وَهُوَ ثَنَاءٌ عَلَى يَعْقُوبَ- ﵇ بِالْعِلْمِ وَالتَّدْبِيرِ، وَأَنَّ مَا أَسْدَاهُ مِنَ النُّصْحِ لَهُمْ هُوَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي آتَاهُ اللَّهُ وَهُوَ مِنْ عِلْمِ النُّبُوءَةِ.
Bu, Yakub'un (aleyhisselâm) ilim ve tedbir sahibi oluşuna ve onlara yaptığı nasihatin Allah'ın kendisine verdiği ilimden ve nübüvvet ilminden olduğuna dair bir övgüdür.
وَقَوْلُهُ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ اسْتِدْرَاكٌ نَشَأَ عَنْ جُمْلَةِ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ إِلَخَّ. وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ يَعْقُوبَ- ﵇ بِأَخْذِ أَسْبَابِ الِاحْتِيَاطِ وَالنَّصِيحَةِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ قَدَّرَهُ لَهُمْ، فَإِنَّ مُرَادَ اللَّهِ تَعَالَى خَفِيٌّ عَنِ النَّاسِ، وَقَدْ أَمَرَ بِسُلُوكِ الْأَسْبَابِ الْمُعْتَادَةِ، وَعَلِمَ يَعْقُوبُ- ﵇ ذَلِكَ، وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ تَطَلُّبَ الْأَمْرَيْنِ فَيُهْمِلُونَ أَحَدَهُمَا، فَمِنْهُمْ مَنْ يُهْمِلُ مَعْرِفَةَ أَنَّ الْأَسْبَابَ الظَّاهِرِيَّةَ لَا تَدْفَعُ أَمْرًا قَدَّرَهُ اللَّهُ وَعَلِمَ أَنَّهُ وَاقِعٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُهْمِلُ الْأَسْبَابَ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ أَرَادَ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ عَدَمَ تَأْثِيرِهَا.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } buyruğu ise { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } ilah. cümlesinden doğan bir istidraktır. Anlamı şudur: Allah, bunun kendileri için takdir ettiği hiçbir şeyi savamayacağını bildiği halde Yakub'a (aleyhisselâm) tedbir ve nasihat sebeplerine sarılmasını emretmiştir; çünkü Yüce Allah'ın muradı insanlara gizlidir ve O, alışılagelen sebeplere uyulmasını emretmiştir. Yakub (aleyhisselâm) bunu bilmiştir; fakat insanların çoğu bu iki hususu birlikte gözetmeyi bilmezler de birini ihmal ederler. Onlardan kimi, zahirî sebeplerin Allah'ın takdir ettiği ve gerçekleşeceğini bildiği bir şeyi defedemeyeceğini bilmeyi ihmal eder; kimi de sebepleri ihmal eder ve Allah'ın bazı durumlarda onların tesir etmemesini murat ettiğini bilmez.
وَقَدْ دَلَّ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ بِصَرِيحِهِ عَلَى أَنَّ يَعْقُوبَ- ﵇ عَمِلَ بِمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ، وَدَلَّ قَوْلُهُ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ بِتَعْرِيضِهِ عَلَى أَنَّ يَعْقُوبَ- ﵇ مِنَ الْقَلِيلِ مِنَ النَّاسِ الَّذِينَ عَلِمُوا مُرَاعَاةَ الْأَمْرَيْنِ لِيَتَقَرَّرَ الثَّنَاءُ عَلَى يَعْقُوبَ-
{ وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِما عَلَّمْناهُ } buyruğu sarahaten Yakub'un (aleyhisselâm) Allah'ın kendisine öğrettiği ile amel ettiğine delalet etmiştir; { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } buyruğu ise tariz yoluyla Yakub'un (aleyhisselâm) her iki hususu gözetmeyi bilen az sayıdaki insanlardan olduğuna delalet etmiştir ki böylece Yakub'a (aleyhisselâm)
﵇ بِاسْتِفَادَتِهِ مِنَ الْكَلَامِ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً بِالصَّرَاحَةِ وَمَرَّةً بِالِاسْتِدْرَاكِ.
yönelik övgü kelamdan iki kez anlaşılmış olsun: Bir kez sarahaten, bir kez de istidrak yoluyla.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ فِي جَهَالَةٍ عَنْ وَضْعِ هَاتِهِ الْحَقَائِقِ مَوْضِعَهَا وَلَا يَخْلُونَ عَنْ مُضَيِّعٍ لِإِحْدَاهِمَا، وَيُفَسِّرُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ- رَضِيَ
Manası şudur: İnsanların çoğu bu hakikatleri yerli yerine koymaktan yana bir cehalet içindedir ve bu ikisinden birini zayi eden kimselerden hali kalmazlar. Bu manayı, Ömer b. el-Hattâb'ın -radıyallâhu
اللَّهُ عَنْهُ- لَمَّا أَمَرَ الْمُسْلِمِينَ بِالْقُفُولِ عَنْ عَمْوَاسَ لَمَّا بَلَغَهُ ظُهُورُ الطَّاعُونِ بِهَا وَقَالَ لَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ- ﵁: لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ أَلَسْنَا نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ ... إِلَى آخر الْخَبَر.
anh- veba salgınının çıktığı haberi kendisine ulaştığında Müslümanlara Amvâs'tan geri dönmelerini emrettiğinde ve Ebû Ubeyde'nin kendisine: 'Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?' dediğinde Ömer'in (radıyallâhu anh): 'Bunu senden başkası söyleseydi ey Ebû Ubeyde! Biz Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçmıyor muyuz?'... rivayetin sonuna kadar olan sözü tefsir etmektedir.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٦٩]
[Yûsuf Suresi (12): Ayet 69]
وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)
{ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde kardeşini yanına aldı ve: 'Ben senin kardeşinim; onların yaptıklarına sakın üzülme!' dedi.” (69)
مَوْقِعُ جُمْلَةِ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ كَمُوقِعِ جُمْلَةِ وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ [سُورَة يُوسُف: ٦٨] فِي إِيجَازِ الْحَذْفِ.
{ وَلَمَّا دَخَلُوا عَلى يُوسُفَ } cümlesinin konumu, hazf îcazı bakımından { وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ } [Yûsuf Suresi: 68] cümlesinin konumu gibidir.
وَالْإِيوَاءُ: الْإِرْجَاعُ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٨] .
Îvâ (barındırma): Döndürmek, sığındırmaktır. Yûnus Suresi'nde [8] Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ مَأْواهُمُ النَّارُ } “İşte onların barınağı ateştir” buyruğunda geçmişti.
وَأُطْلِقَ الْإِيوَاءُ هُنَا مَجَازًا عَلَى الْإِدْنَاءِ وَالتَّقْرِيبِ كَأَنَّهُ إِرْجَاعٌ إِلَى مَأْوًى، وَإِنَّمَا أَدْنَاهُ لِيَتَمَكَّنَ مِنَ الْإِسْرَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَنَا أَخُوكَ.
Burada 'îvâ' lafzı mecazen yanına çekmek ve yaklaştırmak anlamında kullanılmıştır; sanki onu bir sığınağa döndürmüş gibidir. Onu sırf: { إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } “Ben senin kardeşinim” sözüyle gizlice konuşabilmek için yanına yaklaştırmıştır.
وَجُمْلَةُ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ. وَكَلَّمَهُ بِكَلِمَةٍ مُخْتَصَرَةٍ بَلِيغَةٍ إِذْ أَفَادَهُ أَنَّهُ هُوَ أَخُوهُ الَّذِي ظَنَّهُ أَكَلَهُ الذِّئْبُ. فَأَكَّدَ الْخَبَرَ بِ (إِنَّ) وَبِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ وَبِالْقَصْرِ الَّذِي أَفَادَهُ ضَمِيرُ الْفَصْلِ، أَي أَنا مَقْصُور عَلَى الْكَوْنِ أَخَاكَ لَا أَجْنَبِيٌّ عَنْكَ، فَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ لِاعْتِقَادِهِ أَنَّ الَّذِي كَلَّمَهُ لَا قَرَابَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ.
{ قالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ } cümlesi, { آوَى إِلَيْهِ أَخاهُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Kurt tarafından yenildiğini sandığı kardeşinin kendisi olduğunu ona bildirerek onunla kısa ve veciz bir sözle konuştu. Haberi (إِنَّ), isim cümlesi ve fasıl zamirinin sağladığı hasr (kasr) ile tekit etti; yani 'Ben sana yabancı biri değilim, yalnızca senin kardeşinim' demektir; bu, onun kendisiyle konuşan kimseyle arasında bir akrabalık bulunmadığı inancına karşı bir kasr-ı kalbtir.
وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الْخَبَرِ فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ. وَالِابْتِئَاسُ: مُطَاوَعَةُ الْإِبْئَاسِ، أَيْ جَعْلُ أَحَدٍ بَائِسًا، أَيْ صَاحِبَ بُؤْسٍ.
Bu haberin üzerine { فَلا تَبْتَئِسْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } sözünü bağladı. İbtiâs (üzülmek): İb'âs'ın (perişan kılmanın) mutavaatıdır; yani bir kimseyi baîs, yani keder ve perişanlık sahibi kılmaktır.
