ) harfi gibi bedeliyyet için geldiğini söylemişlerdir. Dolayısıyla { مَا أُغْنِي عَنْكُمْ } ifadesinin anlamı, 'size yetmem', yani 'sizin kendinize yetmenizin yerine geçip kifayet edemem' demektir.
ومِنْ شَيْءٍ نَائِبٌ مَنَابَ شَيْئًا، وَزِيدَتْ مِنْ لِتَوْكِيدِ عُمُومِ شَيْءٍ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً [سُورَة يس: ٢٣] أَيْ مِنَ الضُّرِّ. وَجَوَّزَ
{ مِنْ شَيْءٍ } ifadesi { شَيْئًا } lafzının yerine geçmiştir; 'min' harfi ise nefy (olumsuzluk) bağlamında 'şey' lafzının umumiliğini pekiştirmek için ziyade kılınmıştır. Bu, Yüce Allah'ın: { لَا تُغْنِ عَنِّي شَفاعَتُهُمْ شَيْئاً } “Onların şefaati bana hiçbir fayda sağlamaz” [Yâsîn Suresi: 23], yani zarardan hiçbir şeyi savamaz buyruğu gibidir. Ve caiz görmüştür
صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي مِثْلِهِ أَنْ يَكُونَ شَيْئاً مَفْعُولًا مُطْلَقًا، أَيْ شَيْئًا مِنَ الْغَنَاءِ وَهُوَ الظَّاهِرُ، فَقَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً [سُورَة الْبَقَرَة:
el-Keşşâf sahibi, benzeri yerlerde { شَيْئاً } lafzının mef‘ûl-i mutlak olmasını caiz görmüştür; yani 'savmadan bir şey' demektir ki zahir olan da budur. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } [Bakara Suresi:
٤٨] ، قَالَ: أَيْ قَلِيلًا مِنَ الْجَزَاءِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً لَكِنَّهُ جَوَّزَ أَنْ يَكُونَ شَيْئاً مَفْعُولًا بِهِ وَهُوَ لَا يَسْتَقِيمُ إِلَّا عَلَى مَعْنَى التَّوَسُّعِ بِالْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، أَيْ بِنَزْعِ الْخَافِضِ.
48] buyruğunda: 'Yani karşılıktan az bir şey' demiştir; bu da Yüce Allah'ın: { وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً } “Ve onlara hiçbir haksızlık yapılmaz” buyruğu gibidir. Ancak o, { شَيْئاً } kelimesinin mef‘ûlün bih olmasını da caiz görmüştür; bu ise ancak hazf ve îsal yoluyla genişletme (tevessu) anlamıyla, yani harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez‘u'l-hâfıd ile) istikamet kazanır.
وَجُمْلَةُ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِمَضْمُونِ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ. وَالْحُكْمُ: هُنَا بِمَعْنَى التَّصَرُّفِ وَالتَّقْدِيرِ، وَمَعْنَى الْحَصْرِ أَنَّهُ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَا أَرَادَهُ اللَّهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ [سُورَة الطَّلَاق: ٣] . وَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يُنَازِعَ مُرَادَ اللَّهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ وَلَكِنْ وَاجِبُهُ أَنْ يَتَطَلَّبَ الْأُمُورَ مِنْ أَسْبَابِهَا لِأَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِذَلِكَ، وَقَدْ جَمَعَ هَذَيْنِ الْمَعْنَيَيْنِ قَوْلُهُ: وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ.
{ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ } cümlesi, { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin içeriğine gerekçe (talil) konumundadır. Buradaki 'hüküm', tasarruf ve takdir anlamındadır; hasrın (sınırlandırmanın) anlamı ise, ancak Allah'ın dilediğinin gerçekleşeceğidir; nitekim Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ } “Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir” [Talâk Suresi: 3] buyurmuştur. Kulun, işin aslında Allah'ın muradına itiraz etme hakkı yoktur; lakin onun görevi, Allah bunu emrettiği için işleri sebeplerinden talep etmektir. İşte: { وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “...ayrı ayrı kapılardan girin. Gerçi ben Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” buyruğu bu iki anlamı bir araya getirmiştir.