وَالْبُؤْسُ: هُوَ الْحُزْنُ وَالْكَدَرُ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا التَّرْكِيبِ فِي قِصَّةِ نُوحٍ- ﵇ مِنْ سُورَةِ هُودٍ. وَالضَّمِيرَانِ فِي كانُوا ويَعْمَلُونَ رَاجِعَانِ إِلَى
Bü's ise hüzün ve kederdir. Bu terkibin benzeri Hûd Suresi'nde Nûh'un (aleyhisselâm) kıssasında geçmişti. { كانُوا } ve { يَعْمَلُونَ } fiillerindeki iki zamir, makamın karinesiyle
إِخْوَتِهِمَا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ، وَأَرَادَ بِذَلِكَ مَا كَانَ يَجِدُهُ أَخُوهُ (بِنْيَامِينُ) مِنَ الْحُزْنِ لِهَلَاكِ أَخِيهِ الشَّقِيقِ وَفَظَاظَةِ إِخْوَتِهِ وَغَيْرَتِهِمْ مِنْهُ.
her ikisinin kardeşlerine dönmektedir; bununla kardeşi Bünyâmin'in, öz kardeşinin helak olması, kardeşlerinin kabalığı ve kendisine haset etmelerinden dolayı duyduğu hüznü kastetmiştir.
وَالنَّهْيُ عَنِ الِابْتِئَاسِ مُقْتَضٍ الْكَفَّ عَنْهُ، أَيْ أَزِلْ عَنْكَ الْحُزْنَ وَاعْتَضْ عَنْهُ بِالسُّرُورِ.
İbtiâstan nehiy, ondan vazgeçmeyi gerektirir; yani 'hüznü üzerinden at ve onun yerine sevinç koy' demektir.
وَأَفَادَ فِعْلُ الْكَوْنِ فِي الْمُضِيِّ أَنَّ الْمُرَادَ مَا عَمِلُوهُ فِيمَا مَضَى. وَأفَاد صوغ يَعْمَلُونَ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ أَنَّهُ أَعْمَالٌ مُتَكَرِّرَةٌ مِنَ الْأَذَى. وَفِي هَذَا تَهْيِئَةٌ لِنَفْسِ أَخِيهِ لِتَلَقِّي حَادِثِ الصُّوَاعِ بِاطْمِئْنَانٍ حَتَّى لَا يَخْشَى أَنْ يَكُونَ بِمَحَلِّ الرِّيبَةِ مِنْ يُوسُفَ- ﵇.
Kevn (olma) fiilinin geçmiş zamanda gelmesi, murad edilenin onların geçmişte yaptıkları şeyler olduğunu ifade etmiştir. { يَعْمَلُونَ } fiilinin muzari kalıbında getirilmesi ise bunun tekrarlanan eziyetler olduğunu ifade etmiştir. Bunda, kardeşinin su tası hadisesini gönül rahatlığıyla karşılaması ve Yûsuf'un (aleyhisselâm) nazarında şüpheli bir durumda olmaktan korkmaması için ruhunu hazırlama [gayesi] vardır.
[٧٠- ٧٥]
[70- 75]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٧٠ إِلَى ٧٥]
[Yûsuf Suresi (12): Ayetler 70'ten 75'e]
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤)
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ (٧٠) قالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ (٧٣) قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ (٧٤) } “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca su kabını öz kardeşinin yükü içine koydurdu. Sonra bir münadi şöyle seslendi: 'Ey kervancılar! Siz muhakkak hırsızlarsınız!' (70) Onlara dönerek: 'Neyi kaybettiniz?' dediler. (71) [Görevliler:] 'Hükümdarın su tasını kaybettik; onu getirene bir deve yükü [zahire] var, ben de buna kefilim' dediler. (72) [Kardeşleri:] 'Allah'a yemin olsun ki siz de bildiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz' dediler. (73) [Görevliler:] 'Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?' dediler. (74)”
قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥)
{ قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } “[Kardeşler:] 'Onun cezası, [tas] kimin yükünde bulunursa işte onun kendisi cezasıdır (kendisi rehin alınır). Biz zalimleri böyle cezalandırırız' dediler.” (75)
تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ قَوْلِهِ: فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ فِي الْآيَاتِ قَبْلَ هَذِهِ. وَإِسْنَادُ جَعَلَ السِّقَايَةَ إِلَى ضَمِيرِ يُوسُفَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ، وَإِنَّمَا هُوَ آمِرٌ بِالْجَعْلِ وَالَّذِينَ جَعَلُوا السِّقَايَةَ هُمُ الْعَبِيدُ الْمُوَكَّلُونَ بِالْكَيْلِ.
{ فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ } buyruğunun benzerine dair açıklama bundan önceki ayetlerde geçmişti. { جَعَلَ السِّقَايَةَ } fiilinin Yûsuf'un zamirine isnat edilmesi mecaz-ı aklîdir; çünkü o sadece konulmasını emredendir, su kabını koyanlar ise ölçümle görevli kölelerdir.
وَالسِّقَايَةُ: إِنَاءٌ كَبِيرٌ يُسْقَى بِهِ الْمَاءُ وَالْخَمْرُ. وَالصُّوَاعُ: لُغَةٌ فِي الصَّاعِ، وَهُوَ وِعَاءٌ لِلْكَيْلِ يُقَدَّرُ بِوَزْنِ رِطْلٍ وَرُبُعٍ أَوْ وَثُلُثٍ. وَكَانُوا يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ
Sikâye: Kendisiyle su ve şarap içilen büyük bir kaptır. Suvâ‘ ise 'sâ‘' kelimesinin bir lehçesidir; o da bir rıtl ve dörtte bir yahut üçte bir ağırlığıyla takdir edilen bir ölçü kabıdır. Onlar şarabı
بِالْمِقْدَارِ، يُقَدِّرُ كُلُّ شَارِبٍ لِنَفْسِهِ مَا اعْتَادَ أَنَّهُ لَا يَصْرَعُهُ، وَيَجْعَلُونَ آنِيَةَ الْخَمْرِ مُقَدَّرَةً بِمَقَادِيرَ مُخْتَلِفَةٍ، فَيَقُولُ الشَّارِبُ لِلسَّاقِي: رِطْلًا أَوْ صَاعًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ. فَتَسْمِيَةُ هَذَا الْإِنَاءِ سِقَايَةً وَتَسْمِيَتُهُ صُوَاعًا جَارِيَةٌ عَلَى ذَلِكَ. وَفِي التَّوْرَاةِ سُمِّيَ طَاسًا، وَوُصِفَ بِأَنَّهُ مِنْ فِضَّةٍ.
ölçüyle içerlerdi; her içici kendisini sarhoş etmeyeceğine alıştığı miktarı kendine göre takdir ederdi ve şarap kaplarını farklı ölçülerde ayarlarlardı. İçici sakiye: 'Bir rıtl veya bir sâ‘ yahut benzeri [ver]' derdi. İşte bu kabın 'sikâye' ve 'suvâ‘' olarak isimlendirilmesi buna göredir. Tevrat'ta ise bu kupa/tas olarak adlandırılmış ve gümüşten olduğu nitelenmiştir.
وَتَعْرِيفُ السِّقايَةَ تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، أَيْ سِقَايَةٌ مَعْرُوفَةٌ لَا يَخْلُو عَنْ مِثْلِهَا مَجْلِسُ الْعَظِيمِ.
{ السِّقايَةَ } lafzının marife (belirli) kılınması ahd-i zihnî içindir; yani büyüklerin meclisinde benzeri eksik olmayan bilinen bir su kabıdır.
وَإِضَافَةُ الصُّوَاعِ إِلَى الْمَلِكِ لِتَشْرِيفِهِ، وَتَهْوِيلِ سَرِقَتِهِ عَلَى وَجْهِ الْحَقِيقَة، لِأَن شؤون الدَّوْلَةِ كُلَّهَا لِلْمَلِكِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُطْلِقَ الْمَلِكُ عَلَى يُوسُفَ- ﵇ تَعْظِيمًا لَهُ.
Suvâ‘ kelimesinin hükümdara (el-Melik) muzaf kılınması onu yüceltmek ve çalınmasını hakikat yönüyle büyütmek içindir; çünkü devletin bütün işleri hükümdara aittir. Hükümdar lafzının, onu tazim etmek amacıyla Yûsuf'a (aleyhisselâm) ıtlak edilmiş olması da caizdir.
وَالتَّأْذِينُ: النِّدَاءُ الْمُكَرَّرُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٤٤] .
Te'zîn: Tekrarlanan sesleniştir. A'râf Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın { فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ } “Aralarından bir münadi seslendi” (A'râf 7/44) buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.
وَالْعِيرُ: اسْمٌ لِلْحَمُولَةِ مِنْ إِبِلٍ وَحَمِيرٍ وَمَا عَلَيْهَا مِنْ أَحْمَالٍ وَمَا مَعَهَا مِنْ رُكَّابِهَا، فَهُوَ اسْمٌ لِمَجْمُوعِ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ. وَأُسْنِدَتِ السَّرِقَةُ إِلَى جَمِيعِهِمْ جَرْيًا عَلَى الْمُعْتَادِ مِنْ مُؤَاخَذَةِ الْجَمَاعَةِ بِجُرْمِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ.
'Îr (kervan): Deve ve merkep gibi yük hayvanlarına, üzerlerindeki yüklere ve beraberlerindeki yolculara verilen bir isimdir; yani bu üçünün toplamının adıdır. Hırsızlık [eylemi], içlerinden birinin suçundan ötürü topluluğun sorumlu tutulması şeklindeki alışılagelmiş uygulamaya binaen hepsine isnat edilmiştir.
وَتَأْنِيثُ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَهُوَ أَيَّتُهَا لِتَأْوِيلِ الْعِيرِ بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ الرُّكَّابَ هُمُ الْأَهَمُّ.
{ أَيَّتُهَا } şeklindeki nida isminin müennes kılınması, 'îr (kervan) kelimesinin cemaat (topluluk) anlamında tevil edilmesinden ötürüdür; çünkü en önemli olan yolculardır.
وَجُمْلَةُ قالُوا جَوَابٌ لِنِدَاءِ الْمُنَادِي إِيَّاهُمْ إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ، فَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ لِأَنَّهَا فِي طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَكَرَّرَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ قالُوا } cümlesi, seslenenin onlara yönelik { إِنَّكُمْ لَسارِقُونَ } “Siz kesinlikle hırsızlarsınız” nidasına bir cevaptır. Cümle, defalarca tekrarlandığı üzere karşılıklı konuşma (muhavere) üslubunda olduğu için fasledilmiştir (atıfsız getirilmiştir).
وَضَمِيرُ قالُوا عَائِدٌ إِلَى الْعِيرِ.
{ قالُوا } fiilindeki zamir kervana (kervandakilere) dönmektedir.
وَجُمْلَةُ وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ قالُوا. وَمَرْجِعُ ضَمِيرِ أَقْبَلُوا عَائِدٌ إِلَى فِتْيَانِ يُوسُفَ- ﵇. وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ رَاجِعٌ
{ وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ } cümlesi, { قالُوا } fiilindeki zamirden haldir. { أَقْبَلُوا } fiilindeki zamirin mercii Yûsuf'un (aleyhisselâm) adamlarına dönmektedir. { عَلَيْهِمْ } zamiri ise
إِلَى مَا رَجَعَ إِلَيْهِ ضَمِيرُ قالُوا، أَيْ وَقَدْ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ فِتْيَانُ يُوسُفَ- ﵇.
{ قالُوا } fiilindeki zamirin döndüğü yere racidir; yani Yûsuf'un (aleyhisselâm) adamları onlara yönelmişken [böyle dediler].
وَجَعَلُوا جُعْلًا لِمَنْ يَأْتِي بِالصُّوَاعِ. وَالَّذِي قَالَ: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ وَاحِدٌ مِنَ الْمُقْبِلِينَ وَهُوَ كَبِيرُهُمْ. وَالزَّعِيمُ: الْكَفِيلُ.
Suvâ‘ı (su kabını) getirene bir ödül (cü'l) belirlediler. { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Ben de buna kefilim” diyen kimse ise onlara yönelenlerden biri olup onların başıdır. Za'îm, kefil demektir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ قَدْ جَعَلَهَا الْفُقَهَاءُ أَصْلًا لِمَشْرُوعِيَّةِ الْجُعْلِ وَالْكَفَالَةِ. وَفِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ يُوسُفَ- ﵇ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ ذَا شَرْعٍ حَتَّى يَسْتَأْنِسَ لِلْأَخْذِ بِ (أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا) : إِذَا حَكَاهُ كَلَامُ اللَّهِ أَوْ رَسُولِهِ. وَلَوْ قُدِّرَ أَنَّ يُوسُفَ- ﵇ كَانَ يَوْمئِذٍ نبيئا فَلَا يَثْبُتُ أَنَّهُ رَسُولٌ بِشَرْعٍ، إِذْ لَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُ بُعِثَ إِلَى قَوْمِ فِرْعَوْنَ، وَلَمْ يَكُنْ لِيُوسُفَ- ﵇ أَتْبَاعٌ فِي مِصْرَ قَبْلَ وُرُودِ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ وَأَهْلِيهِمْ. فَهَذَا مَأْخَذٌ ضَعِيفٌ.
Fakihler bu ayeti cuâle ve kefaletin meşruiyetine delil kılmışlardır. Ancak bunda tutarsızlık vardır (eleştiriye açıktır); zira Yûsuf (aleyhisselâm) o gün müstakil bir şeriat sahibi değildi ki Allah'ın veya Resulü'nün naklettiği "Bizden öncekilerin şeriatı bizim için de şeriattır" kuralının esas alınmasına dayanak yapılabilsin. Yûsuf'un (aleyhisselâm) o gün nebi olduğu varsayılsa bile şeriat sahibi bir resul olduğu sabit değildir; zira Firavun kavmine gönderildiği sabit olmadığı gibi, babası, kardeşleri ve aileleri gelmeden önce Mısır'da Yûsuf'un (aleyhisselâm) tâbileri de yoktu. Dolayısıyla bu, zayıf bir dayanaktır.
وَالتَّاءُ فِي تَاللَّهِ حَرْفُ قَسَمٍ عَلَى الْمُخْتَارِ، وَيَخْتَصُّ بِالدُّخُولِ عَلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَعَلَى لَفْظِ رَبِّ، وَيَخْتَصُّ أَيْضًا بِالْمُقْسَمِ عَلَيْهِ الْعَجِيبِ. وَسَيَجِيءُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ فِي [سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: ٥٧] .
{ تَاللَّهِ } lafzındaki tâ (ت), tercih edilen görüşe göre yemin harfidir; Yüce Allah'ın isminin ve "Rabb" lafzının başına gelmeye mahsustur; ayrıca üzerine yemin edilen şeyin şaşırtıcı ve olağanüstü olmasına da tahsis edilmiştir. Bu husus, [Enbiyâ Suresi: 57]'de geçen Yüce Allah'ın { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” buyruğunun tefsirinde gelecektir.
وَقَوْلُهُمْ: لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ. أَكَّدُوا ذَلِكَ بِالْقَسَمِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا وَفَدَوْا عَلَى مِصْرَ مَرَّةً سَابِقَةً وَاتُّهِمُوا بِالْجَوْسَسَةِ فَتَبَيَّنَتْ بَرَاءَتُهُمْ بِمَا صَدَقُوا يُوسُفَ- ﵇ فِيمَا وَصَفُوهُ مِنْ حَالِ أَبِيهِمْ وَأَخِيهِمْ. فَالْمُرَادُ بِ الْأَرْضِ الْمَعْهُودَةُ، وَهِيَ مِصْرُ.
Onların { لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَما كُنَّا سارِقِينَ } “Siz de bildiniz ki biz bu yere fesat çıkarmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz” sözlerini yeminle pekiştirmeleri, daha önce bir kez Mısır'a gelmiş olmaları ve casuslukla itham edilmişken babalarının ve kardeşlerinin durumunu Yûsuf'a (aleyhisselâm) doğru anlatmaları sebebiyle suçsuzluklarının ortaya çıkmış olmasındandır. Dolayısıyla { الْأَرْضِ } lafzından kasıt bilinen yer, yani Mısır'dır.
وَأَمَّا بَرَاءَتُهُمْ مِنَ السَّرِقَةِ فَبِمَا أَخْبَرُوا بِهِ عِنْدَ قُدُومِهِمْ مِنْ وِجْدَانِ بِضَاعَتِهِمْ فِي رِحَالِهِمْ، وَلَعَلَّهَا وَقَعَتْ فِي رِحَالِهِمْ غَلَطًا.
Hırsızlıktan berî oluşlarına gelince; bu da geldiklerinde sermayelerini yüklerinde bulduklarını ve bunun belki de yüklerine yanlışlıkla konulduğunu haber vermeleri sebebiyledir.
عَلَى أَنَّهُمْ نَفَوْا عَنْ أَنْفُسِهِمُ الِاتِّصَافَ بِالسَّرِقَةِ بِأَبْلَغَ مِمَّا نَفَوْا بِهِ الْإِفْسَادَ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ
Kaldı ki onlar, fesat çıkarmayı kendilerinden nefyettiklerinden daha beliğ bir ifadeyle hırsızlıkla nitelenmeyi kendilerinden nefyetmişlerdir; bu da
بِنَفْيِ الْكَوْنِ سَارِقِينَ دُونَ أَنْ يَقُولُوا: وَمَا جِئْنَا لِنَسْرِقَ، لِأَنَّ السَّرِقَةَ وَصْفٌ يُتَعَيَّرُ بِهِ، وَأَمَّا الْإِفْسَادُ الَّذِي نَفَوْهُ، أَيِ التَّجَسُّسُ فَهُوَ مِمَّا يَقْصِدُهُ الْعَدُوُّ عَلَى عَدُوِّهِ فَلَا يَكُونُ عَارًا، وَلَكِنَّهُ اعْتِدَاءٌ فِي نَظَرِ الْعَدُوِّ.
"Çalmak için gelmedik" demek yerine, hırsız olma vasfını nefyetmeleriyle (biz hırsız değiliz demeleriyle) gerçekleşmiştir. Çünkü hırsızlık kendisiyle ayıplanan bir vasıftır. Nefyettikleri fesat çıkarmaya, yani casusluğa gelince; o, düşmanın düşmanına karşı kastettiği bir şey olup bir ayıp sayılmaz, fakat düşmanın nazarında bir tecavüzdür.
وَقَوْلُ الْفِتْيَانِ (فَما جَزاؤُهُ) إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ تَحْكِيمٌ، لِأَنَّهُمْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا أَنْ يُعَيِّنُوا جَزَاءً يُؤْخَذُونَ بِهِ، فَهَذَا تَحْكِيمُ الْمَرْءِ فِي ذَنبه.
Adamların { (فَما جَزاؤُهُ) إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } “Eğer yalancı çıkarsanız onun cezası nedir?” sözü bir hakem tayin etmedir (onların hükmüne bırakmadır); çünkü onlar kendilerine uygulanacak cezayı bizzat belirlemekten başka bir şey yapamayacak duruma getirilmişlerdir; bu da kişinin kendi suçu hakkında hakem yapılmasıdır.
وَمعنى فَما جَزاؤُهُ: مَا عِقَابُهُ. وَضَمِيرُ جَزاؤُهُ عَائِدٌ إِلَى الصُّوَاعِ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامِ، أَيْ مَا جَزَاءُ سَارِقِهِ أَوْ سَرِقَتِهِ.
{ فَما جَزاؤُهُ } ifadesinin manası: "Onun cezası nedir?" demektir. { جَزاؤُهُ } lafzındaki zamir, makamın delalet ettiği takdirî bir muzafla suvâ‘a dönmektedir; yani "onu çalanın veya çalınmasının cezası nedir?" demektir.