وَجُمْلَةُ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ فِي مَوْضِعِ الْبَيَانِ لِجُمْلَةِ وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ أَنَّ وَصِيَّتَهُ بِأَخْذِ الْأَسْبَابِ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَى الِاعْتِمَادِ عَلَى اللَّهِ هُوَ مَعْنَى التَّوَكُّلِ الَّذِي يَضِلُّ فِي فَهْمِهِ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ اقْتِصَارًا وَإِنْكَارًا، وَلِذَلِكَ أَتَى بِجُمْلَةِ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ أَمْرًا لَهُمْ
{ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } cümlesi, onlara sebeplere sarılma tavsiyesinin Allah'a güvenme uyarısıyla birlikte, insanların çoğunun daraltarak veya inkar ederek anlamakta yanıldığı tevekkülün gerçek anlamı olduğunu açıklamak üzere { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } cümlesini beyan makamındadır. Bu yüzden { وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ } cümlesini onlara
وَلِغَيْرِهِمْ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ وَاجِبُ الْحَاضِرِينَ وَالْغَائِبِينَ، وَأَنَّ مَقَامَهُ لَا يَخْتَصُّ بِالصَّدِّيقِينَ بَلْ هُوَ وَاجِبُ كُلِّ مُؤْمِنٍ كَامِلِ الْإِيمَانِ لَا يَخْلِطُ إِيمَانَهُ بأخطاء الجاهليات.
ve başkalarına bir emir olarak getirmiştir; şu anlamda ki bu, hazır olanların da gaip olanların da görevidir ve bu makam sadece sıddîklara has olmayıp imanını cahiliye yanılgılarıyla karıştırmayan kâmil iman sahibi her müminin görevidir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٨]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 68]
وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨)
{ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ حاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضاها وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Babalarının kendilerine emrettiği yerlerden girdiklerinde, bu onlardan Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi savamazdı; ancak Yakub'un içindeki bir dileği yerine getirmesi oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.” (68)
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ.
Bu bir ara cümledir (mu'terizadır) ve 'vâv' harfi de itiraziyedir.
وَدَلَّتْ حَيْثُ عَلَى الْجِهَةِ، أَيْ لَمَّا دَخَلُوا مِنَ الْجِهَاتِ الَّتِي أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ بِالدُّخُولِ مِنْهَا. فَالْجُمْلَةُ الَّتِي تُضَافُ إِلَيْهَا حَيْثُ هِيَ الَّتِي تُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنَ الْجِهَةِ.
{ حَيْثُ } kelimesi yöne delalet etmiştir; yani 'babalarının girmelerini emrettiği yönlerden girdikleri zaman' demektir. Dolayısıyla { حَيْثُ } kelimesinin kendisine muzaf olduğu cümle, o yönden kastedilenin ne olduğunu açıklayan cümledir.
وَقَدْ أَغْنَتْ جُمْلَةُ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ عَنْ جُمَلٍ كَثِيرَةٍ، وَهِيَ أَنَّهُمُ ارْتَحَلُوا وَدَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ، وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ سَلِمُوا مِمَّا كَانَ يَخَافُهُ عَلَيْهِمْ. وَمَا كَانَ دُخُولُهُمْ مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَوْ قَدَّرَ اللَّهُ أَنْ
{ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } cümlesi pek çok cümlenin yerine geçmiştir; o da onların yola çıktıkları, babalarının kendilerine emrettiği yerlerden girdikleri ve babalarının emrettiği yerlerden girdiklerinde onun kendileri adına korktuğu şeyden kurtulduklarıdır. Şayet Allah onların
يُحَاطَ بِهِمْ، فَالْكَلَامُ إِيجَازٌ. وَمَعْنَى مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ أَنَّهُ مَا كَانَ يَرُدُّ عَنْهُمْ قَضَاءَ اللَّهِ لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ سَلَامَتَهُمْ.