وَمَعْنَى إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ إِنْ تَبَيَّنَ كَذِبُكُمْ بِوُجُودِ الصُّوَاعِ فِي رِحَالِكُمْ.
{ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبِينَ } ifadesinin manası ise: "Eğer suvâ‘ın yüklerinizde bulunmasıyla yalanınız ortaya çıkarsa" demektir.
وَقَوْلُهُ: جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ. جَزاؤُهُ الْأَوَّلُ مُبْتَدَأٌ، ومَنْ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ شَرْطِيَّةً وَهِيَ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ وَأَنَّ جُمْلَةَ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ جُمْلَةُ الشَّرْطِ وَجُمْلَةَ فَهُوَ جَزاؤُهُ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَالْفَاءُ رَابِطَةٌ لِلْجَوَابِ، وَالْجُمْلَةُ الْمُرَكَّبَةُ مِنَ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ خَبَرٌ عَنِ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَنْ مَوْصُولَةً مُبْتَدَأً ثَانِيًا، وَجُمْلَةُ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ صِلَةَ الْمَوْصُولِ. وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ الصُّوَاعُ هُوَ جَزَاءُ السَّرِقَةِ، أَيْ ذَاتُهُ هِيَ جَزَاءُ السَّرِقَةِ، فَالْمَعْنَى أَنَّ ذَاتَهُ تَكُونُ عِوَضًا عَنْ هَذِهِ الْجَرِيمَةِ، أَيْ أَن يصير رَفِيقًا لِصَاحِبِ الصُّوَاعِ لِيَتِمَّ مَعْنَى الْجَزَاءِ بِذَاتٍ أُخْرَى. وَهَذَا مَعْلُومٌ مِنَ السِّيَاقِ إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ إِتْلَافَ ذَاتِ السَّارِقِ لِأَنَّ السَّرِقَةَ لَا تَبْلُغُ عُقُوبَتُهَا حَدَّ الْقَتْلِ.
{ جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “Onun cezası, [tas] kimin yükünde bulunursa işte onun kendisi cezasıdır” buyruğunda: İlk { جَزاؤُهُ } mübtedadır. { مَنْ } lafzının şart edatı olması caizdir ve ikinci mübtedadır; { وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } cümlesi şart cümlesi, { فَهُوَ جَزاؤُهُ } cümlesi de şartın cevabıdır; fâ (ف) cevabın rabıtasıdır ve şart ile cevabından oluşan mürekkep cümle ilk mübtedanın haberidir. { مَنْ } lafzının ism-i mevsul ve ikinci mübteda olması, { وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } cümlesinin de sıla cümlesi olması da caizdir. Anlam şudur: Yükünde suvâ‘ bulunan kimse hırsızlığın cezasıdır; yani bizzat kendisi hırsızlığın cezası olur. Buradaki mana, başka bir şahısla ceza manasının gerçekleşmesi için kişinin bizzat kendisinin bu suçun karşılığı olması, yani suvâ‘ sahibine köle/hizmetçi kılınmasıdır. Bu durum bağlamdan bilinmektedir; zira maksat hırsızın şahsını yok etmek (öldürmek) değildir, çünkü hırsızlığın cezası ölüm cezası derecesine ulaşmaz.
فَتَكُونُ جُمْلَةُ فَهُوَ جَزاؤُهُ تَوْكِيدًا لَفْظِيًّا لِجُمْلَةِ جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ، لِتَقْرِيرِ الْحُكْمِ وَعَدَمِ الِانْفِلَاتِ مِنْهُ، وَتَكُونُ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ تَفْرِيعِ التَّأْكِيدِ عَلَى الْمُوَكَّدِ. وَقَدْ حَكَمَ إِخْوَةُ يُوسُفَ- ﵇ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِذَلِكَ وَتَرَاضَوْا عَلَيْهِ فَلَزِمَهُمْ مَا الْتَزَمُوهُ.
Bu durumda { فَهُوَ جَزاؤُهُ } cümlesi, hükmü pekiştirmek ve ondan kaçışı önlemek için { جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ } cümlesinin lafzî tekidi olur; fâ (ف) harfi ise tefrik içindir, yani müekkede (pekiştirilene) tekitin tefriidir. Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşleri kendi aleyhlerine böyle hükmetmiş, bunda karşılıklı anlaşmış ve böylece üstlendikleri şey kendilerine bağlayıcı olmuştur.
وَيَظْهَرُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ حُكْمًا مَشْهُورًا بَيْنَ الْأُمَمِ أَنْ يُسْتَرَقَّ السَّارِقُ. وَهُوَ قَرِيبٌ مِنِ اسْتِرْقَاقِ الْمَغْلُوبِ فِي الْقِتَالِ. وَلَعَلَّهُ كَانَ حُكْمًا مَعْرُوفًا فِي مِصْرَ لِمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ [سُورَة يُوسُف: ٧٦] .
Hırsızın köleleştirilmesinin milletler arasında meşhur bir hüküm olduğu anlaşılmaktadır. Bu da savaşta mağlup olanın köleleştirilmesine benzer. Yûsuf Suresi 76. ayetteki Yüce Allah'ın { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } “Hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı” buyruğunun tefsirinde az sonra geleceği üzere, bu hüküm belki de Mısır'da da bilinen bir uygulamaydı.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ بِقِيمَة كَلَامِ إِخْوَةِ يُوسُفَ- ﵇،
{ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } cümlesi Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşlerinin sözünün devamıdır;
أَيْ كَذَلِكَ حُكْمُ قَوْمِنَا فِي جَزَاءِ السَّارِقِ الظَّالِمِ بِسَرِقَتِهِ أَوْ أَرَادُوا أَنَّهُ حُكْمُ الْإِخْوَةِ عَلَى مَنْ يَقْدِرُ مِنْهُمْ أَنْ يُظْهِرَ الصُّوَاعَ فِي رَحْلِهِ، أَيْ فَهُوَ حَقِيقٌ لِأَنْ نَجْزِيَهُ بِذَلِكَ.
Yani "Hırsızlığıyla zalim olan hırsızın cezası hususunda kavmimizin hükmü böyledir" demektir. Yahut kardeşlerin, içlerinden yükünde suvâ‘ ortaya çıkacak kimse hakkındaki hükmünü kastetmişlerdir; yani "O kimse böyle cezalandırılmayı hak etmiştir" demektir.
وَالْإِشَارَةُ بِ كَذلِكَ إِلَى الْجَزَاءِ الْمَأْخُوذِ مِنْ نَجْزِي، أَيْ نَجْزِي الظَّالِمِينَ جَزَاءً
{ كَذلِكَ } lafzındaki işaret { نَجْزِي } fiilinden türetilen cezalandırmaya dönüktür; yani "Biz zalimleri bir ceza ile cezalandırırız ki...
كَذَلِكَ الْجَزَاءِ، وَهُوَ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْله.
...o ceza da işte bu ceza gibidir; o da yükünde [tas] bulunan kimsedir."
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٧٦]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 76]
فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)
{ فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Bunun üzerine [Yûsuf], öz kardeşinin kabından (yükünden) önce onların kaplarını aramaya başladı, sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte biz Yûsuf'a böyle bir plan kurdurduk. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın dinine (yasasına) göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır.” (76)
فَبَدَأَ أَيْ أَمَرَ يُوسُفُ- ﵇ بِالْبَدَاءَةِ بِأَوْعِيَةِ بَقِيَّةِ إِخْوَتِهِ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ الشَّقِيقِ.
{ فَبَدَأَ } “Bunun üzerine başladı”; yani Yûsuf (aleyhisselâm) öz kardeşinin kabından önce diğer kardeşlerinin kaplarıyla başlanmasını emretti.
وَأَوْعِيَةٌ: جَمْعُ وِعَاءٍ، وَهُوَ الظَّرْفُ،. مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَعْيِ وَهُوَ الْحِفْظُ. وَالِابْتِدَاءُ بِأَوْعِيَةِ غَيْرِ أَخِيهِ لِإِبْعَادِ أَنْ يَكُونَ الَّذِي يُوجَدُ فِي وِعَائِهِ هُوَ الْمَقْصُودَ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ. وَتَأْنِيثُ ضَمِيرِ اسْتَخْرَجَها لِلسِّقَايَةِ. وَهَذَا التَّأْنِيثُ فِي تَمَامِ الرَّشَاقَةِ إِذْ كَانَتِ الْحَقِيقَةُ أَنَّهَا سِقَايَةٌ جُعِلَتْ صُوَاعًا. فَهُوَ كَرَدِّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ.
Ev'ıye (أَوْعِيَة), zarf (kap) manasına gelen viâ (وِعَاء) kelimesinin çoğuludur; hıfzetmek (korumak) anlamına gelen va'y (وَعْي) kökünden türemiştir. Kardeşinin dışındakilerin kaplarıyla başlanması, kabında [su kabı] bulunacak kişinin ta başından beri hedeflenen kişi olduğu şüphesini uzaklaştırmak içindir. { اسْتَخْرَجَها } fiilindeki zamirin müennes kılınması sikâyeye (su kabına) dönüktür. Bu müenneslik son derece zariftir; zira hakikatte o, suvâ‘ kılınmış bir sikâyedir. Dolayısıyla bu, reddü'l-acüz ale's-sadr (sözün sonunun başına bağlanması) kabilindendir.
وَالْقَوْلُ فِي كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ كَالْقَوْلِ فِي كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ [سُورَة يُوسُف: ٧٥] .
{ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } hakkındaki söz, [Yûsuf Suresi: 75]'teki { كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ } hakkındaki söz gibidir.
وَالْكَيْدُ: فِعْلٌ يُتَوَصَّلُ بِظَاهِرِهِ إِلَى مَقْصِدٍ خَفِيٍّ. وَالْكَيْدُ: هُنَا هُوَ إِلْهَامُ يُوسُفَ- ﵇ لِهَذِهِ الْحِيلَةِ الْمُحْكَمَةِ فِي وَضْعِ الصُّوَاعِ وَتَفْتِيشِهِ وَإِلْهَامِ إِخْوَتِهِ إِلَى ذَلِكَ الْحُكْمِ الْمُصْمَتِ.
Keyd: Dış görünüşüyle gizli bir maksada ulaşılan fiildir. Buradaki keyd (plan/düzen) ise, suvâ‘ın konulması, aranması ve kardeşlerine o kesin hükmün ilham edilmesi hususunda Yûsuf'a (aleyhisselâm) bu sağlam hilenin (tedbirin) ilham edilmesidir.
وَأُسْنِدَ الْكَيْدُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ مُلْهِمُهُ فَهُوَ مُسَبِّبُهُ. وَجَعَلَ الْكَيْدَ لِأَجَلِ يُوسُفَ- ﵇ لِأَنَّهُ لِفَائِدَتِهِ.
Keyd Allah'a isnat edilmiştir; çünkü onu ilham eden ve onun müsebbibi O'dur. Keydin Yûsuf (aleyhisselâm) lehine kılınması ise onun faydasına olmasından ötürüdür.
وَجُمْلَةُ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ بَيَانٌ لِلْكَيْدِ بِاعْتِبَارِ جَمِيعِ مَا فِيهِ مِنْ وَضْعِ السِّقَايَةِ وَمِنْ حُكْمِ إِخْوَتِهِ عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِمَا يُلَائِمُ مَرْغُوبَ يُوسُفَ- ﵇ مِنْ إِبْقَاءِ أَخِيهِ عِنْدَهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا كَانَتْ شَرِيعَةُ الْقِبْطِ تُخَوِّلُهُ ذَلِكَ، فَقَدْ قِيلَ: إِنَّ شَرْعَهُمْ فِي جَزَاءِ السَّارِقِ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْهُ الشَّيْءُ وَيُضْرَبَ وَيُغَرَّمَ ضِعْفَيِ الْمَسْرُوقِ أَوْ ضِعْفَيْ قِيمَتِهِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ فِي دِينِ الْمَلِكِ أَيْ حُكْمِهِ وَهُوَ استرقاق السراق. وَهُوَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ الْآيَةِ لِقَوْلِهِ: مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ أَيْ لَوْلَا حِيلَةُ وَضْعِ الصُّوَاعِ فِي مَتَاعِ أَخِيهِ. وَلَعَلَّ ذَلِكَ كَانَ حُكْمًا شَائِعًا فِي كَثِيرٍ مِنَ الْأُمَمِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِمْ: مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ [سُورَة يُوسُف: ٧٥] كَمَا تَقَدَّمَ، أَيْ أَنَّ مَلِكَ
{ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } cümlesi, su kabının konulması ve kardeşlerinin Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşini yanında tutma arzusuna uygun olarak kendi aleyhlerine hüküm vermeleri gibi içerdiği bütün unsurlar bakımından keydin beyanıdır. Şayet bu olmasaydı Kıptîlerin şeriatı buna izin vermezdi. Nitekim şöyle denilmiştir: Onların şeriatında hırsızın cezası, çalınan şeyin kendisinden alınıp dövülmesi ve çalınan malın veya değerinin iki katı tazminat ödetilmesidir. Mücâhid'den nakledildiğine göre { فِي دِينِ الْمَلِكِ } yani "onun hükmünde" olup bu da hırsızların köleleştirilmesidir. { مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } buyruğu sebebiyle ayetin zahirinin gerektirdiği de budur; yani şayet suvâ‘ı kardeşinin eşyasına koyma hilesi olmasaydı [onu alıkoyamazdı]. Bu uygulama pek çok millette yaygın bir hüküm de olabilir; nitekim daha önce geçtiği üzere onların [Yûsuf Suresi: 75]'teki { مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ } “[Tas] kimin yükünde bulunursa işte onun kendisi cezasıdır” sözünü görmez misin? Yani Mısır
مِصْرَ كَانَ عَادِلًا فَلَا يُؤْخَذُ أَحَدٌ فِي بِلَادِهِ بِغَيْرِ حَقٍّ. وَمِثْلُهُ مَا كَانَ فِي شَرْعِ الرُّومَانِ مِنِ اسْتِرْقَاقِ الْمَدِينِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالدِّينِ الشَّرِيعَةٌ لَا مُطْلَقُ السُّلْطَانِ.
hükümdarı adil biriydi ve ülkesinde hiç kimse haksız yere alıkonulamazdı. Bunun bir benzeri de Roma hukukunda borçlunun köleleştirilmesi uygulamasında vardı. Dolayısıyla dinden kastın mutlak iktidar/otorite değil, şeriat (hukuk düzeni) olduğu kesinleşmektedir.
وَمَعْنَى لَامِ الْجَحُودِ هُنَا نَفْيُ أَنْ يَكُونَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ سَبَبٌ يُخَوِّلُ يُوسُفَ- ﵇ أَخْذَ أَخِيهِ عِنْدَهُ.
Buradaki lâm-ı cuhûdun anlamı, işin aslında Yûsuf'a (aleyhisselâm) kardeşini yanında alıkoyma yetkisi veren bir sebebin bulunmadığını nefyetmektir.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عُمُومِ أَسْبَابِ أَخْذِ أَخِيهِ الْمَنْفِيَّةِ. وَفِي الْكَلَامِ حَرْفُ جَرٍّ مَحْذُوفٌ قَبْلَ أَنْ الْمَصْدَرِيَّةِ، وَهُوَ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا نَفْيُ الْأَخْذِ، أَيْ أَسْبَابُهُ. فَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا بِأَنْ يَشَاءَ اللَّهُ، أَيْ يُلْهِمَ تَصْوِيرَ حَالَتِهِ وَيَأْذَنَ لِيُوسُفَ- ﵇ فِي عَمَلِهِ بِاعْتِبَارِ مَا فِيهِ مِنَ الْمَصَالِحِ الْجَمَّةِ لِيُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ لَهُمْ وَلِذُرِّيَّتِهِمْ.
İstisna, kardeşini alıkoymanın nefyedilen genel sebeplerinden yapılmıştır. İfadede masdariyet bildiren { أَنْ } edatından önce hazfedilmiş bir cer harfi vardır; o da alıkoymanın nefyedilmesinin (yani sebeplerinin) delalet ettiği sebebiyet bildiren bâ (ب) harfidir. Takdiri şöyledir: { إِلَّا بِأَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } (ancak Allah'ın dilemesi müstesna); yani Yûsuf'a, kardeşlerine, onların kendilerine ve zürriyetlerine şimdiki ve gelecekteki pek çok maslahatı göz önünde bulundurarak onun bu durumunu tasvir edip ilham etmesi ve Yûsuf'a (aleyhisselâm) bu fiilinde izin vermesi müstesnadır.
وَجُمْلَةُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ تَذْيِيلٌ لِقِصَّةِ أَخْذِ يُوسُفَ- ﵇ أَخَاهُ لِأَنَّ فِيهَا رَفْعَ دَرَجَةِ يُوسُفَ- ﵇ فِي الْحَالِ بِالتَّدْبِيرِ الْحَكِيمِ مِنْ وَقْتِ مُنَاجَاتِهِ أَخَاهُ إِلَى وَقْتِ اسْتِخْرَاجِ السِّقَايَةِ مِنْ رَحْلِهِ. وَرَفْعَ دَرَجَةِ أَخِيهِ فِي الْحَالِ بِإِلْحَاقِهِ لِيُوسُفَ- ﵇ فِي الْعَيْشِ الرَّفِيهِ وَالْكَمَالِ بِتَلَقِّي الْحِكْمَةِ مِنْ فِيهِ. وَرَفْعَ دَرَجَاتِ إِخْوَتِهِ وَأَبِيهِ فِي الِاسْتِقْبَالِ بِسَبَبِ رَفْعِ دَرَجَةِ يُوسُفَ- ﵇ وَحُنُوِّهِ عَلَيْهِمْ. فَالدَّرَجَاتُ مُسْتَعَارَةٌ لِقُوَّةِ الشَّرَفِ مِنِ
{ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } “Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz” cümlesi, Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşini alıkoyması kıssasının fezlekesidir (tezyîlidir). Çünkü bu olayda; kardeşiyle gizlice konuşmasından su kabını onun yükünden çıkarma vaktine kadarki hikmetli tedbir sayesinde Yûsuf'un (aleyhisselâm) halihazırdaki derecesinin yükseltilmesi vardır; refah içindeki bir yaşantıda Yûsuf'a (aleyhisselâm) katılması ve onun ağzından hikmeti alarak kemale ermesi sebebiyle kardeşinin halihazırdaki derecesinin yükseltilmesi vardır; Yûsuf'un (aleyhisselâm) derecesinin yükselmesi ve onlara şefkat göstermesi sebebiyle gelecekte kardeşlerinin ve babasının derecelerinin yükseltilmesi vardır. Dereceler kelimesi,
اسْتِعَارَةِ الْمَحْسُوسِ لِلْمَعْقُولِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٢٨] ، وَقَوْلِهِ: لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٤] .
somutun soyuta istiaresi yoluyla şerefin üstünlüğü için eğretileme yapılmıştır. Bu husus Bakara Suresi [228]'deki Yüce Allah'ın { وَلِلرِّجالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ } “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” buyruğunda ve Enfâl Suresi [4]'teki { لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Onlar için Rableri katında dereceler vardır” buyruğunda geçmişti.
وَجُمْلَةُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ تَذْيِيلٌ ثَانٍ لِجُمْلَةِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ الْآيَةَ.
{ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ } “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bilen birisi vardır” cümlesi, { كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ } ayetinin ikinci tezyîlidir (tamamlayıcı fezlekesidir).
وَفِيهَا شَاهِدٌ لِتَفَاوُتِ النَّاسِ فِي الْعِلْمِ الْمُؤْذِنِ بِأَنَّ عِلْمَ الَّذِي خَلَقَ لَهُمُ الْعِلْمَ لَا يَنْحَصِرُ مَدَاهُ، وَأَنَّهُ فَوْقَ كُلِّ نِهَايَةٍ مِنْ عِلْمِ النَّاسِ.
Bu cümlede, insanlara ilmi yaratanın ilminin bir sınırla kuşatılamayacağını ve insanların ilminin ulaştığı her nihayetin üstünde olduğunu bildiren insanların ilimdeki farklılıklarına dair bir delil vardır.
وَالْفَوْقِيَّةُ مَجَازٌ فِي شَرَفِ الْحَالِ، لِأَنَّ الشَّرَفَ يُشَبَّهُ بِالِارْتِفَاعِ.
Üstünlük (fevkiyyet), konumun şerefinde mecazdır; zira şeref yüksekliğe benzetilir.
وَعَبَّرَ عَنْ جِنْسِ الْمُتَفَوِّقِ فِي الْعِلْمِ بِوَصْفِ عَلِيمٌ بِاعْتِبَارِ نِسْبَتِهِ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَهُ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ إِلَى الْعَلِيمِ الْمُطْلَقِ سُبْحَانَهُ.
İlimde üstün olanın cinsi, her birinin kendi üstündekine nispeti dikkate alınarak { عَلِيمٌ } vasfıyla ifade edilmiştir; bu nihayetinde Mutlak Âlim olan Yüce Allah'a kadar varır.
وَظَاهِرُ تَنْكِيرِ عَلِيمٌ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْجِنْسُ فَيَعُمُّ كُلَّ مَوْصُوفٍ بِقُوَّةِ الْعِلْمِ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى. فَعُمُومُ هَذَا الْحُكْمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمَخْلُوقَاتِ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَيَتَعَيَّنُ تَخْصِيصُ هَذَا الْعُمُومِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِدَلِيلِ الْعَقْلِ إِذْ لَيْسَ فَوْقَ اللَّهِ عَلِيمٌ.
{ عَلِيمٌ } kelimesinin nekra kılınmasının zahiri, cinsin kastedilmiş olmasıdır; böylece Yüce Allah'ın ilmine varıncaya kadar ilim kuvvetiyle nitelenen herkesi kapsar. Bu hükmün mahlûkata nispetle genel oluşunda hiçbir müşkillik yoktur. Yüce Allah'a nispetle bu umumun tahsis edilmesi ise akıl deliliyle zorunludur; zira Allah'ın üstünde hiçbir bilen (âlim) yoktur.
وَقَدْ يُحْمَلُ التَّنْكِيرُ عَلَى الْوَحْدَةِ وَيَكُونُ الْمُرَادُ عَلِيمٌ وَاحِدٌ فَيَكُونُ التَّنْكِيرُ لِلْوَحْدَةِ
Nekralık teklik manasına da hamledilebilir ve bundan murat tek bir Âlim olur; bu durumda nekralık teklik
وَالتَّعْظِيمِ، وَهُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى التَّخْصِيصِ.
ve tazim için olur ki O da Yüce Allah'tır; dolayısıyla tahsise ihtiyaç kalmaz.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ بِإِضَافَةِ دَرَجاتٍ إِلَى مَنْ نَشاءُ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَعَاصِمٌ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ بِتَنْوِينِ دَرَجاتٍ عَلَى أَنَّهُ تَمْيِيزٌ لِتَعَلُّقِ فِعْلِ نَرْفَعُ بِمَفْعُولِهِ وَهُوَ مَنْ نَشاءُ.
Cumhûr { دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ } ibaresini, { دَرَجاتٍ } kelimesini { مَنْ نَشاءُ } ifadesine muzaf kılarak okumuştur. Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise, { نَرْفَعُ } fiilinin mefulü olan { مَنْ نَشاءُ } ifadesine taalluku sebebiyle temyiz olmak üzere { دَرَجاتٍ } kelimesini tenvinli okumuşlardır.
[سُورَة يُوسُف (١٢) : آيَة ٧٧]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 77]
قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ (٧٧)
{ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “[Kardeşleri:] 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı' dediler. Yûsuf bunu içinde gizledi ve onlara belli etmedi. [İçinden:] 'Siz konumca daha kötüsünüz; Allah, anlattığınız şeyi en iyi bilendir' dedi.” (77)
لَمَّا بُهِتُوا بِوُجُودِ الصُّوَاعِ فِي رَحْلِ أَخِيهِمُ اعْتَرَاهُمْ مَا يَعْتَرِي الْمَبْهُوتَ فَاعْتَذَرُوا عَنْ دَعْوَاهُمْ تَنَزُّهَهُمْ عَنِ السَّرِقَةِ، إِذْ قَالُوا: وَما كُنَّا سارِقِينَ [سُورَة يُوسُف: ٧٣] ، عُذْرًا بَأَنَّ أَخَاهُمْ قَدْ تَسَرَّبَتْ إِلَيْهِ خَصْلَةُ السَّرِقَةِ مِنْ غَيْرِ جَانِبِ أَبِيهِمْ فَزَعَمُوا أَنَّ أَخَاهُ الَّذِي أُشِيعَ فَقْدُهُ كَانَ سَرَقَ مِنْ قَبْلُ، وَقَدْ عَلِمَ فِتْيَانُ يُوسُفَ- ﵇ أَنَّ الْمُتَّهَمَ أَخٌ مِنْ أُمٍّ أُخْرَى، فَهَذَا اعْتِذَارٌ بِتَعْرِيضٍ بِجَانِبِ أُمِّ أَخَوَيْهِمْ وَهِيَ زَوْجَةُ أَبِيهِمْ وَهِيَ (رَاحِيلُ) ابْنَةُ (لَابَانَ) خَالِ يَعْقُوبَ- ﵇.
Suvâ‘ın kardeşlerinin yükünde bulunmasıyla şaşkına döndüklerinde, dehşete düşen kimsenin başına gelen haller onları sardı ve [Yûsuf Suresi: 73]'te { وَما كُنَّا سارِقِينَ } “Biz hırsız da değiliz” diyerek hırsızlıktan uzak oldukları yönündeki iddialarını şöyle bir mazeretle savundular: Kardeşlerine hırsızlık huyu babaları dışındaki bir taraftan geçmişti. Dolayısıyla kaybolduğu şayia olan kardeşinin daha önce hırsızlık yaptığını iddia ettiler. Yûsuf'un (aleyhisselâm) adamları ise itham edilen kimsenin başka bir anneden kardeş olduğunu biliyordu. Bu, iki kardeşlerinin annesi -ki o babalarının eşi olup Ya'kûb'un (aleyhisselâm) dayısı Lâbân'ın kızı Râhil'dir- tarafına üstü kapalı bir ima (ta'riz) yoluyla getirilmiş bir mazeretti.
وَكَانَ لِيَعْقُوبَ- ﵇ أَرْبَعُ زَوْجَاتٍ: (رَاحِيلُ) هَذِهِ أُمُّ يُوسُفَ- ﵇ وَبِنْيَامِينَ وَ (لِيئَةُ) بِنْتُ لَابَانَ أُخْتُ رَاحِيلَ وَهِيَ أُمُّ رُوبِينَ، وَشَمْعُونَ، وَلَاوِي، وَيَهُوذَا، وَبِسَاكِرَ، وَزَبُولُونَ وَ (بُلْهَةُ) جَارِيَةُ رَاحِيلَ وَهِيَ أُمُّ دَانَا، وَنَفْتَالِي وَ (زُلْفَةُ) جَارِيَةُ رَاحِيلَ أَيْضًا وَهِيَ أُمُّ جَادَ، وَأَشِيرَ.
Ya'kûb'un (aleyhisselâm) dört hanımı vardı: Yûsuf (aleyhisselâm) ile Bünyâmin'in annesi olan bu Râhil; Râhil'in kız kardeşi ve Lâbân'ın kızı olan Rûbîn, Şem'ûn, Lâvî, Yehûdâ, İssakar ve Zebûlûn'un annesi Lea (Lîe); Râhil'in cariyesi olan Dân ve Naftâli'nin annesi Bilha (Bülhe); yine Râhil'in [kız kardeşinin] cariyesi olan Câd ve Âşîr'in annesi Zilpa (Zülfe).
وَإِنَّمَا قَالُوا: فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ بُهْتَانًا وَنَفْيًا لِلْمَعَرَّةِ عَنْ أَنْفُسِهِمْ. وَلَيْسَ لِيُوسُفَ- ﵇ سَرقَة من قَبْلُ، وَلَمْ يَكُنْ إِخْوَةُ يُوسُفَ- ﵇ يَوْمئِذٍ أَنْبِيَاءَ. وَشَتَّانَ بَيْنَ السَّرِقَةِ وَبَيْنَ الْكَذِبِ إِذَا لَمْ تَتَرَتَّبْ عَلَيْهِ مَضَرَّةٌ.
[Kardeşlerin], { فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” demeleri, sadece bir iftira ve ayıbı kendilerinden uzaklaştırma çabasından ibaretti. Yoksa Yûsuf'un (aleyhisselâm) daha önce yaptığı bir hırsızlık asla söz konusu değildi; ayrıca Yûsuf'un (aleyhisselâm) kardeşleri o gün peygamber de değillerdi. Kaldı ki, arkasından bir zarar doğurmayan bir yalan ile hırsızlık arasında dağlar kadar fark vardır.