kuşatılmasını takdir etmiş olsaydı, babalarının emrettiği yerlerden girmeleri onlardan Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi savamazdı; dolayısıyla kelamda îcâz (özlü anlatım) vardır. { مَا كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } ifadesinin anlamı; şayet Allah onların selamette kalmasını takdir etmemiş olsaydı, bu [tedbir] Allah'ın kazasını onlardan geri çevirecek değildi demektir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا حاجَةً مُنْقَطِعٌ لِأَنَّ الْحَاجَةَ الَّتِي فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ- ﵇ لَيْسَتْ بَعْضًا مِنَ الشَّيْءِ الْمَنْفِيِّ إِغْنَاؤُهُ عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ، فَالتَّقْدِيرُ: لَكِنَّ حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ- ﵇ قَضَاهَا.
{ إِلَّا حاجَةً } buyruğundaki istisna münkatedir; çünkü Yakub'un (aleyhisselâm) içindeki ihtiyaç, onlardan Allah'tan gelecek şeyin savulması nefyedilen şeyin bir parçası değildir. Dolayısıyla takdiri şöyledir: Fakat Yakub'un (aleyhisselâm) içinde [gizlediği] bir dilek vardı ki onu yerine getirdi.
وَالْقَضَاءُ: الْإِنْفَاذُ، وَمَعْنَى قَضَاهَا أَنْفَذَهَا. يُقَالُ: قَضَى حَاجَةً لِنَفْسِهِ، إِذَا أَنْفَذَ مَا أَضْمَرَهُ فِي نَفْسِهِ، أَيْ نَصِيحَةً لِأَبْنَائِهِ أَدَّاهَا لَهُمْ وَلَمْ يَدَّخِرْهَا عَنْهُمْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبُهُ بِأَنَّهُ لَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا يَظُنُّهُ نَافِعًا لَهُمْ إِلَّا أَبْلَغَهُ إِلَيْهِمْ.
Kaza: Yerine getirmektir; { قَضاها } ifadesinin anlamı ise onu infaz etti, yerine getirdi demektir. 'قَضَى حَاجَةً لِنَفْسِهِ' denir; bu, kişi içinde gizlediği şeyi yerine getirdiği zaman kullanılır; yani oğullarına bir nasihatti, bunu onlara ulaştırdı ve onlara faydalı olacağını düşündüğü hiçbir şeyi kendilerine tebliğ etmeksizin bırakmadığı hususunda kalbi mutmain olsun diye bunu onlardan esirgemedi.
وَالْحَاجَةُ: الْأَمْرُ الْمَرْغُوبُ فِيهِ. سُمِّيَ حَاجَةً لِأَنَّهُ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ، فَهِيَ مِنَ التَّسْمِيَةِ بِاسْمِ الْمَصْدَرِ. وَالْحَاجَةُ الَّتِي فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ- ﵇ هِيَ حِرْصُهُ عَلَى تَنْبِيهِهِمْ لِلْأَخْطَارِ الَّتِي تَعْرِضُ لِأَمْثَالِهِمْ فِي مِثْلِ هَذِهِ الرِّحْلَةِ إِذَا دَخَلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَتَعْلِيمُهُمُ الْأَخْذَ بِالْأَسْبَابِ مَعَ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ.
Hâcet (ihtiyaç): Arzu edilen şeydir. Kendisine ihtiyaç duyulduğu için 'hâcet' diye isimlendirilmiştir; dolayısıyla bu, mastar ismiyle isimlendirme türündendir. Yakub'un (aleyhisselâm) içindeki dilek ise; tek bir kapıdan girdikleri takdirde böyle bir yolculukta kendileri gibilerin karşılaşabileceği tehlikelere karşı onları uyarma ve Allah'a tevekkül etmekle birlikte sebeplere sarılmayı onlara öğretme konusundaki hırsıydı.
وَجُمْلَةُ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ إِلَخْ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ.
{ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } cümlesi, { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } ilah. cümlesi ile { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (mu'terizadır).