وَكَانَ هَذَا الْكَلَامُ بِمَسْمَعٍ مِنْ يُوسُفَ- ﵇ فِي مَجْلِسِ حُكْمِهِ.
Bu söz, Yûsuf'un (aleyhisselâm) huzurunda ve hüküm meclisinde bizzat onun işiteceği bir şekilde söylenmişti.
وَقَوْلُهُ: فَأَسَرَّها يُوسُفُ يَجُوزُ أَنْ يَعُودَ الضَّمِيرُ الْبَارِزُ إِلَى جُمْلَةِ قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ عَلَى تَأْوِيلِ ذَلِكَ الْقَوْلِ بِمَعْنَى الْمَقَالَةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ فَأَسَرَّها يُوسُفُ } “Yûsuf bunu içinde gizledi” ifadesindeki açık zamirin (hâ), o sözü "makāle" (söylenen söz) anlamında tevil ederek { قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı' dediler” cümlesine dönmesi caizdir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğunda da böyledir:
إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها بَعْدَ قَوْلِهِ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [سُورَة الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩] . وَيَكُونُ مَعْنَى أَسَرَّهَا فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ تَحَمَّلَهَا وَلَمْ يُظْهِرْ
[Mü'minûn Suresi: 99]'da { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndür ki terk ettiğim dünyada salih ameller işleyeyim” sözünün ardından { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Bu, sadece onun söylediği bir sözdür” buyrulmuştur. Bu takdirde "bunu içinde gizledi" ifadesinin manası; o sözü sinesine çekti, ona karşı bir öfke göstermedi,
غَضَبًا مِنْهَا، وَأَعْرَضَ عَنْ زَجْرِهِمْ وَعِقَابِهِمْ مَعَ أَنَّهَا طَعْنٌ فِيهِ وَكذب عَلَيْهِ. وَإِلَى هَذَا التَّفْسِيرِ يَنْحُو أَبُو
kendisine yönelik bir itham ve atılmış bir iftira olmasına rağmen onları azarlamaktan ve cezalandırmaktan yüz çevirdi, demek olur. Ebû
عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ. وَيَكُونُ قَوْلُهُ: قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا حِكَايَةً لِمَا أَجَابَهُمْ بِهِ يُوسُفُ- ﵇ صَرَاحَةً عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَةِ، وَهُوَ كَلَام موجه لَا يَقْتَضِي تَقْرِيرَ مَا نَسَبُوهُ إِلَى أَخِي أَخِيهِمْ، أَيْ أَنْتُمْ أَشَدُّ شَرًّا فِي حَالَتِكُمْ هَذِهِ لِأَنَّ سَرِقَتَكُمْ مُشَاهَدَةٌ وَأَمَّا سَرِقَةُ أَخِي أَخِيكُمْ فَمُجَرَّدُ دَعْوَى، وَفِعْلُ قالَ يُرَجِّحُ هَذَا الْوَجْهَ.
Ali el-Fârisî ve Ebû Hayyân da bu tefsire meyletmişlerdir. Bu durumda { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “[İçinden:] 'Siz konumca daha kötüsünüz' dedi” cümlesi, karşılıklı konuşmanın aktarılması üslubuyla Yûsuf'un (aleyhisselâm) onlara açıkça verdiği cevabı hikâye eden müstakil bir başlangıç cümlesi (istînâf) olur. Bu, onların öz kardeşlerine nispet ettikleri şeyi onaylamayı gerektirmeyen kinayeli bir ifadedir; yani "Sizin şu anki durumunuz çok daha kötüdür; zira sizin hırsızlığınız gözle görülmüş bir gerçektir, kardeşinizin hırsızlığı ise kuru bir iddiadan ibarettir" demektir. { قالَ } “Dedi” fiili de bu ihtimali kuvvetlendirmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ الْغَيْبَةِ فِي فَأَسَرَّها عَائِد إِلَى مَا بَعْدَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً. وَبِهَذَا فَسَّرَ الزَّجَّاجُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ، أَيْ قَالَ فِي نَفْسِهِ، وَهُوَ يُشْبِهُ ضَمِيرَ الشَّأْنِ وَالْقِصَّةِ، لَكِنَّ تَأْنِيثَهُ بِتَأْوِيلِ الْمَقُولَةِ أَوِ الْكَلِمَةِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً تَفْسِيرا للضمير فِي فَأَسَرَّها.
{ فَأَسَرَّها } fiilindeki gaip zamirinin, kendisinden sonra gelen { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } “'Siz konumca daha kötüsünüz' dedi” sözüne dönmesi de caizdir. Zeccâc ve Zemahşerî bu şekilde tefsir etmişlerdir; yani "içinden söyledi" manasındadır. Bu durum, şe'n ve kıssa zamirine benzer; ancak müennes kılınması "makūle" (söylenen söz) veya "kelime" takdiri iledir. Böylece { قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً } cümlesi, { فَأَسَرَّها } ifadesindeki zamirin açıklaması (tefsiri) olur.
وَالْإِسْرَارُ، عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ، وَهُوَ إِخْفَاءُ الْكَلَامِ عَنْ أَنْ يَسْمَعَهُ سَامِعٌ.
Bu yaklaşıma göre sır tutmak (isrâr), gerçek anlamında kullanılmış olur ki o da sözü bir dinleyicinin işitmesinden gizlemektir.
وَجُمْلَةُ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ قِيلَ هِيَ تَوْكِيدٌ لِجُمْلَةِ فَأَسَرَّها يُوسُفُ. وَشَأْنُ التَّوْكِيدِ أَنْ لَا يُعْطَفَ. وُوَجْهُ عَطْفِهَا مَا فِيهَا مِنَ الْمُغَايَرَةِ لِلَّتِي قَبْلَهَا بِزِيَادَةِ قَيْدِ لَهُمْ الْمُشْعِرِ بِأَنَّهُ أَبْدَى لِأَخِيهِ أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ المُرَاد لَهُم يُبْدِ لَهُمْ غَضَبًا وَلَا عِقَابًا كَمَا تَقَدَّمَ مُبَالَغَةً فِي كَظْمِ غَيْظِهِ، فَيَكُونُ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيرُ مُضَافٍ مُنَاسِبٍ، أَيْ لَمْ يُبْدِ أَثَرَهَا.
{ وَلَمْ يُبْدِها لَهُمْ } “Ve onlara belli etmedi” cümlesinin, { فَأَسَرَّها يُوسُفُ } cümlesinin tekit/pekiştirmesi olduğu söylenmiştir. Normalde pekiştirme atıf harfiyle bağlanmaz. Burada atfedilmesinin sebebi ise, kendisinden öncekine göre { لَهُمْ } “onlara” kaydının fazlalığıyla farklılaşmasıdır; bu kayıt, kardeşine onların yalancı olduklarını hissettirdiğini ima eder. Öfkesini yutmasındaki mübalağayı vurgulamak adına -daha önce geçtiği üzere- onlara herhangi bir öfke veya ceza göstermediği manasının kastedilmiş olması da caizdir; bu durumda ifadede uygun bir muzaf takdiri bulunur, yani "onun izini/etkisini onlara göstermedi" demektir.
وشَرٌّ اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَأَصْلُهُ أَشَّرُ، ومَكاناً تَمْيِيزٌ لِنِسْبَةِ الْأَشَرِّ.
{ شَرٌّ } kelimesi bir ism-i tafdildir ve aslı "eşerru" (أَشَرُّ) şeklindedir. { مَكاناً } ise "daha şerli/kötü olma" nispetinin temyizidir.
وَأُطْلِقَ الْمَكَانُ عَلَى الْحَالَةِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، وَالْحَالَةُ هِيَ السَّرِقَةُ، وَإِطْلَاقُ الْمَكَانِ وَالْمَكَانَةِ عَلَى الْحَالَةِ شَائِعٌ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٥] ، وَهُوَ تَشْبِيهُ الِاتِّصَافِ بِوَصْفٍ مَا بِالْحُلُولِ فِي مَكَانٍ. وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَمَّا عَلَّلُوا سَرِقَةَ أَخِيهِمْ بِأَنَّ أَخَاهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ سَرَقَ فَإِذَا كَانَتْ سَرِقَةٌ سَابِقَةٌ مِنْ أَخٍ أَعْدَتْ أَخَاهُ الْآخَرَ لِلسَّرِقَةِ، فَهُمْ وَقَدْ سَبَقَهُمْ أَخَوَانِ
Mekân kelimesi, istiare yoluyla durum (hâl) anlamında kullanılmıştır; buradaki durum ise hırsızlıktır. Mekân ve mekânet kelimelerinin durum manasında kullanılması yaygındır. Nitekim En'âm Suresi'nin sonlarında [135] geçen { قُلْ يَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ } “De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın (durumunuza göre amel edin)'” ayetinde de bu husus geçmişti. Bu, bir sıfatla nitelenmeyi bir mekânda bulunmaya benzetmektir. Anlam şudur: Kardeşlerinin hırsızlığını, daha önce bir kardeşinin de çalmış olmasıyla gerekçelendirdiklerine göre; şayet bir kardeşin geçmişteki hırsızlığı diğer kardeşine sirayet ettiyse, geçmişte iki kardeşi
بِالسَّرِقَةِ أَجْدَرُ بِأَنْ يَكُونُوا سَارِقِينَ مِنَ الَّذِي سَبَقَهُ أَخٌ وَاحِدٌ. وَالْكَلَامُ قَابِلٌ لِلْحَمْلِ عَلَى مَعْنَى أَنْتُمْ شَرٌّ حَالَةً مِنْ أَخِيكُمْ هَذَا وَالَّذِي قَبْلَهُ لِأَنَّهُمَا بَرِيئَانِ مِمَّا رَمَيْتُمُوهُمَا بِهِ وَأَنْتُمْ مُجْرِمُونَ عَلَيْهِمَا إِذْ قَذَفْتُمْ أَوَّلَهُمَا فِي الْجُبِّ، وَأَيَّدْتُمْ تُهْمَةَ ثَانِيهِمَا بِالسَّرِقَةِ.
hırsızlık yapmış olan kendileri, kendisinden önce yalnızca tek bir kardeşi [hırsızlık yapmış] olan kimseden hırsız olmaya çok daha müsaittirler. Bu söz, "Sizin durumunuz, bu kardeşinizden ve ondan önceki [kardeşinizden] daha kötüdür; çünkü o ikisi kendilerine isnat ettiğiniz şeyden beridirler, siz ise ilkini kuyuya atarak ve ikincisinin hırsızlık ithamını onaylayarak o ikisine karşı cürüm işlemiş suçlularsınız" manasına da hamledilmeye elverişlidir.
ثُمَّ ذَيَّلَهُ بِجُمْلَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ، وَهُوَ كَلَامٌ جَامِعٌ أَيِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِصِدْقِكُمْ فِيمَا وَصَفْتُمْ أَوْ بِكَذِبِكُمْ. وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ يَعْلَمُ كَذِبَهُمْ، فَالْمُرَاد: أعلم لحَال مَا تصفون.
Ardından bunu { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ } “Allah, anlattığınız şeyi en iyi bilendir” cümlesiyle fezleke yapıp tamamladı; bu kapsamlı bir sözdür, yani "Anlattığınız şey hususunda doğru mu yoksa yalan mı söylediğinizi Allah en iyi bilendir" demektir. Kastedilen ise O'nun onların yalanını bildiğidir; yani "anlattığınız şeyin gerçek durumunu en iyi bilendir" manasındadır.
[٧٨، ٧٩]
[78, 79]
[سُورَة يُوسُف (١٢) : الْآيَات ٧٨ إِلَى ٧٩]
[Yûsuf Suresi (12), Ayet 78-79]
قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ (٧٩)
{ قالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبِيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلاَّ مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ } “Dediler ki: 'Ey Aziz! Şüphesiz onun çok yaşlı bir babası var. Bizden birini onun yerine al. Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz.' [Yûsuf:] 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını almaktan Allah'a sığınırız. Aksi takdirde biz muhakkak zalimlerden oluruz' dedi.” (78-79)
نَادَوْا بِوَصْفِ الْعَزِيزِ إِمَّا لِأَنَّ كُلَّ رَئِيسِ وِلَايَةٍ مُهِمَّةٍ يُدْعَى بِمَا يُرَادِفُ الْعَزِيزَ فَيَكُونُ يُوسُفُ- ﵇ عَزِيزًا، كَمَا أَنَّ رَئِيسَ الشُّرْطَةِ يُدْعَى الْعَزِيزَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْله تَعَالَى: امْرَأَتُ الْعَزِيزِ [سُورَة يُوسُف: ٣٠] وَإِمَّا لِأَنَّ يُوسُفَ ضُمَّتْ إِلَيْهِ وِلَايَةُ الْعَزِيزِ الَّذِي اشْتَرَاهُ فَجَمَعَ التَّصَرُّفَاتِ وَرَاجَعُوهُ فِي أَخْذِ أَخِيهِمْ.
Ona "el-Azîz" sıfatıyla hitap ettiler; çünkü ya önemli bir vilayetin her yöneticisine "Azîz" ile eşanlamlı unvanlarla hitap ediliyordu ve Yûsuf (aleyhisselâm) da bir aziz idi -nitekim [Yûsuf Suresi: 30]'da geçen { امْرَأَتُ الْعَزِيزِ } “Aziz'in karısı” ayetinde zikredildiği üzere muhafız birliği komutanına da Azîz deniyordu- ya da Yûsuf'a kendisini satın alan Azîz'in yöneticilik yetkisi de devredilmişti ve bütün idari tasarrufları elinde toplamıştı. Böylece kardeşlerinin alıkonulması hususunda ona müracaat ettiler.
وَوَصَفُوا أَبَاهُمْ بِثَلَاثِ صِفَاتٍ تَقْتَضِي التَّرْقِيقَ عَلَيْهِ، وَهِيَ: حَنَانُ الْأُبُوَّةِ، وَصِفَةُ الشَّيْخُوخَةِ، وَاسْتِحْقَاقُهُ جَبْرَ خَاطِرِهِ لِأَنَّهُ كَبِيرُ قَوْمِهِ أَوْ لِأَنَّهُ انْتَهَى فِي الْكِبَرِ إِلَى أَقْصَاهُ فَالْأَوْصَافُ مَسُوقَةٌ لِلْحَثِّ عَلَى سَرَاحِ الِابْنِ لَا لِأَصْلِ الْفَائِدَةِ لِأَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا أَخْبَرُوا يُوسُفَ- ﵇ بِخَبَرِ أَبِيهِمْ.
Babalarını, ona karşı merhamet ve şefkat uyandırmayı gerektiren üç vasıfla nitelediler: Babalık şefkati, yaşlılık vasfı ve kavminin büyüğü olması yahut yaşlılığın son noktasına ulaşmış bulunması sebebiyle gönlünün hoş tutulmayı hak etmesi. Dolayısıyla bu vasıflar, asıl bir haber verme amacından ziyade oğlunun serbest bırakılmasını teşvik etmek için sıralanmıştır; zira onlar daha önce Yûsuf'a (aleyhisselâm) babalarının durumunu haber vermişlerdi.
وَالْمُرَادُ بِالْكَبِيرِ: إِمَّا كَبِيرُ عَشِيرَتِهِ فَإِسَاءَتُهُ تَسُوءُهُمْ جَمِيعًا وَمِنْ عَادَةِ الْوُلَاةِ اسْتِجْلَابُ الْقَبَائِلِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ كَبِيراً تَأْكِيدًا لِـ شَيْخاً أَيْ بَلَغَ الْغَايَةَ فِي
{ الْكَبِيرِ } kelimesinden kasıt: Ya aşiretinin büyüğüdür -ki ona yapılacak bir kötülük hepsini üzer ve yöneticilerin âdeti de kabileleri yanlarına çekmektir- ya da { كَبِيراً } kelimesi { شَيْخاً } kelimesinin teyidi olup
الْكِبَرِ من السِّنِّ، وَلِذَلِكَ فَرَّعُوا عَلَى ذَلِكَ فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ، إِذْ كَانَ هُوَ أَصْغَرَ الْإِخْوَةِ، وَالْأَصْغَرُ أَقْرَبُ إِلَى رِقَّةِ الْأَبِ عَلَيْهِ.
yaşça çok ilerlemiş demektir. Bundan dolayı bu gerekçeye binaen { فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ } “Bizden birini onun yerine al” dediler; zira o, kardeşlerin en küçüğü idi ve en küçük evlat babanın şefkatine en yakın olandır.
وَجُمْلَةُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ تَعْلِيلٌ لِإِجَابَةِ الْمَطْلُوبِ لَا لِلطَّلَبِ. وَالتَّقْدِيرُ: فَلَا تردّ سوءالنا لِأَنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فَمِثْلُكَ لَا يَصْدُرُ مِنْهُ مَا يَسُوءُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا.
{ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “Doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” cümlesi, talebin kendisine değil, talebe olumlu karşılık verilmesine yönelik bir gerekçelendirmedir. Takdiri şöyledir: Talebimizi geri çevirme; zira biz seni iyilik edenlerden görüyoruz, senin gibi birinden ise çok yaşlı bir babayı üzecek bir davranış sadır olmaz.
وَالْمَكَانُ: أَصْلُهُ مَحَلُّ الْكَوْنِ أَيْ مَا يَسْتَقِرُّ فِيهِ الْجِسْمُ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْعِوَضِ لِأَنَّ الْعِوَضَ يَضَعُهُ آخِذُهُ فِي مَكَانِ الشَّيْءِ الْمُعَوَّضِ عَنْهُ كَمَا
Mekân kelimesinin aslı "oluş/varoluş mahalli" yani cismin yerleştiği yerdir. Burada ise bedel/karşılık anlamında mecazdır; çünkü bir şeyi karşılık olarak alan kimse, onu karşılığı verilen şeyin yerine (mekânına) koyar. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ «هَذِهِ مَكَانُ حُجَّتِكَ»
hadis-i şerifte de «هَذِهِ مَكَانُ حُجَّتِكَ» "Bu, senin haccının yerinedir (karşılığıdır)" buyrulmuştur.
. ومَعاذَ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ اسْمٌ لِلْعَوْذِ، وَهُوَ اللَّجَأُ إِلَى مَكَانٍ لِلتَّحَصُّنِ. وَتَقَدَّمَ قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ: قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [سُورَة يُوسُف: ٢٣] .
{ مَعاذَ } kelimesi, sığınmak ve korunmak için bir yere iltica etmek anlamındaki "avz" (عَوْذ) masdarının mimli masdarıdır. Az önce [Yûsuf Suresi: 23]'te geçen { قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ } “Dedi ki: 'Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı'” ayetinde geçmişti.
وَانْتَصَبَ هَذَا الْمَصْدَرُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ نَائِبًا عَنْ فِعْلِهِ الْمَحْذُوفِ. وَالتَّقْدِيرُ:
Bu masdar, hazfedilmiş fiilinin yerine geçen bir mef'ûl-i mutlak olarak mansub kılınmıştır. Takdiri şöyledir: